# data[].attributes.attachment_link.title
Młodzi na Nową Hutę! | Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej

# data[].attributes.attachment_link.description
Nowa Huta - najważniejsza, kluczowa pozycja naszego socjalistycznego przemysłu. Młodzieżowe załogi kombinatu odpowiedziały na uchwałę rządu o terminowym uruchomieniu podstawowych obiektów produkcyjnych przyśpieszeniem budowy wielkich pieców i walcowni. Ze wszystkich stron kraju przybywają codziennie ochotnicy z zaciągu pionierskiego, by zdobyć tu wysokie kwalifikacje zawodowe. Dom Młodego Hutnika - tu mieszkają i uczą się młodzi budowniczowie. Nie wszyscy mają już takie pokoje, ale wszędzie jest czysto i jasno, wszędzie można wypoczywać i uczyć się. Do izb mieszkalnych przylegają świetlice i sale wykładowe. Jesteśmy na lekcji chemii. Kto chce być godnym zaszczytnego miana budowniczego Nowej Huty, musi pracować nie tylko rękami, ale i głową. A po pracy i nauce zostaje jeszcze sporo czasu na zabawę i sport.

# data[].attributes.attachment_link.title
Verka Serduchka - Dancing Lasha Tumbai (LIVE) | Ukraine 🇺🇦 | Grand Final | Eurovision 2007

# data[].attributes.attachment_link.title
Ruslana - Wild Dances (LIVE) | Ukraine 🇺🇦 | Grand Final | Winner of Eurovision 2004

# data[].attributes.attachment_link.title
Ćwiczenia terenowe z podstaw leśnictwa część 3. Las - funkcje lasów i pomiar drzew

# data[].attributes.attachment_link.title
Żabka centrum logistyczne Plewiska | www.dronowiec.pl

# data[].attributes.attachment_link.title
Magazyn o powierzchni 20 boisk piłkarskich, czyli Centrum Dystrybucji IKEA z bliska

# data[].attributes.attachment_link.title
Przeczytaj - Rozkład prądów morskich na Ziemi - zpe.gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak To Działa: Centrum Dystrybucyjne odzieży LPP [VIDEO]

# data[].attributes.attachment_link.description
Fabryki w Polsce | Kierowanie logistyką wielkiej korporacji to niełatwe zadanie. Zanim produkt ostatecznie trafi na półki sklepowe, musi przebyć długą drogę z wielkich magazynów. Jak tym sprawnie i wydajnie zarządzać? Możecie się o tym przekonać na bardzo dobrym przykładzie. Pokazujemy Wam kulisy działania Centrum Dystrybucyjnego LPP – jednej z największych polskich firm odzieżowych.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mierzymy wysokości - Świat pod lupą - zpe.gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Wprowadzenie do zagadnienia wyznaczania wysokości względnej na mapie i jej określania w terenie

# data[].attributes.attachment_link.title
Obieg wody w przyrodzie - Woda w przyrodzie - zpe.gov.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Skąd się wzięła woda na Ziemi? 🌧️ Obieg wody

# data[].attributes.attachment_link.title
Pomniki Historii odc. 49 - Kotlina Jeleniogórska

# data[].attributes.attachment_link.description
Odcinek poświęcony zespołowi pocystersko-katedralnemu w Pelpinie. Pomniki Historii to filmy przygotowane przez Narodowy Instytut Dziedzictwa we współpracy z TVP Kultura.

# data[].attributes.attachment_link.title
Szlakiem miejsc niezwykłych: pomniki historii - Płock (4 sezon - 2019)

# data[].attributes.attachment_link.title
Pomniki Historii (wersja dłuższa) - Stargard, Kamień Pomorski

# data[].attributes.attachment_link.title
Plaeta Nowa, klasa 6, semestr 2, Dziedzictwo przyronidcze i kulturowe Litwy i Białorusi

# data[].attributes.attachment_link.description
Plaeta Nowa, klasa 6, semestr 2, Dziedzictwo przyronidcze i kulturowe Litwy i Białorusi

# data[].attributes.attachment_link.title
Rodzaje chmur ☁️☁️☁️ Jak powstają chmury? Kiedy z chmury spada deszcz?

# data[].attributes.attachment_link.title
Wycieczka po BIAŁORUSI i LITWIE. Dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe Litwy i Białorusi.

# data[].attributes.attachment_link.title
Twoja Twarz Brzmi Znajomo - Odcinek 9 - Filip Lato jako Czesław Niemen - Sen o Warszawie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wszelkie materiały (w szczególności depesze agencyjne, zdjęcia, grafiki, filmy) zamieszczone w niniejszym Portalu chronione są przepisami ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych. Materiały te mogą być wykorzystywane wyłącznie na postawie stosownych umów licencyjnych. Jakiekolwiek ich wykorzystywanie przez użytkowników Portalu, poza przewidzianymi przez przepisy prawa wyjątkami, w szczególności dozwolonym użytkiem osobistym, bez ważnej umowy licencyjnej jest zabronione.

# data[].attributes.attachment_link.title
Pomorskie: trwają prace terenowe związane z budową pierwszej w Polsce elektrowni atomowej [NASZE WIDEO]

# data[].attributes.attachment_link.description
W gminie Choczewo na Pomorzu, na obszarze pomiędzy wsiami Sasino, Słajszewo i Kopalino, trwają prace terenowe związane z budową pierwszej w Polsce elektrowni atomowej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Pokaz mody na pustyni Atakama – największym wysypisku ubrań na świecie [WIDEO] - K MAG MAGAZYN

# data[].attributes.attachment_link.description
Szacuje się, że każdego roku na pustynię Atakama przewożonych jest od 40 do 60 tys. ton używanych lub niesprzedanych ubrań. Ángela Astudillo, współzałożycielka organizacji non profit Desierto Vestido, postanowiła zwrócić uwagę świata na to, co dzieje się na pustyni Atakama. W tym celu połączyła siły z kolektywem modowym Fashion Revolution Brazil oraz brazylijską agencją marketingową Artplan. Wspólnie zorganizowali pokaz mody na pustyni Atakama.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Power Plant Nuclear

- This model is suitable for exterior visualization and architecture.

- Mesh is low/mid-poly.

- Total polygon count of models - 254435.

- Vertices count - 282010.

- Scene units is centimeters.

- Formats - 3ds Max 2019, 3ds Max 2016, FBX and OBJ.

- Using Corona material.

- All preview images are Corona rendered.

Good renders for you!

# data[].attributes.attachment_link.title
Elektrownia Jądrowa Model 3D - TurboSquid 1857257

# data[].attributes.attachment_link.description
Model 3D Elektrownia Jądrowa do pobrania tak jak max, max, fbx, and obj darmowe na TurboSquid: modele 3D do gier, architektury, filmów. (1857257)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
This 3D model was originally created with Sketchup 8 and then converted to all other 3D formats. Native format is .skp 3dsmax scene is 3ds Max 2016 version, rendered with Vray 3.00 Nuclear Power Plant: 2 reactor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Model 3D elektrowni jądrowej Model 3D - TurboSquid 1292674

# data[].attributes.attachment_link.description
This 3D model was originally created with Sketchup 8 and then converted to all other 3D formats. Native format is .skp 3dsmax scene is 3ds Max 2016 version, rendered with Vray 3.00 Nuclear Power Plant: 2 reactor.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Please click here if you are not redirected within a few seconds.

Ukraina trzykrotnie wygrała konkurs: w 2004 (Rusłana z utworem „Wild Dances"), 2016 (Jamala z „1944"), oraz 2022 (Kalush Orchestra z „Stefania").

May 10, 2022 · UKRAINA WYGRYWA EUROWIZJĘ 2022!!! ... Czy propozycja Kalush Orchestra ...
Duration: 10:26
Posted: May 10, 2022

May 14, 2022 · eurovision2022 #ESC2022Ukraina zwyciężyła w Eurowizji 2022 w Turynie. Polska zajęła ...
Duration: 4:17
Posted: May 14, 2022

Washington DC (Hagerstown MD), Virginia

From your IP address - Learn more

# data[].attributes.attachment_link.title
Eurowizja Ukraina wygrała - Google Search

# data[].attributes.attachment_link.description
Please click here if you are not redirected within a few seconds. Ukraina trzykrotnie wygrała konkurs: w 2004 (Rusłana z utworem „Wild Dances"), 2016 (Jamala z „1944"), oraz 2022 (Kalush Orchestra z „Stefania"). May 10, 2022 · UKRAINA WYGRYWA EUROWIZJĘ 2022!!! ...

# data[].attributes.attachment_link.title
Plaeta Nowa, klasa 6, semestr 2, Zróżnicowanie przyrodnicze i gospodarcze Rosji

# data[].attributes.attachment_link.description
Plaeta Nowa, klasa 6, semestr 2, Zróżnicowanie przyrodnicze i gospodarcze Rosji

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Klasyfikacja wydm - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.title
Spot prezentujący miasto Kraków i region Małopolska jako atrakcyjne lokacje filmowe

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
The code has been updated to allow for multiple chunks of icebergs now, which can occur via melting if you draw an iceberg a certain way.
Draw (or choose) an iceberg and visualize how it will float and melt

I was so impressed with the interactive Iceberger tool that Josh Tauberer (@JoshData) made that I had to modify it and add some additional features. Click here to see the original. My additions allow you to conjure up pre-made "icebergs" to see how they float and also allow some interaction. Try "poking" the icebergs you make.

Josh and I were both inspired by a tweet by Megan Thompson-Munson (@GlacialMeg).

Today I channeled my energy into this very unofficial but passionate petition for scientists to start drawing icebergs in their stable orientations. I went to the trouble of painting a stable iceberg with my watercolors, so plz hear me out.

(1/4) pic.twitter.com/rtkCYub38b

- Megan Thompson-Munson (@GlacialMeg) February 19, 2021

Instructions
You can choose between 3 different iceberg creation options:

Draw Iceberg - the original Iceberger option. Choose this option and draw any shape you want and see how it floats.

Select State - Choose this option and select from one of the states of the United States to see how it will float.

Select Shape = Choose this option and select from one of the premade shapes to see how it will float.

Once the iceberg has been created, you can also affect it in a couple of different ways:

Click on the Iceberg - This lets you push on the left side of the iceberg to induce some rotation and see if there are multiple stable orientations. Click it several times in a row if you want to flip the iceberg over. If you push on the right size it will rotate the iceberg clockwise and if you push on the left size, it will rotate counter clockwise. if you push in the middle third of the iceberg, it will push it straight down.

Melting - You can select between different options - No melting, slow medium and fast. This took awhile to code correctly. Previously, I'd just scale parts of the iceberg but this new code actually takes material away from the surface of the iceberg in a uniform way. It works more like you would expect melting ice to behave.

Changing the Sky - You can change the colors of the sky between sunrise, midday and sunset colors.

