# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Er is een nieuwe term in opkomst in de onderwijswereld: breinleren. Het lijkt een veelbelovend concept want de boeken, vlogs, podcasts, websites en artikelen vliegen mij om de oren. Het idee: dankzij de meest recente kennis over ons brein is het mogelijk onderwijs voor kinderen radicaal te verbeteren. Door gebruik te maken van sleutelfactoren zoals neurale paden, adrenaline en andere brein-kenmerken leren kinderen sneller en effectiever. Leerkrachten zouden dan wel 'breinbewust' les moeten gaan geven. Menig school organiseerde al een studiedag of jaaropening rondom deze grijze, mysterieuze massa. Breinleren is dus hip. Maar werkt het ook?

Is breinleren niet zoiets als witte sneeuw?

Hoe komt het dat ik zo in de war raak van het woord breinleren? Ook mijn computer had moeite met de samenvoeging van de woorden brein en leren, dus misschien ben ik zo gek nog niet. Is breinleren niet gewoon een pleonasme, zoals omhoog springen, zitstoel of tekenpotlood? Kan een mens ook leren zonder een brein? Ik dacht dat dit alleen mogelijk was in sciencefiction films. Nog ingewikkelder wordt het als ik lees hoe sommige breinexperts stellen dat ons brein net zo werkt als dat van reptielen, omdat we hiervan zouden afstammen. Ons brein reageert sterk instinctmatig, waardoor we handelen vanuit een soort reflex. Valt daar niet tegen op te studeren? Daar ben je dan mooi klaar mee als jong ambitieus kind!

Wat is er nieuw aan?

Breinleren doet mij overigens ook denken aan de aandacht die er een paar jaar geleden was voor verschillende soorten denkers, zoals beelddenkers, woorddenkers en patroondenkers (hoor ik niks meer over), over het belang om eerst te leren leren (blijkt toch niet echt te werken) of de indeling van kinderen naar rijpe en onrijpe fruitsoorten. Allemaal vergelijkbare pogingen in de zoektocht naar diversiteit van leerprocessen waar ik niets meer over hoor. Maar ik hou vol, want volgens sommigen is breinleren wél 'here to stay'. Ik zocht op wat een school allemaal kan doen met kennis over het brein. Er zijn zelfs voorstanders van zogeheten breinscholen. Dit zijn enkele uitgangspunten:

* Zuurstof is cruciaal om te kunnen leren. Scholen doen er daarom goed aan hun lokalen goed te ventileren en van frisse lucht te voorzien.
* Variatie in activiteiten in de klas is cruciaal. Probeer na een periode van bijvoorbeeld stillezen beweging aan te moedigen.
* Maak ook plezier! Het brein heeft dit nodig want het maakt hierdoor andere stofjes aan die leerprocessen versterken.
* Coöperatieve werkvormen bevorderen ook het breinleren. Het kan stimulerend werken om kinderen in groepjes aan een opdracht te laten werken.
* Zichtbare vooruitgang is zeer belangrijk. Je kunt dit als leerkracht realiseren door aantekeningen op het digibord te maken of de muren te gebruiken om gemaakte materialen op te hangen.
* Geef regelmatig positieve en waarderende feedback, ons brein leert veel beter van complimenten dan van kritiek.
Ik kan me niet aan de indruk ontrekken dat bovenstaande uitgangspunten al heel lang bekend zijn. Sterker nog, volgens mij is elke pabo doordrongen van deze principes. Wat is er nu eigenlijk zo innovatief en nieuw aan al dat breinleren of is er iets anders aan de hand?

Breinleren als newspeak

Er worden wel nieuwe termen verzonnen voor wat al bekend was. Hier een korte woordenlijst.

