# data[].attributes.body
Do podstawowych potraw kuchni podhalańskiej zaliczyć należy to wszystko, co ubogie góralskie gospodarstwo wyprodukowało, a nie przetworzyło w celu odsprzedania. Podstawą były gotowane ziemniaki (gwar. grule, rzepa) oraz bryjka lub jej gęstsza postać zwana kluską. Inne produkty używane na co dzień w kuchni podhalańskiej to mąka jarcana czyli jęczmienna, owsiana lub kukurydziana. Ta ostatnia zadomowiła się w czasach austro-węgierskich, kiedy to górale, za zarobkiem udawali się aż pod Peszt i tam otrzymywali część zapłaty w postaci mąki kukurydzianej. Z nabiału stosowano głównie serwatkę, maślankę oraz żętycę. Jako omasty używano topionej słoniny, skwarków czasami oleju lnianego. Mleko słodkie i kwaśne jedynie odświętnie, gdyż gospodarstwo góralskie produkty takie jak ser biały, masło, oscypki, jaja starało się zbyć i były to produkty spożywane sporadycznie.

# data[].attributes.body
Jeżeli kiedykolwiek zastanawiałeś/aś się jak nazywają się poszczególne części męskiego stroju góralskiego spieszymy z odpowiedzią! Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej na temat Podhala zobacz nasz fanpage na Facebooku!

# data[].attributes.body
Tradycyjne moskole wypiekane były z mąki owsianej, a czasami żytniej. Obecnie do ich wyrobu używa się wyłącznie mąki pszennej. W tradycji podhalańskiej moskole podawane były jako jedna z dwunastu potraw wigilijnych. Można podawać je zarówno na zimno, jak i na ciepło. Najlepiej smakują z masłem czosnkowym lub skwarkami, jednak można podawać je również z sosem grzybowym czy serkiem ziołowym. W warunkach domowych moskole można przygotować na dwa sposoby: usmażyć je na patelni lub upiec w piekarniku.

# data[].attributes.body
Budownictwo góralskie
Klasyczny dom góralski jest oczywiście drewniany, budowany ze świerkowych, rzadziej modrzewiowych lub jodłowych "płazów" - pni drzewnych, przeciętych wzdłuż i zestawionych "na zrąb". Szczeliny między belkami uszczelnione były mchem, w późniejszych czasach wełnianką - plecionką z drewnianych wiórów. Dach stromy, kryty gontem, kryjący w środku strych, będący zarazem miejscem przechowywania siana.
Dom taki miał dwie izby - "czarną", w której była zarazem kuchnia (najpierw bez komina, a więc dym pokrywał ściany czarnym nalotem, stąd nazwa) i sypialnia oraz "białą" - bez pieca, wykorzystywaną do przechowywania cenniejszych sprzętów, "świętych" obrazów, dokumentów - a zarazem będącą miejscem większych uroczystości rodzinnych. Obie izby oddzielała sień, z tyłu często przylegała do niej komora na sprzęty domowe. Od zachodu, by osłonić chatę od zimnych wiatrów, pod kątem prostym w stosunku do budynku mieszkalnego, usytuowane były zabudowania gospodarcze: obora, stodoła, składzik. Budynek gospodarczy wznoszony był z gorszego gatunku drewna i kryty nie gontem, tylko "dranicami" - nieheblowanymi deskami. Część mieszkalna była skromna, ale bardzo estetyczna, bogato zdobiona motywami roślinnymi i geometrycznymi. Budynki takie zachowały się do dziś w rejonie starego kościoła zakopiańskiego i przy drodze w kierunku Doliny Kościeliskiej.
Ola G

