# data[].attributes.body
Ngôi Đền Hạ là một công trình kiến trúc của khu di tích quần thế Đền Hùng toạ lạc tại thôn Cổ Tích, xẫ Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Tương truyền nơi đây, Mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm quả trứng, sau nở thành 100 người con, nguồn gốc"đồng bào"( cùng bọc) được bắt nguồn từ đây

Đền Hạ được xây dựng lại trên nền đất cũ vào thế kỷ XVII-XVIII.

Kiến trúc kiểu chữ"nhị" gồm hai toà tiền bái và hậu cung, mỗi toà ba gian, cách nhau 1,5m.Kiến trúc đơn sơ kèo cầu suốt, bẩy gối vào đầu kèo làm cho mái nhà sau dài hơn mái nhà trước.

Đốc xây liền tường với đốc Hậu cung, hai bên ngựa.Bờ nóc phẳng, không trang trí mỹ thuật.Mái lớp ngói mũi, địa phương gọi ngói mũi lợn.

Nằm bền phải Đền Hạ là Sơn cảnh thừa long tự, sau đổi là Thiên Quang thiền tự.

Chùa được xây dựng vào giữa thế kỷ XV theo kiểu nội công ngoại quốc.Các toà được làm theo kiểu cột trụ, quá giang gối đầu vào cột cây, kèo suốt.

Mái chùa được lợp ngói mũi , đầu đao cong.Bờ nóc tiền đường đắp lưỡng long chầu nguyệt.Chùa thờ Phật theo phái Đại thừa.

Rước cửa chùa có cây thiên tuế là nơi CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH đã nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân tiên phong trước khi về tiếp quản thủ đô Hà Nội.

Trước sân chùa 2 tháp sư hình trụ 4 tầng.Trên nóc đắp hình hoa sen.Lòng tháp xây rỗng, của vòng tấm bia đá khắc tên các vị hoà thượng đá tu hành và tiên tịch tạ chùa.

# data[].attributes.body
Lăng Hùng Vương (Hùng Vương lăng)tương truyền là mộ của Vua Hùng thứ sáu.Lăng mộ nằm ở phía đông đền Thượng, mặt quay theo hướng Đông Nam. Xưa đây lầ một mộ đặt, niên hiệu Tự Đức năm thứ 27 (1870)đã cho xây mộ dựng lăng.Thời khải định tháng 7 (năm 1922) trùng tu lại

# data[].attributes.body
Trong tiết giấng giêng, người Việt Nam thường có phong tục rủ nhau đi ru xuân tại các đình, chùa miếu mạo. Đền Mẫu ÂU Cơ,, huyện Hạ Hoà, tỉnh Phú Thọ là mmojt trong những ngôi đền được nhiều người tìm đến. Đền thu hút du khách không chỉ bởi sự linh thiêng, mà còn bởi kiếng trúc cổ kính mâng vẻ đẹp tôn nghiêm.Có câu ca ca dao truyền tụng trong nhân dân: ...Mùng bảy trong tiết tháng giêng Dân hiền tế lễ trống chiêng vang trời. Ngày mùng 7 tháng Giêng hàng năm được coi la ngày "Tiên giáng",cũng là ngày lễ chính của đền Mẫu Âu Cơ. Theo dòng lịch sử, để trị ân công đức Tổ Mẫu Âu Cơ, cách đây hơn 500 năm vua LÊ Thánh Tông(thế kỷ XV) thời hậu Lê đã phong thần và cho xây dựng đền Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lương , huyện Hạ Hoà,tỉnh Phú Thọ, cạnh dòng sông Thao. Đền Mẫu Âu Cơ nằm nép mình êm ả bên cây đa cổ thụ, với lối kiến trúc mái ngói cong mang đậm nét truyền thống.Ngững cột trụ bằng gỗ nâu mang dáng dấp thời gian, tạo nên sự thâm trầm, thanh bình và cổ kính. Năm 1991, đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương(Phú Thọ) được Nhà nước công nhận là di tích lịch sử văn hoá quốc gia.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Đền mẫu Âu Cơ là nơi thờ Mẹ Âu Cơ, được xây dựng từ thời Hậu Lê, nằm trên địa phận xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

Âu Cơ có lần đã đến vùng đất khi đó là trang Hiền Lương, quận Hạ Hòa, trấn Sơn Tây và cho các con cháu khai hoang, lập ấp, dạy dân cấy lúa, trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải. Khi trang ấp ở Hiền Lương đã ổn định, phát triển, bà Âu Cơ lại cùng các con cháu đi khai phá các vùng đất mới. Sau này, bà đã quyết định trở về sống với Hiền Lương, nơi gắn bó nhất với cả cuộc đời bà. Tương truyền, ngày 25 tháng 12 năm Nhâm Thìn, Bà Âu Cơ cùng bày tiên nữ đã bay về trời để lại dưới gốc đa một dải yếm lụa. Sau này, nhân dân trong vùng đã dựng lên một ngôi miếu thờ phụng, đời đời hương khói tưởng nhớ công ơn của bà đối với toàn dân tộc Việt Nam.

Dưới triều vua Lê Thánh Tông năm 1465, vua đã ra chiếu chỉ phong thần, cấp tiền, xây dựng thành Đền Mẫu Âu Cơ như ngày nay, giao cho nhân dân xã Hiền Lương thờ phụng. Thế kỷ 15, triều đình Hậu Lê đã phong sắc và cho xây dựng đền, thế kỷ 19 nhà Nguyễn một lần nữa lại phong sắc công nhận đền Mẫu Âu Cơ.

Ngày 3/8/1991, đền Mẫu Âu Cơ đã được Bộ Văn hóa - Thông tin nước CHXHCN Việt Nam cấp bằng công nhận là di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Đền Mẫu Âu Cơ là một công trình nghệ thuật kiến trúc có giá trị cao với các kết cấu kiến trúc đền chùa cổ, các pho tượng quý như tượng Âu Cơ, tượng Đức Ông, các bức chạm quý và nhiều cổ vật vô giá. Khu vực đền là một mảnh đất hình chữ nhật có chiều dài khoảng 200m và chiều rộng khoảng 150m với tường cao bao quanh.

Ngày lễ chính của đền Mẫu Âu Cơ là ngày Tiên giáng mùng 7 tháng Giêng. Dân trong vùng từ lâu đã có câu ca lưu truyền: Mùng bảy trong tiết tháng Giêng, Dân Hiền lễ tế trống chiêng vang trời.... Lễ hội có lễ tế Thành Hoàng ở đình, rước kiệu từ đình vào đền, lễ dâng hương và lễ vật gồm 100 bánh ngọt, 100 phẩm oản, hoa quả. Lễ hội diễn ra trong 3 ngày liên tục từ mùng 7-9 tháng Giêng. Ngoài đền diễn ra các trò chơi dân tộc như đu tiên, cờ người, chọi gà, tổ tôm... Ngày thứ ba là lễ rước kiệu từ đền trở về đình để kết thúc lễ hội chào mừng Tiên giáng.

Các ngày lễ khác trong năm: ngày 11-12 tháng Hai, ngày 12 tháng Ba, ngày 13 tháng Tám, ngày Tiên thăng 25 tháng Chạp

Di tích lịch sử văn hóa Đền Mẫu Âu Cơ. Huyện ủy, HĐND, UBND huyện Hạ Hòa, Phú Thọ, tháng 5/2005

# data[].attributes.attachment_link.description
Đền mẫu Âu Cơ là nơi thờ Mẹ Âu Cơ, được xây dựng từ thời Hậu Lê, nằm trên địa phận xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

# data[].attributes.body
Đền Hùng là tên gọi khái quát của Khu di tích lịch sử Đền Hùng - quần thể đền chùa thờ phụng các Vua Hùng và tôn thất của nhà vua trên núi Nghĩa Lĩnh (Việt Trì, Phú Thọ), gắn với Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng được tổ chức tại địa điểm đó hàng năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch. Hiện nay, theo các tài liệu khoa học đã công bố đa số đều thống nhất nền móng kiến trúc đền Hùng bắt đầu được xây dựng từ thời vua Đinh Tiên Hoàng trị vì. Đến thời Hậu Lê (thế kỷ 15) được xây dựng hoàn chỉnh theo quy mô như hiện tại.