Zelfstandig werken wordt Breinbewust leren
Studievaardigheden ontwikkelen heet 'De executieve functie van de leerling mobiliseren'
Een nieuwe opdracht toelichten: 'Een prikkelende cognitieve uitdaging aanreiken'
Iets uit je hoofd leren: 'Blijvende neurale netwerken aanleggen'
Nadoen wat de leerkracht doet: ' Spiegelneuronen activeren.'
Moeite hebben met de stof: 'Overbelasting van het werkgeheugen'
Makkelijk / moeilijk: 'Rijp / onrijp brein'
Een compliment geven: 'Dopamine in het brein stimuleren'

Die nieuwe termen lossen veel problemen in ons onderwijs echt niet op. Sterker nog: al die aandacht op dit nieuwe thema kost alleen maar tijd. En erger vind ik dat er wederom een concept is gevonden dat leerkrachten en directeuren gevangen houdt in een web van voortdurend nieuwe terminologie en ingewikkelde redeneringen over de noodzakelijke verbeteringen in het onderwijs. Zouden zij de studiedagen over breinleren volgen uit nieuwsgierigheid of uit onzekerheid? Volgens mij heeft ons basisonderwijs niets nieuws nodig, maar schreeuwt het om tijd, aandacht en budget om de taken die er echt toe doen kwalitatief goed uit te voeren.

Terug naar de werkelijke onderwijsproblemen

De bestudering van het brein is wetenschappelijk relevant en zal vast tot meer inzichten leiden over leerprocessen, groei en kennisontwikkeling. Als wetenschapper lees ik dit soort studies graag. Ik weet alleen niet of kennis over ons brein zo bijster interessant is voor leerkrachten op bijvoorbeeld de basisschool en of het direct praktische toepasbaar is. Sterker nog: ik denk zelfs dat we zeer voorzichtig moeten zijn om deze conclusies direct in een schoolcontext te plaatsen. De werking van ons brein is machtig interessant, en heeft veel in petto voor het begrijpen en behandelen van brein-gerelateerde zaken zoals psychiatrische aandoeningen, ontwikkelingspsychologie, verslaving, de werking van hormonen en fysieke reacties op al deze zaken. Maar het zegt mijns inziens betrekkelijk weinig over het organiseren van een aantrekkelijke schoolomgeving waarin kinderen goed onderwijs krijgen.

Een tweede reden waarom ik hier sceptisch tegenover sta, is de instrumentele ondertoon van breinleren. Alsof we heel gemakkelijk kunnen inspelen op de feitelijke werking van het brein om leren te 'garanderen'. Helaas mogen we ook niet onderschatten hoeveel belang commerciële partijen en overheidsinstanties hebben bij dit soort nieuwe trajecten. Liever zou ik de heldere aanbevelingen van leerkrachten opvolgen om zo ons onderwijs op korte termijn te verbeteren. Kleinere klassen, minder werkdruk, een eerlijk salaris en een prettige werkomgeving. Het klinkt misschien wat minder hip dan een breinworkshop, maar ik vermoed dat deze aanbevelingen de resultaten op veel basisscholen zal verbeteren.

Tjip de Jong is wetenschapper, docent en organisatieadviseur. Samen met prof. dr. Joseph Kessels schreef hij onder andere het filosofieboek 'Denken in organisaties; pleidooi voor een nieuwe Verlichting'.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

# data[].attributes.attachment_link.description
Er is een nieuwe term in opkomst in de onderwijswereld: breinleren. Het lijkt een veelbelovend concept want de boeken, vlogs, podcasts, websites en artikelen vliegen mij om de oren. Het idee: dankzij de meest recente kennis over ons brein is het mogelijk onderwijs voor kinderen radicaal te verbeteren.

# data[].attributes.body
Zijn iPads wel echt handiger dan boeken? (Op het IJburg College gebruiken de leerlingen iPads en geen boeken. Mijn mening: boeken zijn beter) (Manisha)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Drie meisjes uit de bovenbouw van het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam lopen door de school met rode rozen. Die gaan ze uitdelen in de klassen voor Valentijnsdag.

Floris van Rossum (12), eerste klas, uit Berkel en Rodenrijs
„Op de basisschool moest ik naar de mediatheek om iets op te zoeken, nu kan ik alles vinden om mijn tablet. Op de eerste dag op het gymnasium kregen we een lijst van apps die je op de tablet moest zetten; 25 waren gratis, voor drie moest je betalen. Dus dat viel reuze mee.

