# data[].attributes.body
De renaissance begon oorspronkelijk in 1350. De term is bedacht door Giorgio Vasari. Hij was een Italiaanse kunstenaar en architect. Rond 1620 eindigde de ideeën van de renaissance wel ongeveer. Er zijn alleen wel nog dingen terug te vinden in het nu.
De letterlijke vertaling van renaissance is ‘’wedergeboorte’’. Hiermee wordt bedoelt de wedergeboorte van de kunst en cultuur. Het was weer een gouden eeuw na de middeleeuwen die slecht verliepen op basis van kunst en cultuur.

# data[].attributes.body
In de middeleeuwen had je verschillende soorten literaturen. Je had de Geestelijke literatuur en de burgerlijke literatuur,
De geestelijke literatuur was een verzameling van christelijke verhalen, geschreven door nonnen en monniken.
De burgerlijke literatuur schreven de burgers hun eigen verhalen, waar zij zelf van konden leren. Ze verlangden niet meer naar fantasie maar naar de realiteit.

# data[].attributes.body
Een ridderliteratuur was een verhaal voor en over ridders. De verhalen waren spannend en gingen meestal over moed, trouw en liefde van de ridders.

De kruistochten hadden een goede invloed op de ridderromans, Hierdoor hadden de ridders de moed gevonden dat ze perse moesten winnen.

Je had twee soorten ridderliteraturen. Karelromans en Arthurromans.
Karelromans werden ook wel Frankische romans genoemd. Deze romans gingen over Karel en zijn mannen. Ook wel zijn ridders genoemd. In deze romans stond altijd een bekend historisch figuur centraal.
Ook heb je Arthurromans. Dit zijn verhalen over koning Arthur en de ridders van de ronde tafel. De verhalen speelde zich af in de middeleeuwen en zijn ook geschreven in de middeleeuwen.

# data[].attributes.body
De middeleeuwen duurden ongeveer van 500 na christus tot 1500 na christus. soms wordt het jaartal ook wel 1492 gevonden, dat was het jaar van de ontdekking van Amerika door Christoffel Columbus. Maar anderen mensen noemen het eindjaartal 1453, vanwege de val van  Constantinopel en uitvinding van de boekdrukkunst.

# data[].attributes.body
In je middeleeuwen had je drie standen. De geestelijken, de boeren en de adel. In de middeleeuwen was trouw een veelvoorkomend begrip. Het betekende vroeger wat anders dan nu. Toen betekende het dat je alles moest doen voor de heer waar je je trouw aan had gezworen. Je was vroeger dus eigenlijk gewoon een slaaf van iemand. Meestal was je trouw aan een heer of een koning.

Feodaliteit was een bekend begrip in de middeleeuwen. Feodaliteit is een ander woord voor leenstelsel, en dit was een manier van besturen. De koning liet het dagelijkse bestuur over aan leenmannen, bijvoorbeeld een hertog, graaf of heer. Het feodale begrip speelt een belangrijke rol in de Karelromans.

Ook 'het individu' was een veelvoorkomend begrip vroeger. Elke periode betekende sommige begrippen wat anders. De ene periode was het begrip belangrijk, maar de andere keer betekende het juist helemaal niet zo veel. Een individu is een voorbeeld van het minder belangrijke in de periode van de middeleeuwen. Een individu kon namelijk doen wat hij of zij wilde. Vaak werd een individu een kluizenaar. Omdat de meeste schrijvers in de middeleeuwen individu waren, wilden zij anoniem blijven. Individu's werden namelijk niet zo belangrijk gevonden in de middeleeuwen.

# data[].attributes.body
Het oudste stukje Nederlandse tekst dat ooit gevonden is, luidt als volgt: Alle vogels zijn nesten begonnen, behalve ik en jij. Waar wachten wij nu op?
Het werd geschreven door een West-Vlaamse kopiist. Wij denken dat de schrijver bedoeld dat hij gemeenschap wil hebben met iemand anders. Hij zegt dat de vogels al zijn begonnen met eieren leggen en dat wil hij ook met een persoon. De bekendste dichter uit de vroege middeleeuwen, is Hendrik van Veldeke.

Er is weinig literatuur van de middeleeuwen bewaard gebleven. Dit komt omdat alles is vertaald naar een andere taal. Niet alle burgers konden lezen en  schrijven in de middeleeuwen. Alleen de geestelijken konden dit. De meeste middeleeuwse literatuur werd dan ook op rijm geschreven. Zo konden de burgers die slecht waren in lezen, het beter onthouden. Als iemand het dan voorlas aan hen, dan konden zij dit ook onthouden.