Showing forces - You can toggle whether to show the center of buoyancy (B) and center of gravity (B) of the iceberg.

Some Physics - no equations
The force of gravity (G) affects the entire body regardless of where it is or how it is oriented. If you show the forces, the red dot labeled G shows where the center of mass of the iceberg is. The blue dot labeled B shows where the center of buoyancy is. This is the center of mass of the part of the iceberg that is submerged. The force acting on the submerged part is equal to the volume of water displaced. If the center of buoyancy is below the center of gravity, then the forces will be equal and object will be in stable equilibrium. If the center of buoyancy is somewhere other than under the center of gravity, then the buoyant force will be pushing up on a different place than the gravity force and this will induce a rotation until they are directly over one another.

The code has been updated so that multiple icebergs are now allowed. Melting can separate a single piece of iceberg into multiple pieces, just as in real life. The melting process was a bit difficult to program because of the complexity of shapes that could be produced.

If you have additional suggestions for shapes or countries to add to the list or other improvements to make, let me know in the comments. Also if you are using this as a teaching tool, I'd love to hear how you are incorporating it into your curriculum.

Sources and Tools:
This visualization uses HTML/CSS/Javascript code from the Iceberger app to simulate the buoyancy of icebergs. Melting was accomplished with the help of code from the turf.js, polygon-offset and simplify.js javascript libraries. Additional elements of the UI and other features are also made using HTML, CSS and javascript.

25 Comments "

# data[].attributes.attachment_link.title
Iceberger Remixed and Improved - Iceberg Simulator - Engaging Data

# data[].attributes.attachment_link.description
Based on Josh Tauberer's Iceberger, this lets you make some pre-made icebergs designs to see how they float and you can also interact with them.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ponad 900 tys. lat temu rozpoczęła się na świecie epoka lodowcowa. Średnia temperatura spadła średnio o 5,5 oC, ale bywały okresy, że temperatura roczna spadała nawet o 10 o C. Wtedy też na obszarze ⅓ półkuli północnej panował klimat arktyczny. Na półkuli północnej, na lądzie Europy, Ameryki Północnej i Azji formowały się lądolody, czyli ogromne tereny pokryte grubym lodem. 100 tys. lat temu powstał lądolód zwany skandynawskim. Zaczął topnieć wskutek ocieplenia klimatu 12 tys. lat temu, dając początek Morzu Bałtyckiemu.

Choć bardzo znany jest gazociąg Nord Stream, to jednak nie służy on do pobierania gazu ze złóż znajdujących się na dnie Morza Bałtyckiego. Służy on wyłącznie celom transportowym, by przesłać gaz rurociągami z Rosji do Niemiec.

Złoża gazu i ropy naftowej w Bałtyku występują na głębokościach od 2 do 6 km. Przypuszcza się, że najbardziej obiecujące złoża znajdują się na północ od Rozewia, gdzie powstała platforma wiertnicza. Wydobycie ropy jest tu niewielkie i sięga 1000 ton dziennie, co zaspokaja jedynie 2 proc. zapotrzebowania Polski. Ropie naftowej zwykle towarzyszą złoża gazu. W Polsce odkryto je w czterech miejscach. Ich eksploatacja jeszcze się nie rozpoczęła.

Zanim wybierzemy się nad morze na wypoczynek, warto sprawdzić, które kąpieliska uzyskały tzw. Błękitną Flagę, czyli wyróżnienie przyznawane najczystszym kąpieliskom i marinom. W 2020 roku "Błękitną Flagę" otrzymały 4664 plaże z 46 krajów. 32 z nich to plaże polskie. Ich listę znaleźć można na www.blekitnaflaga.org.

Ponad 900 tys. lat temu rozpoczęła się na świecie epoka lodowcowa. Średnia temperatura spadła średnio o 5,5 oC, ale bywały okresy, że temperatura roczna spadała nawet o 10 o C. Wtedy też na obszarze ⅓ półkuli północnej panował klimat arktyczny. Na półkuli północnej, na lądzie Europy, Ameryki Północnej i Azji formowały się lądolody, czyli ogromne tereny pokryte grubym lodem. 100 tys. lat temu powstał lądolód zwany skandynawskim. Zaczął topnieć wskutek ocieplenia klimatu 12 tys. lat temu, dając początek Morzu Bałtyckiemu.

Choć bardzo znany jest gazociąg Nord Stream, to jednak nie służy on do pobierania gazu ze złóż znajdujących się na dnie Morza Bałtyckiego. Służy on wyłącznie celom transportowym, by przesłać gaz rurociągami z Rosji do Niemiec.

Złoża gazu i ropy naftowej w Bałtyku występują na głębokościach od 2 do 6 km. Przypuszcza się, że najbardziej obiecujące złoża znajdują się na północ od Rozewia, gdzie powstała platforma wiertnicza. Wydobycie ropy jest tu niewielkie i sięga 1000 ton dziennie, co zaspokaja jedynie 2 proc. zapotrzebowania Polski. Ropie naftowej zwykle towarzyszą złoża gazu. W Polsce odkryto je w czterech miejscach. Ich eksploatacja jeszcze się nie rozpoczęła.

Zanim wybierzemy się nad morze na wypoczynek, warto sprawdzić, które kąpieliska uzyskały tzw. Błękitną Flagę, czyli wyróżnienie przyznawane najczystszym kąpieliskom i marinom. W 2020 roku "Błękitną Flagę" otrzymały 4664 plaże z 46 krajów. 32 z nich to plaże polskie. Ich listę znaleźć można na www.blekitnaflaga.org.

# data[].attributes.attachment_link.title
Morze Bałtyckie i jego zasoby - Platforma Edukacyjna Naturalnie Bałtyckie

# data[].attributes.attachment_link.description
Ponad 900 tys. lat temu rozpoczęła się na świecie epoka lodowcowa. Średnia temperatura spadła średnio o 5,5 oC, ale bywały okresy, że temperatura roczna spadała nawet o 10 o C. Wtedy też na obszarze ⅓ półkuli północnej panował klimat arktyczny. Na półkuli północnej, na lądzie Europy, Ameryki Północnej i Azji formowały się lądolody, czyli ogromne tereny pokryte grubym lodem.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przejdź do ćwiczenia

Wskaż datę katastrofy elektrowni w Czarnobylu.">

Wskaż datę katastrofy elektrowni w Czarnobylu.

noc z 25 na 26 kwietnia 1986 roku

noc z 24 na 25 kwietnia 1986 roku

noc z 27 na 28 kwietnia 1986 roku

noc z 26 na 27 kwietnia 1986 roku

Przejdź do ćwiczenia

Zaznacz przyczyny katastrofy elektrowni w Czarnobylu.">

Zaznacz przyczyny katastrofy elektrowni w Czarnobylu.

wady konstrukcyjne reaktora

oddelegowanie części załogi do przygotowania pochodu pierwszomajowego

wadliwe systemy alarmowe, które nie poinformowały o zagrożeniu

niedostatecznie wykwalifikowana kadra inżynierska

przełożenie testów na godziny nocne

Pogrupuj skutki katastrofy w Czarnobylu na przyrodnicze i społeczno-gospodarcze. SKUTKI PRZYRODNICZE Możliwe odpowiedzi: 1. ogromne nakłady pieniężne na zniwelowanie skutków katastrofy, 2. odstrzał zwierząt zamieszkujących strefę skażenia, 3. wzrost liczebności populacji niektórych gatunków zwierząt na terenach skażonych w kilka lat po katastrofie, 4. przesiedlenie kilkudziesięciu tysięcy ludzi, 5. zmniejszone zaufanie do energetyki jądrowej, 6. zatrucie gleby i wody SKUTKI SPOŁECZNO-GOSPODARCZE Możliwe odpowiedzi: 1. ogromne nakłady pieniężne na zniwelowanie skutków katastrofy, 2. odstrzał zwierząt zamieszkujących strefę skażenia, 3. wzrost liczebności populacji niektórych gatunków zwierząt na terenach skażonych w kilka lat po katastrofie, 4. przesiedlenie kilkudziesięciu tysięcy ludzi, 5. zmniejszone zaufanie do energetyki jądrowej, 6. zatrucie gleby i wody

Pogrupuj skutki katastrofy w Czarnobylu na przyrodnicze i społeczno-gospodarcze.

ogromne nakłady pieniężne na zniwelowanie skutków katastrofy, zatrucie gleby i wody, zmniejszone zaufanie do energetyki jądrowej, odstrzał zwierząt zamieszkujących strefę skażenia, przesiedlenie kilkudziesięciu tysięcy ludzi, wzrost liczebności populacji niektórych gatunków zwierząt na terenach skażonych w kilka lat po katastrofie

Zdjęcie przedstawia kilka osób w ubraniach ochronnych z założonymi maskami gazowymi. Pracują na płaskiej powierzchni dachu. Zgarniają łopatami leżące na dachu kawałki materiału.

Zapoznaj się z poniższym tekstem. Wyjaśnij, dlaczego opieka nad osobami z chorobą popromienną stanowiła zagrożenie dla personelu medycznego.

Promienie gamma niszczyły jelita i płuca pacjentów. Anatolij Kurguz, który usiłował zamknąć śluzę do hali reaktora tuż po wybuchu i znalazł się w oparach pary oraz kurzu, miał na swoim ciele tyle cezu, że sam niebezpiecznie promieniował. Doznawał takich napadów histerii, że specjalistka od poparzeń, doktor Andżelika Barabanowa, musiała się na nim położyć, żeby ciężarem własnego ciała powstrzymać go przed opuszczeniem łóżka. Promieniowanie w pokoju Kurguza stało się tak wysokie, że ordynatorka oddziału musiała przenieść się ze swoim gabinetem, który znajdował się tuż obok, do innej części szpitala. Parkiet na korytarzu przed salą był tak zanieczyszczony, że trzeba było go zdjąć i położyć nowy.

Indeks górny Źródło: A. Higginbotham, O północy w Czarnobylu, tłum. R. Filipowski, Wydawnictwo SQN, Kraków 2019. Indeks górny koniec Źródło: A. Higginbotham, O północy w Czarnobylu, tłum. R. Filipowski, Wydawnictwo SQN, Kraków 2019.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Zapoznaj się z fragmentem tekstu, a następnie przyjrzyj się fotografii przedstawiającej pomnik upamiętniający heroiczną walkę strażaków o opanowanie pożaru w Czarnobylu. Czy jesteś w stanie znaleźć nieścisłość w takiej prezentacji walczących z ogniem?

O promieniowaniu nie wiedzieliśmy prawie nic. Nawet ci, co pracowali tu wcześniej, nie mieli pojęcia.

***

Zasada obowiązywała najprostsza. Przylatywało się do Czarnobyla, dziesięć czy piętnaście kilometrów od elektrowni, tam siedział dozymetrysta i robił pomiary tła. Wyniki tych pomiarów mnożyło się potem przez liczbę wylatanych godzin.

