# data[].attributes.headline
6301982 พัชรินทร์ พราหมหีด ปักหมุดวัดมอญในสามโคก

# data[].attributes.subject
6301982 พัชรินทร์ พราหมหีด ปักหมุดวัดมอญในสามโคก

# data[].attributes.attachment_link.title
ปักหมุดวัดมอญในสามโคก

# data[].attributes.headline
กำหนดการทำรายงาน

# data[].attributes.subject
กำหนดการทำรายงาน

# data[].attributes.headline
รายชื่อสมาชิก

# data[].attributes.subject
รายชื่อสมาชิก

# data[].attributes.body
1️⃣ใส่ รหัส/ชื่อ _สมาชิกกลุ่ม เรียงตามลำดับรหัส
2️⃣นำ portfolio ของสมาชิกกลุ่มแต่ละคน จัดวางไว้ใต้ รหัส/ชื่อ _สมาชิกกลุ่ม
3️⃣ สืบค้นข้อมูลเกี่ยวกับหัวข้อโครงงาน 3 ชิ้น คือ 1 clip & 2 บทความ (บทความให้ copy url แล้ว upload ไว้ในกล่องข้อความ) ใต้porfolio ของตน
4️⃣ สรุปสาระสำคัญ ข้อมูลทั้ง 3 ชิ้น ไว้ในกล่องข้อความที่จัดเก็บข้อมูลนั้น ๆ
5️⃣ กำหนดส่งภายใน 23 ต.ค. 65

# data[].attributes.headline
Clip 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.subject
Clip 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.body
ที่มา : https://youtu.be/-BBqjvChZCA

# data[].attributes.attachment_link.title
“กระจกหกด้าน” ตอน “มอญสามโคก”

# data[].attributes.headline
บทความ 1 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.subject
บทความ 1 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.body
ที่มา : https://museum.socanth.tu.ac.th/wp-content/uploads/2021/08/รายงานวิจัย-มรดกทางวัฒนธรรม-การสร้างตัวตนคนมอญสามโคก-จังหวัดปทุมธานี-1.pdf

# data[].attributes.headline
บทความ 2 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.subject
บทความ 2 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.body
ที่มา : http://www.openbase.in.th/node/9815

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี
วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย

มอญสามโคก

สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน

บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ. ๒๒๖๙ ได้เขียนภาพสัญลักษณ์ เป็นรูปภาพประกอบ ในแผนที่ เช่น ภาพบ้านเรือน วัด โบสถ์ วิหาร เจดีย์ วัง กำแพงเมือง ป้อมค่ายคูเมือง ป่าไม้ ภูเขา ซึ่งทำให้เราได้ทราบที่ตั้งชุมชนหมู่บ้านวัดวาอารามต่าง ๆ ที่สำคัญ ในสมัยอยุธยาที่ตั้งอยู่ริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ได้เป็นอย่างดี ซึ่งหลักฐานในหลายส่วน ไม่อาจหาได้จากพงศาวดาร ซึ่งมีการจดบันทึกไว้เพียงเล็กน้อย บ้านสามโคก ได้ถูกบันทึกไว้ ในแผ่นที่ฉบับนี้ เป็นภาพวาดหมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่คุ้งน้ำฝั่งตะวันตก โดยมีคำบรรยายในหมายเลขกำกับที่มุมว่า "Potte - Bakkers Drop" หมายถึงหมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผา หรือ "หมู่บ้านปั้นหม้อ" ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของบ้านสามโคกว่า หมู่บ้านนี้ประกอบอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาออกจำหน่าย มีการก่อตั้งโคกเนิน เพื่อสร้างเผาเตาริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้นสามโคก แต่ละโคกก็มีการก่อเตาเรียงคู่ขนานสลับซับซ้อนกันอยู่ ประมาณว่า ทั้งสามโคกมีเตารวมกันไม่น้อยกว่า ๑๕ เตา จากหลักฐานขุดค้นศึกษาทางโบราณคด ีโดยสำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ ที่ จ. สุพรรณบุรี กรมศิลปากร ร่วมกบองค์การบริหารส่วนจังหวัดปทุมธานี และองค์บริหารส่วนตำบลสามโคก เข้าดำเนินงานขุดแต่งจนแล้วเสร็จ ในเดือนมีนาคม พ.ศ ๒๕๔๓ ในบริเวณเนินโคกเตาเผาที่ ๑ พบซากเตาเผาปรากฏอยู่ ๔ เตาเรียงซ้อนกันอยู่ ในเนินเดียวกัน ผลิตภัณฑ์ที่พบในเตาบ้านสามโคก เป็นของที่ใช้ในชีวิตประจำวันทั่วไปในครัวเรือน เช่น ตุ่มอีเลิ้ง อ่าง ครก กระปุก โถ หม้อน้ำ หวดนึ่งข้าว เตา ชาม ตะคัน ท่อน้ำภาชนะบางส่วน มีการตกแต่งด้วยลวดลายขูดขีด หรือลายกดประทับเป็นลายดอกพิกุล ลายดอกไม้กลีบบัว ลายกระจัง ลายจักร บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษามอญ ซึ่งยังแปลความหมายยังไม่ได้ บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษาไทย อ่านความว่า "หนังสือออกหลวง" แหล่งเตาเผาที่บ้านสามโคก นับเป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่ใหญ่ ในสมัยอยุธยาตอนล่าง เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้กันอยู่ทั่วไปทุกครัวเรือน โดยเฉพาะ "ตุ่มอีเลิ้ง" ซึ่งเป็นตุ่มดินสีแดงไม่เคลือบ ปากเล็กก้นลึก กลางป่อง ซึ่งต่อมาเรียกตามชื่อแหล่งผลิตว่า "ตุ่มสามโคก" ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ ของผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผา ของชาวมอญที่บ้านสามโคก

บ้านสามโคก หมู่บ้าน ชาวมอญ สมัยอยุธยา
บ้านสามโคกในปัจจุบันคือ ตำบลสามโคก เป็นตำบลหนึ่งใน ๑๑ ตำบล ของอำเภอสามโคก ตั้งอยู่ริมคุ้งแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก พื้นที่สามโคก มีระยะทางตามฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาประมาณ ๒ กิโลเมตร มีวัด ๙ วัด แต่ละวัดมีระยะทางห่างกันระหว่างวัด โดยประมาณไม่เกิน ๓๐๐ เมตร ได้แก่ วัดตำหนัก วัดสะแก วัดสามโคก วัดสิงห์ วัดช่องลม วัดแจ้งนอก วัดแจ้งใน วัดป่าฝ้าย วัดไก่เตี้ย มีลำคลองจากแม่น้ำเจ้าพระยา สู่ชุมชนและวัด ๙ สาย มีคลองวัดตำหนัก คลองวัดสะแก คลองเกาะปิ้น คลองบ้านทาส คลองวัดสิงห์ คลองวัดแจ้ง คลองขนอน คลองวัดป่าฝ้าย ลักษณะพิเศษของชุมชนและวัดสมัยอยุธยาของบ้านสามโคกมักจะก่อตั้งลึกเข้ามาจาก แม่น้ำเจ้าพระยา จากบันทึกของฝรั่งต่างชาติในแผ่นที่ เช่น บ้านบางหลวง (Ban bouang) บ้านเตร็จใหญ่ (Ban TretYai) บ้านเหนือ (Ban Niou) บ้านพร้าว (Ban Clas) บ้านสมัคร (Ban Seumac) บ้านกร่าง (Ban Tran)

ชื่อ บ้านเรือนที่ฝรั่งต่างชาติบันทึกไว้ ในแผ่นทีริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ในเขตเมืองสามโคก ในสมัยอยุธยา มาถึงปัจจุบันนี้บางชื่อเปลี่ยนไป เช่น บ้านเตร็จใหญ่ เป็น บ้านใหม่ บ้านปากเตร็จใหญ่ เป็น บ้านกระแซง บ้านเหนือ เป็น ปทุม

สามโคก

ศิลปกรรมแบบ มอญ ที่บ้านสามโคก
มี ข้อน่าสังเกต ในเรื่องศิลปกรรมของชุมชนมอญ ที่บ้านสามโคกในสมัยอยุธยา ไม่ค่อยมีเอกลักษณ์เด่นชัดทางศิลปกรรม ในทางพระพุทธศาสนามากนัก ในเรื่องของพระพุทธรูป เจดีย์ สิ่งก่อสร้างจะมีปรากฏ ในเรื่องของพระพุทธรูป ในลักษณะพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ ประกอบด้วย พระกกุสันโธ พระโคนาคม พระกัสสปะ และโคดม ส่วนเจดีย์ไม่ปรากฏรูปแบบเจดีย์มอญเลย ที่บ้านสามโคกวัดทั้ง ๙ วัด มีเจดีย์แบบลังกา และย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนพระพุทธรูป ซึ่งพบจำนวนมากตามวัดต่าง ๆ มีพระพุทธรูปศิลาจำหลัก พระพุทธรูปปูนปั้น พระบูชาปางต่าง ๆ หล่อด้วยโลหะ และปั้นด้วยดินเผา ปิดทองลงรัก บนฐานดินเผา ที่ตกแต่งด้วยลวดลายสวยงามปิดทองร่องกระจก และประเภทพระเครื่อง ที่บรรจุตามกรุในเจดีย์วัดต่าง ๆ จำนวนมาก ไม่พบศิลปแบบมอญ แต่เครื่องปั้นดินเผาที่บ้านสามโคก จะมีรูปลักษณืที่เป็นสื่อบ่งบอกได้ชัดเจนว่า เป็นศิลปแบบมอญและมอญเป็นผู้ผลิต เช่น ตุ่มใส่น้ำที่ผลิด ก็เรียกเป็นภาษามอญว่า "ตุ่มอีเลิ้ง" หม้อน้ำแบบมอญ หม้อกลีบมะเฟือง หม้อน้ำก้นกลม ศิลปแบบมอญกลับมาปรากฏเด่นชัด ตามวัดต่าง ๆ ในยุคหลัง คือสมัยรัตนโกสินทร์ วัดมอญมีเอกลักษณ์ และองค์ประกอบที่ชัดเจน เช่น มีเจดีย์แบบมอญ มีเสาหงส์ธงตะขาบอยู่ ในชุมชนหมู่บ้านของชาวมอญ เหตุที่เป็นเช่นนี้ อาจเนื่องมาจากรูปแบบการปกครองที่ต่างกัน ในสมัยอยุธยาที่ปกครองแบบเทวราช สังคมระบบศักดินา ที่เข็มงวดระบบเจ้าขุนมูลนาย ราษฎร ไม่มีสิทธิจะคิดทำ หรือเรียกร้องอะไรได้มากนัก มักจะเป็นผู้ปฏิบัติตามคำสั่งเจ้านายมากกว่า

เศรษฐกิจบ้านสามโคก
ชุมชน มอญ ที่บ้านสามโคก เป็นชุมชนที่ผลิตเครื่องปั้นดินเผา และอิฐมอญออกจำหน่าย เครื่องปั้นดินเผา เป็นของจำเป็นต้องใช้กันทุกครัวเรือน เป็นที่ต้องการของคนทั่วไป ส่วนอิฐนั้น เป็นที่ต้องการของทางการ ในการสร้างบ้านแปงเมือง และก่อสร้างวัดวาอารามต่าง ๆ เศรษฐกิจของบ้านสามโคก ในสมัยอยุธยาอยู่ ในลักษณะเศรษฐกิจในครัวเรือน มีรายได้แน่นอน ต่างกับเศรษฐกิจแบบเกษตรทำนาต้องคอยน้ำคอยฝน ภัยแล้ง น้ำท่วม ไม่แน่นอน เนื่องจากเศรษฐกิจบ้านสามโคกดี จึงมีการปลูกสร้างวัดขึ้น ในชุมชนบ้านสามโคก เป็นจำนวนมาก ด้วยความศรัทธาในพระพุทธศาสนา ในโบสถ์วิหารเจดีย์ จึงเต็มไปด้วยพระพุทธรูป