Từ chân núi đi lên, qua cổng đền, điểm dừng chân của du khách là đền Hạ, tương truyền là nơi nàng Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng. Trăm trứng ấy đẻ ra trăm người con, năm mươi người theo cha xuống biển, bốn chín người theo mẹ lên núi. Người con ở lại làm vua, lấy tên là Hùng Vương (thứ nhất).

Qua đền Hạ là đền Trung, nơi các vua Hùng dùng làm nơi họp bàn với các Lạc hầu, Lạc tướng. Trên đỉnh núi là đền Thượng là lăng Hùng Vương thứ sáu (trong dân gian gọi là mộ tổ) từ đền Thượng đi xuống phía Tây nam là đền Giếng, nơi có cái giếng đá quanh năm nước trong vắt. Tương truyền ngày xưa các công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con vua Hùng Vương thứ mười tám, thường tới gội đầu tại đó.

Lễ hội đền Hùng bao gồm những hoạt động văn hóa, văn nghệ mang tính chất nghi thức truyền thống và những hoạt động văn hóa dân gian khác… Các hoạt động văn hóa mang tính chất nghi thức còn lại đến ngày nay là lễ rước kiệu vua và lễ dâng hương. Đó là hai nghi lễ được cử hành đồng thời trong ngày chính hội. Đám rước kiệu xuất phát từ dưới chân núi rồi lần lượt qua các đền để tới đền Thượng, nơi làm lễ dâng hương. Đó là một đám rước tưng bừng những âm thanh của các nhạc cụ cổ truyền và màu sắc sặc sỡ của bạt ngàn cờ, hoa, lọng, kiệu, trang phục truyền thống… Dưới tán lá mát rượi của những cây trò, cây mỡ cổ thụ và âm vang trầm bổng của trống đồng, đám rước như một con rồng uốn lượn trên những bậc đá huyền thoại để tới đỉnh núi Thiêng

Theo Ngọc phả Hùng Vương chép thời Hồng Đức hậu Lê thì từ thời nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần rồi đến Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền, ở đây nhân dân toàn quốc đều đến lễ bái để tưởng nhớ công lao của Đấng Thánh Tổ xưa…" Văn học dân gian Việt Nam nói về lễ hội đền Hùng như sau: Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ tổ mùng

TRỐNG ĐỒNG Ở ĐỀN HÙNG

Trống đồng mang tên Trống Hy Cương được tìm thấy ở xã Hy Cương ngay dưới chân núi Nghĩa Lĩnh ngày 7 tháng 8 năm 1990[10] khi một gia đình người dân đào hố tôi vôi. Trống khá nguyên vẹn, có đường kính mặt 93 cm và chiều cao 70 cm, là trống đồng Đông Sơn có kích thước lớn nhất trong tổng số trống Đông Sơn đã biết ở Việt Nam và Đông Nam Á[11].

Trống có hoa văn trang trí phong phú và cách điệu hóa đức độ, trong đó có các loại hoa văn chủ đạo như hình ngôi sao mười hai cánh đường kính đến 20 cm, tám con chim lạc dài 15 cm bay theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, hình người hóa trang cách điệu chỉ có mắt và lông công, thuyền v.v. Có thể quanh Hy Cương còn nhiều trống đồng chưa được phát hiện ra[12], nhưng với việc phát hiện trống lớn như một bằng chứng khảo cổ tại chân núi Nghĩa Lĩnh, cho thấy vị trí đặc biệt của Hy Cương và đền Hùng trong lịch sử dân tộc (trống lớn thường thuộc sở hữu của một vị tù trưởng hoặc thủ lĩnh rất lớn), là một trong những minh chứng khẳng định tính lịch sử của huyền thoại các vua Hùng. Trống hiện được lưu giữ trong Bảo tàng Hùng Vương với số đăng ký ĐH 2012 (theo số mới), số cũ là 1549.

# data[].attributes.body
Đền Hùng là tên gọi khái quát của Khu di tích lịch sử Đền Hùng - quần thể đền chùa thờ phụng các Vua Hùng và tôn thất của nhà vua trên núi Nghĩa Lĩnh (Việt Trì, Phú Thọ), gắn với Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng được tổ chức tại địa điểm đó hàng năm vào ngày 10 tháng 3 âm lịch. Hiện nay, theo các tài liệu khoa học đã công bố đa số đều thống nhất nền móng kiến trúc đền Hùng bắt đầu được xây dựng từ thời vua Đinh Tiên Hoàng trị vì. Đến thời Hậu Lê (thế kỷ 15) được xây dựng hoàn chỉnh theo quy mô như hiện tại.

Từ chân núi đi lên, qua cổng đền, điểm dừng chân của du khách là đền Hạ, tương truyền là nơi nàng Âu Cơ đẻ ra bọc trăm trứng. Trăm trứng ấy đẻ ra trăm người con, năm mươi người theo cha xuống biển, bốn chín người theo mẹ lên núi. Người con ở lại làm vua, lấy tên là Hùng Vương (thứ nhất).

Qua đền Hạ là đền Trung, nơi các vua Hùng dùng làm nơi họp bàn với các Lạc hầu, Lạc tướng. Trên đỉnh núi là đền Thượng là lăng Hùng Vương thứ sáu (trong dân gian gọi là mộ tổ) từ đền Thượng đi xuống phía Tây nam là đền Giếng, nơi có cái giếng đá quanh năm nước trong vắt. Tương truyền ngày xưa các công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con vua Hùng Vương thứ mười tám, thường tới gội đầu tại đó.

Lễ hội đền Hùng bao gồm những hoạt động văn hóa, văn nghệ mang tính chất nghi thức truyền thống và những hoạt động văn hóa dân gian khác… Các hoạt động văn hóa mang tính chất nghi thức còn lại đến ngày nay là lễ rước kiệu vua và lễ dâng hương. Đó là hai nghi lễ được cử hành đồng thời trong ngày chính hội. Đám rước kiệu xuất phát từ dưới chân núi rồi lần lượt qua các đền để tới đền Thượng, nơi làm lễ dâng hương. Đó là một đám rước tưng bừng những âm thanh của các nhạc cụ cổ truyền và màu sắc sặc sỡ của bạt ngàn cờ, hoa, lọng, kiệu, trang phục truyền thống… Dưới tán lá mát rượi của những cây trò, cây mỡ cổ thụ và âm vang trầm bổng của trống đồng, đám rước như một con rồng uốn lượn trên những bậc đá huyền thoại để tới đỉnh núi Thiêng.

Theo Ngọc phả Hùng Vương chép thời Hồng Đức hậu Lê thì từ thời nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần rồi đến Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền, ở đây nhân dân toàn quốc đều đến lễ bái để tưởng nhớ công lao của Đấng Thánh Tổ xưa…" Văn học dân gian Việt Nam nói về lễ hội đền Hùng như sau: Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ tổ mùng

TRỐNG ĐỒNG Ở ĐỀN HÙNG

Trống đồng mang tên Trống Hy Cương được tìm thấy ở xã Hy Cương ngay dưới chân núi Nghĩa Lĩnh ngày 7 tháng 8 năm 1990[10] khi một gia đình người dân đào hố tôi vôi. Trống khá nguyên vẹn, có đường kính mặt 93 cm và chiều cao 70 cm, là trống đồng Đông Sơn có kích thước lớn nhất trong tổng số trống Đông Sơn đã biết ở Việt Nam và Đông Nam Á[11].

Trống có hoa văn trang trí phong phú và cách điệu hóa đức độ, trong đó có các loại hoa văn chủ đạo như hình ngôi sao mười hai cánh đường kính đến 20 cm, tám con chim lạc dài 15 cm bay theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, hình người hóa trang cách điệu chỉ có mắt và lông công, thuyền v.v. Có thể quanh Hy Cương còn nhiều trống đồng chưa được phát hiện ra[12], nhưng với việc phát hiện trống lớn như một bằng chứng khảo cổ tại chân núi Nghĩa Lĩnh, cho thấy vị trí đặc biệt của Hy Cương và đền Hùng trong lịch sử dân tộc (trống lớn thường thuộc sở hữu của một vị tù trưởng hoặc thủ lĩnh rất lớn), là một trong những minh chứng khẳng định tính lịch sử của huyền thoại các vua Hùng. Trống hiện được lưu giữ trong Bảo tàng Hùng Vương với số đăng ký ĐH 2012 (theo số mới), số cũ là 1549.