***

Dozymetry pokazali dwa razy, ale do ręki ich nikomu nie dawali.

Indeks górny Źródło: S. Aleksijewicz, Czarnobylska modlitwa. Kronika przeszłości, Wydawnictwo Czarne, Warszawa 2012. Indeks górny koniec Źródło: S. Aleksijewicz, Czarnobylska modlitwa. Kronika przeszłości, Wydawnictwo Czarne, Warszawa 2012.

Wskazówki i klucze odpowiedzi

# data[].attributes.attachment_link.description
Zapoznaj się z poniższym tekstem. Wyjaśnij, dlaczego opieka nad osobami z chorobą popromienną stanowiła zagrożenie dla personelu medycznego. Promienie gamma niszczyły jelita i płuca pacjentów. Anatolij Kurguz, który usiłował zamknąć śluzę do hali reaktora tuż po wybuchu i znalazł się w oparach pary oraz kurzu, miał na swoim ciele tyle cezu, że sam niebezpiecznie promieniował.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lekcja historii cz 2

0:00

12:49

Back

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
0:00 / 18:00•Watch full video

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Budowałem miasto - film dok. polski 1972 Reż. Bohdan Kosiński

# data[].attributes.attachment_link.title
Budowałem miasto - film  dok.  polski 1972   Reż. Bohdan Kosiński

# data[].attributes.attachment_link.description
Materiał zawiera starter, w którym znajduje się odwołanie do wcześniejszej wiedzy ucznia związanej z tym tematem oraz cele sformułowane w języku ucznia.
Materiał składa się z sekcji: “1

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rozpoznawanie typów skał - Zintegrowana Platforma Edukacyjna

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sklepy nie są w stanie sprzedać wszystkich ubrań, które trafiają na półki. Jest ich tak dużo, że niekiedy bluzki czy koszulki wystawione są tylko przez dwa, trzy tygodnie, a jeśli nawet obniżanie ceny o połowę nie sprawi, że zostaną sprzedane, są wyrzucane, by zrobić miejsce kolejnym ubraniom. Od dawna nie funkcjonuje już w modzie podział na sezon letni i zimowy, bo teraz moda musi być szybka, tak by zachęcała klientów do jak najczęstszego odwiedzania sklepów.

Każdego roku produkuje się około 100 mld sztuk odzieży. Tylko mniej niż 1 proc. tekstyliów i odzieży przetwarza się na nowe tkaniny i ubrania. Cała reszta jest wyrzucana. Dotyczy to również setek ton niesprzedanych ubrań. Najwięcej odzieży produkuje się w Chinach i Bangladeszu, więc w Azji Południowo-Wschodniej znajdują się dziesiątki wysypisk, na które trafiają ubrania, które ani razu nie zostały założone przez klientów. Największe wysypisko niepotrzebnych nikomu ubrań znajduje się jednak w miejscu oddalonym od chińskich fabryk o kilka tysięcy kilometrów.

Nielegalne wysypisko wielkości miasta

Do Chile każdego roku trafia około 59 tysięcy ton odzieży. Część towaru jest kupowana za grosze przez przedsiębiorców z Ameryki Południowej, którzy sprzedają je następnie po sklepach na kontynencie, ale prawie 40 tys. ton niemal od razu trafia na gigantyczne wysypisko śmieci na pustyni Atakama. Szkolne podręczniki wspominają o niej, gdyż jest jednym z najsuchszych miejsc na świecie. Obecnie jednak znana jest z nieustannie rozrastającego się, nielegalnego wysypiska. Miejskie wysypiska, na które powinna trafiać odzież, nie chcą jej przyjmować, bo nie mają z tego żadnych korzyści. Odbiorcy zabierają z portu tylko część kontenerów, więc reszta, za którą nie ma nawet kto zapłacić cła, siłą rzeczy trafia na bezpłatne wysypisko.

Nikt go nie kontroluje i nie ma pomysłu, jak zakończyć jego istnienie. Setek tysięcy ton ubrań nie da się przecież spakować do kontenerów i wywieźć w inne miejsce. Trzeba je zutylizować, co jest nie do zaakceptowania z punktu widzenia ochrony środowiska, albo ponownie wykorzystać. Recykling to jednak bardziej obietnica niż rzeczywistość.

Ekologiczna cena „szybkiej mody"

Szacuje się, że przemysł odzieżowy jest odpowiedzialny za 20 proc. całkowitego zużycia wody na świecie oraz za powstanie 8 proc. gazów cieplarnianych. O ile od dawna piętnuje się naruszanie praw człowieka, na które z pobłażaniem patrzy „fast fashion", czyli szybka moda (praca dzieci w szwalniach, głodowe wynagrodzenia i brak ubezpieczeń, fatalne warunki pracy, czego przykładem było zawalenie się fabryki w Rana Plaza w Bangladeszu w 2013 roku), to szkody czynione środowisku są przedmiotem debaty publicznej od zaledwie kilku lat.

Najczęściej w tym kontekście przywołuje się ogromne ilości wody, które są wykorzystywane w przemyśle odzieżowym. Przykładowo, 7500 litrów wody potrzeba do wyprodukowania jednej pary dżinsów. ONZ w raporcie zauważył, że odpowiada to ilości, jaką przeciętny człowiek wypija w ciągu siedmiu lat. Konferencja Narodów Zjednoczonych ds. Handlu i Rozwoju szacuje, że przemysł modowy zużywa każdego około 93 miliardów metrów sześciennych, co wystarczy, aby zaspokoić pragnienie pięciu milionów ludzi.

I kto to kupi?

Zużycie wody to tylko jeden aspekt. Drugim są zalegające tony niesprzedanych ubrań. Fabryki w Chinach czy Indiach potrafią do absurdalnych granic obniżyć cenę produkcji, wobec czego sieci handlowe mogą pozwolić sobie na składanie ogromnych zamówień nawet ze świadomością, że część tych rzeczy nie sprzeda się. Wyrzucenie ich jest tańsze niż podjęcie ryzyka, że w którymś ze sklepów może zabraknąć spodni w jakimś rozmiarze i klient wyjdzie bez dokonania zakupu.

Fashion Revolution to globalny ruch, którego przedstawiciele mieszkają w ponad 100 krajach świata. Aktywiści prowadzą kampanię na rzecz reformy branży modowej i zmuszenia producentów do większej odpowiedzialności za środowisko. Na stronie internetowej organizacja prezentuje wiele statystyk dotyczących tego, jak nasze decyzje zakupowe oddziałują na środowisko. W raporcie z 2020 roku czytamy, że tylko w Wielkiej Brytanii, w której mieszka nieco ponad 67 mln ludzi, każdego tygodnia sprzedaje się 38 mln sztuk nowej odzieży.

Jedne rzeczy wpadają do szaf, inne z nich znikają. 11 mln sztuk odzieży trafia co tydzień na brytyjskie wysypiska. Tym samym w Wielkiej Brytanii co roku wyrzuca się ubrania o wartości ok. 140 mln funtów. Z kolei Fundacja Ellen MacArthur w 2017 roku szacowała, że na świecie co sekundę składowana lub spalana jest jedna śmieciarka pełna tekstyliów.

Czytaj też:
Prezes H&M ostrzega: Ruchy proekologiczne są realnym zagrożeniem

# data[].attributes.attachment_link.title
Tak umiera szybka moda. Największe wysypisko niepotrzebnych ubrań znajduje się na pustyni

# data[].attributes.attachment_link.description
Sklepy nie są w stanie sprzedać wszystkich ubrań, które trafiają na półki. Jest ich tak dużo, że niekiedy bluzki czy koszulki wystawione są tylko przez dwa, trzy tygodnie, a jeśli nawet obniżanie ceny o połowę nie sprawi, że zostaną sprzedane, są wyrzucane, by zrobić miejsce kolejnym ubraniom.

# data[].attributes.body
Formy tereny, mapa hipsometryczna, poziomice

# data[].attributes.attachment_link.description
W filmie zwrócono uwagę na informacje o ukształtowaniu terenu, jakie można odczytać z mapy poziomicowej i hipsometrycznej.Wskazano różnice między wysokością względną a bezwzględną.

# data[].attributes.body
Mapa poziomicowa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wyobraź sobie, że jesteś na wycieczce w górach. Patrzysz na mapę, by poznać drogę do najbliższego szczytu. Ale skąd wiadomo, czy podejście będzie łatwe? Mapa jest płaska, a ty chcesz wiedzieć, czy ścieżka nie okaże się zbyt stroma. Na szczęście informacje o wysokości też są umieszczone na mapie.

że w podróż lub na wycieczkę terenową należy zabrać ze sobą plan albo mapę;

że plan i mapa ukazują pomniejszone obszary widziane z góry;

w jaki sposób wykonać pomiar odległości taśmą mierniczą.

Istnieją formy terenu, których nie da się przedstawić na mapie poziomicowej. Należą do nich na przykład strome ściany wąwozów lub klify nadmorskie - czasami mają one wysokość kilkudziesięciu metrów i bardzo duże spadki. Gdyby chcieć je zaznaczyć za pomocą poziomic, linie te nachodziłyby na siebie. Dlatego bardzo strome zbocza zaznacza się specjalnymi znakami kartograficznymi.

Wyobraź sobie, że stoisz na szczycie latarni morskiej o wysokości 20 m. Latarnia wznosi się nad skarpą, która ma wysokość 50 m. Czy osoba u podnóża skarpy powie, że znajdujesz się 20 m nad ziemią?

wykorzystywać poziomice do odczytywania wysokości;

odróżniać wysokość względną od wysokości bezwzględnej;

odróżniać od siebie pagórek i górę.

Wartości liczbowe przy poziomicach zawsze oznaczają wysokości bezwzględne.

Istnieją obszary lądu położone poniżej poziomu morza, tzw. . Oczywiście nie są zalewane przez morze, gdyż są od niego oddzielone wzniesieniami. Aby opisać wysokość depresji, używa się skrótu „p.p.m." - pod poziomem morza.

Odpowiedz na pytanie, czy wysokość względna danego punktu może być większa od bezwzględnej. Uzasadnij swoją odpowiedź.

Mapa i plan ukazują pewien pomniejszony obszar widziany z góry. Jednak na przedstawionym terenie mogą się znajdować nie tylko lasy, domy czy drogi, ale też wzgórza i doliny. Jak zaznaczyć je na mapie? Służą do tego - linie łączące punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Przy lub na poziomicach podawana jest wartość wysokości nad poziomem morza. Na przykładzie modelu pagórka spróbujmy zbadać, jak wyznacza się poziomice oraz w jaki sposób dzięki nim można stworzyć .