ชื่อบ้านเรือนและวัดในชุมชนริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา เริ่มเปลี่ยนไปจากสมัยอยุธยา ในสมัยกรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ ชาวมอญอพยพหนีพม่าเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยมีพระยาเจ่งเป็นหัวหน้า พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดเกล้าฯ ให้ไปสร้างบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก และครั้นสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ชาวมอญได้อพยพเข้ามาอีก โปรดเกล้าฯ ให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก ชาวมอญที่เข้ามารุ่นหลังนี้เรียกว่า "มอญใหม่" ได้ก่อตั้งบ้านเรือน กระจัดกระจายออกจากบ้านสามโคกอยู่ทั่วไปสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา รวมกันเป็นชุมชนหมู่บ้าน ชื่อบ้านเรือนวัดวาอาราม เริ่มปรากฏเป็นภาษามอญ โดยตั้งชื่อหมู่บ้านและวัด ให้เหมือนกับชี่อหมู่บ้านในเมืองเดิมของตน เพื่อให้ผู้อพยพมาได้รวมเป็นพวกเดียวกัน ไม่พลัดหลง เช่น บ้านเวียงจาม อยู่ในเขตตำบลท้ายเกาะใหญ่ แปลว่า จรเข้ชุม เป็นหมู่บ้านมอญอยู่ติดกับเมืองเยร์ บ้านเมตารางค์ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อยเป็นชื่อแม่น้ำ บีฮะตางค์ ในเมืองเมาะตะมะ บ้านเดิง อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เป็นชือเมืองอยู่ติดกับเมืองมะละแหม่ง แปลว่า บ้านเมืองเก่า เพี้ยปราน วัดศาลาแดง เป็นชื่อวัดและหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เพี้ยเต้อ วัดสองพี่น้อง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นชื่อหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ เพี้ยเกริ้ก วัดสวนมะม่วง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ติดเมืองเมาะตะมะ วัดเมี่ยง แปลว่า รอคอย เป็นหมู่บ้านอยู่ในเมืองมะละแหม่ง วัดเปิ้ง แปลว่า ใบพงที่ใช้ห่อข้าวต้มลูกโยนอยู่ในเกาะคะมานร์ เกาะใหญ่ในอ่าวเมาะตะมะ เกาะปิ่น ชื่อเดิมของวัดสามโคก และเป็นชื่อคลอง เป็นชื่อบ้านเมืองมอญ ในเกาะคะมานร์ หมู่บ้านใหญ่ เป็นศูนย์เรียนภาษามอญ มุ๊ร์เดิง วัดเจดีย์ทอง เป็นชื่อเมืองมอญเมืองมุ๊ร์เดิง และเป็นชื่อเจดีย์องค์ใหญ่รูปร่างแบบเจดีย์วัดเจดีย์ทอง บ้านตองเปาะ เป็นชื่อหมู่บ้านในเขตตำบลสามโคก เป็นชื่อหมู่บ้านมอญในเมืองมุ๊ร์เดิง เรียกว่า บ้านทองเปราะ วัดสำแล เป็นชื่อวัดสัมแลในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางปะร๊อก เป็นชื่อหมู่บ้าน กวานฮะเรี๊ยะฮะร๊อก แปลว่า หมู่บ้านอ่างปลาร้าอยู่ในเมืองมุ๊ร์เดิง เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดสังลาน เป็นชื่อมาจากเจดีย์มอญศักดิ์สิทธิ์ มีคนเคารพมาก ชาวมอญเรียกว่า จย๊าจสังลา อยู่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดเกริน เป็นชื่อหมู่บ้านในเมือง สะปิ๊ก เป็นชุมชนเล็ก ๆ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี วัดเกรนา เรียกผิดเป็นบ้านไกลนา เป็นหมู่บ้านใหญ่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตเมืองมอญ บางตะไนย์ เขียนผิดมาจากภาษามอญว่า บางคะนาย แปลว่า ต้นข่อย ไม่มีชื่อในเมืองมอญ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางกะดี เป็นชื่อหมู่บ้าน ย็อกคะดี หมู่บ้านเล็ก ๆในเมืองเยร์ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี

ชื่อหมู่บ้าน ที่ชาวมอญรวมกันอยู่เป็นหมู่บ้านใหญ่ ๆ ในเขตอำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี ในปัจจุบันนี้ มีทั้งหมด ๑๕ หมู่บ้าน ได้แก่ ท้ายเกาะใหญ่ เมตารางค์ วัดพลับ ศาลาแดง เจดีย์ทอง บ้านเดิง บ้านกลาง บ้านอำพุ บ้านโพธิ์ บ้านท้องคุ้ง สวนมะม่วง สามเรือน บ้านตากแดด บ้านสามโคก บ้านกระแซง ชื่อหมู่บ้านนามเมืองแต่ละยุคแต่ละสมัย ย่อมมีการเปลี่ยนแปลงไปตามภาวะเหตุการณ์ เช่น การอพยพเคลื่อนย้ายหนีภัยสงคราม ทิ้งบ้านเรือนกลายเป็นบ้านร้างเมืองลืม ยุคสมัยต่อมา มีการอพยพผู้คนเข้ามาสร้างบ้านแปงเมือง ชื่อบ้านชื่อเมืองก็เปลี่ยนไป ชื่อบ้านเมืองใหม่ ก็เกิดขึ้นบนรากฐานบ้านเมืองเดิม และเป็นเรื่องยาก ที่จะสืบค้นหาประวัติความเป็นมา ถ้าหากขาดหลักฐานการบันทึก หลักฐานคำบอกเล่า ตำนาน หรือโบราณสถาน โบราณวัตถุ เมืองสามโคกในอดีตก็ถูกรื้อทำลาย โบสถ์วิหารเจดีย์ เพื่อนำอิฐไปขายังกรุงเทพฯ เพื่อสร้างบ้านเมืองวัดวาอารามอย่างรีบเร่ง วัดวาอารามสองฝากฟั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่เป็นวัดสมัยอยุธยา ที่กลายเป็นวัดร้างถูกรื้อลงเป็นอันมาก ว่ากันว่า เรือส่งขายอิฐเมืองปทุมธานี มีมากเป็นอันดับหนึ่ง ครั้งหลังสุดเมื่อสร้างสนามบินดอนเมือง ทางการประกาศรับซื้อรับแลกอิฐกับข้าวสาร อิฐโบราณสถานวัดวาอารามต่าง ๆ ที่เมืองสามโคก ก็ถูกรื้อลงไปขายเป็นครั้งสุดท้าย แม้แต่อิฐหักตามท่าควายของหมู่บ้าน ยังถูกขุดถูกงมไปขายแก่ทางการ

บ้านสามโคกจากชุมชนมอญริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา สมัยอยุธยา กลายมาเป็นเมือง
สามโคก และเปลี่ยนแปลง เป็นเมืองปทุมธานี ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันคือ จังหวัดปทุมธานี บ้านสามโคกปัจจุบัน เป็นตำบลหนึ่ง ในเขตปกครองของอำเภอสามโคก มีหลายสิ่งหลายอย่างที่มีคุณค่า แก่การเรียนรู้ทั้งเตาเผา ตุ่มอีเลิ้ง โบราณสถาน โบราณวัตถุที่มีค่ายิ่งตามวัดต่าง ๆ ที่เปิดรับ สำหรับนักท่องเที่ยวอผู้มาเยือนเสมอ

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในประเทศไทย - มอญสามโคก จ.ปทุมธานี

# data[].attributes.attachment_link.description
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย มอญสามโคก สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ.

# data[].attributes.headline
สรุปสาระสำคัญ 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.subject
สรุปสาระสำคัญ 6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.body
มอญสามโคกเป็นชุมชนที่มีชาวมอญอพยพมาอาศัยอยู่ ในอดียบ้านสามโคกได้ถูกบันทึกไว้ในแผ่นที่เป็นภาพวาดหมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา มีการประกอบอาชีพค้าขายเครื่องปั้นดินเผาเป็นหลัก และยังมีการทำจักสานและทำไร่ทำนา มีประเพณีประจำปีที่จัดขึ้นในปีละครั้งในวันสุดท้ายของเทศกาลสงกรานต์ คือประเพณีเดินแห่หางหงส์

# data[].attributes.body
https://youtu.be/LH-2qyyAcPg

# data[].attributes.attachment_link.title
เล่าขานตำนานมอญสามโคก

# data[].attributes.body
https://mgronline.com/travel/detail/9500000037946

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"หนึ่งโคกเขตชื่อตั้ง เมืองปทุม
มอญมากกว่าไทยคุม พวกพ้อง
ทำอิฐโอ่งอ่างชุม ตาลดก ดงนา
ยลแต่มอญไม่ต้อง จิตเพ้อเสมอสมร"

บทนิราศของนายโมรา ทหารกรมมหาดเล็กตลกหลวง ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แต่งขึ้นเมื่อครั้งได้ตามเสด็จประพาสพระราชวังบางปะอิน ทางเรือล่องไปตามลำน้ำเจ้าพระยา เมื่อปี พ.ศ. 2426 และได้ผ่านเมืองสามโคกแห่งนี้
รู้จักสามโคก รู้จักชาวมอญ
จากบทนิราศนี้ทำให้รับรู้ได้ถึงวีถีชีวิตของชาวมอญ ที่ได้มาตั้งรกรากอยู่ที่เมืองสามโคก หรือปัจจุบันก็คือ อ. สามโคก จ.ปทุมธานี หนึ่งในชุมชนชาวมอญที่มีชื่อเสียงของประเทศไทย โดยประชากรชาวมอญที่มาอาศัยอยู่ที่สามโคกนี้ ได้อพยพเข้ามาในเมืองไทยตั้งแต่สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ราวพ.ศ.2202 ซึ่งพระองค์ได้โปรดเกล้าฯ ให้ครอบครัวมอญเหล่านั้นไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน

ต่อจากนั้นชาวมอญก็ยังได้อพยพขึ้นมาอีกหลายครั้ง คือในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช แห่งกรุงธนบุรี และในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย กรุงรัตนโกสินทร์ ดังนั้นจากชุมชนขนาดเล็กบ้านสามโคก จึงกลายเป็นเมืองสามโคกในเวลาต่อมา

เมื่ออดีตนั้นชาวมอญสามโคกถือว่ามีความเจริญรุ่งเรืองมาก อาศัยปลูกสร้างบ้านเรือนอยู่ตามริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา และมีอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาขายจนมีชื่อเสียงโด่งดัง เป็นที่รู้จักกันในนามของ "ตุ่มสามโคก" หรือที่ชาวรามัญเรียกกันว่า "อีเลิ้ง" แต่เมื่อโลกก้าวหน้าวิวัฒนาการสมัยใหม่ย่างกรายเข้ามา วิถีชีวิตของชาวมอญสามโคก ก็เริ่มแปรเปลี่ยนไปตามยุคสมัย ตามกาลเวลา

"เดี๋ยวนี้อาชีพมีหลายอย่างหลายแบบ มีอาชีพทำโรงงานเป็นส่วนมาก แล้วก็อาชีพเป็นข้าราชการ ส่วนอาชีพเก่าแก่อย่างการปั้นโอ่งก็ยังพอมีให้เห็นอยู่บ้าง แต่น้อยเต็มทีไม่มากเหมือนแต่ก่อน" ลุงบุญชู ทองประยงค์ อายุ 76 ปี ชาวมอญสามโคกตั้งแต่เกิด ที่สามารถพูดและอ่านภาษามอญได้เป็นอย่างดี ถ่ายทอดความเป็นชาวมอญสามโคกให้ฟัง

ลุงบุญชูบอกว่า เดี๋ยวนี้ความเป็นชาวมอญสามโคกยังคงมีอยู่ ถึงแม้ว่าจะไม่มากเหมือนเมื่ออดีต แต่ชาวมอญที่นี่ยังคงรักษาวัฒนธรรมประเพณีต่างๆ ของชาวมอญไว้ให้ลูกหลานได้รู้จัก อย่างเช่นการอาราธนาศีล อาราธนาธรรมก็ใช้ทั้ง 2 ภาษา สุดแล้วแต่เจ้าภาพจะเป็นมอญหรือเป็นไทย เป็นมอญก็ใช้ภาษามอญ เป็นไทยก็ใช้ภาษาไทย แล้วก็การที่ออกจะไปทำบุญที่วัดก็ยังดำเนินแบบวิถีชาวมอญอยู่

"ชาวมอญที่สามโคกเริ่มมีการรวมกลุ่มกันเพื่อรักษาวิถีชีวิต ประเพณี และวัฒนธรรมของชาวมอญไว้ อย่างเรื่องของการจัดการท่องเที่ยวให้ผู้ที่สนใจได้ศึกษาถึงวิถีชีวิตของชาวมอญสามโคก ก็ถือว่าเป็นเรื่องที่ดี ที่จะทำให้คนอื่นได้รู้จักชาวมอญสามโคกมากขึ้น ก็อยากจะชวนให้ทุกคนมาเที่ยวที่สามโคก" ลุงบุญชูกล่าวเชื้อเชิญด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้ม
เยือนสามโคก เที่ยวท่องวีถีมอญ
สำหรับการเดินทางมาเที่ยวชุมชนมอญที่ อ.สามโคก จ.ปทุมธานีนี้ นักท่องเที่ยวสามารถเลือกเดินทางมาเที่ยวได้ทั้งทางบกและทางน้ำ ที่สามโคกแห่งนี้มีสถานที่ท่องเที่ยวที่ให้ความรู้เกี่ยวกับชาวมอญสามโคกที่น่าสนใจมากมาย