# data[].attributes.body
Đền Giếng nằm ở chân núi, gần giếng Ngọc, là nơi 2 công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, co gái của vua hùng, thường soi gương và chải tóc.Đền có kiên trúc nhỏ nhắn, trang nhã, với khuôn viên tĩnh lặng bên cạnh giêng nước trong veo. Nước giếng Ngọc tư lâu đã coi được la nguồn nước thiêng, gắn liền với sự thanh khiết và vẻ đẹp của hai nàng công chúa.Đến giếng là một phần quan trọng trong quần thể Đền Hùng, thể hiện lòng kính trọng đối với nữ thần, đồng thời gợi nhớ veef những hình ảnh phụ nữ dịu dàng, nết na trong văn hoá dân gian.

# data[].attributes.body
Đền Mẫu Âu Cơ

Đền mẫu Âu Cơ là nơi thờ Mẹ Âu Cơ, được xây dựng từ thời Hậu Lê, nằm trên địa phận xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

# data[].attributes.body
Quốc Mẫu Âu Cơ là biểu tượng đi vào lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam cùng Quốc Tổ Lạc Long Quân. Đôi vợ chồng huyền thoại đã trở thành cặp đôi Cha - Mẹ dân tộc khi sinh ra bọc trăm trứng. Từ trăm trứng nở ra trăm người con trai mạnh khỏe, cường tráng và giỏi giang. Truyền thuyết lãng mạn trên đã đi vào lịch sử dân tộc cùng hai tiếng đồng bào (cùng một bọc sinh ra) trong niềm tự hào con Rồng, cháu Tiên, dòng dõi Hùng Vương của thời đại Văn minh Đông Sơn rực rỡ.

Nền nông nghiệp sơ khai đã dần thay thế phương thức săn bắt/bắn và hái lượm nguyên thủy. Văn hóa trồng cấy và chăn nuôi gia cầm, gia súc phản ánh quá trình người Việt cổ dần dần tiến xuống vùng châu thổ để hình thành nhà nước. Vùng núi non rừng thẳm đã dần lùi xa để Cha Lạc Long Quân có thể thuận tiện dẫn 50 con xuống biển và Mẹ Âu Cơ dẫn 50 con lên vùng núi khi trăm con đã đủ khôn lớn. Truyền thuyết kể rằng Cha Lạc Long Quân nói với Mẹ Âu Cơ: “Ta là giống Rồng đứng đầu thủy tộc, nàng là giống Tiên sống trên cạn là chính, thủy khắc hỏa, tuy khí âm dương hợp lại mà sinh trăm con, chung hợp thật khó vì dòng giống bất đồng khó ở lâu với nhau được”.

Tài liệu của Đền mẫu Âu Cơ còn ghi hành trình Mẹ Âu Cơ cùng 49 người con theo triền sông lên miền ngược. Dọc đường đi, người thì chọn dừng chân ở khúc sông để chài cá, người thì ở lại trên bờ làm nghề trồng cây hái quả…, từ đó làng mạc dần hình thành. Người con Cả đã lên ngôi vua, lấy niên hiệu Hùng Vương thứ nhất, đặt tên nước là Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu. Sau cùng, Mẫu Âu Cơ và số ít người con trai còn lại quyết định dừng chân ở vùng đất Hiền Lương phong cảnh tươi đẹp, sơn thủy hữu tình để khai sơn phá thạch, sinh cơ lập quán. Mẫu và các con dạy dân cấy lúa, trồng cây, nuôi tằm dệt vải... dần dần cuộc sống sung túc theo thời gian.

# data[].attributes.body
Nguyễn Ngọc An-4A6

# data[].attributes.body
Tương truyền là lăng mộ của Vua Hùng thứ 6. Lăng nằm ở phía đông Đền Thượng, có vị trí đầu đội sơn, chân đạp thủy, mặt quay theo hướng Đông Nam. Xưa là mộ đất, thời Tự Đức năm thứ 27 (1870) cho xây mộ dựng lăng. Thời Khải Định tháng 7 (1922) trùng tu lại. Năm 2009, lăng mộ được Nhà nước trùng tu lại kiểu dáng kiến trúc như hiện nay. Lăng hình vuông, cột liền tường, có đao cong 8 góc, tạo thành 2 tầng mái. Tầng dưới 4 góc đắp 4 con rồng tư thế bò, tầng trên đắp rồng uốn ngược, đỉnh lăng đắp ...

# data[].attributes.body
Gác chuông còn được gọi là Tam quan (cổng chùa) nằm thẳng trước cổng chùa. Được xây dựng vào thế kỷ XVII, gồm 3 gian, 2 tầng mái, 4 vì kèo cột kiểu chồng gường kết hợp với bẩy kẻ. Đây là công trình kiến trúc cổ duy nhất còn tồn tại trong Khu di tích lịch sử Đền Hùng.

# data[].attributes.body
Tương truyền là lăng mộ của Vua Hùng thứ 6. Lăng nằm ở phía đông Đền Thượng, có vị trí đầu đội sơn, chân đạp thủy, mặt quay theo hướng Đông Nam. Xưa là mộ đất, thời Tự Đức năm thứ 27 (1870) cho xây mộ dựng lăng. Thời Khải Định tháng 7 (1922) trùng tu lại. Năm 2009, lăng mộ được Nhà nước trùng tu lại kiểu dáng kiến trúc như hiện nay.

Lăng hình vuông, cột liền tường, có đao cong 8 góc, tạo thành 2 tầng mái. Tầng dưới 4 góc đắp 4 con rồng tư thế bò, tầng trên đắp rồng uốn ngược, đỉnh lăng đắp hình “quả ngọc” theo tích “cửu long tranh châu”. Mái đắp ngói ống, cổ diêm, 3 phía đều đắp mặt hổ phù. Ba mặt Tây, Đông, Nam đều có cửa vòm, 2 bên cửa đều đắp kỳ lân, xung quanh có tường bao quanh, trang trí hoa, chất liệu bằng đá. Trong lăng có mộ Vua Hùng. Mộ xây hình hộp chữ nhật dài 1,3m, rộng 1,8m, cao 1,0m. Mộ có mái mui luyện. Phía trong lăng có bia đá ghi: Biểu chính (lăng chính). Phía trên ba mặt lăng đều có đề: Hùng Vương lăng (Lăng Hùng Vương).

# data[].attributes.body
Đền thờ Quốc Tổ Lạc Long Quân trong quần thể di tích Đền Hùng được khởi công năm 2006 và khánh thành năm 2009 tại núi Sim. Đây là vị trí đắc địa với thế “sơn chầu thủy tụ”, cảnh quan hùng vĩ, uy linh. Đền đặt tượng đồng của Quốc Tổ Lạc Long Quân, và các Lạc hầu, Lạc tướng để nhân dân thờ cúng.

Đền có kiến trúc kiểu chữ “đinh” sử dụng vật liệu chính là gỗ lim, sơn son thếp vàng. Phần tường bao dùng gạch chỉ màu đỏ. Phần mái lợp ngói mũi hài. Các công trình trong đền thờ Lạc Long Quân bao gồm Cổng đền, Phương đình, Tả Vũ, Hữu Vũ, trụ biểu, đền thờ.

# data[].attributes.body
Đền Tổ mẫu Âu Cơ là công trình được xây dựng năm 2001 và khánh thành cuối năm 2004. Trong đền đặt tượng thờ Mẹ Âu Cơ và các Lạc hầu, Lạc tường. Đường lên đền được xây bằng 553 bậc đá Hải Lựu.

Đền được xây dựng trên núi Vặn với kiến trúc kiểu truyền thống. Các cột, xà, hoành, dui làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài, tường xây bằng gạch bát. Đền chính kiến trúc kiểu chữ “đinh”, diện tích 137m2. Bên cạnh đó là nhà Tả vũ, nhà Hữu vũ, nhà bia, trụ biểu, tứ trụ, cổng Tam quan, nhà tiếp khách và hoa viên.