# data[].attributes.body
Er zijn een aantal begrippen uit de middeleeuwen die toen vaak werden gebruikt.
Exempelen is een verhaal waarin word verteld tegen een groot publiek, dat ze in een bepaald geloof moeten geloven. Ze probeerde mensen er dus van te overtuigen welk geloof zij moesten kiezen. Dit hoort bij de geestelijke literatuur.
Een sotternie is een middeleeuws blijspel, die volgde als de opvoering van een van de abele spelen. De sotternie was volks van aard, en daarvoor vaak aan de ruwe kant. Een bekend thema was dat van de bazige vrouw en de sullige echtgenoot.
Abele spellen zijn 4 toneelstukken die bewaard zijn gebleven. Ze zijn geschreven in het Hultemse handschrift. Dit zijn de oudste Nederlandse toneelstukken die door de burgers zjin gemaakt. De vier toneelstukken heten: Esmoreit, lanseloet van denemarken en vanden winter ende vanden somer. Abel betekend ook wel ‘edel’ of ‘hoofs’.
Een fabel is een kort moraliserend verhaal. In een fabel komen meestal pratende dieren als handelende personen voor. Voorwerpen of ander dingen die niet kunnen praten komen er ook vaak in voor. De karakters hebben meestal een specifieke karaktertrek die sterk uitvergroot is. Zelfs in de bijbel komen enkele fabels voor. Het is allemaal ontstaan in het klassieke Griekenland waar ze heel erg van fabels hielden.
Diets was in de middeleeuwen een benaming van de Middelnederlandse- dialecten. Later kreeg het ook nog andere betekenissen zoals ‘buitenlanders’ een woord voor de Nederlandse taal is. De letterlijk vertaling ervan is volk.
Moralistisch betekent ook wel betrekking hebben op de ethiek. Een ander woord hiervoor is ook wel zedensprekend.
De heilige Graal is een reliek of ander magisch voorwerp dat koning Arthur samen me de ridders van de ronde tafel moest vinden. Dit hoort bij de Arthurromans.
Een (Maria-)legende is een legende waarin Maria een grote rol speelt. Zij was vaak degene die God met mensen verbond. Maria was als vrouw en moeder voor iedereen altijd beschikbaar. Dit hoort bij de geestelijke cultuur.
Een wagenspel is ontstaan in de middeleeuwen het is een toneelstuk opgevoerd op een verplaatsbare inrichting. De wagenspellen zijn een variant op het mirakelspel en het passiespel. Als een processie of optocht trekken de wagens langs het publiek. Het bekendste stuk dat werd uitgevoerd als wagenspel, is het wagenspel van Masscheroen. Dit is opgenomen in een leesboek, namelijk Mariken van Nieumeghen.
Een landjuweel was een toneelwedstrijd tussen rederijkerskamers in de 15de en 16de eeuw met een bovenregionaal karakter. Het was de bedoeling dat er iedere 3 jaar een werd gehouden.  Wat de mensen konden winnen tijdens deze wedstrijden noemde ze het juweel. Een wedstrijd kan soms zo lang duren dat het een paar weken achter elkaar door kan blijven gaan. Naast de wedstrijd werd ook altijd een groot feest gehouden waar altijd veel gedronken werd.

# data[].attributes.body
Een heiligenleven is een biografie van een heilige. Dit is een wereldlijke literatuur. Zij hebben als doel om:

- een historische of biografische beschrijving van het leven van de heilige te geven;

- bewondering voor de heilige uit te drukken;

- overbrengen van een stichtend verhaal in de vorm van legende of mirakelverhaal;

- de associatie van het leven van een heilige met Bijbelverhalen of de biografie van oudere (meer bekende) heiligen.

Didactisch betekend ook wel opvoedend of bijlerend. Dit was de functie die de literatuur had in deze tijd. Een bekend voorbeeld is de terminologie van Abrahams, deze was heel didactisch.

# data[].attributes.body
Kenmerken van voorhoofs (oudste genre van romans) zijn:

- Karel de Grote en zijn vazallen staan centraal;

- De vrouw speelt een hele ondergeschikte rol, ze was grof gezegd het eigendom van de man;

- Trouw aan leenheer werd beloond, ontrouw werd zwaar bestraft;

- Voorhoofs verhaal: Karel ende Elegast

Kenmerken van hoofs (hoffelijk of ridderlijk) zijn:

- Verering vrouw;

- Naast kracht en geweld zijn ook slimheid belangrijk in een man;

- Wonderlijke sfeer met sprookjeselementen;

- Liefde was het centrale schema;

- Hoofs verhaal: Walewein.

# data[].attributes.body
Rederijkers waren mensen die zich bezig hielden met literatuur maar dan in een wedstrijdvorm. Het was de bedoeling dat je een keer per maand een onderwerp kreeg en dan in gedicht schreef over dat onderwerp. Het gedicht dat wel aan strenge regels moest voldoen, werd gegeven aan de leider van gezelschap. Wie zich niet aan de regels hield moest een geldboete betalen. Ook waren er vaak wedstrijden tussen andere steden om zo te kijken wie de beste stad op literatuur gebied was. Dit allemaal begon eind van de middeleeuwen, rond begin 15e eeuw.

Volgens de traditionele visie werd er met rederijkers de overgang naar een nieuwe literatuur, cultuur gevonden. Ze hielden zich bezig met de literatuurvorm poëzie.

De rederijkerskamer is een benaming van een dichtgenootschap van rederijkers in de 15e en 16e  eeuw. Deze kamers zijn ontstaan uit de kamer van retorike, verenigingen die de feesten van schuttersgilden verzorgden en die de kerk bijstonden in het organiseren van kerkelijk toneel en vastavondspellen. Men dacht dat het oorspronkelijk een soort kerkelijke vereniging was, die geestelijke assisteerde bij toneelstukken.
Hieronder kunt u een afbeelding bekijken van een rederijkerskamer.