Przyjrzyj się ilustracjom, a następnie mapom poziomicowym, by sprawdzić, jak przedstawia się na mapach wypukłe i wklęsłe formy terenu

Pomiar wysokich gór wcale nie jest łatwy - zwłaszcza wtedy, gdy pokrywa je śnieg. Od lat toczy się spór, jaką naprawdę wysokość ma najwyższa góra świata, Mount Everest. Od 2010 roku jej wysokość w atlasach określa się na 8848 m n.p.m. z czapą lodową i 8844 m n.p.m. bez tej czapy. Jednak jak wskazują ostatnie pomiary po katastrofalnym trzęsieniu ziemi w kwietniu 2015 roku, wysokość Mount Everestu zmniejszyła się o 2,5 cm.

Wysokości na mapach oznacza się za pomocą poziomic - linii łączących punkty położone na jednakowej wysokości nad poziomem morza.

Poziomice wyznaczają wysokość bezwzględną, a więc liczoną od poziomu morza.

Wysokość względna mierzona jest w stosunku do innego niż poziom morza punktu odniesienia.

Wyróżnia się płaskie, wypukłe i wklęsłe formy terenu.

Jeśli na mapie zaznaczony jest szczyt, to zazwyczaj znajduje się przy nim liczba wyrażająca jego . Oznacza ona, jak wysoko nad poziomem morza znajduje się dane miejsce. Czasami dodaje się przy niej jednostkę miary (czyli metry) oraz skrót „n.p.m.". Cały zapis może wyglądać na przykład tak „1015 m n.p.m.", co odczytać należy: „tysiąc piętnaście metrów nad poziomem morza".

Jeśli natomiast zmierzymy wysokość wzniesienia jego podnóża do szczytu, wtedy poznamy jego . Jej wartość zależy od tego, od którego miejsca rozpoczniemy pomiar. Wysokości względne wyraża się w metrach, bez dodatkowego skrótu.

Wykonując pomiary wysokości względnej, mówiliśmy o pagórku. Może jednak bardziej właściwa byłaby nazwa „góra"? W naszym otoczeniu występuje wiele różnych form terenu. Jeśli rozejrzysz się wokół, zobaczysz ich więcej. Niektóre z nich będą formami wypukłymi, czyli wyższymi niż otaczający je teren. Te zaś, które są niższe od otoczenia, to formy wklęsłe. Natomiast tereny nie wykazujące znaczących różnic wysokości należą do form płaskich.

Wypukłe formy terenu to m.in.:
- wzniesienie o wysokości względnej z reguły nieprzekraczającej 50 m;
- wypukła forma terenu o wysokości względnej od 50 m do 300 m;
- to forma terenu o wysokości względnej powyżej 300 m.

Wklęsłe formy terenu to na przykład:
- wydłużone obniżenie terenu, zazwyczaj o łagodnych zboczach po obu stronach, którego dnem często płynie rzeka;
- zagłębienie które posiada płaskie dno ze wszystkich stron otoczone wzniesieniami;
- długie, ale wąskie zagłębienie o stromych zboczach.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wyobraź sobie, że jesteś na wycieczce w górach. Patrzysz na mapę, by poznać drogę do najbliższego szczytu. Ale skąd wiadomo, czy podejście będzie łatwe? Mapa jest płaska, a ty chcesz wiedzieć, czy ścieżka nie okaże się zbyt stroma. Na szczęście informacje o wysokości też są umieszczone na mapie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Racja stanu

Rację stanu najkrócej można określić jako nadrzędny interes państwowy, wspólny dla większości obywateli i organizacji działających w państwie oraz poza jego granicami, ale na rzecz (korzyść) tego państwa. Zawartość treściowa pojęcia racji stanu to niepodległość, suwerenność i integralność terytorialna państwa, a także ochrona jego bezpieczeństwa, tożsamości narodowej i możliwości rozwojowych. Po raz pierwszy pojęcie racji stanu pojawiło się w pracy włoskiego filozofa Giovanniego Botero pt. Della Ragion di Stato w 1589 r., natomiast za twórcę koncepcji racji stanu jest uważany Niccolò Machiavelli.

Zgodnie z Białą Księgą Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej polska racja stanu obejmuje kilka bardzo istotnych obszarów.

Kierowanie się polską racją stanu przez podmioty prowadzące politykę zagraniczną powinno odnosić się do wszystkich państw i podmiotów prawa międzynarodowego, w tym szczególnie do sąsiadów Polski.

Podmioty zaangażowane w realizację polskiej polityki zagranicznej

Polska polityka zagraniczna jest prowadzona przez Radę Ministrów, natomiast Prezydent RP jako reprezentant państwa w stosunkach zewnętrznych współdziała z Prezesem Rady Ministrów i ministrem spraw zagranicznych. Do zadań ministra spraw zagranicznych należy koordynowanie polityki zagranicznej rządu i zapewnienie utrzymania stosunków z innymi państwami, dbanie o interesy Polski i jej obywateli, a także o międzynarodowy wizerunek Polski. Polską politykę zagraniczną realizują urzędnicy i dyplomaci pracujący w Ministerstwie Spraw Zagranicznych oraz na placówkach zagranicznych. Funkcjonują oni w ramach służby zagranicznej.

Rozważ, który podmiot odgrywa ważniejszą rolę w polskiej polityce zagranicznej: Prezydent RP czy Prezes Rady Ministrów.

Podstawy prawne wzajemnych stosunków Polski z sąsiadami

Polska graniczy z siedmioma państwami, w tym czterema wchodzącymi w skład Unii Europejskiej (Niemcy, Czechy, Słowacja, Litwa) i trzema spoza Unii Europejskiej (Rosja, Białoruś, Ukraina). Z wszystkimi sąsiadami Polska ma podpisane traktaty o przyjaźni i współpracy, zawarte kolejno:

17 czerwca 1991 r. z Niemcami;

6 października 1991 r. z Czechosłowacją (w 1993 r. podpisanie odrębnych protokołów z Czechami i Słowacją o sukcesji traktatów z Czechosłowacją);

18 maja 1992 r. z Ukrainą;

22 maja 1992 r. z Rosją;

23 czerwiec 1992 r. z Białorusią;

26 kwietnia 1994 r. z Litwą.

Relacje Polski z państwami sąsiedzkimi, będącymi członkami Unii Europejskiej

Polska - Niemcy

Relacje polsko‑niemieckie mają bardzo długą i burzliwą historię. Znajdziemy w nich zarówno sukcesy, jak i problemy.

Za istotne problemy w tych relacjach należy uznać:

asymetrię w partnerstwie obu państw, szczególnie w dziedzinie gospodarczej i społecznej;

nierówny status polskiej mniejszości w Niemczech;

krytykowanie przez Niemcy uczestnictwa Polski w wojnie w Iraku w 2003 r.;

krytykę wymierzoną w polski rząd za popieranie rozszerzenia NATO o Ukrainę i Gruzję;

krytykę niemieckiego rządu przez polskie władze w związku z budową gazociągu północnego z pominięciem Polski;

krytykę Niemiec związaną z popieraniem przez ten kraj traktatu konstytucyjnego , planów utworzenia z Unii federacji, a także pakietu klimatycznego;

domaganie się przez stronę niemiecką odszkodowań za mienie utracone przez Niemców wysiedlonych po 1945 r.;

polskie roszczenia odszkodowawcze związane ze zbrodniami i szkodami wyrządzonymi przez Niemcy w latach 1939-1945;

podejmowanie przez Niemcy działań mających na celu wypaczanie historii i rozmywanie odpowiedzialności, którą ponoszą Niemcy w związku z wybuchem i skutkami II wojny światowej;

budowę przez Niemcy i Rosję gazociągu Nord Stream II.

Zastanów się, jakie znaczenie ma kwestia reparacji wojennych dla relacji polsko‑niemieckich.

Polska - Czechy i Polska - Słowacja

Z kolei problemami są:

zaszłości historyczne związane z aneksją przez Polskę Zaolzia w 1938 r., a także wkroczenie polskich wojsk do Czechosłowacji w 1968 r. w ramach interwencji Układu Warszawskiego;

próby ograniczania czeskiego rynku dla polskich produktów spożywczych w 2012 r. zwane „wojną spożywczą";

stosunkowo niski poziom inwestycji polsko‑słowackich.

Podaj główne motywy utworzenia Grupy Wyszehradzkiej dla Polski, Czech i Słowacji. Uzasadnij swoje zdanie.

Polska - Litwa

Po stronie sukcesów w relacjach polsko‑litewskich są m.in.:

Problemy w stosunkach z Litwą, to m.in.:

spory historyczne dotyczące np. żądania strony litewskiej uznania, że w latach 1920-1939 Wileńszczyzna znajdowała się pod polską okupacją, różnej oceny działań AK i oddziałów litewskich na tym obszarze podczas II wojny światowej;

nierespektowanie wobec Polaków na Litwie postanowień traktatu o przyjaznych stosunkach i dobrosąsiedzkiej współpracy (dyskryminacja polskiej mniejszości).

Słownik

# data[].attributes.attachment_link.description
Rację stanu najkrócej można określić jako nadrzędny interes państwowy, wspólny dla większości obywateli i organizacji działających w państwie oraz poza jego granicami, ale na rzecz (korzyść) tego państwa. Zawartość treściowa pojęcia racji stanu to niepodległość, suwerenność i integralność terytorialna państwa, a także ochrona jego bezpieczeństwa, tożsamości narodowej i możliwości rozwojowych.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Koła podbiegunowe północne i południowe są granicami stref oświetlenia Ziemi, a obszary leżące za kołami polarnymi nazywa się strefami zimnymi. Obszar rozciągający się wokół bieguna północnego to Arktyka. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego 'niedźwiedzia', gdyż kierunek północny wyznaczano, korzystając z gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy. Południową granicę Arktyki stanowi izoterma 10°C w lipcu - najcieplejszym miesiącu na półkuli północnej. Do Arktyki należy pokryty lodem Ocean Arktyczny, największa wyspa świata Grenlandia oraz liczne archipelagi leżące u północnych wybrzeży Eurazji i Ameryki Północnej. Największe z nich to: Archipelag Wysp Arktycznych, Wyspy Nowosyberyjskie, Nowa Ziemia, Svalbard. Tak wyznaczony obszar Arktyki ma powierzchnię ok. 26,5 mln kmIndeks górny 2 ², z czego 14 mln kmIndeks górny 2 ² zajmuje Ocean Arktyczny i morza przybrzeżne.