# data[].attributes.body
Bronisław Czech (1908-1944)- narciarz, trzykrotny olimpijczyk. Był także pilotem szybowców, ratownikiem górskim i taternikiem. Zmarł w obozie koncentracyjnym.
Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940)- urodzony w Ludźmierzu poeta i pisarz. Był przedstawicielem Młodej Polski. Tworzył teksty w gwarze podhalańskiej.
Józefa Czerniawska(ur. w 1937)- biegaczka, trzykrotnie reprezentowała Polskę podczas igrzysk olimpijskich. Wielokrotna mistrzyni Polski w biegach.
Klemens Murańka (ur. w 1994)- skoczek narciarski,  w 2015 roku został brązowym medalistą mistrzostw świata seniorów. Dwukrotny zwycięzca Letniego Pucharu Kontynentalnego.
Zofia Stryjeńska(1891-1976)- malarka, ilustratorka i grafik. Jedna z najbardziej znanych artystek dwudziestolecia wojennego. Miała również talent literacki- jest autorką pamiętnika "Chleb prawie że powszedni".
Karol Szymanowski(1882- 1937)- kompozytor, pianista, pedagog i pisarz. Twórczość pisarska Szymanowskiego obejmuje około stu tekstów publicystycznych, dwie powieści, kilkadziesiąt drobnych szkiców literackich oraz wiersze.

Laura

# data[].attributes.body
Tak o kuchni podhalańskiej na początku XX wieku pisał Walery Staszel: „Nadzwyczaj uboga jest spiżarnia góralki na naszym Podhalu. Twarde warunki klimatyczne i ubóstwo kamiennej gleby czyni pożywienie zaiste po spartańsku jednostajnym…”. Mieszkańcy Podhala jedli więc przede wszystkim to, co udało im się wyprodukować we własnych gospodarstwach, a były to w głównej mierze takie produkty jak: ziemniaki, kapusta oraz nabiał. Posiłki były z nich proste, ale treściwe, bowiem tego wymagał ostry klimat polskich gór.

Dzisiaj kuchnia podhalańska bardzo się zmieniła – niektórzy nawet twierdzą, że po części zanikła. Nie trudno w to uwierzyć, kiedy po przyjeździe do Zakopanego na pierwszym planie pojawiają są pizzerie, punkty oferujące jedzenie na wagę, kebaby czy hamburgery. Wśród licznych tego typu przybytków można jednak odnaleźć prawdziwe perełki, gdzie nadal króluje kuchnia regionalna wzbogacona o potrawy góralskiego z okolicznych miejscowości.
Hałuski (kluski scykane)

Regionalne kluseczki z ziemniaków to hałuski, które podaje się z ciepłym mlekiem, lokalnym serem lub omastą w postaci skwarków. Niestety, dzisiaj trudno jest znaleźć w Zakopanem restaurację, która serwowałaby tę potrawę. Warto jednak wiedzieć, że słowackie danie narodowe to haluški – te kluski różnią się jednak od tych podhalańskich. Podobną recepturę mają również włoskie gnocchi.

Bombolki

Deserowym przysmakiem kuchni podhalańskiej są bombolki, czyli kluski drożdżowe, które podawane są polane roztopionym masłem i miodem.
Maria W

# data[].attributes.body
TRADYCYJNY STRÓJ MĘSKI
Góral nosi płaski czarny kapelusz z filcu, którego główkę otaczają muszelki zwane kostkami naszyte na czerwoną wstążkę. Białą lnianą koszulę z szerokimi rękawami zdobi przy szyi metalowa spinka przystrojona łańcuszkami i koralikami. Góralskie spodnie, czyli portki szyte z białego płótna, mają rozcięcia w pasie i u dołu nogawek. Wzdłuż nogawek biegną lampasy z kolorowego sznurka, dół spodni zdobią pomponiki, a górę - barwny haft zwany parzenicą. Kierpce, szyte ze skóry, przywiązuje się do nóg rzemykami zwanymi nawłokami. Uzupełnieniem stroju jest laska z toporkiem - ciupaga.