„Niet altijd alles werkt op de tablet. Dan wil je bijvoorbeeld een tekst afspelen en dat lukt dan niet. Dat is soms frustrerend. Bij rekenen was er ook een hoop gedoe, zo werden goede antwoorden door de digitale methode ten onrechte fout gerekend."

Op een school waar de hele onderbouw op iPads werkt, had je toch ook digitale rozen kunnen

uitdelen? „Nee, échte rozen", zegt een van de meisjes. Ze is niet gecharmeerd van de iPads. „Die arme kinderen uit de onderbouw", zegt ze. „Je zal maar de hele dag op een tablet moeten werken. Daar krijg je toch hoofdpijn van?"

Het Erasmiaans Gymnasium ging drie jaar geleden met de brugklassers helemaal over op leren via de tablet. Boeken bleven in de kast. Onlangs heeft de school het digitaal leren geëvalueerd. Docenten, leerlingen én ouders hebben er een enquête over ingevuld. Wie had verwacht dat alle leerlingen zouden juichen over die fijne iPad, komt bedrogen uit. De uitkomsten waren niet enkel positief. Het resultaat: de boeken komen weer deels uit de kast.

De iPad verdwijnt niet, benadrukt rector Jacques van Hoof. „We nemen nu het beste uit twee werelden en combineren de tablet met het boek."

En dat werkt goed, zegt hij. Het voornaamste probleem van het werken met alleen de iPad is dat vrijwel alle boeken „letterlijk achter glas staan"; boeken verschijnen als pdf-bestand op de tablet. Dat betekende dat leerlingen op hun scherm continu moesten wisselen tussen tekst- en werkboek. Van Hoof: „Ze zaten te swipen, scrollen, zoeken en bladeren en waren het overzicht dan kwijt." Daarom hebben de scholieren bij een deel van de vakken nu weer hun papieren werkboek voor zich liggen.

Weinig interactief

Een ander nadeel van de pdf-boeken is dat ze weinig interactief zijn. Er staan zelden linkjes of filmpjes in de teksten. En als dat wel zo is, dan werken ze geregeld niet.

Thijs Geuzinge (14), derde klas, uit Berkel en Rodenrijs
„De iPad is echt een verrijking. Alles wat je nodig hebt, zit in deze tablet. Alles wat ik wil weten, kan ik zo opzoeken. Helaas werken niet alle apps altijd even goed, dat is wel jammer.

„Er zijn kinderen die zich wel snel laten afleiden door de tablet. Ze kijken filmpjes, gamen of chatten. Ik begrijp dat niet, je mist belangrijke lesstof en als de docent de les moet onderbreken omdat iemand niet oplet, hebben wij daar ook last van. Veel van die chatgesprekjes gaan bovendien nergens over. Dan staat er: hoi, hallo, hoe gaat het?"

Nog een nadeel: „Je kunt niet de hoofdstukken die je belangrijk vindt aanvinken en de rest onzichtbaar maken", zegt conrector Ank Groenendijk-Kars, tevens docent Frans. „En dat zou ik

wel graag willen; sommige leerlingen leren zó snel. Voor hen zou ik heel specifiek stof willen selecteren. Maar dat gaat niet. En het is ook niet mogelijk materiaal uit voorgaande jaren er met één druk op de knop bij te pakken."

Wie levert de boeken op de iPads? Dat doen dezelfde uitgevers die ook de traditionele schoolboeken maken. „En die beloven steeds een hoop verbetering", zegt rector Van Hoof. „Maar er gebeurt niets. Tot onze grote frustratie."

Grote uitgeverijen als Malmberg en Noordhoff zeggen desgevraagd dat ze veel investeren in de ontwikkeling van digitale leermiddelen met bijvoorbeeld interactieve opdrachten. Een woordvoerder van Malmberg wijst erop dat scholen deze laatste edities vaak nog niet in huis hebben omdat ze hun huidige methodes eerst moeten afschrijven. Het kan soms nog jaren duren voor ze weer geld vrij hebben voor de aanschaf van iets nieuws.