Po drugiej stronie kuli ziemskiej na półkuli południowej leży Antarktyka. Obszar ten obejmuje kontynent Antarktydy oraz południowe wody trzech Oceanów oblewające ten ląd - Atlantyckiego, Indyjskiego i Spokojnego. Nazwa Antarktyka wywodzi się od słowa antarktikos oznaczającego w języku greckim 'naprzeciw północy' ('niedźwiedzia').
Antarktyda jest najpóźniej odkrytym kontynentem. Ten leżący wokół bieguna południowego ląd o powierzchni 13,3 mln kmIndeks górny 2 ²28 stycznia 1820 roku po raz pierwszy dostrzegła rosyjska wyprawa pod dowództwem Fadieja F. Bellingshausena. Zwarty kontynent Antarktydy dzieli się na dwie jednostki: większą Antarktydę Wschodnią i mniejszą, nieco bardziej rozczłonkowaną Antarktydę Zachodnią. Linia podziału biegnie tu zwężeniem obszaru Antarktydy pomiędzy dwoma morzami - Morzem Rossa i Morzem Weddella. Północną granicę Antarktyki stanowi linia sięgająca ok. 50° szerokości geograficznej południowej (S). W tym pasie zimne wody antarktyczne mieszają się z cieplejszymi i bardziej zasolonymi wodami oceanów. Do tej szerokości geograficznej dopływają też góry lodowe oderwane od lądolodu antarktycznego.

Położenie geograficzne Arktyki i Antarktyki za kołami polarnymi powoduje, że w czasie dnia polarnego Słońce góruje na niewielkiej wysokości i do powierzchni Ziemi dociera tam niewielka ilość energii słonecznej. Podczas nocy polarnej Słońce nie pojawia się ponad horyzontem. Długość dnia polarnego i nocy polarnej zmienia się wraz z szerokością geograficzną. Strefa występowania dni i nocy polarnych zaczyna się na kołach podbiegunowych, gdzie trwają one 24 godziny. Im bliżej biegunów Ziemi, tym czas trwania dnia i nocy wydłuża się. Na samych biegunach dzień polarny i noc polarna trwają po pół roku.

Arktyka i Antarktyka to najzimniejsze obszary na Ziemi. W Arktyce najcieplejszym miesiącem jest lipiec i wówczas na wybrzeżach mórz średnie temperatury powietrza nieco przekraczają 0°C. We wnętrzu Grenlandii temperatura powietrza jest przez cały rok ujemna i nawet w lipcu spada do -20°C. W czasie nocy polarnej w styczniu temperatura powietrza na wybrzeżach spada do -30°C, a w środkowej części lądolodu grenlandzkiego nawet poniżej -50°C.

Antarktyka jest jeszcze zimniejszym obszarem. Nawet w styczniu, który jest najcieplejszym miesiącem, na wybrzeżach Antarktydy średnia temperatura powietrza nie przekracza 0°C. Najzimniejszym miesiącem jest lipiec i wówczas w środku nocy polarnej średnie temperatury miesięczne spadają do -40°C, -50°C. Najniższą temperaturę powietrza - nie tylko na Antarktydzie, ale w ogóle na Ziemi - zanotowano w stacji Wostok (78°28'S, 106°48'E) 21 lipca 1983 roku: wynosiła ona -89,2°C. Stację Wostok uznaje się za ziemski biegun zimna.

Opady w Arktyce i Antarktyce występują prawie zawsze w postaci śniegu. Deszcz to zjawisko niezwykle rzadkie. Roczna suma opadu jest niska i wynosi od kilku mm we wnętrzu lądów do 250 mm na wybrzeżach, co wynika ze skrajnie niskiej wilgotności powietrza. Określenie tych obszarów pustyniami lodowymi dobrze oddaje ich cechy - bardzo mroźno i bardzo sucho, a wiatr wieje z tak dużą prędkością jak na pustyniach gorących.
Niskie temperatury powietrza utrzymujące się przez cały rok wpływają na cechy środowiska przyrodniczego Arktyki i Antarktyki. Wielkie obszary mórz i oceanów są pokryte lodem, a tereny lądowe największej wyspy świata Grenlandii i kontynent Antarktydy pokrywają lądolody o grubości kilku kilometrów.

wielki pak polarny (lodowy) Grenlandia, największa wyspa na Ziemi, ma powierzchnię 2 mln 175,6 tys. kmIndeks górny 2 ². Poza wąskimi pasami wybrzeża w południowej części wyspy, gdzie występuje tundra, pozostały obszar zajmuje lądolód grenlandzki o powierzchni 1,7 mln kmIndeks górny 2 ². Jego maksymalna grubość wynosi 3,5 km, a średnia ok. 1,5 km. Lądolód wypełnia nieckowate zagłębienie i dociera do wybrzeży, przeciskając się obniżeniami i tworząc potężne lodowe jęzory, od których w strefie brzeżnej odłamują się góry lodowe. W porównaniu z Antarktydą grenlandzkie góry lodowe są mniejsze, ale bardziej wyniosłe.
Morską część regionu arktycznego stanowi pokryty w znacznej części lodem Ocean Arktyczny, który otacza północne brzegi Eurazji oraz Ameryki Północnej, w tym Grenlandii. Środkowa część Oceanu Arktycznego jest stale pokryta lodem o grubości ok. 6 m podczas zimy i ok. 3,5 m w czasie lata - jest to tzw. Indeks górny 2 wielki pak polarny (lodowy) . Wielkość powierzchni paku lodowego na Oceanie Arktycznym waha się między ok. 11 mln km ² w czasie zimy a ok. 8 mln kmIndeks górny 2 ² latem. W okresie letnim pak lodowy składający się z kier i brył lodu jest przemieszczany pod wpływem wiatru i prądu morskiego ze wschodu na zachód, tworząc Dryf Morza Beauforta.

Cechą odróżniającą Antarktydę od pozostałych kontynentów jest zaleganie na jej powierzchni najpotężniejszego lądolodu kontynentalnego na świecie o średniej grubości 2300 m, a maksymalnie osiągającego 4776 m. Zaledwie 4% powierzchni Antarktydy jest wolne od lodu. Lądolód antarktyczny przesuwa się od środka czaszy lodowej ku wybrzeżom ze średnią prędkością ok. 200 m rocznie na swojej powierzchni.
Linię brzegową Antarktydy kształtuje kilka typów lodowców. W wodach przybrzeżnych powstały zakończone barierą lodową. Na skutek falowania odłamują się od nich potężne, mające nawet kilkadziesiąt kilometrów długości góry lodowe. W masie lądolodu występują także strumienie lodowe płynące ku wybrzeżom z większą prędkością niż pozostała masa lodu. Strumienie kończą się jęzorami lodowymi. Tylko niewielkie skrawki wybrzeża są skaliste i wolne od lodu. Długość linii brzegowej Antarktydy wynosi ok. 27 tys. km.

Pod lądolodem znajduje się teren o bardzo urozmaiconej rzeźbie. Jednak ponad lód wznoszą się tylko nieliczne szczyty łańcuchów górskich, tzw. . Termin ten wywodzi się z języka Inuitów zamieszkujących Grenlandię i oznacza skałę sterczącą nad lodem. Nazwa nunatak nie jest jednak przypisana wyłącznie do Arktyki - stosuje się ją również w odniesieniu do Antarktyki. Najwyższym szczytem na Antarktydzie jest Masyw Vinsona (będący nunatakiem) wznoszący się do 5140 m n.p.m. Na Antarktydzie występują także czynne wulkany. Najwyższym z nich jest Erebus (3794 m n.p.m.) na wyspie Rossa.
Lądolód antarktyczny jest elementem, który istotnie wpływa na cechy środowiska tego regionu. Jeśli uwzględnić lądolód, to Antarktyda okaże się najwyższym kontynentem na Ziemi - jej średnia wysokość wynosiłaby 2263 m n.p.m.
Lód tworzący lądolody Grenlandii i Antarktydy stale utrzymuje niską temperaturą od -25°C do -40°C. Jedynie latem na powierzchni temperatura może wzrosnąć do ok. 0°C i wtedy następuje powolne topnienie lądolodu. Oba obszary lodowców kontynentalnych ze względu na swoje położenie i warunki termiczne mają wielkie znaczenie dla klimatu na Ziemi.

Warunki naturalne wpływają na florę i faunę obszarów podbiegunowych. W Arktyce tereny nieprzykryte lodem porosła tundra. Głównymi roślinami są trawy, turzyce, krzewinki, porosty i mchy porastające wieloletnią zmarzlinę. Na obszarach tych żyją duże ssaki lądowe, np. wół piżmowy, renifer karibu czy też niedźwiedź polarny, który świetnie pływa i poluje m.in. w wodach oceanu. W wodach arktycznych żyje wiele gatunków fok, liczne są też ptaki, które latem gniazdują na lądzie, ale żerują w pasie wód przybrzeżnych.
Na Antarktydzie poza nielicznymi gatunkami porostów, mchów i glonów nie ma roślinności. Natomiast fauna jest dość bogata. Najliczniejszą grupę stanowią ptaki żyjące w strefie przybrzeżnej. Są to pingwiny (kilkanaście gatunków), wydrzyki, petrele i kormorany. W przybrzeżnych wodach Antarktydy żyje bardzo dużo zwierząt żywiących się planktonem, głównie krylem. Są to wielkie oceaniczne ssaki: wieloryby (zamieszkujące też wody Arktyki), cztery gatunki antarktycznych fok, uchatki, słonie morskie i kotiki. Foki prowadzą wodno‑lądowy tryb życia i są doskonale dostosowane do warunków środowiskowych.

Badania geologiczne przeprowadzone pod dnem Oceanu Arktycznego wskazują, że na tym obszarze występują duże złoża gazu ziemnego i ropy naftowej. Szacuje się, że mogą one stanowić nawet 25% światowych rezerw tych paliw. Stwierdzono także występowanie złóż złota, srebra, metali ziem rzadkich i kamieni szlachetnych. Zasoby te będą zapewne eksploatowane już w najbliższej przyszłości. Obecnie państwa, których terytoria sięgają Oceanu Arktycznego, wysuwają roszczenia do obszaru Arktyki leżącego poza strefą 200 mil morskich. Tymi państwami są Stany Zjednoczone Ameryki, Federacja Rosyjska, Norwegia, Dania i Kanada. W maju 2013 roku osiem państw tworzących Radę Arktyki - oprócz pięciu wymienionych też Szwecja, Finlandia i Islandia - podpisało pierwszą umowę o współpracy przy eksploatacji zasobów Arktyki. Do dzisiaj sytuacja prawna tej części Arktyki nie jest uregulowana umową międzynarodową.