TRADYCYJNY STRÓJ DAMSKI
Nakryciem głowy jest kolorowa chusta zwana szmatką. Na batystową koszulę, ozdobioną białym haftem i kryzką, wkłada aksamitny gorset podszyty płótnem i wyszywany barwnym haftem. Wstążka służąca do sznurowania gorsetu jest długa, najczęściej czerwona, związana na dole w kokardę. Jej długie końce swobodnie spływają na spódnicę. Pod spódnicą dziewczyna nosi białą halkę zwaną fartuchem, na nogach kierpce, a na szyi sznury czerwonych korali.

Julia B

# data[].attributes.body
Jak wiadomo krajobraz podhalański jest przepiękny, ale czy wiesz ile gmin się znajduje na samym podhalu? W skład podhala wchodzi 13 gmin w tym m.in. Zakopane. Dlaczego podróż w te miejsca jest opłacalna? Widoki na tym terenie zmieniają się nie do poznania w zależności od pory roku, jednakże o każdej porze jest cudnie. Myślę, że zachęciłem was do odwiedzenia tego terenu.
(Michał L)

# data[].attributes.headline
Kamil Wiktor Stoch (ur. 25 maja 1987 w Zakopanem) to polski skoczek narciarski, zawodnik klubu w Zakopanem, reprezentant Polski.Czterokrotny olimpijczyk. Trzykrotny indywidualny mistrz olimpijski (dwa tytuły w 2014 i jeden w 2018) oraz drużynowy brązowy medalista olimpijski z 2018. Indywidualny mistrz świata z 2013 i wicemistrz z 2019, drużynowy mistrz świata z 2017.	                    Stanisław Marusarz (ur. 18 czerwca 1913 w Zakopanem, zm. 29 października 1993) – polski skoczek narciarski, dwuboista i alpejczyk, czterokrotny olimpijczyk, siedmiokrotny uczestnik narciarskich mistrzostw świata, kurier tatrzański, podporucznik Armii Krajowej.                       Tytus Aureliusz Chałubiński (ur. 29 grudnia 1820 w Radomiu, zm. 4 listopada 1889 w Zakopanem) – polski lekarz, profesor patologii, botanik, działacz społeczny i polityczny, filantrop, wykładowca akademicki, filozof medycyny, taternik i miłośnik przyrody, powstaniec węgierski, pisarz. Jako pierwszy lekarz pochodzenia polskiego zdobył międzynarodową sławę i poważanie; niekiedy uznawany za najwybitniejszego Polaka drugiej połowy XIX      Jan KantyAndrusikiewicz (ur. 9 października 1815 w Słopnicach zm. 9 stycznia 1859 w Kaminicy) – polski nauczyciel ludowy i organista w parafii chochołowskiej, jeden z przywódców powstania chochołowskiego  z 1846r. bardzo popularne w tych okolicach są oscypki i różnego rodzaju sery. Warto tez spróbować żurawiny w połączeniu z oscypkami, polecam są przepyszne. W podhalańskich restauracjach możemy znaleźć kwaśnicA, placki zwane tam moskalami. Przysmakami w tamtejszej kuchni są też Bombolki czyli kluski drożdżowe podawane ze świeżym masłem i miodem. Zachęcam was do poznawania nowych smaków podhalańskich. Mam nadzieję , że się skusicie;-)