Methodes crashen

Volgens rector Van Hoof kan zijn gymnasium de digitale methodes wél elk jaar vervangen,

omdat de school de uitgevers per leerling per jaar betaalt. Maar telkens de methode door een nieuwe versie vervangen, heeft volgens hem weinig zin. De verbeteringen zijn slechts beperkt.

Terug naar het Erasmiaans. Leerlingen uit de onderbouw sommen nog een paar nadelen op. Soms crashen methodes, zegt Thijs Geuzinge (14 jaar) uit de derde klas. Of onderdelen werken niet. „En dan lukt het afspelen van een verhaaltje niet."

Bovendien zijn sommige boeken niet te lezen via een app (als pdf) maar via een site. „En dan verspringt de site op je iPad als je naar beneden scrollt", zegt hij. „Dat leidt tot frustratie."

Xanne van Meijbeek (14), derde klas, uit Poortugaal
„Ik vind het fijn dat je niet met een zware tas met boeken hoeft te slepen. Je hebt je iPad en daar staat alles op. Zo kun je dus ook nooit lesmateriaal vergeten. Soms maak ik aantekeningen liever op papier dan op de tablet. Als de docent snel praat bijvoorbeeld, anders houd ik het niet bij.

„Als ik woordjes leer, doe ik dat vaak ook op een blaadje. Want als ik mijn hand op de iPad houd om een rij met woordjes niet te zien, verspringt het scherm. Heel irritant."

De iPad leidt scholieren bovendien wel eens af, vertelt Xanne van Meijbeek (14 jaar), ook uit de derde klas. De jongens zitten vaak te gamen, de meisjes chatten liever. „Overigens zijn docenten heel streng, dus je loopt het risico de klas uitgestuurd te worden."

Maar het is niet alleen kommer en kwel met de iPads. „We zijn er ook heel gelukkig mee", zegt rector Van Hoof. „En de leerlingen ook." Want je kunt er ook een hoop leuke, innovatieve leerzame dingen mee doen, zegt hij, die echt een toevoeging zijn.

Zo zijn er docenten die gebruik maken van online quizzen om te zien of leerlingen de stof begrijpen. Of neem de leerkracht Spaans die leerlingen via een app teksten laat inspreken die ze dan kunnen doorsturen naar de docent. „De mogelijkheden zijn eindeloos."

Superleuke dingen

Thijs Geuzinge en Xanne van Meijbeek zouden ondanks „wat nadelen", niet zonder hun tablet les willen krijgen. Xanne laat „superleuke" dingen zien op haar iPad. Zoals een spelletje dat ze

bij het vak scheikunde mochten spelen om de elementen te leren. Ze sleept de letters 'Ca' naar een icoontje met een mondje waar het woord calcium bij staat. Of een filmpje, dat ze maakte voor het vak aardrijkskunde. Ze toont zelfgemaakte graphics en ingesproken teksten. En daarna drukt ze op een link en wijst ze naar mijnen aan de andere kant van de wereld. „Gewoon met Streetview, 360 graden rond."

Thijs vindt het ook heel fijn om aantekeningen te maken op zijn iPad via de app Notability. „Ik tik lekker snel weg op de tablet." Al vinden niet alle docenten dat goed, zegt hij. „Van sommige leerkrachten moet je aantekeningen maken omdat dat beter is voor je handschrift. En je zou het beter onthouden, maar daar heb ik geen last van."

Uit de onlangs gehouden enquête van de school bleek niet dat kinderen meer fysieke klachten kregen van het gebruik van de iPad. De meeste vonden het zelfs prettiger werken dan een boek, omdat je het scherm kunt kantelen en dus niet je hoofd helemaal naar beneden laat hangen, zegt Van Hoof.

De leerlingen uit de bovenbouw die met de rozen op de gang staan, zijn toch blij dat zij de dans met de iPads zijn ontsprongen. „Moet je zo'n ding ook telkens opladen, hoop gedoe", zegt de een.

En nu moeten ze weer door met het bezorgen van de rozen. Aan eentje hangt een briefje. Er staat op: „Jouw mooie gezicht lijkt op een balk met een stoplicht."