# data[].attributes.body
Đền Giếng ở Đền Hùng có tên chữ là Ngọc Tỉnh, tương truyền là nơi hai vị công chúa của Hùng Vương thứ 18 là Tiên Dung và Ngọc Hoa thường soi gương, vấn tóc. Hai bà có công lớn trong việc dạy dân trồng lúa nước và trị thủy nên được lập đền thờ phụng muôn đời tại đây.

Đền được xây dựng khoảng thế kỷ XVIII, có kiến trúc kiểu chữ “công”, mặt hướng về phía Đông Nam với ba nhà: tiền bái (3 gian), hậu cung (3 gian), 1 chuôi vồ và 2 nhà oản (4 gian). Nhà tiền bái và nhà hậu cung được nối liền bởi phương đình. Ngoài ra, cổng đền có kiểu cách gần giống cổng chính nhưng nhỏ hơn và thấp hơn.

# data[].attributes.body
Cổng đền của Đền Hùng được xây dựng vào năm 1917, tức năm Khải Định thứ 2. Cổng có hình vòm cuốn cao 8,5m, bao gồm hai tầng tám mái, lợp giả ngói ống. 4 góc tầng mái trang trí hình Rồng và đắp nổi hai con Nghê. Giữa tầng 1 bức đại tự đề 4 chữ “Cao sơn cảnh hành”, tạm dịch là “lên núi cao nhìn xa rộng”. Mặt sau cổng đền có đắp hai con hổ mang ý nghĩa là hiện thân của vật canh giữ thần.

# data[].attributes.body
Đền Thượng là đền cao nhất trong quần thể Đền Hùng, nằm trên đỉnh núi, có tên chữ là Kính Thiên Lĩnh điện (Điện cầu trời) hoặc Cửu trùng thiên điện (Điện giữa chín tầng mây). Tương truyền rằng khi xưa đây là nơi các vua Hùng tổ chức lễ tế trời đất và thần lúa để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân khang vật thịnh.

Đồng thời, đây cũng là nơi gắn với sự tích Hùng Vương thứ 6 lập đàn cầu trời ban cho người tài ra giúp nước đánh thắng giặc Ân. Sau khi Thánh Gióng dẹp giặc và bay về trời, vua cho lập đền thờ vọng trên đỉnh núi. Về sau, nhân dân đặt bài vị vua Hùng vào để thờ cúng.

Kiến trúc đền Thượng theo kiểu chữ “vương”, trang trí đơn giản, không chạm trổ cầu kỳ và gồm có 4 cấp: cấp I – nhà chuông trống, cấp II – đại bái, cấp III – tiền tế và cấp IV – hậu cung.

Bên trái đền có một cột đá thề hình vuông, cao 1,3m, rộng 0,3m. Tương truyền cột đá này do An Dương Vương Thục Phán dựng lên để thề nguyện bảo vệ non sông đất nước và đời đời trông nom miếu vũ họ Vương khi được Hùng Vương thứ 18 truyền ngôi.

Phía đông Đền Thượng Đền Hùng là Lăng Hùng Vương có địa thế đầu đội sơn, chân đạp thủy, mặt hướng về phía Đông Nam. Tương truyền đây là mộ của vua Hùng thứ 6. Ban đầu đây là mộ đất, đến năm Tự Đức thứ 27 (1870) được xây mộ dựng lăng và trùng tu lại vào năm Khải Định thứ 7 (1922).

# data[].attributes.body
Đền Trung ở Đền Hùng còn gọi là Hùng Vương Tổ miếu được tương truyền là nơi các Vua Hùng ngắm cảnh và luận bàn việc nước cùng chư vị Lạc hầu, Lạc tướng. Đây cũng chính là nơi gắn liền với sự tích vua Hùng thứ 6 truyền ngôi cho Lang Liêu – vị hoàng tử đã làm ra bánh chưng bánh dày.

Đền có kiến trúc kiểu chữ “nhất” với 3 gian tường hồi bít đốc, không có cột kèo, mở 3 cửa trước nhìn về hướng Nam. Chiều dài 7,2m, chiều rộng 3,7m, phần mái hiên cao 1,8m.

# data[].attributes.body
Được xây dựng lại trên nền cũ, vào khoảng thế kỷ XVII - XVIII, kiểu chữ “nhị”, gồm tiền bái và hậu cung, mỗi toà ba gian, cách nhau 1,5m, kiến trúc đơn sơ, kèo cầu suốt, bẩy gối vào đầu kèo làm cho mái sau dài hơn mái trước. Đốc xây liền tường với đốc hậu cung, hai bên đắp phù điêu, một bên voi, một bên ngựa. Bờ nóc phẳng, không trang trí, mái lợp ngói mũi, địa phương gọi là ngói mũi lợn.

Ngay chân đền Hạ là nhà bia, với kiến trúc hình lục giác, xây dựng năm 1917, trên đỉnh có đắp hình nậm rượu, 6 mái được lợp bằng gạch bìa bên trong, bên ngoài láng xi măng, có 6 cột bằng gạch xây tròn, dưới chân có lan can. Trong nhà bia hiện nay đặt một bia đá, nội dung ghi lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người về thăm đền Hùng ngày 19/9/1954:

“Các Vua Hùng đã có công dựng nước,

Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

# data[].attributes.body
Đền Hùng được xây dựng trên núi Hùng, thuộc đất Phong Châu, vốn là đất đế đô của Nhà nước Văn Lang. Trong tâm thức dân tộc, vùng đất này được coi là vùng đất Tổ, là cái nôi và cội nguồn của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Trong khu vực đền Hùng có 4 ngôi đền, 1 ngôi chùa, 1 lăng và một số hạng mục kiến trúc khác, được xây dựng hài hoà với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, nơi khí thiêng của non sông hội tụ.

# data[].attributes.body
Lăng Hùng Vương (Hùng Vương lăng) tương truyền là mộ của Vua Hùng thứ sáu. Lăng mộ nằm ở phía đông đền Thượng, mặt quay theo hướng Đông Nam. Xưa đây là một mộ đất, niên hiệu Tự Đức năm thứ 27 (1870) đã cho xây mộ dựng lăng. Thời Khải Định tháng 7 (năm 1922) trùng tu lại.

# data[].attributes.attachment_caption
Với nền văn hóa lâu đời, giàu truyền thống, Lào Cai là điểm đến được nhiều du khách lựa chọn để bắt đầu chuyến du lịch tâm linh đầu năm.
Đền Thượng
Đền Thượng tọa lạc tại phường Lào Cai, thành phố Lào Cai, nằm trong quần thể di tích văn hóa với chùa Tân Bảo, đền Am, đền Mẫu, đền Cấm, đền Quan. Đây là ngôi đền nổi tiếng đã có niên đại hơn 200 tuổi được xây dựng sát đường biên giới Việt - Trung. Đền được xây dựng vào thời Lê, niên hiệu Chính Hoà (1680-1705), là nơi thờ Quốc công tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Tọa lạc trên núi Mai Lĩnh trên độ cao 1200m so với mực nước biển. Đền Thượng là nơi từng được Trần Quốc Tuấn đã chọn làm nơi hỏa hiệu cho quân đội chống giặc phương bắc. Đền Thượng là một trong những ngôi đền linh thiêng được nhiều người biết đến nhất trong hệ thống các đền, chùa ở Lào Cai. Cứ vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch, Lễ hội xuân Đền Thượng được tổ chức, thu hút sự quan tâm của đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, chiêm bái.

 Hàng năm đền Thượng tổ chức lễ hội vào ngày rằm tháng giêng, ngoài ra còn tiến hành lễ dâng hương ngày 20 tháng 8 âm lịch vào chính giỗ của Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn. Đến với lễ hội đền Thượng, du khách không chỉ hòa mình với không gian văn hóa của lễ hội, mà còn được thưởng thức những nét văn hóa truyền thống bản địa thông qua các trò chơi dân gian, hội thi và ẩm thực đặc sắc.

Đền Đôi Cô
Đền Đôi Cô toạ lạc tại một vị trí khá đẹp tại phường Bình Minh, thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai. Phía trước đền là dòng suối xanh, lưng đền dựa vào gò đồi đất lớn. Trải qua nhiều thăng trầm và biến động của lịch sử, ngôi đền Đôi Cô vẫn tồn tại ngày càng được xây dựng khang trang rộng rãi, đáp ứng được nhu cầu văn hóa tâm linh của người dân địa phương cũng như du khách thập phương. Truyền thuyết Đền Đôi Cô – Cô Đôi Cam Đường còn được người dân gọi với tên khác là đền “Cô Đôi Cam Đường”.