# data[].attributes.subject
Kamil Wiktor Stoch (ur. 25 maja 1987 w Zakopanem) to polski skoczek narciarski, zawodnik klubu w Zakopanem, reprezentant Polski.Czterokrotny olimpijczyk. Trzykrotny indywidualny mistrz olimpijski (dwa tytuły w 2014 i jeden w 2018) oraz drużynowy brązowy medalista olimpijski z 2018. Indywidualny mistrz świata z 2013 i wicemistrz z 2019, drużynowy mistrz świata z 2017.	                    Stanisław Marusarz (ur. 18 czerwca 1913 w Zakopanem, zm. 29 października 1993) – polski skoczek narciarski, dwuboista i alpejczyk, czterokrotny olimpijczyk, siedmiokrotny uczestnik narciarskich mistrzostw świata, kurier tatrzański, podporucznik Armii Krajowej.                       Tytus Aureliusz Chałubiński (ur. 29 grudnia 1820 w Radomiu, zm. 4 listopada 1889 w Zakopanem) – polski lekarz, profesor patologii, botanik, działacz społeczny i polityczny, filantrop, wykładowca akademicki, filozof medycyny, taternik i miłośnik przyrody, powstaniec węgierski, pisarz. Jako pierwszy lekarz pochodzenia polskiego zdobył międzynarodową sławę i poważanie; niekiedy uznawany za najwybitniejszego Polaka drugiej połowy XIX      Jan KantyAndrusikiewicz (ur. 9 października 1815 w Słopnicach zm. 9 stycznia 1859 w Kaminicy) – polski nauczyciel ludowy i organista w parafii chochołowskiej, jeden z przywódców powstania chochołowskiego  z 1846r. bardzo popularne w tych okolicach są oscypki i różnego rodzaju sery. Warto tez spróbować żurawiny w połączeniu z oscypkami, polecam są przepyszne. W podhalańskich restauracjach możemy znaleźć kwaśnicA, placki zwane tam moskalami. Przysmakami w tamtejszej kuchni są też Bombolki czyli kluski drożdżowe podawane ze świeżym masłem i miodem. Zachęcam was do poznawania nowych smaków podhalańskich. Mam nadzieję , że się skusicie;-)

# data[].attributes.body
Gwara

Cechą charakterystyczną gwary podhalańskiej jest obecność w niej wielu wyrazów rodzimych, typowo podhalańskich. Są to m.in. takie wyrazy: ciupaga, wyzdajać (wymyślić, ułożyć, przygotować), złóbcoki (instrument podobny do skrzypiec), nomowiać (radzić komuś małżeństwo), kumoterki (ozdobne sanki), pytac (starszy człowiek pełniący funkcję osoby zapraszającej na wesele gości) i wiele innych. Spotyka się wyrazy o tym samym brzmieniu, lecz innym znaczeniu niż w polszczyźnie ogólnej, np. obora – podwórko, pytać – prosić, siwy – niebieski.

Kuchnia

Kwaśnica
Kwaśnicy nie wolno pomylić z kapuśniakiem – te dwie zupy nie mają ze sobą wiele wspólnego. Kwaśnica w podstawowej wersji bazuje na kiszonej kapuście bez dodatków warzyw. Bogatsza wersja natomiast gotowana jest na baraninie. Kwaśnicę najczęściej podaje się z chlebem lub ziemniakami.

Moskole
Z połączenia ugotowanych ziemniaków, mąki, wody, soli i jajka (choć jajko nie jest składnikiem niezbędnym) mieszkańcy Podhala potrafią wyczarować pyszne placki, nazywane moskolami. To potrawa pieczona na blasze i często podawana z okrasą w postaci masła czosnkowego, nierzadko towarzyszy jej również „król gór”, czyli oscypek.

Bryjka
O tej potrawie śpiewano tak: „Jo tyz przecie ślubnego miłujem, na rano i wiecór Byjkę mu gotujem”. Bryjka to potrawa, którą przygotowuje się z mąki gotowanej w osolonej wodzie i wybranej omasty (np. słoniny lub masła), podczas gotowania można dodać jeszcze maślankę lub mleko.

Hałuski (kluski scykane)
Regionalne kluseczki z ziemniaków to hałuski, które podaje się z ciepłym mlekiem, lokalnym serem lub omastą w postaci skwarków. Niestety, dzisiaj trudno jest znaleźć w Zakopanem restaurację, która serwowałaby tę potrawę. Warto jednak wiedzieć, że słowackie danie narodowe to haluški – te kluski różnią się jednak od tych podhalańskich.

Bombolki
Deserowym przysmakiem kuchni podhalańskiej są bombolki, czyli kluski drożdżowe, które podawane są polane roztopionym masłem i miodem.