Antarktyda to jedyny niezamieszkany kontynent na Ziemi. Obecnie jest to ląd, na którym prowadzi się badania i czasowo w stacjach badawczych przebywa tam od 1 tys. osób zimą do 4 tys. osób latem. Są to przedstawiciele państw posiadających stacje badawcze, które w 1959 roku zawarły Układ Antarktyczny. Obecnie uczestnikami traktatu są 52 państwa, z czego 29, w tym Polska, to członkowie konsultanci z prawem głosowania. Prawo głosu mają kraje utrzymujące stację badawczą na południe od równoleżnika 60°S. Pozostałe 17 państw ma prawa obserwatorów. W 1991 roku układ przedłużono o 50 lat. Postanowienia układu przewidują, że Antarktyda jest kontynentem wykorzystywanym jedynie w celach naukowych i jest to obszar zdemilitaryzowany. W 1964 roku zawarto konwencję chroniącą wszelkie ssaki (z wyjątkiem wielorybów, których ochronę regulują inne konwencje) i ptaki na tym kontynencie.
W 1991 roku w protokole madryckim wprowadzono między innymi 50‑letnie moratorium i bezwzględny zakaz jakiejkolwiek eksploatacji antarktycznych zasobów mineralnych, przekształcając Antarktydę w rezerwat przyrody przeznaczony dla badań naukowych.
W 1977 roku naukowcy pracujący na Antarktydzie jako pierwsi dostrzegli zmiany w warstwie ozonowej otaczającej Ziemię. Szacuje się, że Ziemia utraciła już od 4% do 8% stratosferycznego ozonu.
W latach 1908-1959 kilkanaście państw wysunęło roszczenia terytorialne do części obszaru Antarktydy. Układ Antarktyczny nie zezwala na zgłaszanie nowych roszczeń lub rozszerzanie wcześniejszych. Obecnie roszczenia są zamrożone.
Polska posiada stałą stację im. Henryka Arctowskiego na wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych oraz czynną sporadycznie stację w Oazie Bungesa we wschodniej Antarktydzie.

Na mapie obszarów podbiegunowych można dostrzec wiele nazw geograficznych łączących się z nazwiskami lub imionami. Pochodzą one od pierwszych odkrywców tych terenów i są dowodem uznania dla ich osiągnięć. Główny okres badań obszarów polarnych przypadł na XIX wiek i początek XX.
Poniżej przedstawiony jest krótki opis zdobywania biegunów Ziemi. Ze względu na trudne warunki naturalne człowiek dotarł tam dopiero na początku XX wieku.

Za zdobywcę bieguna północnego uznaje się Amerykanina Roberta Edwina Peary'ego. Był on doświadczonym badaczem obszarów północnych. W latach 1893-1902 kilkakrotnie przeszedł północną Grenlandię, poszukując dogodnego punktu do wyjścia na biegun północny. W kolejnych latach docierał coraz dalej na północ. W 1906 roku osiągnął 87°06'N - zaledwie 322 km od bieguna północnego - ale piętrzące się lody zmusiły go do odwrotu. Po starannych przygotowaniach 1 marca 1909 roku wyruszył z przylądka Columbia na Wyspie Ellesmere'a oddalonego o 766 km od bieguna północnego. W wyprawie brało udział siedmiu Amerykanów, duża grupa Eskimosów (Inuitów), a wyposażenie rozłożone na 19 sań ciągnęły 133 psy. Poszczególne grupy pomocnicze powracały po założeniu składów z żywnością. Po osiągnięciu 87°47' - 246 km od celu - zawróciła ostatnia grupa pomocnicza. Od tego punktu Peary wędrował jedynie ze swoim służącym Matthew Hensonem, czterema Inuitami i pięcioma saniami zaprzężonymi w 40 psów. 6 kwietnia 1909 roku Peary po dokonaniu pomiarów stwierdził, że jest na biegunie północnym. Wykonano fotografie, dokonano sondowania głębokości Oceanu Arktycznego (stwierdzono, że głębokość przekracza 2750 m) i zatknięto flagę Stanów Zjednoczonych. Po powrocie do kraju i obwieszczeniu zdobycia bieguna północnego powstał spór, gdyż amerykański lekarz Frederick Albert Cook, uczestnik wielu wypraw w Arktyce i Antarktyce, ogłosił, że już rok wcześniej 21 kwietnia 1908 roku zdobył biegun północny. Do dziś nie ma absolutnej pewności, kto był pierwszym zdobywcą tego bieguna. Przyjęło się jednak przypisywać ten wyczyn R.F. Peary'emu, gdyż komisja uczonych uznała, że prawdopodobnie zbliżył się on na odległość 3 km od bieguna (F.A. Cook na pewno nie dotarł tak blisko).

Badania Antarktydy rozpoczęły się dopiero pod koniec XIX wieku. Jedną z pierwszych wypraw była belgijska ekspedycja na statku Belgica w latach 1898-1899. Wzięło w niej udział m.in. dwóch Polaków - Henryk Arctowski i Antoni Bolesław Dobrowolski. W marcu 1898 roku statek wmarzł w lody na Morzu Bellingshausena i uczestnicy wyprawy stali się pierwszymi ludźmi zimującymi na Antarktydzie. Członkiem tej wyprawy był też F.A. Cook, który w 1909 roku wszedł w spór o pierwszeństwo dotarcia do bieguna północnego. Pierwszym oficerem na Belgice był Norweg Roald Amundsen. To on w latach 1910-1912 kierował norweską wyprawą, której uczestnicy jako pierwsi 15 grudnia 1911 roku dotarli do bieguna południowego. Miesiąc później, 18 stycznia 1912 roku, do bieguna doszli uczestnicy angielskiej wyprawy dowodzonej przez Roberta Scotta. Pięciu członków tej wyprawy, w tym Scott, zginęło z wyczerpania w drodze powrotnej. Wyprawa poszukiwawcza odnalazła namiot, w którym były zamarznięte ciała trzech Anglików oraz dziennik kapitana Scotta.
Przeczytaj, jak dowódcy największego z wyścigów polarnych opisali moment dotarcia do bieguna południowego.
Rankiem 15 grudnia [1911 r.] powitała nas piękna pogoda, jakby stworzona do zdobycia bieguna.
Wtorek, 16 stycznia [1912 roku]. Obóz nr 68. Wysokość 9760 stóp. Temperatura -31°C (...). Południowy pomiar wykazał 89°42' i pełni dobrej myśli wyruszyliśmy popołudniu dalej, spodziewając się, że jutro staniemy u celu. Mniej więcej w drugiej godzinie marszu bystre oczy Bowersa odkryły coś, co wziął za kopiec; zaniepokoiło go to, zdecydował jednak, że jest to pasmo nawianego śniegu. Pół godziny później odkrył czarną plamę na linii naszego marszu, wkrótce przekonaliśmy się, że nie mogła być ona naturalnym zjawiskiem śnieżnego krajobrazu. Idąc dalej stwierdziliśmy, że była to czarna flaga przymocowana do drążka od sań; obok ślady obozu, koleiny sań i nart idące w różnych kierunkach oraz wyraźne tropy wielu psów. Wiedzieliśmy już wszystko. Norwegowie wyprzedzili nas i pierwsi doszli do Bieguna. Spotkało nas straszne rozczarowanie i jest mi niewymownie przykro za moich wiernych towarzyszy (...). Jutro musimy dojść do Bieguna i natychmiast wracać z jak największą szybkością. Wszystkie nasze marzenia prysły; powrót będzie nużący. Schodzimy w dół - zapewne Norwegowie znaleźli lepszą drogę.

Arktyka leży wokół bieguna północnego. Morską część regionu stanowi Ocean Arktyczny z zalegającym na nim wielkim pakiem polarnym, a część lądową - północne wybrzeża Eurazji i Ameryki Północnej.

Do Arktyki należy Grenlandia - największa wyspa świata (2,2 mln kmIndeks górny 2 ²) - pokryta lądolodem w 80%. Lądolód Grenlandii stanowi ok. 12% powierzchni wszystkich współczesnych lodów na Ziemi.

Naprzeciwko Arktyki, po drugiej stronie kuli ziemskiej, wokół bieguna południowego leży Antarktyka obejmująca kontynent Antarktydy (13,3 mln kmIndeks górny 2 ²) oraz wyspy i południowe części trzech Oceanów - Atlantyckiego, Indyjskiego i Spokojnego - do ok. 50°S.

Na Antarktydzie 96% powierzchni zajmuje lądolód kontynentalny o średniej grubości 2300 m. Jest w nim zmagazynowane ok. 70% zasobów ziemskiej wody słodkiej.

Oba obszary podbiegunowe obejmuje klimat polarny wybitnie chłodny z niskimi temperaturami powietrza przez cały rok. W stacji Wostok na Antarktydzie zanotowano rekordowo niską temperaturę -89,2°C. Opady prawie zawsze występują w postaci śniegu. Charakterystyczną cechą w obu regionach są silne wiatry.

Fauna, a także flora Arktyki są bogatsze niż w Antarktyce. W Arktyce występują duże ssaki lądowe, np. niedźwiedź polarny, wół piżmowy, renifer. Fauna w wodach polarnych obu regionów jest bardzo bogata.

Sytuacja prawna na Oceanie Arktycznym poza przybrzeżną strefą 200 mil morskich nie jest w pełni uregulowana. Obszar na południe od 60°S objęty jest Układem Antarktycznym, w którym wyrażona jest konieczność ochrony zasobów przyrodniczych i wykorzystania Antarktydy jedynie dla celów naukowych i pokojowych. Na Antarktydzie działa wiele stacji naukowych i badawczych.

(...) O trzeciej popołudniu ze wszystkich sanek zabrzmiało jednocześnie:
- Stój! - jak wykazywały nasze koła pomiarowe, staliśmy na biegunie. Cel został osiągnięty.
(...) Z naszych dotychczasowych pomiarów wynikało, że obóz znajduje się pod 89°54'30''S. Ponieważ jednak pogoda wyglądała na trwałą, a zapas żywności całkiem obfity, postanowiliśmy przebyć jeszcze pozostałe dziesięć kilometrów, by ustalić położenie geograficzne punktu możliwie najbliższego biegunowi (...).
(...) Pogoda utrzymywała się nadal wspaniała, choć niebo nie było zawsze zupełnie czyste. Od czasu do czasu pojawiała się nagle lekka mglista zasłona, by za chwilę znów zniknąć. Nie była jednak dość gęsta, aby przesłonić zupełnie Słońce. Świeciło ono przez cały czas, zachodziły jednak przy tym dziwne zjawiska. Zdarzało się, że przez szereg godzin Słońce nie zmieniało swej odległości od horyzontu, następnie zaś robiło nagle jak gdyby skok. Przez cały dzień powtarzaliśmy obserwacje co godzinę. Było to bardzo osobliwe wrażenie, gdy człowiek - idąc spać o szóstej wieczorem, a wstając o dwunastej w nocy - widział Słońce wciąż na tej samej na pozór wysokości. O szóstej rano, gdy znów kładł się spać, wysokość Słońca pozostawała w dalszym ciągu bez zmian. Oczywiście ulegała ona pewnym wahaniom, ale zmiany były tak nieznaczne, że bez przyrządów nie dałoby się ich wykryć. Na oko wyglądało to tak, jak gdyby Słońce krążyło dookoła nieba wciąż w tej samej odległości od widnokręgu.
(...) Po zakończeniu uroczystego posiłku na biegunie zaczęły się przygotowania do powrotu. Ustawiliśmy mały jedwabny namiot (...). Wewnątrz pozostawiłem w małej sakiewce list do króla Norwegii, zawierający wiadomość o tym, co zostało dokonane. Droga do domu była daleka, mogły jeszcze zajść okoliczności uniemożliwiające nam osobiste przekazanie wiadomości o naszej wyprawie.
Oprócz tego pozostawiłem krótki list do kapitana Scotta, który według wszelkiego prawdopodobieństwa pierwszy odnajdzie ten namiot.
17 stycznia 1912 roku kapitan Scott wraz z czterema współtowarzyszami dotarł do bieguna południowego. Oto zapis z jego dziennika.