Đền Đôi Cô hàng năm cũng có một số ngày lễ hội chính như: Lễ tết thượng nguyên tổ chức vào ngày 10 tháng Giêng âm lịch; Ngày lễ chính của đền Đôi Cô tổ chức vào ngày 13 tháng 9 âm lịch. Đền Đôi Cô cùng với chùa Cam Lộ liền kề là quần thể di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh thu hút du khách trong và ngoài tỉnh đến tham quan, chiêm bái.

# data[].attributes.attachment_caption
Đền Trung tọa lạc ở một vị trí tương đối bằng phẳng lưng chừng phía Tây núi Ba Vì (khoảng cốt 600m) thuộc địa phận xã Minh Quang. Bên dưới là dòng sông đà vắt ngang như dải lụa, nhìn sang phía bên kia bờ sông Đà là quê hương của Đức Thánh Tản

Đền Trung hay còn gọi là Trung Cung. Theo cuốn Ngọc Phả “Sự tích Đức Thánh Tản” lưu giữ tại Đền Và (Đông Cung) do Quản giám bách thân Nguyễn Hiển sao lại năm Vĩnh Hựu thứ 3 (1737) có ghi: Đền Trung là nơi thờ bà Ma Thị Cao Sơn, mẹ nuôi của Đức Thánh Tản Viên.

# data[].attributes.body
Theo truyền thuyết kể lại, bà Ma Thị là chủ thần núi Tản, cảm mến đức độ của Sơn Tinh bà đã nhận Sơn Tinh làm con nuôi và lập chúc thư giao lại toàn bộ đất đai ở vùng chân núi Ba Vì cho Sơn Tinh cai quản và lập đền thờ hương hỏa cho bà sau khi bà mất. Như vậy bên cạnh việc thờ phụng Tam vị Đức Thánh Tản Viên Sơn, Đền Trung còn thờ dưỡng mẫu của Ngài.

# data[].attributes.body
Đền hùng có tổng diện tích 845 ha với 4 ngôi đền,một ngôi chùa,một lăng cùng nhiều hạng mục kiến trúc khác,phân bố từ chân núi lên đỉnh núi,hài hoà với tổng thể quan cảnh hùng vĩ.

# data[].attributes.body
Đền Lạc Long Quân nằm trên một ngọn đồi phía đông bắc của quần thể Đền Hùng, thờ vị thủy tổ của dân tộc Việt. Lạc Long Quân, người cha của trăm con, được coi là vị thần hộ quốc, bảo vệ dân tộc Việt từ những ngày đầu dựng nước. Kiến trúc đền mang dáng dấp uy nghi, với các chi tiết chạm trổ tinh xảo, thể hiện sự mạnh mẽ và oai hùng. Đền Lạc Long Quân không chỉ là nơi thờ phụng tổ tiên mà còn là biểu tượng của sự trường tồn và sức mạnh dân tộc.

# data[].attributes.body
Cổng Đền Hùng uy nghi và cổ kính, là điểm bắt đầu cho hành trình tâm linh của du khách khi đến với quần thể Đền Hùng. Cổng được xây dựng với kiến trúc vòm lớn, mái ngói đỏ và cột đá vững chãi, tượng trưng cho sự kết nối giữa thế giới hiện tại và thế giới tâm linh. Từ cổng, con đường dẫn lên núi Nghĩa Lĩnh như một biểu tượng của con đường trở về với cội nguồn, nơi mà mỗi bước chân là một lần tỏ lòng thành kính với tổ tiên.

# data[].attributes.body
Đền Mẫu Âu Cơ được xây dựng để thờ Mẫu Âu Cơ, người mẹ của trăm con, khởi đầu cho dòng dõi Lạc Hồng. Đền có kiến trúc đơn giản nhưng trang trọng, nằm giữa không gian xanh mát của núi rừng, tạo cảm giác gần gũi với thiên nhiên. Tại đây, du khách không chỉ cảm nhận được tình mẫu tử thiêng liêng mà còn hiểu rõ hơn về sự kết nối giữa con người và cội nguồn. Đền Mẫu Âu Cơ là nơi để mỗi người con đất Việt bày tỏ lòng biết ơn đối với công lao sinh thành của bà mẹ dân tộc.

# data[].attributes.body
Đền Giếng nằm ở chân núi, gần giếng Ngọc, là nơi hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa, con gái của Vua Hùng, thường soi gương và chải tóc. Đền có kiến trúc nhỏ nhắn, trang nhã, với khuôn viên tĩnh lặng bên cạnh giếng nước trong veo. Nước giếng Ngọc từ lâu đã được coi là nguồn nước thiêng, gắn liền với sự thanh khiết và vẻ đẹp của hai công chúa. Đền Giếng là một phần quan trọng trong quần thể Đền Hùng, thể hiện lòng kính trọng đối với nữ thần, đồng thời gợi nhớ về hình ảnh người phụ nữ dịu dàng, nết na trong văn hóa dân gian.

# data[].attributes.body
Nằm ngay cạnh Đền Thượng, Lăng Vua Hùng là nơi an nghỉ của Hùng Vương thứ 6. Lăng mang kiến trúc đơn giản nhưng đầy tôn nghiêm, với hình khối vững chãi và những đường nét chạm trổ mang phong cách cổ điển. Đây là điểm đến mà mỗi người con đất Việt đều kính cẩn dâng hương, tưởng nhớ công lao dựng nước của các vị vua. Lăng Vua Hùng là biểu tượng của sự trường tồn, gắn liền với lòng biết ơn và tôn kính đối với các bậc tiền nhân.

# data[].attributes.body
Đền Thượng, nằm trên đỉnh cao nhất của núi Nghĩa Lĩnh, là nơi thờ chính các Vua Hùng. Đây là nơi diễn ra những nghi lễ quốc gia quan trọng trong các dịp lễ hội, đặc biệt là Giỗ Tổ Hùng Vương. Theo truyền thuyết, Hùng Vương thứ 6 đã lập đàn tế trời tại đây trước khi xuất quân đánh giặc. Kiến trúc Đền Thượng mang phong cách bề thế, trang nghiêm với mái ngói đỏ, cột gỗ lớn và các chi tiết chạm trổ tinh xảo. Từ đây, du khách có thể phóng tầm mắt ra toàn cảnh đồng bằng Phú Thọ rộng lớn, cảm nhận sự linh thiêng và hùng vĩ của không gian thờ phụng.

# data[].attributes.body
Nằm ở lưng chừng núi, Đền Trung là nơi các Vua Hùng và triều đình họp bàn việc quốc gia. Đền có kiến trúc trang nhã, hòa quyện với cảnh sắc núi rừng, tạo không gian linh thiêng và yên bình. Trong truyền thuyết, đây là nơi các vị vua đưa ra những quyết sách quan trọng, đặt nền móng cho sự phát triển của đất nước Văn Lang. Với vị trí giữa trời và đất, Đền Trung mang ý nghĩa về sự cân bằng, thể hiện tầm nhìn và trách nhiệm của các Vua Hùng đối với vận mệnh quốc gia.

# data[].attributes.body
Trong tiết tháng giêng, người Việt Nam thường có phong tục rủ nhau đi ru xuân tại các đình, chùa miếu mạo. Đền Mẫu Âu Cơ, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ là một trong những ngôi đền được nhiều người tìm đến. Đền thu hút du khách không chỉ bởi sự linh thiêng, mà còn bởi kiến trúc cổ kính mang vẻ đẹp tôn nghiêm. Có câu ca ca dao truyền tụng trong nhân dân:

... Mùng bảy trong tiết tháng giêng

Dân hiền tế lễ trống chiêng vang trời.

Ngày mùng 7 tháng Giêng hàng năm được coi là ngày "Tiên giáng", cũng là ngày lễ chính của đền Mẫu Âu Cơ.

Theo dòng lịch sử, để tri ân công đức Tổ Mẫu Âu Cơ, cách đây hơn 500 năm, vua Lê Thánh Tông (thế kỷ XV ) thời hậu Lê đã phong thần và cho xây dựng đền Mẫu Âu Cơ tại xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, cạnh dòng sông Thao.