# data[].attributes.body
Gebrand Adriaanzoon Bredero was een Nederlandse dichter en toneelschrijver die leefde van 1585 tot 1618. Hij overleed dan ook vrij plotseling op een 33 jarige leeftijd. Zijn belangrijkste werk is het blijspel, Spaanschen Brabander uit 1617. Dit was het hoogtepunt uit de Nederlandse blijspelkunst in de gouden eeuw. Het bijzondere aan hem was ook dat hij in  allemaal verschillende soorten taalgebruik schreef. Hij typeerden hier mee zijn stadsgenoten om hun gedrag te laten beïnvloeden.
De letterlijke vertaling van "Boertigh, Amoureus en Aendachtigh Groot Liedboeck" is humor, liefde, en Godsdienstig liedboek. Dit is een liedboek van Bredero uit de renaissance tijd. In deze tijd werd het boek heel bekend en populair onder de Nederlanders. Het bijzondere ook aan dit boek is dat er aan geen een gedicht een datum vastzit. De eerste druk was in 1616 maar daar valt weinig informatie over te vinden. In het boek staan meer dan honderden liederen en gedichten en dat maar in een enkele editie. Bredero bracht nog veel andere boeken uit, maar dit bleef toch zijn meester werk omdat het zo bijzonder was.

# data[].attributes.body
Maarten Luther en Johannes Calvijn zijn een van de bekendste reformatoren die er ooit zijn geweest. Maarten Luther was een Duitse reformator geboren in 1483. Hij werd ook wel gezien als de persoon die de reformatie liet starten, dit komt doordat hij zijn 95 stellingen in de openbaarheid bracht. De aanhang van Luther werd ook wel lutheranisme genoemd dat zich voornamelijk verspreidde in Duitsland en Scandinavië. Johannes Calvijn is een Fransman die geboren is in 1509. Het had met Luther gemeen dat ze allebei kritiek leverde op de RK-kerk. Zijn aanhangers werden Calvinisten genoemd, dit verspreide zich vooral in Zwitserland, Frankrijk en de Nederlanden. Er waren wel een paar verschillen tussen hen, ik noem naar mijn mening het belangrijkste verschil. Calvijn dacht voordat je werd geboren al werd besloten of je naar de hemel ging. Luther dacht dat je tijdens je leven kon laten zien dat je in de hemel thuis hoorde.

# data[].attributes.body
Pieter Corneliszoon Hooft werd geboren op 16 maart 1581 en is overleden op 21 mei 1647. Hij groeide op in een protestants koopmansgezin. Zijn vader was een van de bestuurders van Amsterdam. Zijn vader was een humanist. P.C was heel leergierig en intelligent, hij nam zijn idealen van zijn vader over. Na zijn opleiding bij de Latijnse school ging hij rechten studeren. P.C werd bestuursambtenaar van Muiden. Na de Latijnse school werd hij door zijn vader naar Frankrijk en Italië gestuurd, de reis duurde drie jaar. Door zijn reis was Pieter Corneliszoon Hooft geïnteresseerd geraakt door de Italiaanse renaissance, hij wilde de rest van zijn leven wijden aan het beoefenen van deze kunst. Toen hij terugkwam op 8 mei 1601 wilde hij de Nederlandse Literatuur gaan moderniseren door de idealen van het Italiaanse renaissance.

Pieter Corneliszoon Hooft ging vele toneelstukken maken waarvan komedie Warenar de beroemdste was. P.C hooft werd heel bekend en veel schrijvers gingen hem imiteren.  Aan het einde van zijn leven schreef hij nog de Nederlandsche Historien, een magistraal verslag (in proza) over de roerige Nederlandse geschiedenis tussen 1555 en 1587. Na dit project wilde hij nog de 80 jarige oorlog beschrijven, maar een jaar voor het verdrag van Munster overleed hij. De Nederlandse Historiën van Hooft gingen over de tijd van 1581-1647, waarin het Noorden van Nederland zich onafhankelijk maakte van de Spaanse Macht, het westen in opstand kwam en het zuiden van Nederland worstelde voor onafhankelijkheid wat tussen 1581-1647 niet lukte. Het arsenaal van Nederlandse Historiën bestaat uit twintig boeken.
In zijn leven heeft hij drie verschillende onderdelen beoefent, deze zijn:

-       Toneelstukken

-       Gedichten/poëzie

-       Liederen

# data[].attributes.body
Joost van den Vondel werd in 1587 geboren in Keulen en verhuisde in 1597 naar Amsterdam, hij werd gezien als een van de grootste schrijvers van Nederland. Voor de kost drijft Joost een kousenwinkel in Amsterdam. Hij word een echte stadsdichter en uiteindelijk gaat hij ook toneelstukken maken. In 1637 schreef hij  Gijsbreght van Aemstel wat opgedragen was aan Hugo de Groot. Aan het einde van zijn leven krijgt hij een ere baantje bij de bank van lening. In 1679 werd hij begraven in de Nieuwe kerk van Amsterdam.
Joost had drie soorten manieren hoe hij een toneelstuk of gedichten schreef. Die drie elementen zijn: betrokkenheid van de politiek, godsdienstige veranderingen in de Republiek en op anekdotische wijze verhalen over mythologie en de geschiedenis daarvan.

# data[].attributes.body
Klassiek drama is een term dat word gebruikt om aan te duiden dat ze zich op de Griekse klassieke oudheid richten. Ze nemen de Griekse klassieke oudheid over en passen dat toe voor het toneel. In de tijd van de renaissance deed men zich volledig terugkoppelen naar het denken van de Griekse filosofen, men nam hun gedachten over en ging daar zich in verdiepen, waardoor het vanzelfsprekend is dat men ook het toneel over nam. Door deze overnamen van het Toneel noemen ze het Klassiek drama, omdat het toneelspel van eeuwen geleden terug koppelt naar het heden van de tijd van de Renaissance.
Klassiek drama heeft de volgende kenmerken:

-       Actie, plaats en tijd moet eenheid vormen. Dat betekent dat de handelingen die worden uitgevoerd bij enkele locaties plaatsvind en geen grote tijd periodes tussen zitten. En subverhalen mogen niet voorkomen

-       De mensen die het toneelstuk uitvoeren moet worden beperkt tot een select klein groepje. Na de voltooiing van de eerste act mogen er geen nieuwe acteurs bijkomen.