Architektura

Budynki należące do tego stylu architektonicznego:
Willa "Koliba" – od 4 grudnia 1993 Muzeum Stylu Zakopiańskiego, Willa "Oksza" – przy ul. Zamoyskiego, wybudowana w 1894–1895 dla Wincentego Korwin-Kossakowskiego, Willa "Pod Jedlami" – wybudowana na Kozińcu w 1897 dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego, Willa „Rialto” – przy ul. Chałubińskiego, wybudowana w 1897–1898 dla Teresy Zagórskiej, Willa „Konstantynówka” – przy ul. Jagiellońskiej, wybudowana w 1900 dla Anieli Zagórskiej, Chałupa pod Wykrotem, Willa „Grażyna” – wybudowana na Ciągówce w 1900–1902 dla Szymona Stempkowskiego budynek muzeum tatrzańskiego – według projektu Stanisława Witkiewicza i Franciszka Mączyńskiego kaplice: na Jaszczurówce(1904–1908), Matki Bożej Różańcowej i św. Jana Chrzciciela w kościele przy Krupówkach, kaplica Albertnek na Kalatówkach(1898), kaplica św. Anny na Płazówce (1891).

Znani ludzie

Z Podhala wywodzą się dwie znane, związanych z kościołem katolickim, osoby – Stanisław Dziwisz sekretarz papieża Jana Pawła II oraz JÓZEF TICHNER – filozof i prezbiter katolicki. Jak przystało na ośrodek sportów zimowych pochodzi stąd dwóch znakomitych narciarzy – Stanisław Marusarz i BRONISŁAW CZECH. Ten drugi był również taternikiem i ratownikiem górskim. Obydwu doświadczyła też II Wojna Światowa a dla Bronisława Czecha zakończyła się tragicznie, śmiercią w obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau.

Podhale a w szczególności Zakopane przyciągało wielu znanych twórców i artystów, którzy przyjeżdżali tutaj zachwyceni okoliczną przyrodą. Pierwszym propagatorem Zakopanego był Tytus Chałubiński, który wraz z SABAŁĄ (JANEM KRZPETOWSKIM) wędrował po szlakach tatrzańskich a także powołał do życia Towarzystwo Tatrzańskie. Większość artystów, która tutaj tworzyła posiada swoje muzea w willach, gdzie mieszkali. Jan Kasprowicz, Karol Szymanowski, KORNEL MAKUSZYŃSKI czy RAFAŁ MALCZEWSKI to tylko niektóre nazwiska artystów, którzy tutaj tworzyli.

Jak widać Podhale to zróżnicowany region turystyczny, gdzie mieszały się kultury charakterystyczne dla plemion pasterskich z napływowymi osadnikami. Najbardziej na znaczeniu nabrało Zakopane, które stało się głównym ośrodkiem turystycznym w regionie. To tutaj tworzyli znani artyści, turyści przyjeżdżali na narty – kwitło życie towarzyskie i kulturalne.

Stroje

rysunek zamieszczony obok.

Muzyka

Muzyka podhalańska przyjmuje trzy formy:
– solową (czasami może jej towarzyszyć akompaniament),
– wielogłosową,
– oraz czysto instrumentalną.

Oprócz typowej skali durowej i mollowej, które rzadko występują w czystej postaci, region podhalański wykształcił typową dla siebie skalę podhalańską o odmiennych od tradycyjnego brzmieniu. Za charakterystyczne brzmienie w głównej mierze odpowiadają specyficzne instrumenty, których próżno szukać w innych regionach.
Należą do nich:
– Gęśle, czyli instrument przypominający skrzypce, których dźwięk się od nich różni. Mają one charakterystyczne piskliwe brzmienie, które nadaje wykonywanych utworom góralskiego sznytu.
– Złóbcoki to kolejny instrument smyczkowy, zbliżony do gęśli, przez co również z nimi mylony. Jest to instrument o bardzo wysokim i cichym brzmieniu.
– Basy. To z kolei instrument nawiązujący wyglądem i brzmieniem do tradycyjnej wiolonczeli.
Zamieszczam także link do kilku utworów:

# data[].attributes.attachment_link.title
Muzyka i Tańce Podhalańskie w wykonaniu Zespołu Wiyrchowianie cz.2

# data[].attributes.body
Michał Chmiel (do strojów)

# data[].attributes.body
Tradycyjna muzyka wywodząca się z okolic Podhala wykonywana była przez amatorów śpiewaków i instrumentalistów. Była ona od zawsze obecna podczas uroczystości rodzinnych, świąt, obrzędów religijnych czy wieczornego śpiewania po chałupach. Nie można zaprzeczyć, że jest nieodłącznym elementem kultury. Metrum, harmonia, instrumenty, skala i tekst słowny to elementy, które różnicują muzyką Podhala od innych gatunków muzycznych. Wszystkie składowe tworzą niezwykle oryginalną całość i budują tożsamość muzyczną tego regionu.

Muzyka podhalańska przyjmuje trzy formy:
– solową (czasami może jej towarzyszyć akompaniament),
– wielogłosową, (https://www.youtube.com/watch?v=9rsgR7qhWmo)
– oraz czysto instrumentalną.

Wyróżnia się ona również niepowtarzalnymi i charakterystycznymi dla tego rejonu instrumentami:
– Gęśle, czyli instrument przypominający skrzypce, których dźwięk się od nich różni. Mają one charakterystyczne piskliwe brzmienie, które nadaje wykonywanych utworom góralskiego sznytu. ( możliwość posłuchania repliki gęśli, gęśle gdańskie: https://www.youtube.com/watch?v=k-H7v_4iKzk)

– Złóbcoki to kolejny instrument smyczkowy, zbliżony do gęśli, przez co również z nimi mylony. Jest to instrument o bardzo wysokim i cichym brzmieniu. (Tutaj można znaleźć krótką historię tego instrumentu : https://www.youtube.com/watch?v=Wzwbvt1hzYE)

– Basy. To z kolei instrument nawiązujący wyglądem i brzmieniem do tradycyjnej wiolonczeli. (Więcej informacji można zasięgnąć w: https://www.youtube.com/watch?v=GStg7ocnDw8)

Ciekawe wykonania i materiały:
- 45 Góralski Karnawał (https://www.youtube.com/watch?v=9rsgR7qhWmo)
- Ród Karpieli - koncert promocyjny płyty (https://www.youtube.com/watch?v=vvifaN6KMBU)
-  Nuty podhalańskie - nuty weselne i marsze (https://www.youtube.com/watch?v=1D77Kj4DiHk)

Iga Nazimek

# data[].attributes.body
Słownictwo w gwarze podhalańskiej ma kilka źródeł pochodzenia
-wyrazy typowo podhalańskie np. siklawa(wodospad górski),
-wyrazy polskie,czasem o zmienionym znaczeniu np. obora (podwórko)
-wyrazy z j.niemieckiego,węgierskiego,słowackiego,
Gwara podhalańska jest relatywnie popularna,pojawia się w filmach,kabarecie,piosenkach,a nawet w reklamach,a więc padają one ofiarą błędów np. nazywaniem każdego pasterza "bacą" (jest to określenie tylko przełożonego pasterzy).

# data[].attributes.body
1.W 1899 roku Rysy zdobyli Maria Curie-Skłodowska i Pierre Curie.
2. W latach 1913-1914  Włodzimierz Lenin mieszkał w Tatrach dla zdrowia.
3.Za pierwszego przewodnika po Tatrach uznaje się Klemensa Bachledę. Brał on udział w akcjach ratunkowych Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego i zginął w czasie jednej z nich.
4. Na pieniądze mówi się tam "dutki"
5. Dziewięćsił bezłodygowy jest klasycznym motywem sztuki podhalańskiej.

# data[].attributes.body
Michał Chmiel (do strojów)