อย่างที่ โบราณสถานเตาโอ่งอ่าง ที่มาของชื่อสามโคก อันเกิดมาจากเนินซากเตาเผาสมัยโบราณ 3 เนิน หรือ 3 โคก ตั้งห่างจากแม่น้ำเจ้าพระยาประมาณ 100 ม. เตาเผาโบราณนี้มีขนาดใหญ่และสมบูรณ์มากที่สุด ภายในมีเศษภาชนะหินเผา เครื่องถ้วยชาม เศษอิฐมอญ ชิ้นส่วนเครื่องถ้วยชามจีน กระจายอยู่ทั่วบริเวณ

จากนั้นมากันที่ วัดสิงห์ วัดเก่าแก่คู่เมืองสามโคกตั้งแต่อยุธยา ภายในวัดมีสิ่งที่น่าสนใจมากมาย ไม่ว่าจะเป็นโบสถ์เก่าแก่ที่กำลังบูรณะใหม่ ใกล้กับโบสถ์มีโกศบรรจุอัฐิหลวงพ่อพญากราย พระมอญธุดงค์ ซึ่งเป็นอดีตเจ้าอาวาสวัด ใกล้กันนั้นยังมีศาลาดิน วิหารไม้ทรงไทยที่ภายในมีหลวงพ่อโต พระพุทธรูปลงรักปิดทองปางมารวิชัยศิลปะอยุธยา และหลวงพ่อเพชร พระพุทธรูปปางไสยาสน์ นอกจากนี้บนกุฏิวัดยังมีโบราณวัตถุศิลปะมอญเก็บรวบรวมไว้เป็นจำนวนมาก อาทิ พระพุทธรูปต่างๆ ข้าวของเครื่องใช้ชาวมอญ ตู้พระธรรมลายรดน้ำ ฯลฯ

จากวัดสิงห์มาลงเรือที่วัดสามัคคิยาราม เพื่อล่องแม่น้ำเจ้าพระยา ชมวิถีชีวิตชาวมอญที่นิยมปลูกบ้านเรือนอยู่ริมแม่น้ำ และมาขึ้นฝั่งที่ วัดศาลาแดงเหนือ เป็นวัดที่มีความน่าสนใจตรงที่มีเจดีย์มอญบรรจุพระเกศธาตุของพระพุทธเจ้า มีหอพระไตรปิฎกศิลปะแบบมอญ และมีข้าวของเครื่องใช้โบราณอย่างเครื่องกรองน้ำโบราณ อันเป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านให้ได้ชมกัน

พอออกจากวัดก็เดินตรงไปยัง หมู่บ้านวัฒนธรรมบ้านศาลาแดงเหนือ เป็นหมู่บ้านที่มีวิถีชีวิตแบบชาวไทย-รามัญ ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่ยังรักษาประเพณี วัฒนธรรมของชาวมอญไว้ ชาวบ้านที่นี่รักความสงบ รักษาศีลและวัฒนธรรมที่ดีงามของชาวพุทธ ยังคงไปวัดฟังสวดมนต์ภาษามอญที่วัดศาลาแดงเหนือทุกบ่ายสามโมงเป็นประจำ

จากนั้นลงเรืออีกครั้งตรงไปยัง วัดท้ายเกาะใหญ่ เพื่อไปชมเจดีย์มอญ ที่สร้างตามแบบเจดีย์ชเวดากองที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทยและมีความงดงามมาก มีพระพุทธรูปหยกขาว และมีกุฏิเรือนไทยที่สวยงาม และด้านหน้าวัดติดริมแม่น้ำมีศาลาสองหลังต่อกัน ซึ่งเคยเป็นที่ประทับในครั้งเสด็จประพาสต้นของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ ร.ศ. 125

แล้วมาเที่ยวกันต่อที่ วัดเจดีย์ทอง ที่วัดนี้มีพระพุทธรูปหยกขาว ปางมารวิชัยศิลปะมอญประดิษฐานอยู่ ซึ่งเป็นที่เคารพสักการของชาวไทย-รามัญ และมีเจดีย์มอญรูปแบบเจดีย์อานันทะแห่งเมืองพุกาม ประเทศพม่า ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมรายล้อมด้วยกำแพงแก้ว สร้างโดยช่างฝีมือชาวรามัญ ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปประทับนั่งห้อยพระบาท ใกล้ๆกันมีเจดีย์ใหม่ที่สร้างขึ้นเพื่อบรรจุอัฐิศิลปะพม่าและมอญผสมผสมผสานกันดูแปลกตาน่าชมยิ่งนัก

และออกจากวัดเดินไปเที่ยว หมู่บ้านวัฒนธรรมบ้านเจดีย์ทอง เป็นชุมชนมอญที่อพยพเข้ามาเมื่อแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ตั้งบ้านเรือนอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา โดยปลูกแบบเรือนมอญขวางริมน้ำ และปลูกรั้วโมกตลอดสองฝั่งบ้าน ภายในหมู่บ้านยังคงเก็บรักษาตุ่ม กระบุง เครื่องใช้พื้นบ้านไว้ และบริเวณหมู่บ้านมีการปลูกต้นมะตาด พืชผลที่นำมาปรุงอาหารตามตำรับมอญ

สุดท้ายมาเที่ยวกันที่ พิพิธภัณฑ์บ้านมอญสามเรือน ก่อตั้งขึ้นโดย บุญส่ง โคมลอย ซึ่งเป็นชาวบ้านสามเรือนเชื้อสายมอญ ที่ต้องการสร้างพิพิธภัณฑ์ขึ้นมาเพื่อให้ลูกหลานชาวมอญได้รู้จักบรรพบุรุษของตัวเอง และผู้ที่สนใจจะได้รู้จักชาวมอญสามโคก ตัวพิพิธภัณฑ์มีขนาดเล็กๆ เป็นเรือนมอญขวาง สร้างด้วยไม้ตาลทั้งหลัง ภายในจัดแสดงเรื่องราวการอพยพของชาวมอญ เสื้อผ้า ข้าวของเครื่องใช้ หนังสือ ศิลปวัฒนธรรมของชาวมอญไว้มากมาย ควรค่าแก่การมาเที่ยวชมและสัมผัสกับหลากวีถีชีวิตอันมีสีสัน ของเสน่ห์ของ "มอญสามโคก"

การเดินทางจากรุงเทพฯ มายังอ.สามโคก จ.ปทุมธานี ถ้ามาจากถนนติวานนท์ผ่านห้าแยกปากเกร็ด สี่แยกบางพูนตรงมาข้ามสะพานปทุมธานี แล้วเลี้ยวขวาที่สี่แยกสันติสุข เข้าทางหลวง 3111 ก็จะเข้าเขตพื้นที่อ.สามโคก ติดต่อสามถามข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ สนง.จ.ปทุมธานี โทร.
0-2581-7667 ศูนย์การท่องเที่ยว กีฬาและนันทนาการจ.ปทุมธานี โทร. 0-2904-6503-4

อ่านเรื่องที่เกี่ยวข้อง

รู้จัก...แล้วจะรักมอญ ที่ "บ้านมอญบางกระดี่"

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
สัมผัสวิถีชีวิตรามัญ

# data[].attributes.attachment_link.title
สัมผัสวิถีชีวิตรามัญ ที่ "มอญสามโคก"

# data[].attributes.attachment_link.description
"หนึ่งโคกเขตชื่อตั้ง เมืองปทุมมอญมากกว่าไทยคุม พวกพ้องทำอิฐโอ่งอ่างชุม ตาลดก ดงนายลแต่มอญไม่ต้อง จิตเพ้อเสมอสมร" บทนิราศของนายโมรา ทหารกรมมหาดเล็กตลกหลวง ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ...

# data[].attributes.body
https://www.sac.or.th/exhibition/24communities/saladaengnua/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
คือนิทรรศการออนไลน์ที่ต่อยอดมาจากโครงการพัฒนาคลังข้อมูลชุมชน และเครือข่ายข้อมูลโดยศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ที่เริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2561 เพื่อทำหน้าที่สนับสนุน ส่งเสริมพลัง และสร้างศักยภาพชุมชนในท้องถิ่นให้เป็นผู้ 'รวบรวม' 'บันทึก/เก็บข้อมูล' 'จัดการ' และ 'สงวนรักษา' ข้อมูลร่วมกับภาคีต่างๆ เพื่อพัฒนาสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ต่อชุมชนของตัวเองต่อไป ทั้งในด้านการศึกษา สังคม และเศรษฐกิจ

ตลอดระยะเวลาการดำเนินงาน โครงการพัฒนาคลังข้อมูลชุมชนและเครือข่ายข้อมูล ได้รับการสนับสนุนการทำงานของชุมชน 24 ชุมชน แบ่งเป็นรุ่นที่ 1 จำนวน 13 ชุมชน และรุ่นที่ 2 จำนวน 11 ชุมชน ประกอบไปด้วย

รุ่นที่ 1 (พ.ศ. 2562)

1. ชุมชนบ้านโป่งมะนาว อำเภอโป่งมะนาว จังหวัดลพบุรี

2. ชุมชนบ้านนาตุ้ม อำเภอลอง จังหวัดแพร่

3. ชุมชนบ้านห้วยตองก๊อ อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

4. ชุมชนเชียงแสน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

5. ชุมชนบ้านเหมืองแพร่ อำเภอนาแห้ว จังหวัดเลย

6. ชุมชนศาลเจ้าจุ้ยตุ่ยเต้าโบ้เก้ง จังหวัดภูเก็ต

7. ชุมชนบ้านผึ้ง อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ

8. ชุมชนบ้านดอยล้าน อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย

9. ชุมชนมัสยิดบางอ้อ เขตบางพลัด กรุงเทพฯ

10. ชุมชนบ้านทุ่งบานเย็น อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา

11. ชุมชนตลาดใต้ อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง

12. ชุมชนเจ็ดริ้ว อำเภอบ้านแพ้ว จังหวัดสมุทรสาคร

13. ชุมชนวัดเทพากร เขตบางพลัด กรุงเทพฯ

รุ่นที่ 2 (พ.ศ. 2563)

1. ชุมชนโพนทราย อำเภอเขื่องใน จังหวัดอุบลราชธานี

2. ชุมชนตะเคียนทอง อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี

3. ชุมชนศาลาแดงเหนือ อำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี

4. ชุมชนตลาดนาบอน อำเภอนาบอน จังหวัดนครศรีธรรมราช

5. ชุมชนบ้านทุ่งโฮ้ง อำเภอเมือง จังหวัดแพร่

6. ชุมชนบ้านเขวาสินรินทร์ อำเภอเขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์

7. ชุมชนบางน้ำเชี่ยว อำเภอพรหมบุรี จังหวัดสิงห์บุรี

8. ชุมชนบ้านขุนแม่เหว่ย อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก

9. ชุมชนบ้านนาในน้ำเหนือเขื่อนภูมิพล อำเภอสามเงา จังหวัดตาก

10. ชุมชนเมืองเชียงคำ อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา

11. ชุมชนบ้านสบเกี๋ยง อำเภอปง จังหวัดพะเยา

ทุกชุมชนได้ลงมือเก็บ 'ข้อมูลชุมชน' ด้วยตัวเอง โดยใช้เครื่องมือสำหรับศึกษาชุมชนเบื้องต้น 3 เครื่องมือ ได้แก่ แผนที่เดินดิน ปฏิทินชุมชน และประวัติศาสตร์ชุมชน

นอกจากนี้ ยังมีการเก็บ 'ข้อมูลเฉพาะ' ของแต่ละชุมชนที่แตกต่างกันไป ทั้งข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องได้ เช่น สมุดเก่า หนังสือใบลาน ภาพถ่าย อาคาร โบราณสถาน ฯลฯ และข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ เช่น ภาษา วรรณกรรมพื้นบ้าน ศิลปะการแสดง งานศิลปหัตถกรรม พิธีกรรม งานเทศกาล ฯลฯ จนได้ข้อมูลที่มีความสำคัญและมีคุณค่ากับชุมชน อาทิ ข้อมูลวัตถุในพิพิธภัณฑ์ ข้อมูลลายผ้าพื้นเมือง ข้อมูลเอกสารโบราณของชุมชน ข้อมูลวัฒนธรรมอาหารของชุมชน ฯลฯ

เมื่อได้ข้อมูลชุมชนและข้อมูลเฉพาะแล้ว ข้อมูลทั้งหมดจะได้รับการจัดการอย่างเป็นระบบตามมาตรฐานสากลด้วยกระบวนการ 'การจัดการวงจรชีวิตข้อมูล' (Data Lifecycle Management) จากนั้นนำข้อมูลที่ผ่านการจัดการแล้วไปจัดเก็บและเผยแพร่ในเว็บไซต์คลังข้อมูลชุมชน