Đền Mẫu Âu Cơ nằm nép mình êm ả bên cây đa cổ thụ, với lối kiến trúc mái ngói cong mang đậm nét truyền thống. Những cột trụ bằng gỗ nâu mang dáng dấp thời gian, tạo nên sự thâm trầm, thanh bình và cổ kính.

Năm 1991, đền Mẫu Âu Cơ Hiền Lương (Phú Thọ) được Nhà nước công nhận là Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

# data[].attributes.body
Ngôi Đền Hạ là một công trình kiến trúc của khu di tích quần thể Đền Hùng toạ lạc tại thôn Cổ Tích, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Tương truyền nơi đây, Mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, sau nở thành 100 người con, nguồn gốc “đồng bào” (cùng bọc) được bắt nguồn từ đây

Đền Hạ được xây dựng lại trên nền đất cũ vào thế kỷ XVII - XVIII. Kiến trúc kiểu chữ “nhị” gồm hai toà tiền bái và hậu cung, mỗi toà ba gian, cách nhau 1,5m. Kiến trúc đơn sơ kèo cầu suốt, bẩy gối vào đầu kèo làm cho mái sau dài hơn mái trước.

Đốc xây liền tường với đốc Hậu cung, hai bên đắp phù điêu, một bên voi, một bên ngựa. Bờ nóc phẳng, không trang trí mỹ thuật. Mái lợp ngói mũi, địa phương gọi là ngói mũi lợn.

Nằm bên phải đền Hạ là Sơn cảnh thừa long tự, sau đổi là Thiên quang thiền tự.

Chùa được xây dựng vào giữa thế kỷ XV theo kiểu nội công ngoại quốc. Các toà được làm theo kiểu cột trụ, quá giang gối đầu vào cột xây, kèo suốt.

Mái chùa được lợp ngói mũi, đầu đao cong. Bờ nóc tiền đường đắp lưỡng long chầu nguyệt. Chùa thờ Phật theo phái Đại thừa.

rước cửa chùa có cây thiên tuế là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân tiên phong trước khi về tiếp quản thủ đô Hà Nội.

Trước sân chùa có 2 tháp sư hình trụ 4 tầng. Trên nóc đắp hình hoa sen. Lòng tháp xây rỗng, cửa vòm nhỏ. Trong tháp có bát nhang và tấm bia đá khắc tên các vị hoà thượng đã tu hành và viên tịch tại chùa.

# data[].attributes.body
Đền Trung có tên chữ là Hùng Vương tổ miếu. Đây là ngôi miếu cổ của làng An Thái, ngày nay thuộc xã Phượng Lâu ở phía Đông Nam thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Tương truyền trước đây, mảnh đất này thuộc Núi Cấm – là nơi các Vua Hùng cùng các Lạc hầu, Lạc tướng du ngoạn ngắm cảnh thiên nhiên và họp bàn việc nước. Nơi đây vua Hùng thứ 6 đã nhường ngôi cho Lang Liêu – người con hiếu thảo vì đã có công làm ra bánh chưng, bánh dày.

Đến thời Lý – Trần ( thế kỷ XIII), Hùng Vương tổ miếu được xây dựng trên nền đất này.

Năm Bính Tuất (1886) thực dân Pháp chiếm đóng Việt Trì, chúng rời đình Việt Trì vào phố Hòa Bình phường Thanh Miếu ngày nay. Năm 1948 giặc Pháp tái chiếm đã đốt đình Việt Trì, chỉ còn Hùng Vương tổ miếu là ngôi miếu cổ nhất và kiến trúc độc đáo nhất, có một không hai ở nước ta.

Năm 2014, ngôi miếu đã được chính quyền xã Phượng Lâu trùng tu theo nguyên mẫu.

Đền Trung thờ thần Núi, thờ 18 đời Vua Hùng, 8 vị đại vương – bao gồm 3 vị đại vương được thờ trong miếu ở vị trí trung tâm theo nghĩa canh giữ cho Vua Hùng

Kiến trúc Hùng Vương tổ miếu y như kiểu nhà sàn khắc trên trống đồng. Đó là nhà sàn của thời đại Hùng Vương. Gọi là miếu nhưng không to lớn, được xây theo kiểu hình chữ nhất, có 3 gian quay về hướng nam, dài 7,2m, rộng 3,7m. Mái hiên cao 1,8m, không có cột kèo, cầu quá giang gối vào tường, bít đốc tường hậu, phía trước mở 3 cửa, 4 góc là 4 cột lim to, đường kính chừng 35cm, mặt sàn lát gỗ, cao cách mặt đất 80cm, xung quanh đóng đố lát ván.

# data[].attributes.body
Lê Minh Tú

# data[].attributes.body
Ngôi Đền Giếng nằm trên đường lên Đền , Hy Cương, Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Lược sử

Đền Giếng là nơi được cho rằng rất linh nghiệm cho những ai muốn cầu duyên. Tên gọi của đền do trong đền có chiếc giếng ngọc tương truyền là nơi hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa (con gái của Vua Hùng thứ 18) thường soi dung nhan, vấn tóc khi theo cha đi kinh lý qua vùng này. Hai nàng đã có công cùng chồng khẩn hoang, trị thuỷ, dạy dân trồng lúa xây dựng cuộc sống. Nguồn nước thiêng của giếng ngọc tuôn chảy từ lòng núi Nghĩa Lĩnh. Đền được xây dựng vào thế kỷ thứ 18 theo dạng hình chữ công.

Kiến trúc

Đền Giếng là một trong bốn kiến trúc chính của khu di tích đền Hùng nằm trong một không gian thiên nhiên xinh đẹp. Bên trong cổng đền cổ kính có hồ sen rộng liễu rũ ven bờ, nhiều bóng cây rợp mát cho du khách nghỉ chân và cảm nhận sự khoáng hoạt giữa thiên nhiên và không gian di tích, quên đi cái mệt mỏi sau chặng đường lên, xuống núi thấm đẫm mồ hôi. Đền Giếng là nơi có thắng cảnh vô cùng đẹp, phía trước có hồ sen, một bên là giếng Ngọc. Đến với Đền Giếng, du khách nên múc nước ở giếng lên mời uống, để mang về hoặc cũng có thể để rửa mặt. Nước trong giếng được đánh giá vô cùng mát lạnh, ngọt ngào và thích thú. Chính việc uống nước ở Giếng Ngọc này, du khách sẽ bớt được nhiều bệnh tật, giữ bỏ được nhiều phiền muộn. Soi mặt xuống giếng, ngắm nhìn quang cảnh xung quanh, nhìn thấy cổng đền cổ kính, tìm chỗ nghỉ mát rợp bóng cây giúp cho tâm hồn con người trở nên thanh tịnh hơn bao giờ hết.

Giếng Ngọc ở đây trông như một vật linh thiêng nằm ngay chính giữa trang thờ lộng lẫy, bờ đá không cao, chừng nửa mét bằng loại đá xanh cứng. Nguồn sáng tự nhiên từ trên hắt xuống, ánh sáng từ điện thờ hắt ra màu đỏ, mùi trầm hương quyện vào khiến cho ta có cảm giác một không gian huyền bí, thiêng liêng.

Vào thế kỷ XVII, đền Giếng được xây dựng, vũng nước trong ấy được xây thành một cái giếng nằm trong ngôi đền như bây giờ và được gọi là giếng Ngọc. Do địa hình giếng Ngọc có mạch tụ nước, đáy giếng là đá cứng và có nhiều sỏi nhỏ khiến cho nước giếng quanh năm trong vắt.

Những người từng viếng đền Hùng trước đây bảo rằng khi đến giếng Ngọc, du khách sẽ được người giữ đền múc nước giếng lên mời uống và thậm chí có thể dùng để rửa mặt hoặc mang về. Ai cũng bảo nước giếng ngọt, mát như được ướp lạnh. Chính vì vậy mà sự nao nức tìm đến giếng Ngọc khi đến đền Hùng càng làm cho bước chân chúng tôi khỏe hẳn lên khi đến gần đền Giếng.