-       Een toneelstuk moet volgens een structuur worden gespeeld. Dit betekent dat de stijlen worden gebuikt om een toneelstuk te maken niet vermengd mogen worden om een toneelstuk te maken. Een toneelstuk moet uit een pure stijl bestaan.

# data[].attributes.body
In de renaissance speelt het begrip individu ook een rol. In de renaissance werd het individu namelijk veel belangrijker dan in de middeleeuwen. Mensen zagen zichzelf weer als een individu en kwamen erachter dat zij zelf ook belangrijk waren. Zo werd er ook veel aan schilderkunst gedaan tijdens de periode van de renaissance. Dit was zo om dat jij als individu weer belangrijk werd en je dus liet schilderen. Daarom nam deze tijd ook de wetenschappelijk belangstelling toe.

De renaissance mens verschilt van de middeleeuwse mens. Het grootste verschil hiertussen was toch wel dat in de middeleeuwen god centraal stond. Dit was tijdens de periode van de renaissance niet. Hier bepaalde de mens zijn eigen lot. Ook was het in de middeleeuwen zo dat jij maar een klein onderdeel was van iets, en je zelf eigenlijk helemaal niet belangrijk was. In de renaissance was het dan ook zo dat je zelf wel belangrijk was. Daaruit zijn twee bekende zinnen uit ontstaan bij de middeleeuwen hoort Memento Mori (Gedenk te sterven) en bij de renaissance Carpe diem ( Pluk de dag).

Ook zitten er verschillen tussen renaissance kunst en middeleeuwse kunst. Bij de middeleeuwen werden schilderijen vooral gericht op het bestaan na de dood en het vereren van hun God. Ze verheerlijkte hun goed heel erg. Ook werden schilderijen anoniem gemaakt. In de renaissance wilde ze van het bestaan van het leven genieten. De kunst was ook niet meer anoniem met werd gesigneerd door de schilder.

# data[].attributes.body
Johannes Gutenberg had de boekdrukkunst uitgevonden in 1445.
De Duitser Johannes Gutenberg geldt als uitvinder van de boekdrukkunst in Europa. Er is een mythe dat Laurens Coster de boekdrukkunst heeft bedacht maar dit is niet waar. Het grootse gevolg was dat historische ontwikkelingen zoals ontdekkingsreizen en de reformatie konden hierdoor plaats vinden. Reformatoren konden hierdoor namelijk makkelijk hun geschriften en bijbel vertalingen verspreiden.

# data[].attributes.body
Ook in de renaissance werden een aantal begrippen vaak gebruikt die hieronder uitgelegd worden.
De reformatie was een beweging in het Europese Christendom die in de zestiende eeuw heeft geleid tot het ontstaan van het Protestantisme. Een diepe religieuze heroriëntatie door een nieuwe uitleg van de bijbel, en in nieuwe samenhang met de culturele, staatkundige en sociaaleconomische verandering in deze tijd.
De beeldenstorm vond plaats in het jaar 1566. Men ging naar katholieke kerken om daar alles kapot te maken, dat deed men om zich te verzetten tegen de Spaanse macht. In 1566 hadden de Spanjaarden Nederland in hun macht. De Spaanse macht kende maar een geloofsuitgang van het christendom, dat was het katholicisme. In die tijd werden protestanten vervolgd, maar de meerderheid van de Nederlanders waren protestants, wat leidde tot een opstand tegen de Spaanse macht.

# data[].attributes.body
De zeventiende eeuw word ook wel de gouden eeuw genoemd. Dat komt door de welvaart die Nederland ondergaat, door handel, wetenschap en kunsten. Vele grote Nederlandse helden komen uit die tijd, zoals: Michiel de Ruyter (is ook een film over gemaakt, goede film) , Rembrandt van Rijn. In deze tijd werd ook de VOC opgezet (verenigd Oost-Indische compagnie). De VOC was de grootste handelsbedrijf ter wereld.
Geuzenliederen: Tijdens de opstand tegen de Spaanse macht die Nederland in haar macht had, ontstond er verzetsliteratuur, voornamelijk liederen, die via anonieme pamfletten werd verspreid. Deze liederen waren spotprenten in de vorm van liederen. Deze liederen werden gemaakt van historische gebeurtenissen zoals de val van Antwerpen om als propaganda meer mensen te lokken voor een opstand tegen de Spaanse macht.
De muiderkring was een bijeenkomst van zijn kunstzinnige vrienden op het Muiderslot.
Een epigram komt uit het Grieks en het betekent letterlijk, opschrift. Het zijn korte uitspraken/gezegde die op slimme en grappige manieren een idee beschrijft. Zoals:

"Winnaars geven nooit op en opgevers winnen nooit." ‘’Als we geen oorlog beëindigen, zal de oorlog ons beëindigen."
Een Sonnet is een dichtvorm waarbij een gedicht bestaat uit: 14 regels, 4 coupletten van 4, 3, 3, en 3 regels. Een Sonnet kan over allerlei onderwerpen gaan, maar meestal zet de schrijver in de achtste regel een bepaalde situatie uiteen, waardoor het gedicht opeens een andere wending krijgt.
Deus ex machina is Latijns en staat voor god uit een machine. Deze techniek gebruikte ze om bij een ontknoping van een toneelstuk het verhaallijn te laten eindigen met een onverwachte plot in het verhaal. In de tijd van de Grieken gebruikte ze onverwachte goden, goddelijke wapens of bovennatuurlijke mensen om hun verhaal een plottwist te geven.
Een rei was een koor van een toneelstuk in de tijd van de renaissance.
Tijdens de Val van Antwerpen veroverde de Spaanse commandant Alexander Farnese, de hertog van Parma, Antwerpen. Hierdoor bloeide Amsterdam uit tot een handelsstad.
Een sinne- en minnebeeld is een afbeelding/embleempje, waarbij de lezer zelf de betekenis van de afbeelding moet uitzoeken. Bij een Sinne- en minne beeld zit ook een opschrift en onderschrift om de lezer op weg te helpen. De combinatie van de afbeelding, opschrift en onderschrift zorgt ervoor dat de lezer de betekenis begrijpt, ook al zijn de onderdelen los van elkaar niet te begrijpen.

# data[].attributes.body
In de tijd van de renaissance gingen ze meer ontdekken over wetenschap, kunst en handel. Door deze veranderingen in het denken en het doen kreeg je veel mensen die geleerd hadden voor vele vakken. Zoals Leonardo, hij was onder meer tekenaar, beeldhouwer, uitvinder, bouwkundige, componist, schilder en kaartenmaker. Door deze meerdere vaardigheden werd hij een homo universalist genoemd. Daarentegen was Einstein geen homo universalist, omdat hij maar geleerd had voor een beperkt vakgebied maar niet verder. Een homo universalist is ook wel gezegd een alles kunner.

In 1568 begint de 80 jarige oorlog. Nederland was veroverd door Spanje, maar de Spanjaarden waren katholiek en de Nederlanders waren protestants. De Nederlanders kwamen in opstand tegen de Spaanse koning. Het begin van de 80 jarige oorlog tegen Spanje

De Vrede van Munster is het vredesverdrag tussen Nederland en Spanje. Door dit verdrag werd Nederland eindelijk van Spanje verlost naar de 80 jarige Oorlog. Dit verdrag werd op 30 januari 1648 getekend.

# data[].attributes.body
In de middeleeuwen had de RK-kerk veel meer macht dan tijdens de renaissance. Dit kwam omdat er steeds meer mensen in opstand kwamen tegen de kerk. Dit kwam omdat bekende humanisten die konden lezen en schrijven zeiden dat er in de bijbel helemaal niet stond wat de mensen van de kerk deden. Door deze kritiek nam in de loop van renaissance de macht van de kerk af. Een belangrijke rol speelde ook de boekdrukkunst die er voor zorgde dat de bijbel naar alle talen vertaald konden worden, en zo kon iedereen met zijn eigen ogen zien dat wat de kerk deed niet in de bijbel stond.

# data[].attributes.body
Een verandering t.a.v. de religie in de renaissance was dat mensen niet meer gingen geloven in de verhalen van de kerk. Zo was een bekend voorbeeld de aflaten die de kerk verkochte hiermee zeiden de mensen van de kerk dat je dan sneller naar de hemel ging. Tijdens de renaissance kwamen de mensen erachter door de boekdrukkunst dat dit helemaal niet klopte, hierdoor nam het geloof van de RK-kerk af. Mensen gingen geloven in de stroming van de humanisten. Dit werd Protestantisme genoemd.

# data[].attributes.body
Het Wilhelmus is een lied dat is opgedragen aan onze Willem van Oranje. Men zegt dat dit lied werd gebruikt als een geuzenlied in de tijd van de strijd tegen Spanje.

Het Wilhelmus is een naamgedicht, ook wel een acrostichon genoemd. In de tijd dat het Wilhelmus is geschreven was het erg populair. Bij de vorm acrostichon vormde de eerste letters van een regel een nieuwe zin. In het geval van het Wilhelmus: Willem van Nassau.

# data[].attributes.body
Een toneel schrijver kon het probleem van 'eenheid van tijd, plaats en handelingen' makkelijk oplossen. Door het toneelstuk van een bepaalde korte periode is het probleem tijd namelijk al opgelost. Door een aantal locaties te gebruiken, maar niet te veel locaties is dat probleem ook al opgelost. Het laatste probleem handelingen kunnen ze oplossen door geen sub verhalen te gebruiken

# data[].attributes.body
De Verlichting werd de nieuwe manier van denken rond de 18e eeuw. Tijdens de Verlichting ging men meer nadenken over hoe de ideale samenleving er uit zou moeten zien. Veel denkers waren het er over eens dat vrijheid en gelijkheid hiervoor belangrijk waren. Mensen gingen anders denken over:
- Politiek
- Filosofie
- Wetenschap
- Geloof
- Economie
- Sociale verhoudingen (de relatie hoe mensen tot elkaar staan)
Deze periode begon in 1715 en eindigde in 1789. Deze periode duurde dus 74 jaar.

# data[].attributes.body
Men ging er bij de verlichting van uit dat verstand alles op kon lossen. En dus meer hun verstand moesten gaan gebruiken.