นิทรรศการ 'The ชุมชน' จึงเป็นการนำเสนอข้อมูลที่น่าสนใจของชุมชนที่ได้จากการเก็บรวบรวมโดยชุมชน ภายใต้แนวคิด 'คนที่รู้เรื่องของเราดีที่สุด คือ ตัวเราเอง' มาจัดแสดงในรูปแบบออนไลน์ เพื่อเน้นย้ำให้เห็นศักยภาพของแต่ละชุมชนในการเก็บรวบรวมข้อมูลชุมชนด้วยตัวเอง รวมถึงตอกย้ำให้เห็นบทบาทและความสำคัญของคนในชุมชนในฐานะเจ้าของวัฒนธรรมที่สามารถร่วมกันรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมเหล่านี้ไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา

ทั้งนี้ เพื่อให้มรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้ได้รับการสงวนรักษา ส่งต่อ และสืบทอดในชุมชนต่อไป รวมถึงเพื่อให้ผู้ที่สนใจสามารถนำข้อมูลที่เก็บรวบรวมไว้อย่างเป็นระบบไปใช้ประโยชน์ได้ในอนาคต

# data[].attributes.body
เมื่ออดีตชาวมอญสามโคก ถือว่ามีความเจริญรุ่งเรืองมาก อาศัยปลูกสร้างบ้านเรือนอยู่ตามริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา และมีอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาขายจนมีชื่อเสียงโด่งดัง และชาวมอญที่สามโคกมีการรวมกลุ่มกันเพื่อรักษาวิถีชีวิต ประเพณี และวัฒนธรรม ของชาวมอญไว้ อย่างเรื่องของการจัดการท่องเที่ยวให้ผู้ที่สนใจได้ศึกษาถึงวิถีชีวิตของชาวมอญสามโคก และเรื่องของชุมชนหมู่บ้านศาลาแดงเหนือเป็นหมู่บ้านชาวไทยเชื้อสายมอญ ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ คนมอญที่อาศัยในเขตสามโคก และเมืองปทุมธานีนั้น อพยพเข้ามา และได้เข้ามาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่อำเภอสามโคก ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออก ด้วยความที่บรรพบุรุษคนมอญศาลาแดงเหนือมีความชำนาญในการออกเรืออยู่แล้ว ทำให้เมื่อย้ายมาอยู่ที่บ้านศาลาแดงเหนือจึงมีอาชีพหลักเป็นการออกเรือไปนอกหมู่บ้านเพื่อค้าขายและรับจ้าง จึงเป็นสิ่งสำคัญของชาวมอญสามโคก

# data[].attributes.attachment_link.title
Checkin ถิ่นสยาม  : มอญ สามโคก : Matichon TV

# data[].attributes.body
บทความที่1
http://www.openbase.in.th/node/9815

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี
วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย

มอญสามโคก

สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน

บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ. ๒๒๖๙ ได้เขียนภาพสัญลักษณ์ เป็นรูปภาพประกอบ ในแผนที่ เช่น ภาพบ้านเรือน วัด โบสถ์ วิหาร เจดีย์ วัง กำแพงเมือง ป้อมค่ายคูเมือง ป่าไม้ ภูเขา ซึ่งทำให้เราได้ทราบที่ตั้งชุมชนหมู่บ้านวัดวาอารามต่าง ๆ ที่สำคัญ ในสมัยอยุธยาที่ตั้งอยู่ริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ได้เป็นอย่างดี ซึ่งหลักฐานในหลายส่วน ไม่อาจหาได้จากพงศาวดาร ซึ่งมีการจดบันทึกไว้เพียงเล็กน้อย บ้านสามโคก ได้ถูกบันทึกไว้ ในแผ่นที่ฉบับนี้ เป็นภาพวาดหมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่คุ้งน้ำฝั่งตะวันตก โดยมีคำบรรยายในหมายเลขกำกับที่มุมว่า "Potte - Bakkers Drop" หมายถึงหมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผา หรือ "หมู่บ้านปั้นหม้อ" ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของบ้านสามโคกว่า หมู่บ้านนี้ประกอบอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาออกจำหน่าย มีการก่อตั้งโคกเนิน เพื่อสร้างเผาเตาริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้นสามโคก แต่ละโคกก็มีการก่อเตาเรียงคู่ขนานสลับซับซ้อนกันอยู่ ประมาณว่า ทั้งสามโคกมีเตารวมกันไม่น้อยกว่า ๑๕ เตา จากหลักฐานขุดค้นศึกษาทางโบราณคด ีโดยสำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ ที่ จ. สุพรรณบุรี กรมศิลปากร ร่วมกบองค์การบริหารส่วนจังหวัดปทุมธานี และองค์บริหารส่วนตำบลสามโคก เข้าดำเนินงานขุดแต่งจนแล้วเสร็จ ในเดือนมีนาคม พ.ศ ๒๕๔๓ ในบริเวณเนินโคกเตาเผาที่ ๑ พบซากเตาเผาปรากฏอยู่ ๔ เตาเรียงซ้อนกันอยู่ ในเนินเดียวกัน ผลิตภัณฑ์ที่พบในเตาบ้านสามโคก เป็นของที่ใช้ในชีวิตประจำวันทั่วไปในครัวเรือน เช่น ตุ่มอีเลิ้ง อ่าง ครก กระปุก โถ หม้อน้ำ หวดนึ่งข้าว เตา ชาม ตะคัน ท่อน้ำภาชนะบางส่วน มีการตกแต่งด้วยลวดลายขูดขีด หรือลายกดประทับเป็นลายดอกพิกุล ลายดอกไม้กลีบบัว ลายกระจัง ลายจักร บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษามอญ ซึ่งยังแปลความหมายยังไม่ได้ บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษาไทย อ่านความว่า "หนังสือออกหลวง" แหล่งเตาเผาที่บ้านสามโคก นับเป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่ใหญ่ ในสมัยอยุธยาตอนล่าง เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้กันอยู่ทั่วไปทุกครัวเรือน โดยเฉพาะ "ตุ่มอีเลิ้ง" ซึ่งเป็นตุ่มดินสีแดงไม่เคลือบ ปากเล็กก้นลึก กลางป่อง ซึ่งต่อมาเรียกตามชื่อแหล่งผลิตว่า "ตุ่มสามโคก" ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ ของผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผา ของชาวมอญที่บ้านสามโคก

บ้านสามโคก หมู่บ้าน ชาวมอญ สมัยอยุธยา
บ้านสามโคกในปัจจุบันคือ ตำบลสามโคก เป็นตำบลหนึ่งใน ๑๑ ตำบล ของอำเภอสามโคก ตั้งอยู่ริมคุ้งแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก พื้นที่สามโคก มีระยะทางตามฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาประมาณ ๒ กิโลเมตร มีวัด ๙ วัด แต่ละวัดมีระยะทางห่างกันระหว่างวัด โดยประมาณไม่เกิน ๓๐๐ เมตร ได้แก่ วัดตำหนัก วัดสะแก วัดสามโคก วัดสิงห์ วัดช่องลม วัดแจ้งนอก วัดแจ้งใน วัดป่าฝ้าย วัดไก่เตี้ย มีลำคลองจากแม่น้ำเจ้าพระยา สู่ชุมชนและวัด ๙ สาย มีคลองวัดตำหนัก คลองวัดสะแก คลองเกาะปิ้น คลองบ้านทาส คลองวัดสิงห์ คลองวัดแจ้ง คลองขนอน คลองวัดป่าฝ้าย ลักษณะพิเศษของชุมชนและวัดสมัยอยุธยาของบ้านสามโคกมักจะก่อตั้งลึกเข้ามาจาก แม่น้ำเจ้าพระยา จากบันทึกของฝรั่งต่างชาติในแผ่นที่ เช่น บ้านบางหลวง (Ban bouang) บ้านเตร็จใหญ่ (Ban TretYai) บ้านเหนือ (Ban Niou) บ้านพร้าว (Ban Clas) บ้านสมัคร (Ban Seumac) บ้านกร่าง (Ban Tran)

ชื่อ บ้านเรือนที่ฝรั่งต่างชาติบันทึกไว้ ในแผ่นทีริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ในเขตเมืองสามโคก ในสมัยอยุธยา มาถึงปัจจุบันนี้บางชื่อเปลี่ยนไป เช่น บ้านเตร็จใหญ่ เป็น บ้านใหม่ บ้านปากเตร็จใหญ่ เป็น บ้านกระแซง บ้านเหนือ เป็น ปทุม

สามโคก

ศิลปกรรมแบบ มอญ ที่บ้านสามโคก
มี ข้อน่าสังเกต ในเรื่องศิลปกรรมของชุมชนมอญ ที่บ้านสามโคกในสมัยอยุธยา ไม่ค่อยมีเอกลักษณ์เด่นชัดทางศิลปกรรม ในทางพระพุทธศาสนามากนัก ในเรื่องของพระพุทธรูป เจดีย์ สิ่งก่อสร้างจะมีปรากฏ ในเรื่องของพระพุทธรูป ในลักษณะพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ ประกอบด้วย พระกกุสันโธ พระโคนาคม พระกัสสปะ และโคดม ส่วนเจดีย์ไม่ปรากฏรูปแบบเจดีย์มอญเลย ที่บ้านสามโคกวัดทั้ง ๙ วัด มีเจดีย์แบบลังกา และย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนพระพุทธรูป ซึ่งพบจำนวนมากตามวัดต่าง ๆ มีพระพุทธรูปศิลาจำหลัก พระพุทธรูปปูนปั้น พระบูชาปางต่าง ๆ หล่อด้วยโลหะ และปั้นด้วยดินเผา ปิดทองลงรัก บนฐานดินเผา ที่ตกแต่งด้วยลวดลายสวยงามปิดทองร่องกระจก และประเภทพระเครื่อง ที่บรรจุตามกรุในเจดีย์วัดต่าง ๆ จำนวนมาก ไม่พบศิลปแบบมอญ แต่เครื่องปั้นดินเผาที่บ้านสามโคก จะมีรูปลักษณืที่เป็นสื่อบ่งบอกได้ชัดเจนว่า เป็นศิลปแบบมอญและมอญเป็นผู้ผลิต เช่น ตุ่มใส่น้ำที่ผลิด ก็เรียกเป็นภาษามอญว่า "ตุ่มอีเลิ้ง" หม้อน้ำแบบมอญ หม้อกลีบมะเฟือง หม้อน้ำก้นกลม ศิลปแบบมอญกลับมาปรากฏเด่นชัด ตามวัดต่าง ๆ ในยุคหลัง คือสมัยรัตนโกสินทร์ วัดมอญมีเอกลักษณ์ และองค์ประกอบที่ชัดเจน เช่น มีเจดีย์แบบมอญ มีเสาหงส์ธงตะขาบอยู่ ในชุมชนหมู่บ้านของชาวมอญ เหตุที่เป็นเช่นนี้ อาจเนื่องมาจากรูปแบบการปกครองที่ต่างกัน ในสมัยอยุธยาที่ปกครองแบบเทวราช สังคมระบบศักดินา ที่เข็มงวดระบบเจ้าขุนมูลนาย ราษฎร ไม่มีสิทธิจะคิดทำ หรือเรียกร้องอะไรได้มากนัก มักจะเป็นผู้ปฏิบัติตามคำสั่งเจ้านายมากกว่า

เศรษฐกิจบ้านสามโคก
ชุมชน มอญ ที่บ้านสามโคก เป็นชุมชนที่ผลิตเครื่องปั้นดินเผา และอิฐมอญออกจำหน่าย เครื่องปั้นดินเผา เป็นของจำเป็นต้องใช้กันทุกครัวเรือน เป็นที่ต้องการของคนทั่วไป ส่วนอิฐนั้น เป็นที่ต้องการของทางการ ในการสร้างบ้านแปงเมือง และก่อสร้างวัดวาอารามต่าง ๆ เศรษฐกิจของบ้านสามโคก ในสมัยอยุธยาอยู่ ในลักษณะเศรษฐกิจในครัวเรือน มีรายได้แน่นอน ต่างกับเศรษฐกิจแบบเกษตรทำนาต้องคอยน้ำคอยฝน ภัยแล้ง น้ำท่วม ไม่แน่นอน เนื่องจากเศรษฐกิจบ้านสามโคกดี จึงมีการปลูกสร้างวัดขึ้น ในชุมชนบ้านสามโคก เป็นจำนวนมาก ด้วยความศรัทธาในพระพุทธศาสนา ในโบสถ์วิหารเจดีย์ จึงเต็มไปด้วยพระพุทธรูป