# data[].attributes.body
1.sản/Di tích: Đền Mẫu Âu Cơ

Đền Mẫu Âu Cơ được xây dựng trên đỉnh núi Vặn (núi Ốc Sơn), thuộc thôn Cổ Tích, xã Hy Cương, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ

2. Thời gian: Vua Đế Minh phong cho Đế Nghi làm vua ở Phương Bắc, Lộc Tục làm vua ở Phương Nam. Lộc Tục lên ngôi khoảng năm 2879 TCN xưng là Kinh Dương Vương. Kinh Dương Vương truyền ngôi cho con là Sùng Lãm năm 2793 TCN, xưng là Lạc Long Quân, kết duyên với Âu Cơ là con gái của Đế Lai ở động Lăng Dương .Tục truyền rằng, Âu Cơ trở dạ đã sinh được bọc trăm trứng và nở thành trăm người con trai. Khi các con lớn lên, Lạc Long Quân đã nói với Âu Cơ: Ta là giống Rồng, nàng là giống Tiên, thuỷ hỏa khó hòa hợp…. Vì thế, hai vị đã chia 50 người con theo mẹ lên núi, 50 người con theo cha xuống biển để lưu truyền được lâu dài, về sau cả trăm người con đó cùng hai vị đều hóa thần. Trong 50 người con theo mẹ, người con đầu lên nối ngôi vua, lấy niên hiệu Hùng Vương thứ nhất, đặt tên nước Văn Lang, đóng đô ở Phong Châu, truyền 18 đời vua Hùng, trị vì đất nước trong 2621 năm (từ năm Nhâm Tuất 2879 TCN đến năm 258 SCN), trở thành tổ tiên của các tộc người, dòng họ Việt Nam ngày nay. Mẹ Âu Cơ đã đến khi đó được gọi là trang Hiền Lương, quận Hạ Hòa, trấn Sơn Tây để khai hoang, lập ấp, dạy đân cày cấy , trồng dâu nuôi tằm, sau đó bà lại đi khai hoang vùng đất mới

Dưới triều vua Lê Thánh Tông năm 1465, vua đã ra chiếu chỉ phong thần, cấp tiền, xây dựng thành Đền Mẫu Âu Cơ như ngày nay, giao cho nhân dân xã Hiền Lương thờ phụng. Thế kỷ 15, triều đình Hậu Lê đã phong sắc và cho xây dựng đền, thế kỷ 19 nhà Nguyễn một lần nữa lại phong sắc công nhận đền Mẫu Âu Cơ.

# data[].attributes.body
Tương truyền là nơi mẹ Âu Cơ trở dạ sinh ra một bọc trăm trứng, nở ra trăm người con, nguồn gốc của cộng đồng người Việt, nghĩa “đồng bào” (cùng bọc) được bắt nguồn từ đây.. Khi các con khôn lớn cha Lạc Long Quân mang theo 50 người con về vùng biển quai đê lấn biển, mở mang bờ cõi. Mẹ Âu Cơ mang theo 50 người con ngược lên vùng núi, trồng dâu, chăn tằm, dệt vải, xây dựng cuộc sống. Người con trưởng ở lại làm Vua, cha truyền con nối 18 đời đều gọi là Hùng Vương. Tạo nên giòng dõi con Rồng cháu Tiên.

# data[].attributes.body
Đền Hùng là nơi thờ các vua Hùng có công dựng nước, Tổ Tiên của dân tộc Việt Nam.

Ngày xa xưa vùng đất này là khu vực trung tâm của nước Văn Lang, nằm giữa hai dòng sông giống như hai dãy hào thiên nhiên khổng lồ bao bọc lấy cố đô xưa của các vua Hùng. Phía đông với các dãy núi non trung điệp. Đền Hùng được dựng trên núi Nghĩa Lĩnh, giữa đất Phong Châu, ngày nay là xã Hy Cương, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ. Tương truyền, xa xưa, các vua Hùng lựa chọn nhiều nơi, cuối cùng mới tìm được thánh địa này để đóng đô. Nơi này ở phía trước có sông tụ hội, hai bên có núi chầu hầu. Bãi sông tiện lợi cho sinh hoạt nhân dân. Đất đai màu mỡ thích hợp việc cày cấy, trồng trọt. Đất gò đồi cao thuận lợi việc lập ấp mở làng.

# data[].attributes.body
Đền Hùng là nơi hội tụ văn hóa tâm linh của dân tộc. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và lễ hội đền Hùng là thể hiện hết sứuc cụ thể, sinh động và thiêng liêng truyền thống cố kết cộng đồng của dân tộc Việt Nam. Lễ hội đền Hùng là một lễ hội lớn mang tầm vóc quốc gia ở Việt Nam; đặc biệt, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương vừa qua đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học đặc biệt của Di tích, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng Di tích lịch sử đền Hùng là di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định số 1272/QĐ-TTg, ngày 12/8/2009).

# data[].attributes.body
Với sự kết hợp tinh tế giữa kiến ​​trúc đặc sắc, những câu chuyện truyền thuyết và giá trị tâm linh sâu sắc, Đền Hùng - Phú Thọ từ lâu đã trở thành nơi thờ cúng linh thiêng và lưu giữ những ký ức về cội nguồn, sự hình thành của Dân tộc Việt Nam. Khi bước vào khuôn viên của di tích du khách sẽ bị mê hoặc bởi vẻ đẹp trang nghiêm của nơi này. Đền Hùng được xây dựng trên một ngọn đồi cao với kiến ​​trúc độc đáo, vô vàn loại cây cao hàng trăm năm tuổi tạo nên không gian tĩnh lặng, mang lại cảm giác thư thái, bình yên cho bất cứ ai ghé thăm.

# data[].attributes.body
Đền Trung có tên chữ là Hùng Vương tổ miếu. Đây là ngôi miếu cổ của làng An Thái, ngày nay thuộc xã Phượng Lâu ở phía Đông Nam thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Lược sử

Trong sách của Bộ Lễ Nhà Lê do người thôn Lương Yên sao lại, vào năm Cảnh Hưng thứ 24 Triều Lê (1763) có tên là “Nam Việt thần kỳ hội lục” chép về 2.824 vị thần được thờ trong cả nước. Trong đó có 73 xã, thôn thờ Hùng Vương và tướng của Hùng Vương, nhưng chỉ có đình thôn Việt Trì thờ Thánh Tổ Hùng Vương và làng An Thái tổng Phượng Lâu huyện Phù Khang, phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây là có Hùng Vương tổ miếu.

Tương truyền trước đây, mảnh đất này thuộc Núi Cấm – là nơi các Vua Hùng cùng các Lạc hầu, Lạc tướng du ngoạn ngắm cảnh thiên nhiên và họp bàn việc nước. Nơi đây vua Hùng thứ 6 đã nhường ngôi cho Lang Liêu – người con hiếu thảo vì đã có công làm ra bánh chưng, bánh dày.

Đến thời Lý – Trần ( thế kỷ XIII), Hùng Vương tổ miếu được xây dựng trên nền đất này.

Năm Bính Tuất (1886) thực dân Pháp chiếm đóng Việt Trì, chúng rời đình Việt Trì vào phố Hòa Bình phường Thanh Miếu ngày nay. Năm 1948 giặc Pháp tái chiếm đã đốt đình Việt Trì, chỉ còn Hùng Vương tổ miếu là ngôi miếu cổ nhất và kiến trúc độc đáo nhất, có một không hai ở nước ta.

Năm 2014, ngôi miếu đã được chính quyền xã Phượng Lâu trùng tu theo nguyên mẫu.

Thờ tự:

Đền Trung thờ thần Núi, thờ 18 đời Vua Hùng, 8 vị đại vương – bao gồm 3 vị đại vương được thờ trong miếu ở vị trí trung tâm theo nghĩa canh giữ cho Vua Hùng.

Đền Trung có tên chữ là Hùng Vương tổ miếu. Đây là ngôi miếu cổ của làng An Thái, ngày nay thuộc xã Phượng Lâu ở phía Đông Nam thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ.

Lược sử

Trong sách của Bộ Lễ Nhà Lê do người thôn Lương Yên sao lại, vào năm Cảnh Hưng thứ 24 Triều Lê (1763) có tên là “Nam Việt thần kỳ hội lục” chép về 2.824 vị thần được thờ trong cả nước. Trong đó có 73 xã, thôn thờ Hùng Vương và tướng của Hùng Vương, nhưng chỉ có đình thôn Việt Trì thờ Thánh Tổ Hùng Vương và làng An Thái tổng Phượng Lâu huyện Phù Khang, phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây là có Hùng Vương tổ miếu.