De schrijvers hadden ook een taak in deze periode. Dit was om veel encyclopedieën en tijdschriften te schrijven om mensen meer dingen uit te leggen, want een van de dingen waar verlichte denkers voor waren is dat iedereen naar school moest gaan en zoveel mogelijk kennis moest hebben. Daar zorgde veel schrijvers voor. De schrijvers schreven over een godsdienst, want dat kon jou denkwijze beïnvloeden.

Een encyclopedie is een boek of een serie van boeken die informatie geven van onderwerpen die gerangschikt zijn op alfabetische volgorde. Encyclopedieën hebben heel veel uiteenlopende onderwerpen in vormen van artikelen, teksten. In deze tijd heb je ze ook digitaal zoals: Wikipedia. De eerste encyclopedieën zijn ontstaan in de 18eeuw, in de tijd van de verlichting. Het is ook niet raar dat de eerste encyclopedieën daar zijn ontstaan, want in de tijd van de verlichting ging men anders denken over het wereldbeeld. Mensen gingen vertrouwen op hun verstand door de ontwikkeling van wetenschap onderwijs en politiek. Door het nieuwe wereldbeeld gingen ze hun informatie opschrijven wat leid tot een samengesteld naslagwerk over onderwerpen; de encyclopedie.

# data[].attributes.body
Justus van Effen was een Nederlandse cursiefjesschrijver. Een cursiefje is een deels verhalend, deels beschouwend prozastukje in een dag- of weekblad. Hij werd beroemd door zijn Hollandsche Spectator. Voordat hij daar beroemd mee werd, schreef hij vier spectators in het Frans.

# data[].attributes.body
Hieronymus van Alphen was een beroemde dichter. Dit kwam vooral door zijn gedichten voor kinderen. Hij is geboren in 1746 in Gouda, nadat zijn vader overleed toen van Alphen pas 4 jaar was verhuisde hij naar Utrecht met zijn moeder. Later studeerde hij rechten en letteren in Leiden hij werd dan ook later rechter in de stad Utrecht. In 1772 trouwde hij met Maria van Goens. Zij overleed ook na het krijgen van hun derde kind. Hij trouwde opnieuw en kreeg ook nog eens twee nieuwe kinderen. In 1789 werd hij benoemd tot stadspensionaris van leiden (dit is een jurist die het stadsbestuur adviseert) en vier jaar later werd hij een soort minister van financiën. Van Alphen overleed uiteindelijk aan een beroerte op 2 april 1803 in Den Haag. Zijn bekendste gedicht die hij geschreven heeft was de Pruimenboom in 1779. Het is een gedicht voor kinderen en het bevat ongeveer 100 worden. Later in de negentiende eeuw werd onder andere dit gedicht naar het Frans, Fruit en Engels vertaald. Later werd er ook nog een prijs naar hem vernoemd namelijk de Hieronymus van Alphen prijs.

# data[].attributes.body
Betje Wolff en Aagje Deken waren twee schrijfsters die samen boeken schreven. Ze hadden allebei dezelfde blik op de wereld namelijk: kritisch en alles moes sarcastisch. En het grappige was ze hadden geen literair talent. Wolff en Deken ontmoeten elkaar in 1776. Eerst woonden Wolff nog samen met dominee Wolff maar nadat hij overleed. Gingen Wolff en Deken samenwonen vanaf dat moment deden ze alles samen. Hoe het samen schrijven verliep blijft een groot raadsel tot de dag van vandaag. Ze schreven daarna veel boeken in Nederland, want nadat de stadhouder in 1787 de patriottenbeweging uit elkaar hadden geslagen. Besloten de dames Nederland de verlaten voor het dorp Trevoux in het midden van Frankrijk. Na 11 jaar keerde ze terug naar Nederland vanwege dat hun kapitaal in rook was opgegaan moesten ze wel. Betje Wolff overleed uiteindelijk op 5 november 1804, negen dagen later stierf Aagje Deken ook. Hun bekendste boek waar ze ook wel hun doorbraak mee hebben gemaakt heet Sara Burgerhart. Deze werd gepubliceerd in 1782, het bijzondere er van was dat het de eerste briefroman was. Het boek gaat over een meisje Sara die grenzen van haar vrijheid verkend.
Je kan zien dat het boek van Wolff en Deken een overgangsroman is omdat dit in de tijd van het verlicht denken was, dit betekent durf te denken. Is dit een overgangsroman omdat er voor het eerst in het boek Sara Burgerhart en verlichte ideeën in voorkwamen en er kwam romantiek in voor. Daarom wordt dit ook wel een overgangsroman genoemd want dat was voor het eerst in die tijd dat dit samen ging. En daarom is dit een belangrijk boek en punt in de literatuurgeschiedenis.

# data[].attributes.body
The spectator is een tijdschrift die elke week word uitgebracht. Dit is in het Brits geschreven en je kan er alles in lezen over politiek, actualiteit en cultuur. De eerste keer dat dit gepubliceerd werd is al een lange tijd geleden, dit was namelijk in het jaar van 1828. De precieze datum was 6 juli 1828. Dit tijdschrift is eigendom van David en Frederick Barclay.
De hollandsche spectator was een tijdschrift dat er vanaf 1731 tot 1735 was. Dit tijdschrift was een van de vele spectatoriale tijdschriften die in de achttiende eeuw uitkwamen. Deze spectators vormden een journalistiek prozagenre. Dit houdt in dat er vooral korte levendige verhaaltjes in stonden. Ook stonden er ernstige verhandelingen in, maar de korte verhalen waren toch populairder.