ชื่อบ้านเรือนและวัดในชุมชนริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา เริ่มเปลี่ยนไปจากสมัยอยุธยา ในสมัยกรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ ชาวมอญอพยพหนีพม่าเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยมีพระยาเจ่งเป็นหัวหน้า พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดเกล้าฯ ให้ไปสร้างบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก และครั้นสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ชาวมอญได้อพยพเข้ามาอีก โปรดเกล้าฯ ให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก ชาวมอญที่เข้ามารุ่นหลังนี้เรียกว่า "มอญใหม่" ได้ก่อตั้งบ้านเรือน กระจัดกระจายออกจากบ้านสามโคกอยู่ทั่วไปสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา รวมกันเป็นชุมชนหมู่บ้าน ชื่อบ้านเรือนวัดวาอาราม เริ่มปรากฏเป็นภาษามอญ โดยตั้งชื่อหมู่บ้านและวัด ให้เหมือนกับชี่อหมู่บ้านในเมืองเดิมของตน เพื่อให้ผู้อพยพมาได้รวมเป็นพวกเดียวกัน ไม่พลัดหลง เช่น บ้านเวียงจาม อยู่ในเขตตำบลท้ายเกาะใหญ่ แปลว่า จรเข้ชุม เป็นหมู่บ้านมอญอยู่ติดกับเมืองเยร์ บ้านเมตารางค์ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อยเป็นชื่อแม่น้ำ บีฮะตางค์ ในเมืองเมาะตะมะ บ้านเดิง อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เป็นชือเมืองอยู่ติดกับเมืองมะละแหม่ง แปลว่า บ้านเมืองเก่า เพี้ยปราน วัดศาลาแดง เป็นชื่อวัดและหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เพี้ยเต้อ วัดสองพี่น้อง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นชื่อหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ เพี้ยเกริ้ก วัดสวนมะม่วง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ติดเมืองเมาะตะมะ วัดเมี่ยง แปลว่า รอคอย เป็นหมู่บ้านอยู่ในเมืองมะละแหม่ง วัดเปิ้ง แปลว่า ใบพงที่ใช้ห่อข้าวต้มลูกโยนอยู่ในเกาะคะมานร์ เกาะใหญ่ในอ่าวเมาะตะมะ เกาะปิ่น ชื่อเดิมของวัดสามโคก และเป็นชื่อคลอง เป็นชื่อบ้านเมืองมอญ ในเกาะคะมานร์ หมู่บ้านใหญ่ เป็นศูนย์เรียนภาษามอญ มุ๊ร์เดิง วัดเจดีย์ทอง เป็นชื่อเมืองมอญเมืองมุ๊ร์เดิง และเป็นชื่อเจดีย์องค์ใหญ่รูปร่างแบบเจดีย์วัดเจดีย์ทอง บ้านตองเปาะ เป็นชื่อหมู่บ้านในเขตตำบลสามโคก เป็นชื่อหมู่บ้านมอญในเมืองมุ๊ร์เดิง เรียกว่า บ้านทองเปราะ วัดสำแล เป็นชื่อวัดสัมแลในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางปะร๊อก เป็นชื่อหมู่บ้าน กวานฮะเรี๊ยะฮะร๊อก แปลว่า หมู่บ้านอ่างปลาร้าอยู่ในเมืองมุ๊ร์เดิง เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดสังลาน เป็นชื่อมาจากเจดีย์มอญศักดิ์สิทธิ์ มีคนเคารพมาก ชาวมอญเรียกว่า จย๊าจสังลา อยู่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดเกริน เป็นชื่อหมู่บ้านในเมือง สะปิ๊ก เป็นชุมชนเล็ก ๆ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี วัดเกรนา เรียกผิดเป็นบ้านไกลนา เป็นหมู่บ้านใหญ่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตเมืองมอญ บางตะไนย์ เขียนผิดมาจากภาษามอญว่า บางคะนาย แปลว่า ต้นข่อย ไม่มีชื่อในเมืองมอญ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางกะดี เป็นชื่อหมู่บ้าน ย็อกคะดี หมู่บ้านเล็ก ๆในเมืองเยร์ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี

ชื่อหมู่บ้าน ที่ชาวมอญรวมกันอยู่เป็นหมู่บ้านใหญ่ ๆ ในเขตอำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี ในปัจจุบันนี้ มีทั้งหมด ๑๕ หมู่บ้าน ได้แก่ ท้ายเกาะใหญ่ เมตารางค์ วัดพลับ ศาลาแดง เจดีย์ทอง บ้านเดิง บ้านกลาง บ้านอำพุ บ้านโพธิ์ บ้านท้องคุ้ง สวนมะม่วง สามเรือน บ้านตากแดด บ้านสามโคก บ้านกระแซง ชื่อหมู่บ้านนามเมืองแต่ละยุคแต่ละสมัย ย่อมมีการเปลี่ยนแปลงไปตามภาวะเหตุการณ์ เช่น การอพยพเคลื่อนย้ายหนีภัยสงคราม ทิ้งบ้านเรือนกลายเป็นบ้านร้างเมืองลืม ยุคสมัยต่อมา มีการอพยพผู้คนเข้ามาสร้างบ้านแปงเมือง ชื่อบ้านชื่อเมืองก็เปลี่ยนไป ชื่อบ้านเมืองใหม่ ก็เกิดขึ้นบนรากฐานบ้านเมืองเดิม และเป็นเรื่องยาก ที่จะสืบค้นหาประวัติความเป็นมา ถ้าหากขาดหลักฐานการบันทึก หลักฐานคำบอกเล่า ตำนาน หรือโบราณสถาน โบราณวัตถุ เมืองสามโคกในอดีตก็ถูกรื้อทำลาย โบสถ์วิหารเจดีย์ เพื่อนำอิฐไปขายังกรุงเทพฯ เพื่อสร้างบ้านเมืองวัดวาอารามอย่างรีบเร่ง วัดวาอารามสองฝากฟั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่เป็นวัดสมัยอยุธยา ที่กลายเป็นวัดร้างถูกรื้อลงเป็นอันมาก ว่ากันว่า เรือส่งขายอิฐเมืองปทุมธานี มีมากเป็นอันดับหนึ่ง ครั้งหลังสุดเมื่อสร้างสนามบินดอนเมือง ทางการประกาศรับซื้อรับแลกอิฐกับข้าวสาร อิฐโบราณสถานวัดวาอารามต่าง ๆ ที่เมืองสามโคก ก็ถูกรื้อลงไปขายเป็นครั้งสุดท้าย แม้แต่อิฐหักตามท่าควายของหมู่บ้าน ยังถูกขุดถูกงมไปขายแก่ทางการ

บ้านสามโคกจากชุมชนมอญริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา สมัยอยุธยา กลายมาเป็นเมือง
สามโคก และเปลี่ยนแปลง เป็นเมืองปทุมธานี ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันคือ จังหวัดปทุมธานี บ้านสามโคกปัจจุบัน เป็นตำบลหนึ่ง ในเขตปกครองของอำเภอสามโคก มีหลายสิ่งหลายอย่างที่มีคุณค่า แก่การเรียนรู้ทั้งเตาเผา ตุ่มอีเลิ้ง โบราณสถาน โบราณวัตถุที่มีค่ายิ่งตามวัดต่าง ๆ ที่เปิดรับ สำหรับนักท่องเที่ยวอผู้มาเยือนเสมอ

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในประเทศไทย - มอญสามโคก จ.ปทุมธานี

# data[].attributes.attachment_link.description
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย มอญสามโคก สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ.

# data[].attributes.body
https://www.banmuang.co.th/mobile/news/region/148079

# data[].attributes.attachment_link.title
ชาวมอญสามโคกร่วมแห่หางหงส์ห่มเจดีย์ส่งท้ายสงกรานต์ที่วัดท้ายเกาะใหญ่

# data[].attributes.attachment_link.description
เมื่อเวลา 09.30 น. วันที่ 16 เมษายน 2562 ที่วัดท้ายเกาะใหญ่ ต.ท้ายเกาะ อ.สามโคก จ.ปทุมธานี ประชาชนชาวไทยเชื้อสายมอญเดินแห่ห่มผ้าเจดีย์มอญรูปแบบเชวงดากองจำลอง ...

# data[].attributes.headline
สรุปสาระสำคัญ 6301982 พัชรินทร์ พราหมหีด 

# data[].attributes.subject
สรุปสาระสำคัญ 6301982 พัชรินทร์ พราหมหีด 

# data[].attributes.body
สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓  สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=X_UnLW5ILlE&feature=share&si=ELPmzJkDCLju2KnD5oyZMQ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
เสียงสะท้อนอดีต

# data[].attributes.attachment_link.title
วัดสะแก-สามโคก​ เก่า​ถึง​พระ​นารายณ์​ ยืนยันความ​จริงชาว​มอญ​อพยพ​มา​ใน​ครั้ง​นั้น​

# data[].attributes.body
http://www.openbase.in.th/node/9815

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี
วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย

มอญสามโคก

สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน

บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ. ๒๒๖๙ ได้เขียนภาพสัญลักษณ์ เป็นรูปภาพประกอบ ในแผนที่ เช่น ภาพบ้านเรือน วัด โบสถ์ วิหาร เจดีย์ วัง กำแพงเมือง ป้อมค่ายคูเมือง ป่าไม้ ภูเขา ซึ่งทำให้เราได้ทราบที่ตั้งชุมชนหมู่บ้านวัดวาอารามต่าง ๆ ที่สำคัญ ในสมัยอยุธยาที่ตั้งอยู่ริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ได้เป็นอย่างดี ซึ่งหลักฐานในหลายส่วน ไม่อาจหาได้จากพงศาวดาร ซึ่งมีการจดบันทึกไว้เพียงเล็กน้อย บ้านสามโคก ได้ถูกบันทึกไว้ ในแผ่นที่ฉบับนี้ เป็นภาพวาดหมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่คุ้งน้ำฝั่งตะวันตก โดยมีคำบรรยายในหมายเลขกำกับที่มุมว่า "Potte - Bakkers Drop" หมายถึงหมู่บ้านเครื่องปั้นดินเผา หรือ "หมู่บ้านปั้นหม้อ" ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของบ้านสามโคกว่า หมู่บ้านนี้ประกอบอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผาออกจำหน่าย มีการก่อตั้งโคกเนิน เพื่อสร้างเผาเตาริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้นสามโคก แต่ละโคกก็มีการก่อเตาเรียงคู่ขนานสลับซับซ้อนกันอยู่ ประมาณว่า ทั้งสามโคกมีเตารวมกันไม่น้อยกว่า ๑๕ เตา จากหลักฐานขุดค้นศึกษาทางโบราณคด ีโดยสำนักงานโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ ที่ จ. สุพรรณบุรี กรมศิลปากร ร่วมกบองค์การบริหารส่วนจังหวัดปทุมธานี และองค์บริหารส่วนตำบลสามโคก เข้าดำเนินงานขุดแต่งจนแล้วเสร็จ ในเดือนมีนาคม พ.ศ ๒๕๔๓ ในบริเวณเนินโคกเตาเผาที่ ๑ พบซากเตาเผาปรากฏอยู่ ๔ เตาเรียงซ้อนกันอยู่ ในเนินเดียวกัน ผลิตภัณฑ์ที่พบในเตาบ้านสามโคก เป็นของที่ใช้ในชีวิตประจำวันทั่วไปในครัวเรือน เช่น ตุ่มอีเลิ้ง อ่าง ครก กระปุก โถ หม้อน้ำ หวดนึ่งข้าว เตา ชาม ตะคัน ท่อน้ำภาชนะบางส่วน มีการตกแต่งด้วยลวดลายขูดขีด หรือลายกดประทับเป็นลายดอกพิกุล ลายดอกไม้กลีบบัว ลายกระจัง ลายจักร บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษามอญ ซึ่งยังแปลความหมายยังไม่ได้ บางชิ้นมีจารึกข้อความเป็นภาษาไทย อ่านความว่า "หนังสือออกหลวง" แหล่งเตาเผาที่บ้านสามโคก นับเป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่ใหญ่ ในสมัยอยุธยาตอนล่าง เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้กันอยู่ทั่วไปทุกครัวเรือน โดยเฉพาะ "ตุ่มอีเลิ้ง" ซึ่งเป็นตุ่มดินสีแดงไม่เคลือบ ปากเล็กก้นลึก กลางป่อง ซึ่งต่อมาเรียกตามชื่อแหล่งผลิตว่า "ตุ่มสามโคก" ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ ของผลิตภัณฑ์เครื่องปั้นดินเผา ของชาวมอญที่บ้านสามโคก