Tương truyền trước đây, mảnh đất này thuộc Núi Cấm – là nơi các Vua Hùng cùng các Lạc hầu, Lạc tướng du ngoạn ngắm cảnh thiên nhiên và họp bàn việc nước. Nơi đây vua Hùng thứ 6 đã nhường ngôi cho Lang Liêu – người con hiếu thảo vì đã có công làm ra bánh chưng, bánh dày.

Đến thời Lý – Trần ( thế kỷ XIII), Hùng Vương tổ miếu được xây dựng trên nền đất này.

Năm Bính Tuất (1886) thực dân Pháp chiếm đóng Việt Trì, chúng rời đình Việt Trì vào phố Hòa Bình phường Thanh Miếu ngày nay. Năm 1948 giặc Pháp tái chiếm đã đốt đình Việt Trì, chỉ còn Hùng Vương tổ miếu là ngôi miếu cổ nhất và kiến trúc độc đáo nhất, có một không hai ở nước ta.

Năm 2014, ngôi miếu đã được chính quyền xã Phượng Lâu trùng tu theo nguyên mẫu.

Thờ tự

Đền Trung thờ thần Núi, thờ 18 đời Vua Hùng, 8 vị đại vương – bao gồm 3 vị đại vương được thờ trong miếu ở vị trí trung tâm theo nghĩa canh giữ cho Vua Hùng.

Ngôi miếu này nhân dân địa phương thường gọi là: “Ngọc Am” (có nghĩa nơi thờ cúng) hoặc “Miếu Cấm” (miếu ở rừng cấm).

Ngôi miếu được dựng trên đỉnh Núi Cấm, có khoảng đất bằng phẳng. Theo lời già làng kể là Núi Cấm rộng tới 6ha. Xung quanh núi là đầm nước sâu bao bọc, mùa mưa sâu tới 4-5m, mùa cạn cũng sâu tới 2-3m. Đầm rộng mênh mông, nước từ Đền Hùng đổ về và thông với sông Lô. Đầm này rất nhiều tôm cá… Ngày nay dân An Thái gọi là Đầm Thiếc.

Di vật: Trải qua mấy trăm năm tồn tại và trùng tu, Đền Trung còn giữ nguyên các hiện vật cổ, gồm 3 bộ cỗ ngai, bát hương, mũ và đôi hài (đôi giày cổ).

# data[].attributes.body
Đền Tổ mẫu Âu Cơ là công trình được xây dựng năm 2001 và khánh thành cuối năm 2004. Trong đền đặt tượng thờ Mẹ Âu Cơ và các Lạc hầu, Lạc tường. Đường lên đền được xây bằng 553 bậc đá Hải Lựu.

Đền được xây dựng trên núi Vặn với kiến trúc kiểu truyền thống. Các cột, xà, hoành, dui làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài, tường xây bằng gạch bát. Đền chính kiến trúc kiểu chữ “đinh”, diện tích 137m2. Bên cạnh đó là nhà Tả vũ, nhà Hữu vũ, nhà bia, trụ biểu, tứ trụ, cổng Tam quan, nhà tiếp khách và hoa viên

# data[].attributes.body
Đền Thượng là đền cao nhất trong quần thể Đền Hùng, nằm trên đỉnh núi, có tên chữ là Kính Thiên Lĩnh điện (Điện cầu trời) hoặc Cửu trùng thiên điện (Điện giữa chín tầng mây). Tương truyền rằng khi xưa đây là nơi các vua Hùng tổ chức lễ tế trời đất và thần lúa để cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, nhân khang vật thịnh.

Đồng thời, đây cũng là nơi gắn với sự tích Hùng Vương thứ 6 lập đàn cầu trời ban cho người tài ra giúp nước đánh thắng giặc Ân. Sau khi Thánh Gióng dẹp giặc và bay về trời, vua cho lập đền thờ vọng trên đỉnh núi. Về sau, nhân dân đặt bài vị vua Hùng vào để thờ cúng.

Kiến trúc đền Thượng theo kiểu chữ “vương”, trang trí đơn giản, không chạm trổ cầu kỳ và gồm có 4 cấp: cấp I – nhà chuông trống, cấp II – đại bái, cấp III – tiền tế và cấp IV – hậu cung.

Bên trái đền có một cột đá thề hình vuông, cao 1,3m, rộng 0,3m. Tương truyền cột đá này do An Dương Vương Thục Phán dựng lên để thề nguyện bảo vệ non sông đất nước và đời đời trông nom miếu vũ họ Vương khi được Hùng Vương thứ 18 truyền ngôi.

Phía đông Đền Thượng Đền Hùng là Lăng Hùng Vương có địa thế đầu đội sơn, chân đạp thủy, mặt hướng về phía Đông Nam. Tương truyền đây là mộ của vua Hùng thứ 6. Ban đầu đây là mộ đất, đến năm Tự Đức thứ 27 (1870) được xây mộ dựng lăng và trùng tu lại vào năm Khải Định thứ 7 (1922).

# data[].attributes.body
Đền Giếng còn có tên tự Ngọc Tỉnh tương truyền là nơi công chúa Ngọc Hoa và Tiên Dung thường ngồi vấn tóc, soi gương. Hai vị đã có công trị thủy, dạy dân cách trồng lúa nước nên được nhân dân tôn kính lập đền thờ muôn đời. Đền có 3 gian thiết kế theo kiểu chữ “công” bao gồm 3 gian hậu cung, 3 gian tiền bái, 2 nhà oản và 1 chuôi vồ.

# data[].attributes.body
Trong tâm thức của mỗi người con đất Việt, Cha Lạc Long Quân và Mẹ Âu Cơ là khởi nguồn của cộng đồng người Việt. Theo truyền thuyết: Mẹ Âu Cơ vốn là con gái của Đế Lai ở động Lăng Xương . Khi Âu Cơ cất tiếng khóc chào đời thì hương thơm tỏa ngát, trên trời có mây lành che chở, điềm báo “Tiên nữ giáng trần”. Âu Cơ được Lạc Long Quân kén làm vợ và đưa về núi Nghĩa Lĩnh, sau đó sinh ra bọc trăm trứng nở ra một trăm người con trai tại khu vực Đền Hạ . Sau khi hạ sinh 100 người con, thì cha đưa 50 người con xuống biển, mẹ đưa 50 người con lên non.Tín ngưỡng thờ Mẫu Âu Cơ gắn liền với sự tri ân công đức người Mẹ của muôn dân - Mẹ Âu Cơ, người đã đưa đàn con đi khai thiên phá thạch, mở mang sơn trang, bờ cõi.ngôi đền mẫu Âu cơ được xây dựng trên đỉnh núi Vặn linh thiêng, với độ cao 147m so với mặt nước biển, là ngọn núi cao thứ nhì trong quần thể núi Hùng. Đúng với sự tích mẹ nên non, cha xuống biển.khởi công vào năm 2001 và Khánh thành vào tháng 1/2025 . Khu đền chính nằm trên điện tích gần 500m ,đường lên đền thờ gồm 500 bậc đá khá dốc và thẳng. Tam quan xây cao 5.8m có 3 lối vào .Đền Âu cơ đặt theo hướng Tây nam, kiến trúc xây dựng kiểu mái chồng diêm, mặt hình chữ Đinh.

Đền Âu Cơ ở khu di tích đền Hùng không chỉ mang ý nghĩa linh thiêng là nơi thờ TỔ MẪU của đất nước, mà còn là khu di tích cho khách thập phương về tham quan Đền Hùng.

# data[].attributes.body
Tương truyền Đền Hạ là nơi mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng. Phía sau đền ngày nay vẫn còn dấu tích của giếng “Mắt Rồng” nơi mẹ Âu Cơ ấp trứng khi xưa.

Đền Hạ được xây dựng khoảng thế kỷ XVII – XVIII trên nền đất cũ. Kiến trúc của đền theo hình chữ “nhị”, gồm hai tòa tiền bái và hậu cung, nằm cách nhau 1,5m, mỗi tòa có 3 gian. Kiến trúc đền khá đơn sơ không có nhiều họa tiết mỹ thuật trang trí cầu kỳ.