# data[].attributes.attachment_link.title
Arktyka i Antarktyka - środowisko przyrodnicze obszarów podbiegunowych

# data[].attributes.attachment_link.description
Koła podbiegunowe północne i południowe są granicami stref oświetlenia Ziemi, a obszary leżące za kołami polarnymi nazywa się strefami zimnymi. Obszar rozciągający się wokół bieguna północnego to Arktyka. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego 'niedźwiedzia', gdyż kierunek północny wyznaczano, korzystając z gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na pewno zdarzyło ci się jeździć na karuzeli. Kiedy zaczniemy się kręcić, zauważamy, że wszystko dookoła - ludzie, drzewa, budynki - na zmianę pojawiają się i znikają z naszego pola widzenia, chociaż na pewno ciągle są w tym samym miejscu i się nie poruszają. A czy wiesz, że Ziemia, na której żyjesz jest podobną karuzelą, która również się obraca?

odszukiwać na sferze niebieskiej miejsc górowania Słońca i zenitu;

omawiać zależność między ruchem Ziemi i pozornym ruchem Słońca na niebie;

konstruować gnomon;

tłumaczyć zasadę działania zegara słonecznego.

Kiedy spojrzymy w niebo, wydaje się, jakby Słońce, Księżyc i gwiazdy znajdowały się na powierzchni kopuły o kształcie półkuli. Taką pozorną, nieistniejącą półkulę, na środku której znajduje się obserwator, nazywamy lub sklepieniem niebieskim. Dziś oczywiście wiemy, że żadnego sklepienia nie ma, ale jest to wygodne pojęcie, ułatwiające na przykład opis pozornego ruchu Słońca na niebie lub położenia gwiazd.
Wiemy już, że linia pozornego przecięcia powierzchni Ziemi i sklepienia niebieskiego to widnokrąg lub horyzont. Natomiast punkt przecięcia pionowej linii od obserwatora do sklepienia niebieskiego to . Innymi słowy - jest to punkt na sferze niebieskiej, dokładnie nad naszą głową.

codziennie wschodzi, wynurzając się zza linii widnokręgu;

do południa przesuwa się po sklepieniu niebieskim, jednocześnie się wznosząc;

w południe osiąga najwyższe położenie nad horyzontem, moment ten to ;

przez pozostałe pół dnia Słońce nadal przesuwa się po sklepieniu niebieskim, jednocześnie się obniżając;

ostatecznie Słońce zachodzi za linię widnokręgu.

Pozorny ruch Słońca po sklepieniu niebieskim obserwowany w Polsce wygląda następująco:

Wykazanie związku między pozornym ruchem Słońca, a długością i ruchem cienia.

Co będzie potrzebne

przedmiot rzucający wyraźny, wąski i długi cień, np. prosty kij,

obserwacja możliwa do wykonania tylko przy słonecznej pogodzie.

Instrukcja

1. Wbij dany przedmiot pionowo w ziemię. W ten sposób powstał gnomon. Upewnij się, że tkwi sztywno i się nie przechyli.

2. W czasie kolejnych przerw zaznaczaj precyzyjnie miejsca, gdzie znajduje się koniec cienia wybranego przedmiotu.

3. Ustal, czy zmianie uległ kierunek padania cienia oraz jego długość.

Podsumowanie

W czasie między pierwszą a drugą obserwacją cień zmienił kierunek, w jakim pada. Zmieniła się też długość cienia. Zmiana kierunku padania cienia nastąpiła na skutek ruchu Słońca po sklepieniu niebieskim, zaś zmiana jego długości - na skutek zmiany wysokości Słońca nad linią widnokręgu.

RCH8PBOJ6x4uB 1

Prezentowana jest powierzchnia trawnika. Widać rękę, która wbija tam pionowo kij. Ujęcie kija z góry. Widać, jak zmienia się długość cienia. W lewym górnym rogu widać zegar i przesuwające się wskazówki. W południe cień jest najkrótszy.

shuffle Odtwarzanie losowe skip_previous Poprzedni play_circle_outline pause_circle_outline Odtwórz/Pauza skip_next Następny repeat Powtórz

volume_up volume_off Wycisz/Wyłącz wyciszenie

subtitles Napisy fullscreen fullscreen_exit Tryb pełnoekranowy

Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Prezentowana jest powierzchnia trawnika. Widać rękę, która wbija tam pionowo kij. Ujęcie kija z góry. Widać, jak zmienia się długość cienia. W lewym górnym rogu widać zegar i przesuwające się wskazówki. W południe cień jest najkrótszy.

Niektóre bardziej skomplikowane zegary słoneczne mogą pokazywać dokładnie czas w różnych porach roku i rzucać cień nie tylko na płaskie podłoże, ale także na ściany budynków.

Przebywając na Ziemi, obserwujemy pozorny ruch Słońca po sklepieniu niebieskim.

Czas trwania doby wyznaczony jest przez pozorny ruch Słońca na niebie.

Podczas roku zmieniają się miejsca wschodu, górowania i zachodu Słońca.

Zastanów się i odpowiedz, jak można wyznaczać strony świata na podstawie obserwacji Słońca, kiedy się mieszka na południowej półkuli.

Uwaga!

Nigdy nie wolno patrzeć gołymi, niezabezpieczonymi oczyma na Słońce. Dłuższe niż ułamek sekundy zatrzymanie wzroku na Słońcu może spowodować poważne uszkodzenie oczu, a nawet całkowitą ślepotę.

Podczas tej wędrówki, zmienia się wysokość Słońca nad horyzontem. Możemy się o tym przekonać za pomocą prostego przyrządu - gnomonu.

Cień rzucany przez przedmioty wskazuje dokładnie . Umożliwiło to budowę . Skoro w momencie górowania Słońca jest południe, to wystarczy zaznaczyć kierunek rzucanego wówczas cienia (a jest to najkrótszy cień w ciągu całego dnia i kierunek północny), po czym podpisać go jako godzinę 12.00. Następnie co godzinę, aż do wieczora, wystarczy zaznaczać i podpisywać kolejne godziny. Następnego dnia warto obliczyć czas o 6-7 godzin wcześniejszych niż czas południa słonecznego, po czym w odpowiednich momentach zaznaczać, gdzie pada cień, podpisując godzinę. Zegary słoneczne wykonywano już tysiące lat temu. Nie są zbyt dokładne, ale umożliwiają w przybliżeniu określenie godziny.

Zobacz także

Zajrzyj do zagadnień pokrewnych:Jaki kształt ma Ziemia?
Jaki kształt ma Ziemia?

# data[].attributes.attachment_link.description
Na pewno zdarzyło ci się jeździć na karuzeli. Kiedy zaczniemy się kręcić, zauważamy, że wszystko dookoła - ludzie, drzewa, budynki - na zmianę pojawiają się i znikają z naszego pola widzenia, chociaż na pewno ciągle są w tym samym miejscu i się nie poruszają.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Współczesne samoloty umożliwiają lot z taką samą prędkością, z jaką Ziemia porusza się dookoła własnej osi. W efekcie można lecieć przez wiele godzin i przez cały czas oglądać na przykład zachód Słońca!

omawiać przyczyny zmian długości dnia i nocy;

wyjaśniać przyczyny zmian miejsc wschodu i zachodu Słońca;

wskazywać wysokości Słońca w południe.

Wiemy już, że ruch obrotowy Ziemi jest przyczyną pozornego ruchu Słońca na sferze niebieskiej. Słońce w swojej dobowej pozornej wędrówce najpierw wschodzi zza horyzontu, następnie wznosi się na sferze niebieskiej, góruje, a dalej obniża się i wreszcie zachodzi.

W każdej chwili połowa kuli jest oświetlona i panuje na niej dzień, a druga połowa pozostaje w cieniu - trwa tam noc

Wyjaśnij, czy Słońce góruje w całej Polsce w tej samej chwili. Uzasadnij odpowiedź.

REhj6qTDjuaFO 1

Pojawia się plansza ukazująca obrazek powierzchni Ziemi z zaznaczonymi stronami świata. Zaznaczone sklepienie niebieskie. Na niebie widać linię, po której przesuwa się Słońce od wschodu do zachodu. Pośrodku obrazka znajduje się drzewo - widać, jak w ciągu dnia zmienia się położenie i długość cienia drzewa. Nad animacją widać datę „21 marca". Dalej data „22 czerwca", następnie pojawia się data "23 września", „22 grudnia". Ostatni obrazek jest statyczny - widać nałożenie się trzech tras wędrówek Słońca - w dniach przesileń i równonocy.
Film dostępny na portalu epodreczniki.pl
Pojawia się plansza ukazująca obrazek powierzchni Ziemi z zaznaczonymi stronami świata. Zaznaczone sklepienie niebieskie. Na niebie widać linię, po której przesuwa się Słońce od wschodu do zachodu. Pośrodku obrazka znajduje się drzewo - widać, jak w ciągu dnia zmienia się położenie i długość cienia drzewa. Nad animacją widać datę „21 marca". Dalej data „22 czerwca", następnie pojawia się data "23 września", „22 grudnia". Ostatni obrazek jest statyczny - widać nałożenie się trzech tras wędrówek Słońca - w dniach przesileń i równonocy.

Po obejrzeniu filmu oceń, czy można dokładnie określić strony świata, obserwując dowolnego dnia miejsca wschodu i zachodu Słońca. Uzasadnij swoją odpowiedź.

W okolicach biegunów znajdują się obszary, na których przez pewien czas Słońce w ogóle nie wschodzi, czyli panuje tam noc polarna dzień polarny noc polarna . Poźniej z kolei Słońce przez pewien czas nie nie zachodzi. Okres taki to dzień polarny . Na kołach podbiegunowych noc polarna i dzień polarny trwają 24 godziny, na samych biegunach - 6 miesiecy.

Jaki kształt ma Ziemia?

zjawisko utrzymywania się Słońca przez przynajmniej całą dobę powyżej linii horyzontu

zjawisko utrzymywania się Słońca przez przynajmniej całą dobę poniżej linii horyzontu

Wędrówki Słońca
Układ Słoneczny
Jak urządzony jest Wszechświat?
Czy Ziemia stoi w miejscu?