บ้านสามโคก หมู่บ้าน ชาวมอญ สมัยอยุธยา
บ้านสามโคกในปัจจุบันคือ ตำบลสามโคก เป็นตำบลหนึ่งใน ๑๑ ตำบล ของอำเภอสามโคก ตั้งอยู่ริมคุ้งแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก พื้นที่สามโคก มีระยะทางตามฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาประมาณ ๒ กิโลเมตร มีวัด ๙ วัด แต่ละวัดมีระยะทางห่างกันระหว่างวัด โดยประมาณไม่เกิน ๓๐๐ เมตร ได้แก่ วัดตำหนัก วัดสะแก วัดสามโคก วัดสิงห์ วัดช่องลม วัดแจ้งนอก วัดแจ้งใน วัดป่าฝ้าย วัดไก่เตี้ย มีลำคลองจากแม่น้ำเจ้าพระยา สู่ชุมชนและวัด ๙ สาย มีคลองวัดตำหนัก คลองวัดสะแก คลองเกาะปิ้น คลองบ้านทาส คลองวัดสิงห์ คลองวัดแจ้ง คลองขนอน คลองวัดป่าฝ้าย ลักษณะพิเศษของชุมชนและวัดสมัยอยุธยาของบ้านสามโคกมักจะก่อตั้งลึกเข้ามาจาก แม่น้ำเจ้าพระยา จากบันทึกของฝรั่งต่างชาติในแผ่นที่ เช่น บ้านบางหลวง (Ban bouang) บ้านเตร็จใหญ่ (Ban TretYai) บ้านเหนือ (Ban Niou) บ้านพร้าว (Ban Clas) บ้านสมัคร (Ban Seumac) บ้านกร่าง (Ban Tran)

ชื่อ บ้านเรือนที่ฝรั่งต่างชาติบันทึกไว้ ในแผ่นทีริมสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ในเขตเมืองสามโคก ในสมัยอยุธยา มาถึงปัจจุบันนี้บางชื่อเปลี่ยนไป เช่น บ้านเตร็จใหญ่ เป็น บ้านใหม่ บ้านปากเตร็จใหญ่ เป็น บ้านกระแซง บ้านเหนือ เป็น ปทุม

สามโคก

ศิลปกรรมแบบ มอญ ที่บ้านสามโคก
มี ข้อน่าสังเกต ในเรื่องศิลปกรรมของชุมชนมอญ ที่บ้านสามโคกในสมัยอยุธยา ไม่ค่อยมีเอกลักษณ์เด่นชัดทางศิลปกรรม ในทางพระพุทธศาสนามากนัก ในเรื่องของพระพุทธรูป เจดีย์ สิ่งก่อสร้างจะมีปรากฏ ในเรื่องของพระพุทธรูป ในลักษณะพระพุทธเจ้าสี่พระองค์ ประกอบด้วย พระกกุสันโธ พระโคนาคม พระกัสสปะ และโคดม ส่วนเจดีย์ไม่ปรากฏรูปแบบเจดีย์มอญเลย ที่บ้านสามโคกวัดทั้ง ๙ วัด มีเจดีย์แบบลังกา และย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนพระพุทธรูป ซึ่งพบจำนวนมากตามวัดต่าง ๆ มีพระพุทธรูปศิลาจำหลัก พระพุทธรูปปูนปั้น พระบูชาปางต่าง ๆ หล่อด้วยโลหะ และปั้นด้วยดินเผา ปิดทองลงรัก บนฐานดินเผา ที่ตกแต่งด้วยลวดลายสวยงามปิดทองร่องกระจก และประเภทพระเครื่อง ที่บรรจุตามกรุในเจดีย์วัดต่าง ๆ จำนวนมาก ไม่พบศิลปแบบมอญ แต่เครื่องปั้นดินเผาที่บ้านสามโคก จะมีรูปลักษณืที่เป็นสื่อบ่งบอกได้ชัดเจนว่า เป็นศิลปแบบมอญและมอญเป็นผู้ผลิต เช่น ตุ่มใส่น้ำที่ผลิด ก็เรียกเป็นภาษามอญว่า "ตุ่มอีเลิ้ง" หม้อน้ำแบบมอญ หม้อกลีบมะเฟือง หม้อน้ำก้นกลม ศิลปแบบมอญกลับมาปรากฏเด่นชัด ตามวัดต่าง ๆ ในยุคหลัง คือสมัยรัตนโกสินทร์ วัดมอญมีเอกลักษณ์ และองค์ประกอบที่ชัดเจน เช่น มีเจดีย์แบบมอญ มีเสาหงส์ธงตะขาบอยู่ ในชุมชนหมู่บ้านของชาวมอญ เหตุที่เป็นเช่นนี้ อาจเนื่องมาจากรูปแบบการปกครองที่ต่างกัน ในสมัยอยุธยาที่ปกครองแบบเทวราช สังคมระบบศักดินา ที่เข็มงวดระบบเจ้าขุนมูลนาย ราษฎร ไม่มีสิทธิจะคิดทำ หรือเรียกร้องอะไรได้มากนัก มักจะเป็นผู้ปฏิบัติตามคำสั่งเจ้านายมากกว่า

เศรษฐกิจบ้านสามโคก
ชุมชน มอญ ที่บ้านสามโคก เป็นชุมชนที่ผลิตเครื่องปั้นดินเผา และอิฐมอญออกจำหน่าย เครื่องปั้นดินเผา เป็นของจำเป็นต้องใช้กันทุกครัวเรือน เป็นที่ต้องการของคนทั่วไป ส่วนอิฐนั้น เป็นที่ต้องการของทางการ ในการสร้างบ้านแปงเมือง และก่อสร้างวัดวาอารามต่าง ๆ เศรษฐกิจของบ้านสามโคก ในสมัยอยุธยาอยู่ ในลักษณะเศรษฐกิจในครัวเรือน มีรายได้แน่นอน ต่างกับเศรษฐกิจแบบเกษตรทำนาต้องคอยน้ำคอยฝน ภัยแล้ง น้ำท่วม ไม่แน่นอน เนื่องจากเศรษฐกิจบ้านสามโคกดี จึงมีการปลูกสร้างวัดขึ้น ในชุมชนบ้านสามโคก เป็นจำนวนมาก ด้วยความศรัทธาในพระพุทธศาสนา ในโบสถ์วิหารเจดีย์ จึงเต็มไปด้วยพระพุทธรูป

ชื่อบ้านเรือนและวัดในชุมชนริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา เริ่มเปลี่ยนไปจากสมัยอยุธยา ในสมัยกรุงธนบุรี และกรุงรัตนโกสินทร์ ชาวมอญอพยพหนีพม่าเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยมีพระยาเจ่งเป็นหัวหน้า พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดเกล้าฯ ให้ไปสร้างบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก และครั้นสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ชาวมอญได้อพยพเข้ามาอีก โปรดเกล้าฯ ให้ไปตั้งบ้านเรือนอยู่ที่สามโคก ชาวมอญที่เข้ามารุ่นหลังนี้เรียกว่า "มอญใหม่" ได้ก่อตั้งบ้านเรือน กระจัดกระจายออกจากบ้านสามโคกอยู่ทั่วไปสองฟากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา รวมกันเป็นชุมชนหมู่บ้าน ชื่อบ้านเรือนวัดวาอาราม เริ่มปรากฏเป็นภาษามอญ โดยตั้งชื่อหมู่บ้านและวัด ให้เหมือนกับชี่อหมู่บ้านในเมืองเดิมของตน เพื่อให้ผู้อพยพมาได้รวมเป็นพวกเดียวกัน ไม่พลัดหลง เช่น บ้านเวียงจาม อยู่ในเขตตำบลท้ายเกาะใหญ่ แปลว่า จรเข้ชุม เป็นหมู่บ้านมอญอยู่ติดกับเมืองเยร์ บ้านเมตารางค์ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อยเป็นชื่อแม่น้ำ บีฮะตางค์ ในเมืองเมาะตะมะ บ้านเดิง อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เป็นชือเมืองอยู่ติดกับเมืองมะละแหม่ง แปลว่า บ้านเมืองเก่า เพี้ยปราน วัดศาลาแดง เป็นชื่อวัดและหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ อยู่ในเขตตำบลเชียงรากน้อย เพี้ยเต้อ วัดสองพี่น้อง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นชื่อหมู่บ้านใหญ่ อยู่ติดกับเมืองเมาะตะมะ เพี้ยเกริ้ก วัดสวนมะม่วง อยู่ในเขตตำบลบ้านงิ้ว เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ติดเมืองเมาะตะมะ วัดเมี่ยง แปลว่า รอคอย เป็นหมู่บ้านอยู่ในเมืองมะละแหม่ง วัดเปิ้ง แปลว่า ใบพงที่ใช้ห่อข้าวต้มลูกโยนอยู่ในเกาะคะมานร์ เกาะใหญ่ในอ่าวเมาะตะมะ เกาะปิ่น ชื่อเดิมของวัดสามโคก และเป็นชื่อคลอง เป็นชื่อบ้านเมืองมอญ ในเกาะคะมานร์ หมู่บ้านใหญ่ เป็นศูนย์เรียนภาษามอญ มุ๊ร์เดิง วัดเจดีย์ทอง เป็นชื่อเมืองมอญเมืองมุ๊ร์เดิง และเป็นชื่อเจดีย์องค์ใหญ่รูปร่างแบบเจดีย์วัดเจดีย์ทอง บ้านตองเปาะ เป็นชื่อหมู่บ้านในเขตตำบลสามโคก เป็นชื่อหมู่บ้านมอญในเมืองมุ๊ร์เดิง เรียกว่า บ้านทองเปราะ วัดสำแล เป็นชื่อวัดสัมแลในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางปะร๊อก เป็นชื่อหมู่บ้าน กวานฮะเรี๊ยะฮะร๊อก แปลว่า หมู่บ้านอ่างปลาร้าอยู่ในเมืองมุ๊ร์เดิง เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดสังลาน เป็นชื่อมาจากเจดีย์มอญศักดิ์สิทธิ์ มีคนเคารพมาก ชาวมอญเรียกว่า จย๊าจสังลา อยู่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี วัดเกริน เป็นชื่อหมู่บ้านในเมือง สะปิ๊ก เป็นชุมชนเล็ก ๆ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี วัดเกรนา เรียกผิดเป็นบ้านไกลนา เป็นหมู่บ้านใหญ่ในเมืองมะละแหม่ง อยู่ในเขตเมืองมอญ บางตะไนย์ เขียนผิดมาจากภาษามอญว่า บางคะนาย แปลว่า ต้นข่อย ไม่มีชื่อในเมืองมอญ อยู่ในเขตอำเภอเมืองปทุมธานี บางกะดี เป็นชื่อหมู่บ้าน ย็อกคะดี หมู่บ้านเล็ก ๆในเมืองเยร์ อยู่ในเขตเมืองปทุมธานี

ชื่อหมู่บ้าน ที่ชาวมอญรวมกันอยู่เป็นหมู่บ้านใหญ่ ๆ ในเขตอำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี ในปัจจุบันนี้ มีทั้งหมด ๑๕ หมู่บ้าน ได้แก่ ท้ายเกาะใหญ่ เมตารางค์ วัดพลับ ศาลาแดง เจดีย์ทอง บ้านเดิง บ้านกลาง บ้านอำพุ บ้านโพธิ์ บ้านท้องคุ้ง สวนมะม่วง สามเรือน บ้านตากแดด บ้านสามโคก บ้านกระแซง ชื่อหมู่บ้านนามเมืองแต่ละยุคแต่ละสมัย ย่อมมีการเปลี่ยนแปลงไปตามภาวะเหตุการณ์ เช่น การอพยพเคลื่อนย้ายหนีภัยสงคราม ทิ้งบ้านเรือนกลายเป็นบ้านร้างเมืองลืม ยุคสมัยต่อมา มีการอพยพผู้คนเข้ามาสร้างบ้านแปงเมือง ชื่อบ้านชื่อเมืองก็เปลี่ยนไป ชื่อบ้านเมืองใหม่ ก็เกิดขึ้นบนรากฐานบ้านเมืองเดิม และเป็นเรื่องยาก ที่จะสืบค้นหาประวัติความเป็นมา ถ้าหากขาดหลักฐานการบันทึก หลักฐานคำบอกเล่า ตำนาน หรือโบราณสถาน โบราณวัตถุ เมืองสามโคกในอดีตก็ถูกรื้อทำลาย โบสถ์วิหารเจดีย์ เพื่อนำอิฐไปขายังกรุงเทพฯ เพื่อสร้างบ้านเมืองวัดวาอารามอย่างรีบเร่ง วัดวาอารามสองฝากฟั่งแม่น้ำเจ้าพระยา ที่เป็นวัดสมัยอยุธยา ที่กลายเป็นวัดร้างถูกรื้อลงเป็นอันมาก ว่ากันว่า เรือส่งขายอิฐเมืองปทุมธานี มีมากเป็นอันดับหนึ่ง ครั้งหลังสุดเมื่อสร้างสนามบินดอนเมือง ทางการประกาศรับซื้อรับแลกอิฐกับข้าวสาร อิฐโบราณสถานวัดวาอารามต่าง ๆ ที่เมืองสามโคก ก็ถูกรื้อลงไปขายเป็นครั้งสุดท้าย แม้แต่อิฐหักตามท่าควายของหมู่บ้าน ยังถูกขุดถูกงมไปขายแก่ทางการ

บ้านสามโคกจากชุมชนมอญริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา สมัยอยุธยา กลายมาเป็นเมือง
สามโคก และเปลี่ยนแปลง เป็นเมืองปทุมธานี ในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ปัจจุบันคือ จังหวัดปทุมธานี บ้านสามโคกปัจจุบัน เป็นตำบลหนึ่ง ในเขตปกครองของอำเภอสามโคก มีหลายสิ่งหลายอย่างที่มีคุณค่า แก่การเรียนรู้ทั้งเตาเผา ตุ่มอีเลิ้ง โบราณสถาน โบราณวัตถุที่มีค่ายิ่งตามวัดต่าง ๆ ที่เปิดรับ สำหรับนักท่องเที่ยวอผู้มาเยือนเสมอ

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในประเทศไทย - มอญสามโคก จ.ปทุมธานี

# data[].attributes.attachment_link.description
มอญสามโคก จ.ปทุมธานี วีรวัฒน์ วงศ์ศุภไทย มอญสามโคก สามโคกมีชื่อปรากฏอยู่ ในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาอยู่หลายฉบับ ที่กล่าวถึงการอพยพชาวมอญเข้ามาอยู่ที่สามโคก ในปี พ.ศ. ๒๒๐๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ชาวมอญเมืองเมาะตะมะ ได้อพยพครัวเรือนหนีภัยสงครามเข้ามาประมาณ ๑๐,๐๐๐ คน ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งบ้านเรือนอยู่ ที่บ้านสามโคก นับเป็นครั้งแรกที่ชาวมอญได้เข้ามาตั้งบ้านเรือน บ้านสามโคกจากบันทึก ของฝรั่งต่างชาต ิที่เข้ามาค้าขาย ยังปรากฏในแผนที่แสดงเส้นทางแม่น้ำ จากทะเลอ่าวไทยถึงกรุงศรีอยุธยาซึ่งเขียนโดย "มองซิเออร์ เดอร์ รามา" ได้บันทึกชื่อหมู่บ้านในสมัยอยุธยาที่ทั้งสองฟากฝั่งลำน้ำเจ้าพระยา โดยเฉพาะแผ่นที่ชาวฮอลันดา เขียนขึ้นในปี ค.ศ. ๑๓๒๖ ตรงกับแผ่นดินพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ พ.ศ.

# data[].attributes.body
http://www.pathumthanitourist.com/th/site_content/25-2015-jul-27-11-10-41

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"ตำนานท้าวอู่ทอง" ที่จังหวัดปทุมธานี มีปรากฏอยู่ 2 เรื่อง คือ ตำนานเรื่องท้าวอู่ทอง เสด็จหนีโรคห่าผ่านมายังวัดมหิงสารามตำบลบางกระบือ อำเภอสามโคกเรื่องหนึ่งและตำนานเรื่องท้าวอู่ทอง อันเป็นประวัติวัดเทียนถวาย อำเภอเมืองอีกเรื่องหนึ่ง

ตำนานท้าวอู่ทอง ที่วัดมหิงสาราม ผู้เฒ่าผู้แก่ในตำบลบางกระบือ เล่าต่อกันมาว่าครั้งหนึ่งในอดีต ท้าวอู่ทองได้อพยพไพร่พล หนีโรคห่า ขณะผ่านเขตสามโคกเป็นเวลาใกล้ค่ำแล้วประกอบกับเกวียนชำรุด จึงหยุดพักไพร่พล ที่บริเวณวัดมหิงสาราม กับทั้งได้ออกปากขอยืมเครื่องมือจากชาวบ้านละแวกนั้น เพื่อนำมาซ่อมแซมเกวียนแต่ได้รับการปฏิเสธ ท้าวอู่ทองทรงพิโรธนัก และในคืนนั้นเองทรงแอบฝังทรัพย์สมบัติส่วนที่ไม่สามารถนำไปได้เพราะเกวียนชำรุด ไว้ในบริเวณวัด และสาปแช่งมิให้ผู้ใดนำทรัพย์สมบัติที่ฝังไว้ไปได้เลย สภาพปัจจุบันวัดมหิงสารามเป็นวัดร้าง ชำรุดทรุดโทรม เหลือเพียงผนังพระอุโบสถเพียง 4 ด้านเท่านั้นอยู่ห่างจากลำน้ำเจ้าพระยาประมาณสองกิโลเมตร สาเหตุที่ร้างมีผู้สันนิษฐานต่างกันไป บ้างก็ว่าเป็นเพราะลำน้ำเปลี่ยนทางเดิน บ้างก็คิดว่าเพราะกรุงแตกเมื่อปี พ.ศ. 2310

ตำนานท้าวอู่ทองจากคำบอกเล่าทางวัดเทียนถวาย ความว่า พระเจ้าอู่ทองได้อพยพผู้คนหนีโรคห่า พร้อมด้วยไพร่พล สัมภาระบรรทุกเกวียนมาประมาณแปดสิบเล่ม ได้หยุดพักไพร่พลอยู่ที่หนองแห่งหนึ่ง (ปัจจุบันเรียกชื่อว่า หนองปลาสิบ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของวัดเทียนถวาย ตำบลบ้านใหม่ อำเภอเมือง) ตอนกลางคืนได้จุดไฟสว่างไสวตลอดทั้งคืนนานเป็นแรมเดือน เมื่อโรคห่าสงบแล้ว ก่อนที่พระองค์จะเสด็จกลับได้โปรดเกล้าฯ ให้สร้างวัดในบริเวณที่เคยประทับขึ้น 1 วัด สมัยนั้นชาวบ้านเรียกว่า "วัดเกวียนไสว" ต่อมาแผลงเป็น "วัดเทียนถวาย"

ในพุทธศตวรรษที่ 18 ลงมา บริเวณสองริมฝั่งลำน้ำเจ้าพระยาตอนล่างเป็นอาณาบริเวณที่ตั้งของจังหวัดปทุมธานี ในอดีตเต็มไปด้วยป่าไม้หนาแน่นอุดมด้วยสัตว์ป่านานาชนิด บ้านเรือนราษฎร ตั้งเป็นกลุ่มเล็ก ๆ ริมฝั่งแม่น้ำ และบ้านเรือนเริ่มจะมีมากขึ้นในภายหลังที่พระเจ้าอู่ทอง ได้สถาปนา กรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีปทุมธานีคงเป็นเพียงชุมชนเล็กๆ เป็นต้นด่านกักนาวาก่อนที่จะเดินทางผ่านเข้ามาสู่ตัวเมืองกรุงศรีอยุธยา

ในรัชสมัยของสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พ.ศ. 1991-2031) ชุมชนในเขตจังหวัดปทุมธานี เริ่มขยายตัวเป็นชุมชนเมืองริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาตะวันออก ตั้งแต่บริเวณวัดสองพี่น้องถึง วัดป่างิ้วในปัจจุบัน (แต่เดิมเป็นที่ตั้งของวัด "พญาเมือง" และ "วัดนางหยาด") โดยมีคันคูเมืองโดยรอบปัจจุบันเหลือเพียงร่องรอยต่าง ๆ ในอดีตให้ได้เห็นเพียงเล็กน้อยเท่านั้น รู้จักกันในนามว่า "เมืองสามโคก"

เสียกรุงแก่พม่าครั้งแรก

ครั้นในปี พ.ศ. 2112 แผ่นดินพระมหินทราธิราชกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าครั้งแรก พระเจ้าหงสาวดีได้กวาดต้อนประชาชนพลเมืองไปประเทศพม่า คงเหลือไว้เพียงหมื่นเศษเป็นผลให้สามโคกกลายเป็นเมืองร้างไป

เมื่อพม่ารบกับจีน ในปี พ.ศ. 2202 ชาวมอญที่ถูกเกณฑ์เข้าร่วมในกองทัพพม่า ได้พากันหลบหนีจากกองทัพพม่า โดยพาครอบครัวออกจากเมืองเมาะตะมะ เข้ามากรุงศรีอยุธยาประมาณ 10,000 คน สมเด็จพระนารายณ์ฯ จึงโปรดเกล้าฯ ให้ครอบครัวมอญที่อพยพเข้ามาในครั้งนี้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านสามโคก ปรากฏตามพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตเลขาว่า

"ขณะนั้น (พ.ศ. 2202 ปีชวด โทศก) มังนันทมิตร ผู้เป็นอาพระเจ้าอังวะอยู่ปกครองเมาะตะมะ ส่วนชาวเมืองฮ่อไซร้ยกทัพมาล้อมเมืองอังวะ จะเอาฮ่ออุทิงผาซึ่งพาฉกรรจ์อพยพประมาณพันหนึ่งหนีไปพึ่งอยู่ ณ เมืองอังวะนั้น จึงมังนันทมิตรเกณฑ์เอาพล 32 เมือง ซึ่งขึ้นแก่เมืองเมาะตะมะนั้น 3,000 ให้ไปช่วยป้องกันเมืองอังวะ และมอญอันไปช่วยป้องกันก็หลีกหนีคืนมาเป็นอันมาก จึง มัง นันทมิตรก็ให้คุมเอามอญอันหนีมานั้นใส่ตะรางไว้ว่าจะเผาเสีย และสมิงนายอำเภอทั้ง 11 คนนั้น ควบคุมมอญประมาณห้าพันยกเข้าเผาเมืองเมาะตะมะและได้ตัวมังนันทมิตรจำไว้แล้ว จึงปรึกษากันว่าเรากระทำความผิดถึงเพียงนี้ ถ้าทราบถึงพระเจ้าอังวะก็จะมีภยันตรายแก่พวกเราเป็นแท้ และเราทั้งปวงหาที่พึ่งมิได้ จำจะพากันกวาดอพยพหนีเข้าไปพึ่งพระบรมโพธิสมภารสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวกรุงเทพทวาราวดี ศรีอยุธยา เอาพระเดชานุภาพปกเกล้าฯ ร่มเย็น เป็นที่พำนักจึงจะพ้นภัย ครั้นปรึกษาเห็นพร้อมกันแล้ว สมิงนายอำเภอทั้ง 11 นายก็กวาดต้อนครอบครัวรามัญในแว่นแคว้นเมืองเมาะตะมะทั้ง 32 หัวเมืองกับสมัครพรรคพวกของตัวและพรรคพวกมังนันทมิตรเป็นคนประมาณหมื่นเศษ แล้วให้ถอดมังนันทมิตรออกจากพันธนาการพากันอพยพออกจากเมืองเมาะตะมะ มาทางเมืองสมิถึงด่านพระเจดีย์ 3 องค์ ในปีระกา นพศกนั้น จึงสมิงนายอำเภอทั้ง 11 นาย ก็แต่งหนังสือบอกให้รามัญ ถือเข้ามาแจ้งกิจการแก่พระยากาญจนบุรีว่าจะเข้ามาสวามิภักดิ์เป็นข้าทูลละอองธุลีพระบาทพระยากาญจนบุรีก็ส่งหนังสือบอกเข้ามาถึงอัครมหาเสนาธิบดี ให้นำขึ้นกราบบังคมทูลพระกรุณาให้ทราบ พระบาทสมเด็จบรมบพิตรพระพุทธเจ้าช้างเผือกให้ทรงทราบเหตุ ก็ทรงพระโสมนัสดำรัสให้สมิงรามัญเก่าในกรุงถือ พลพันหนึ่ง ออกไปรับครัวเมืองเมาตะมะเข้ามายังพระมหานครแล้วทรงพระกรุณาโปรดให้พวกครัวมอญใหม่ไปตั้งบ้านเรือนอยู่ตำบลสามโคกบ้าง ที่คลองคูจามบ้าง ที่ใกล้วัดตองปุบ้างแล้วดำรัสโปรดให้สมิงนายกองทั้ง 11 คน เข้าเฝ้ากราบถวายบังคม ทรงพระมหาการุญภาพพระราชทานเครื่องยศ เครื่องเรือน และเสื้อผ้าเงินตรากับทั้งเคหฐานให้อยู่เป็นสุข แต่มังนันทมิตรนั้นป่วยลงถึงอนิจกรรม"

ฉะนั้น สมเด็จพระนารายณ์มหาราชที่ได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้มอญที่อพยพมาในครั้งนั้นตั้งบ้านเรือนอาศัยทำมาหากินที่ตำบลสามโคก และต่อมาทำให้ตำบลสามโคกเจริญรุ่งเรืองขึ้น จนมีฐานเป็นเมืองสามโคกและเป็นจังหวัดปทุมธานีในปัจจุบัน นับว่าพระองค์ทรงเป็นพระเจ้าแผ่นดินที่ได้ทรงทำนุบำรุงเมืองปทุมให้เจริญรุ่งเรืองเป็นหลักฐาน ชาวปทุมธานีจึงสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์มาจนตราบเท่าทุกวันนี้