# data[].attributes.body
Dichtgenootschapen waren in de tweede helft van de 18e eeuw heel populair. In Nederland had je vier grote dichtgenootschappen: Den Haag, Leiden, Amsterdam en Rotterdam. De dichtgenootschappen hielden zich vooral bezig met± het schrijven van poëzie, het publiceren van dichtbundels. met als doel de gezamenlijke productie en beoordeling van voornamelijk poëzie. In de periode van 1748 tot 1800.

# data[].attributes.body
Er wordt gezegd: de kindertijd is een ontdekking van de achttiende eeuw. Voor de achttiende eeuw beschouwde mensen kinderen op twee soorten manieren, dit was nog voor de verlichting. Allereerst gingen de mensen ervan uit dat kinderen nog niet beïnvloed worden van buitenaf voordat ze geboren worden. Want ze dachten dat ze ter wereld kwamen met driften. Met driften wordt bedoeld alle aandoeningen van sterke emoties tot zwakke gevoelens. Het tweede was dat jonge kinderen aanleg bezitten die zich vlak na de geboorte manifesteert.

Een van de belangrijkste opvattingen over het opvoeden van kinderen was dat ze dachten tijdens de verlichting dat niet de moeder maar de vader de belangrijkste opvoeder binnen het gezin. Dit was dan ook in veel boeken te lezen tijdens de verlichting. Ook werd er veel geschreven en gedacht tijdens de verlichting dat kinderen liever opgroeide in de natuur, zodat het kind niet zou worden bedorven door aangeleerd cultuur gedrag. Een van de belangrijkste verlichte denkers, Rousseau schreef dit ook in een van zijn boeken.

# data[].attributes.body
Het Frans-classicisme is een van de vele stromingen in de Nederlandse literatuur. De stroming begint in Nederland vanaf 1669. De stroming had vooral een invloed op het schrijven van toneelstukken. Het kenmerkende van de Frans-classicistische werken was, dat ze het toneel van de 17e eeuw wilde vernieuwen. Ze vonden de geldige klassieke voorschriften ouderwets. Volgens de Frans-classicistische mochten er geen moorden meer gepleegd worden op het podium. De handelingen die worden uitgevoerd op het podium moesten zo geloofwaardig zijn, dus ook geen Bijbelse verhalen meer. Als laatste verboden ze ook politieke onderwerpen en religieuze onderwerpen.

# data[].attributes.body
Een essay is een beschouwende artikel/tekst waarin de schrijver persoonlijke standpunten verteld over een onderwerp. De onderwerpen kunnen over van alles gaan: Kunst, Wetenschap, Goddienst.

In de tijd van de verlichting werden veel essays geschreven. Dit komt omdat men in de tijd van de verlichting wetenschappelijke verklaringen ging bedenken voor natuurwonderen. Door essays te schrijven konden wetenschappers hun eigen persoonlijke mening bij de mede mens over laten brengen door essays te schrijven.

Een Novelle is een boek van honderd bladzijden. In 1914 werd de eerste symbolische novelle geschreven, en deze werd uitgebracht in 1915. Het werd snel unaniem geprezen als een meesterwerk.

# data[].attributes.body
De romantiek was een westerse cultuurstroming die begon aan het einde van de 18 e eeuw, en die doorging in de 19 e eeuw. Het ging voornamelijk om kunst (beeldende kunst, literatuur en muziek) en het intellectuele leven van een aantal landen in Europa. Deze periode was vooral een tegenreactie op de Verlichting, die eraan vooraf was gegaan. De bloeiperiode van de romantiek liep van ongeveer 1795 tot ca. 1848

# data[].attributes.body
Deze roman ontstond in de 18e eeuw in Engeland: de griezelroman. De gothic novels werden al snel gevolgd in andere landen en werd het populairste genre eind 18e eeuw en begin 19e eeuw. De verhalen spelen zich af in de middeleeuwen, in adellijke kringen. Het zijn verhalen over geheimzinnige en bovennatuurlijke gebeurtenissen (spokerij, vampirisme e.d.) in oude sombere kastelen vol boze schurken. Erg griezelig.

Een voorbeeld van een gothic novel is The mysteries of Udolpho geschreven door Ann Radcliffe. Dit verhaal is gepubliceerd in 1794. Er zijn vier delen van dit boek, maar de vierde is het populairst geworden. Hier een korte samenvatting: Emily St. Aubert is het enige kind van een landadellijke familie wiens fortuin in verval is geraakt. Emily heeft een goede band met haar vader, die na de dood van haar moeder alleen maar hechter wordt. Samen maken ze verschillende reizen, en op een van deze reizen ontmoet Emily Valancourt, een knappe man met een bijna mysterieuze verwantschap met de natuur. Beiden worden verliefd. Dan wordt Emily's vader ziek en komt te overlijden. Op zijn verzoek gaat ze bij haar tante, madame Cheron, wonen, die geen van Emily's interessen deelt en weinig affectie toont. Madame Cheron trouwt met ene Montoni, die hen naar Udolpho brengt, en Emily zo van haar Valancourt scheidt. Montoni dwingt Cheron met geweld haar bezittingen in Toulouse aan hem over te doen, die na haar dood eigenlijk naar Emily zouden gaan. Het kasteel in Udolpho wordt het decor van angstaanjagende gebeurtenissen.