Thijs Geuzinge (14), derde klas, uit Berkel en Rodenrijs

Floris van Rossum (12), eerste klas, uit Berkel en Rodenrijs

Xanne van Meijbeek (14), derde klas, uit Poortugaal

Schoolleider: 'Het gaat om afwisseling. Je wilt niet uren op je scherm turen'

Wat werkt nou het beste? Tablets of boeken? Een combinatie van die twee, zegt Kees van Domselaar, voorzitter van de iScholenGroep. Dat is een netwerk van scholen die ervaringen delen op het gebied van informatietechnologie - het Erasmiaans Gymnasium uit Rotterdam is hier ook bij aangesloten.

Van Domselaar, tevens plaatsvervangend rector van het Christelijk Lyceum Zeist, vertelt dat een paar scholen een aantal jaar terug volledig overgingen op de tablet. Maar vrijwel iedereen komt er nu van terug.

In het onderwijs gaat het om afwisseling, zegt Van Domselaar. „Dan blijven de leerlingen geprikkeld en gemotiveerd." Urenlang op een scherm kijken is niet fijn, zegt hij. „Net zoals je niet uren in een boek wilt turen."

Bovendien zijn de uitgeverijen van de schoolboeken nog niet zo ver met hun digitale boeken dat je er meer mee kunt dan met een papieren boek. Van Domselaar noemt de methodes op de tablets dan ook „boeken met een snoertje".

Digitaal leren werkt volgens hem goed als het gaat om „corveewerk", zoals het leren en automatiseren van woordjes. Ook ontleden, spellen en rekenen gaat met digitale hulp goed. Maar begrijpend lezen of creativiteit, zoals toneel en poëzie - dat blijft altijd bij de docent. „Dat kun je natuurlijk niet aan een computer of tablet overlaten."

„Ik vind het fijn dat je niet met een zware tas met boeken hoeft te slepen. Je hebt je iPad en daar staat alles op. Zo kun je dus ook nooit lesmateriaal vergeten. Soms maak ik aantekeningen liever op papier dan op de tablet. Als de docent snel praat bijvoorbeeld, anders houd ik het niet bij.

„Als ik woordjes leer, doe ik dat vaak ook op een blaadje. Want als ik mijn hand op de iPad houd om een rij met woordjes niet te zien, verspringt het scherm. Heel irritant."

„Op de basisschool moest ik naar de mediatheek om iets op te zoeken, nu kan ik alles vinden om mijn tablet. Op de eerste dag op het gymnasium kregen we een lijst van apps die je op de tablet moest zetten; 25 waren gratis, voor drie moest je betalen. Dus dat viel reuze mee.

„Niet altijd alles werkt op de tablet. Dan wil je bijvoorbeeld een tekst afspelen en dat lukt dan niet. Dat is soms frustrerend. Bij rekenen was er ook een hoop gedoe, zo werden goede antwoorden door de digitale methode ten onrechte fout gerekend."

„De iPad vind ik echt een verrijking. Alles wat je nodig hebt, zit in deze tablet. Alles wat ik wil weten, kan ik zo even opzoeken. Helaas werken niet alle apps altijd even goed, dat vind ik jammer.

„Er zijn kinderen die zich wel snel laten afleiden door de tablet. Ze kijken filmpjes op YouTube, gamen of chatten. Ik begrijp dat niet, je mist belangrijke lesstof en als de docent de les moet onderbreken omdat iemand niet oplet, hebben wij daar ook last van.

Veel van die chatgesprekjes gaan bovendien nergens over. Dan staat er: hoi, hallo, hoe gaat het?"

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 16 februari 2016

# data[].attributes.attachment_link.description
Drie meisjes uit de bovenbouw van het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam lopen door de school met rode rozen. Die gaan ze uitdelen in de klassen voor Valentijnsdag. Op een school waar de hele onderbouw op iPads werkt, had je toch ook digitale rozen kunnen uitdelen? „Nee, échte rozen", zegt een van de meisjes.

# data[].attributes.body
https://www.nrc.nl/nieuws/2019/02/12/wat-het-onderwijs-kan-leren-van-zwemles-a3653755