Na półkuli południowej Słońce porusza się po północnej stronie nieba - cień w południe słoneczne wskazuje więc południe. Na równiku natomiast Słońce przez pół roku porusza się po północnej stronie nieba, a przez pół roku - po południowej.

Najszybszy ponaddźwiękowy samolot pasażerski świata poruszał się szybciej, niż obracała się Ziemia. Był więc w stanie przekroczyć linię oddzielającą oświetloną i nieoświetloną część Ziemi. Kiedy startował z Londynu po zachodzie Słońca, lądował w Nowym Jorku w świetle dziennym!

Najlepiej znaną konsekwencją ruchu obrotowego Ziemi jest następstwo dnia i nocy. W trakcie każdego obrotu Ziemi wokół własnej osi, w tym samym momencie część powierzchni naszej planety zwrócona jest ku Słońcu - wówczas na tym obszarze panuje dzień. Inna część jest w tej samej chwili odwrócona od Słońca - wówczas na tym obszarze panuje noc. Ciągły obrót Ziemi powoduje, że obie strefy (nasłoneczniona i ukryta w cieniu) przesuwają się. W tym samym momencie po jednej stronie Ziemi jest południe. Po przeciwnej stronie kuli ziemskiej jest wtedy północ.

Nachylenie osi obrotu Ziemi do jej orbity jest przyczyną zmiany miejsc wschodu i zachodu Słońca oraz jego wysokości nad horyzontem w południe. W rezultacie tylko dwa razy w roku (w dniach równonocy) Słońce na całej Ziemi wschodzi dokładnie na wschodzie, a zachodzi dokładnie na zachodzie. W pozostałe dni roku wschody i zachody występują codziennie w innych miejscach.

Za pomocą kompasu wyznacz precyzyjnie kierunki wschodni i zachodni w miejscu, gdzie mieszkasz. Zaobserwuj następnie, gdzie faktycznie wschodzi i zachodzi Słońce.

Zobacz także

# data[].attributes.attachment_link.description
Współczesne samoloty umożliwiają lot z taką samą prędkością, z jaką Ziemia porusza się dookoła własnej osi. W efekcie można lecieć przez wiele godzin i przez cały czas oglądać na przykład zachód Słońca! omawiać przyczyny zmian długości dnia i nocy; wyjaśniać przyczyny zmian miejsc wschodu i zachodu Słońca; wskazywać wysokości Słońca w południe.

# data[].attributes.attachment_link.title
Planeta Nowa, klasa 8, semestr 2, Prace badawcze w Arktyce i Antarktyce

# data[].attributes.attachment_link.description
Planeta Nowa, klasa 8, semestr 2, Prace badawcze w Arktyce i Antarktyce

# data[].attributes.body
Karta pracy Antarktyda i Arktyka

# data[].attributes.body
Australia i obszary okołobiegunowe

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Adresat
Uczeń klasy VI szkoły podstawowej
Podstawa programowa
Wymagania ogólne

I. Wiedza geograficzna.

1. Opanowanie podstawowego słownictwa geograficznego w celu opisywania oraz wyjaśniania występujących w środowisku geograficznym zjawisk i zachodzących w nim procesów.

II. Umiejętności i stosowanie wiedzy w praktyce.

1. Prowadzenie obserwacji i pomiarów w terenie, analizowanie pozyskanych danych i formułowanie wniosków na ich podstawie.

2. Korzystanie z planów, map, fotografii, rysunków, wykresów, diagramów, danych statystycznych, tekstów źródłowych oraz technologii informacyjno‑komunikacyjnych w celu zdobywania, przetwarzania i prezentowania informacji geograficznych.

Wymagania szczegółowe

V. Ruchy Ziemi: Ziemia w Układzie Słonecznym; ruch obrotowy i obiegowy; następstwa ruchów Ziemi.

Uczeń:

3. wyjaśnia związek między ruchem obrotowym a widomą wędrówką i górowaniem Słońca, istnieniem dnia i nocy, dobowym rytmem życia człowieka i przyrody, występowaniem stref czasowych.
Ogólny cel kształcenia
Uczeń nauczy się obserwować pozorną wędrówkę Słońca nad widnokręgiem przy pomocy gnomonu.
Kompetencje kluczowe Kryteria sukcesu
Uczeń nauczy się:

wyjaśnisz, czym jest gnomon i jak się nim posługiwać;

opiszesz w jaki sposób bezpiecznie wykonywać obserwacje Słońca przy pomocy gnomonu;

wyznaczysz przy pomocy gnomonu kierunki geograficzne oraz miejscowy południk.

Metody/techniki kształcenia Formy pracy Środki dydaktyczne Przebieg lekcji Przed lekcją Faza wstępna

Nauczyciel określa cel lekcji, informuje uczniów o jej planowanym przebiegu.

Nauczyciel zapisuje na tablicy lub tablicy interaktywnej temat lekcji. Uczniowie notują go w zeszytach .

Faza realizacyjna

Nauczyciel wskazuje osobę, która zademonstruje przy pomocy globusa zmiany oświetlenia Ziemi wywołane jej ruchem obrotowym oraz przypomni klasie, jaki jest związek pomiędzy ruchem obrotowym Ziemi a pozorną wędrówką Słońca nad widnokręgiem.

Nauczyciel zapoznaje uczniów z zagrożeniami wynikającymi z bezpośrednich obserwacji Słońca. Następnie omawia metodę obserwacji pozornej wędrówki Słońca nad widnokręgiem przy pomocy gnomonu. W tym celu prowadzący zapoznaje uczniów z ilustracją zamieszczoną w abstrakcie oraz animacją przedstawiającą symulację zmiany cienia rzucanego przez gnomon w dniu równonocy na półkuli północnej..

Uczniowie indywidualnie lub w parach zapoznają się z dołączonym do lekcji opisem obserwacji polegającej na wyznaczeniu miejscowego południka w sąsiedztwie domu lub szkoły (obserwacja 1). W dalszej kolejności przechodzą do ćwiczenia interaktywnego nr 2, którego celem jest ugruntowanie umiejętności rozumienia związku pomiędzy położeniem Słońca na niebie a długością i kierunkiem cienia rzucanego przez gnomon.

Nauczyciel inicjuje dyskusję na forum klasy, dotyczącą opisanej metody wyznaczania kierunków geograficznych. Następnie poleca uczniom dobranie się w zespoły i wykonanie opisanej obserwacji oraz jej zilustrowanie (np. przy pomocy zdjęć lub amatorskiego filmu) w ramach pracy domowej jako projekt uczniowski.

Faza podsumowująca
W tej lekcji zostaną użyte m.in. następujące pojęcia oraz nagrania

Pojęcia

Teksty i nagrania
What is a gnomon and how to use it to observe the apparent movement of the Sun over the horizon?
The apparent motion of the Sun over the horizon is an indirect proof of the rotational motion of the Earth. We can observe it every day.

One of the ways to avoid the risk of damaging your eyes, while following the apparent movement of the Sun, is to observe the shadow cast by objects illuminated by direct sunlight. By observing the shadow, we can make conclusions about the apparent movement of the Sun. Every relatively thin, straight, and vertical rod stuck into the ground becomes a gnomon, i.e., the instrument whose shadow determines the position of the Sun.

The following simulation shows changes in the shadow cast by a gnomon on the equinox day in the northern hemisphere.

The length and direction of a gnomon's shadow are determined by the height of the Sun and its azimuth. When establishing the directions based on the shadow cast by a gnomon, you should remember that in Poland and in the whole area of the northern hemisphere, except for the intertropical zone, the Sun is always at its highest point on the southern side of the sky. The shadow cast by a gnomon at noon is the shortest and precisely indicates the north. We may conclude from this that the moment of the Sun's highest point (the moment of the solar noon) has come. When this happens, the position of the Sun in the sky indicates the south. The extension of the line set by the gnomon's shadow is the local meridian of the point at which the gnomon is stuck into the ground. The sun rises exactly in the east and sets exactly in the west only twice a year (March 21 and September 23). If we could observe the gnomon's shadow on those days at sunrise or sunset, then the extension of the line of this shadow would be the local parallel, because the gnomon's shadow would indicate the east-west direction.
However, it is easy to determine geographical directions with a gnomon on other days too. At the moment when a gnomon casts the shortest shadow, it indicates the north (N). The south is, therefore, the opposite direction (S). 90° to the left of the gnomon is the west (W), and 90° to the right is the east (E).

In the area between the tropics, twice a year, the Sun's highest point matches the zenith. On the equator, this happens on March 21 and September 23. On the Tropic of Cancer, the Sun appears at the zenith only on June 22, and on the Tropic of Capricorn only on December 22. When the Sun's highest point matches the zenith, gnomons do not cast a shadow at all.

You should remember that in Poland and in the whole area of the northern hemisphere, except for the intertropical zone, the Sun is always at its highest point on the southern side of the sky. However, in the intertropical zone of both hemispheres, the sun is at its highest point on the northern side in one part of the year, and on the southern side in another. On the rest of the southern hemisphere, the Sun is at its highest point on the northern side of the sky all year, and the shadow cast by gnomons indicates the south.

# data[].attributes.attachment_link.description
Adresat Uczeń klasy VI szkoły podstawowej Podstawa programowa Wymagania ogólne I. Wiedza geograficzna. 1. Opanowanie podstawowego słownictwa geograficznego w celu opisywania oraz wyjaśniania występujących w środowisku geograficznym zjawisk i zachodzących w nim procesów. II. Umiejętności i stosowanie wiedzy w praktyce. 1. Prowadzenie obserwacji i pomiarów w terenie, analizowanie pozyskanych danych i formułowanie wniosków na ich podstawie.

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Bieszczadzki Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Tatrzański Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Woliński Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Wigierski Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Gorczański Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Białowieski Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.title
"Przeżyj to! Polskie parki narodowe" – Babiogórski Park Narodowy

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wirtualna wycieczka "Kazimierz nad Wisłą"

# data[].attributes.attachment_link.description
Poznaj krajobraz Gór Świętokrzyskich i wędruj szlakami Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

# data[].attributes.headline
Główne zbiorowiska roślinne na obszarze Polski oraz uwarunkowania ich występowania

# data[].attributes.subject
Główne zbiorowiska roślinne na obszarze Polski oraz uwarunkowania ich występowania

# data[].attributes.attachment_link.title
Główne zbiorowiska roślinne na obszarze Polski oraz uwarunkowania ich występowania

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.description
E‑podręczniki to bezpłatne i dostępne dla wszystkich materiały edukacyjne.

# data[].attributes.attachment_link.title
earth.fm: Listen to nature sounds, fall in love with the Earth

# data[].attributes.attachment_link.description
A non-profit, growing library of immersive nature sounds from all over the world. Become part of our family and help preserve the planet.