# data[].attributes.body
Nicolaas Beets was vooral bekend onder de naam Hildebrand. Hij was een beroemde Nederlandse auteur, dichter, predikant en hoogleraar. Zijn bekendste werk is de Camera Obscura, dat hij onder de schuilnaam Hildebrand schreef in zijn studententijd en waarvan de eerste versie verscheen in 1839. Hij bleef tijdens de jaren daarna vaak verhalen toevoegen aan het werk waardoor het pas zijn definitieve vorm kreeg in 1851.

# data[].attributes.body
De volledige naam van Piet Paaltjens is François Haverschmidt. Piet is zijn schuilnaam, en dus niet zijn echte naam.  François werd geboren op 14 februari 1835 in Leeuwarden. Hij studeerde Theologie in Leiden. Zijn beroemdste werk is snikken en grimlachjes uit 1867, dit is een dichtbundel van 24 gedichten. Ze vielen voornamelijk in de smaak bij zijn grote publiek door de humor die erin zit.

# data[].attributes.body
Everhardus Johannes Potgieter was een Nederlandse schrijver. Hij richtte in 1837 het weekblad De Gids op. Hij is nooit getrouwd geweest, waardoor hij in zijn sombere jaren een onvoltooid gebleven biografie over zijn oude vriend Bakhuizen schreef.

# data[].attributes.body
De volledige naam van Multatuli is Eduard Douwes Dekker. Zijn schuilnaam was Multatuli, maar dit was dus niet zijn eigen naam.

Eduard Douwes was een Nederlandse auteur en bestuursambtenaar die vooral bekend is geworden vanwege zijn roman Max Havelaar. Deze roman verscheen in 1860, onder de naam Multatuli.
Deze roman verscheen in 1860. Multatuli schreef Max Havelaar in vier of vijf weken, van ongeveer half september 1859 tot uiterlijk 13 oktober, als een aanklacht tegen het misbruik van het cultuurstelsel, tegen herendiensten, en tegen plichtsverzuim door Nederlandse ambtenaren in Nederlands-Indië. Tot Dekkers frustratie werd het werk als zodanig niet serieus genoeg genomen maar het boek maakte van Multatuli meteen een bekende schrijver.

# data[].attributes.body
Het belangrijkste kenmerk van de periode romantiek vergeleken met de verlichting was dat tijdens de romantiek de oordelen en de eigen meningen van mensen (subjectieve ervaringen) als uitgangspunt werden genomen. Hierdoor kwamen introspectie, intuïtie, emotie, spontaniteit en verbeelding centraal te staan. Het belangrijkste kenmerk van de romantiek was Individualisme en Weltschermz. Kunstenaars zelf werden als individuelen genieën beschouwd. In hun werken ervaren de personages vaak gevoelens van onrust, doordat de realiteit (het ‘nu’) niet overeenstemde met het ideaal (het ‘vroegere’ of ‘toekomstige’). Dit was een totaal onprettig gevoel, ook wel Weltschmerz genoemd.

In Duitsland, Frankrijk en Engeland heeft de stroming een belangrijkere rol gespeeld dan in Nederland.

Het kenmerkende van romantische natuurbeschrijvingen is dat elk verhaal in de natuur begint. Er is altijd een voorstukje in romantische natuurbeschrijvingen en dit begint altijd buiten.

# data[].attributes.body
‘De romantische kunstenaar is een individualist’ houdt in dat de kunstenaar in de Romantiek niet langer het na apen van klassieke kunst was, maar het werd zelf een schepper. Dat houdt in dat hij zijn eigen kunstwerken bedacht en maakte. Hij werkte vanuit een persoonlijk gevoel. Kunst werd de 'individuele expressie van individuele emotie'. Ze werkten dus voor zichzelf, vandaar dat de kunstsnaren over romantiek individualisten werden genoemd.

# data[].attributes.body
De romantische kunstenaar kan op een aantal manieren de werkelijkheid ontvluchten waarin hij in onvrede leeft. Vluchten d.m.v.
- imitatie en dramatisering van de ongerepte natuur (Duitsland)
- persoonlijke beleving van religie, het bovennatuurlijke, het kosmische
- menselijke emoties en dramatiek: onbereikbare liefde, heroïek, melancholie, sehnsucht
- menselijke verbeeldingskracht, dromen en nachtmerries
- belangstelling voor exotische culturen
- het verleden of de toekomst

# data[].attributes.body
Literatuur had in de 19e eeuw in Vlaanderen alles te maken met de Vlaamse Beweging. De schrijvers en de werken die later bekend zijn gebleven, waren bijna allemaal betrokken bij ‘de Vlaamse zaak’. Die zaak was de verdediging van de rechten van het gedeelte van de Belgische bevolking dat thuis Nederlands (of Vlaams, dat was niet vanaf het begin duidelijk) sprak en grotendeels in de noordelijke helft van het land woonde.

# data[].attributes.body
Een historische roman is een genre boek dat zich afspeelt in een bepaalde tijd in het verleden. Door het lezen van een historische roman kun je je goed voorstellen hoe het leven in het verleden eruit zag. In een historische roman hoeft een schrijver zich niet precies te houden aan hoe het echt gegaan is. Hij kan ook zijn fantasie gebruiken. Een historische roman hoort bij romantiek omdat dit uitgekomen en ontwikkeld is in de periode van romantiek.

# data[].attributes.body
De Gids is een cultureel en literair tijdschrift, opgericht door E.J. Potgieter en C.P.E. Robidé van der Aa. Dit tijdschrift is voor het eerst uitgebracht in het jaar 1837.