ภายหลังจากที่พระยาวชิรปราการ กอบกู้เอกราชของชาวไทยไว้ได้ เมื่อครั้งเสียกรุงแก่พม่า ครั้งที่ 2 พ.ศ. 2310 ได้ประกาศตั้งเมืองหลวงขึ้นใหม่ เรียกว่า "กรุงธนบุรี" และปราบดาภิเษกขึ้นเป็น พระเจ้าแผ่นดิน เมื่อปลายปี พ.ศ. 2310 ทรงพระนามว่าสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ในปี พ.ศ. 2317 พม่าเกณฑ์ทหารมอญมาตีไทยที่ตำบลสามสบ ท่าดินแดง มีพญามอญหัวหน้า 4 คน คือ พระยาเจ่ง เจ้าเมืองอัตรัน เป็นหัวหน้าใหญ่ พระยาอู่ตละเลี้ยงและตละเกล็บ ทหารมอญเหล่านี้ต่างมีความแค้นเคืองพม่าที่ได้กระทำทารุณกรรมต่อชาวมอญ ดังนั้น แทนที่จะมารบกับไทยตามที่พม่าเกณฑ์มา กลับยกทัพเข้าตีพม่าเสียเองที่เมาะตะมะ จนพม่าต้องทิ้งเมืองหนีไปร่างกุ้งเพราะเข้าใจว่าทัพไทยบุกเข้าโจมตีโดยไม่ทันรู้ตัวทัพมอญบุกตีพม่ารุกเข้าไปจนได้เมืองสะโตงหงสาวดี ครั้นพอถึงร่างกุ้ง อะแซหวุ่นกี้แม่ทัพพม่า ยกกำลังขึ้นปราบปราม มอญสู้ไม่ได้จึงหนีเข้าพึ่งพระบรมโพธิสมภารทางเมืองตาก และด่านเจดีย์สามองค์ ประมาณ 10,000 คน พระเจ้ากรุงธนบุรี จึงโปรดเกล้าฯ ให้เตรียมพลไปรับครอบครัวมอญเหล่านั้นให้ไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่ปากเกร็ด แขวงเมืองนนทบุรีและ "สามโคก" ให้พระยารามัญวงศ์ มียศเสมอ จตุสดมภ์ หรือเรียกว่า "จักรีมอญ" เป็นหัวหน้าดูแลครัวมอญทั่วไป

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในรัชสมัยของพระองค์ เมื่อ พ.ศ. 2358 พระเจ้าปดุงกษัตริย์พม่าได้ทรงเกณฑ์แรงงานชาวมอญให้สร้างพระธาตุที่เมืองเมงถุน ให้เป็นเจดีย์ที่ใหญ่ที่สุดในโลก สร้างความลำบากยากเข็ญแก่ชาวมอญเหล่านั้นเป็นอย่างยิ่ง จึงพากันอพยพหลบหนีเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระมหากษัตริย์ไทยทางเมืองตาก เมืองอุทัยธานี และทางด่านเจดีย์สามองค์ เมืองกาญจนบุรี จำนวน 40,000 คน ดังกล่าวไว้ในพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ตอนหนึ่งว่า

"เมื่อทรงทราบข่าวว่า ครัวมอญอพยพเข้ามา จึงโปรดให้กรมพระราชวังบวรสถานมงคลเสด็จ ขึ้นไปคอยรับครัวมอญ ทีเมืองนนทบุรี จัดจากและไม้สำหรับปลูกสร้างบ้านเรือนและเสบียงอาหารของพระราชทานขึ้นไปพร้อมเสร็จทางเมืองกาญจนบุรี โปรดให้สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเจ้าฟ้ามงกุฏฯ (รัชกาลที่ 4) คุมไพร่พลสำหรับป้องกันครัวมอญ และเสบียงอาหารของพระราชทานออกไปรับครัวมอญทางหนึ่ง โปรดให้เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรีเป็นผู้ใหญ่เสด็จกำกับ

ทางเมืองตากนั้นโปรดให้เจ้าพระยาอภัยภูธร ที่สมุหนายกเป็นผู้ขึ้นไปรับครัวมอญมาถึงเมืองนนทบุรี เมื่อ ณ วันพุธ เดือน 9 แรม 3 ค่ำ ปีกุน สัปตศก จุลศักราช 1177 พ.ศ. 2358 เป็นจำนวน 40,000 เศษ โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งภูมิลำเนาอยู่ในแขวงเมืองปทุมธานีบ้าง เมืองนนทบุรีบ้าง"

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงเอาพระทัยใส่ ดูแลทุกข์ สุข ครอบครัวมอญเหล่านั้นมิได้ขาด ครั้นถึงขึ้น 13 ค่ำ เดือน 11 พ.ศ. 2358 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และกรมพระราชวังบวรมหาเสนานุรักษ์ ได้เสด็จประพาสเมืองสามโคกโดยทางชลมารค เพื่อทรงเยี่ยมเยียนชาวรามัญที่อพยพเข้ามาอาศัยอยู่ พระองค์ทรงประทับ ณ พลับพลาริมแม่น้ำเจ้าพระยาตรงกับเมืองสามโคก ทรงรับดอกบัวจากพสกนิกร ซึ่งนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายอยู่เป็นเนืองนิตย์ จึงพระราชทานนาม เมืองสามโคกให้เป็นสิริมงคลใหม่ว่า "ประทุมธานี"

นามเมือง "ประทุมธานี"

* จากการตรวจสอบเอกสารทางประวัติศาสตร์ โดยกรมศิลปากร สันนิษฐานว่า นามเมือง "ประทุมธานี" น่าจะมีที่มาจากการที่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย รัชกาลที่ 2 โปรดเกล้าฯ พระราชทานเมื่อคราวที่เสด็จฯ ไปรับบัวจากชาวมอญ ในเทศกาลประเพณีรับบัวที่สามโคก ซึ่งจัดขึ้นในเดือน 11 จ.ศ.1177 อันเป็นช่วงเวลาที่บัวออกดอกเป็นจำนวนมาก จึงได้พระราชทานนามให้สมกับเป็นแหล่งบัวชุกชุม อย่างไรก็ดี สำหรับวันที่แน่นอนของการพระราชทานนาม เนื่องจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์มิได้ระบุไว้ จึงมีการสันนิษฐานเทียบเคียงจากวันที่เริ่มประเพณีรับบัว วันขึ้น 13 ค่ำ เดือน 11 เรื่อยไปจนวันออกพรรษา ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11

สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้สรุปว่า ถ้าถือว่าประเพณีรับบัว เริ่มในวันขึ้น 13 ค่ำ เดือน 11 ก็พอจะอนุโลมได้ว่า วันพระราชทานนามเมือง "ประทุมธานี" ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ.2358 อย่างไรก็ดี การที่จะนำข้อสรุปว่า วันพระราชทานนามเมือง "ประทุมธานี" ตรงกับวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ.2358 ไปใช้อ้างอิง ต้องระบุให้เข้าใจโดย ทั่วกันว่า เป็นการสันนิษฐานแบบอนุโลมเท่าที่มีข้อมูลปรากฏ เนื่องจากยังไม่พบหลักฐานที่ชัดเจนในการบันทึกเรื่องนี้ (กรมศิลปากร)

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชหัตถเลขา ถึงสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งเป็นเสนาบดีกรมมหาดไทย พ.ศ. 2437 (ร.ศ. 113) ให้เมืองประทุมธานี นครเขื่อนขันธ์ เมืองสมุทรปราการ เป็นหัวเมืองแขวงมณฑลกรุงเทพฯ ทรงมีพระราชาธิบายว่า เป็นหัวเมืองที่อยู่ไกลกรุงเทพฯ เพียงพันเส้นเท่านั้น ประกอบกับมีโจรผู้ร้าย ชุกชุม ให้มาขึ้นสังกัดกระทรวงนครบาลเพื่อที่ลาดตระเวนจะจับโจรผู้ร้าย ไม่ต้องไปขอตราเจ้ากระทรวงมหาดไทยอีกต่อไป

ปี พ.ศ. 2441-2442 (ร.ศ. 117-118) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ทำบัญชีสำมะโนประชากรของเมืองประทุมธานี ปรากฏว่ามีประชากรในเมืองประทุมธานี ทั้งสิ้น 21,360 คน

พ.ศ. 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงให้ใช้คำว่า "จังหวัด" แทนคำว่าเมือง ดังนั้นเมืองประทุมธานี จึงเป็นจังหวัดประทุมธานีเป็นต้นมา โดยเปลี่ยนการเขียนใหม่ด้วย คือ "ประทุมธานี" เป็น "ปทุมธานี" ขึ้นอยู่กับมณฑลกรุงเก่า มีเขตการปกครอง 3 อำเภอ คือ อำเภอบางกะดี อำเภอสามโคก และอำเภอเชียงราก

ทั้งสามอำเภอตั้งอยู่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาใกล้ ๆ กัน และมีอาณาเขตการปกครองของแต่ละอำเภอเป็นแนวลึกไปทางทิศตะวันตก ซึ่งไม่เหมาะแก่การปกครองเป็นอย่างยิ่ง ทางราชการจึงได้ประกาศให้แบ่งเขตการปกครองเสียใหม่ และให้ย้ายอำเภอเชียงรากไปตั้งที่ตำบลระแหงทางทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรี เรียกว่า "อำเภอระแหง" ไปก่อน ตามหนังสือศาลากลางเมืองประทุมธานีที่ 824/3228 ลงวันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2458 แล้วให้เปลี่ยนชื่ออำเภอ ระแหง เป็นอำเภอลาดหลุมแก้ว แต่นั้นเป็นต้นมา

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่7 ทางราชการให้ยุบจังหวัดธัญญบุรี เมื่อ พ.ศ. 2475 ทำให้จังหวัดปทุมธานีมีเขตพื้นที่อีก 4 อำเภอเพิ่มเข้ามารวมเป็น 7 อำเภอ คือ อำเภอบางกะดี อำเภอสามโคก อำเภอลาดหลุมแก้ว อำเภอธัญบุรี อำเภอลำลูกกา อำเภอบางหวาย อำเภอหนองเสือ

(สำหรับอำเภอบางหวาย ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น "อำเภอคลองหลวง" เมื่อปี พ.ศ. 2448 เมื่อทางราชการโดยบริษัทคูนาสยาม ได้ขุดคลองที่สองเชื่อมคลองรังสิตทางทิศใต้กับคลองระพีพัฒน์ทางทิศเหนือแล้วเสร็จ เนื่องจากตัวอาคารที่ว่าการอำเภอตั้งอยู่ริมคลองที่หลวง (ราชการ) ได้ขุดขึ้น)

ดังนั้น เมืองสามโคก จึงเป็นที่ตั้งของจังหวัดปทุมธานีมาก่อน แต่เนื่องจากสภาพของเมืองมีลักษณะเป็นแหล่งอพยพ เจ้าเมืองผู้ใดมีบ้านเรือนตั้งอยู่ ณ ที่ใด ที่ว่าการเมืองก็อยู่ที่นั่นจึงทำให้ที่ว่าการเมืองต้องย้ายอยู่ถึง 8 ครั้ง ดังนี้ คือ

ครั้งที่ 1 ย้ายจากตำบลบ้านงิ้ว ปากคลองบ้านพร้าว บริเวณวัดพญาเมือง (วัดร้าง) ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ไปตั้งที่บ้านสามโคก ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยาระหว่างวัดตำหนักกับวัดสะแก

ครั้งที่ 2 ย้ายมาจากบ้านสามโคก ไปตั้งที่บ้านตอไม้ ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงกับวัดปทุมทองในปัจจุบัน

ครั้งที่ 3 ย้ายจากบ้านตอไม้ไปตั้งที่บ้านสามโคก ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยาตามเดิม

ครั้งที่ 4 ย้ายจากบ้านสามโคกไปตั้งที่ปากคลองบางหลวงไหว้พระ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ตำบลบ้านฉาง อำเภอเมืองปทุมธานี ปัจจุบัน

ครั้งที่ 5 ย้ายจากปากคลองบางหลวงไหว้พระไปตั้งระหว่างปากคลองบางโพธิ์ ฝั่งเหนือกับคลองบางหลวงฝั่งใต้ ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา

ครั้งที่ 6 (พ.ศ. 2459) ย้ายจากปากคลองบางโพธิ์เหนือไปตั้งที่บ้านโคกชะพลูใต้คลองบางทรายฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา

ครั้งที่ 7 (พ.ศ. 2460) ย้ายจากบ้านโคกชะพลู ไปตั้งที่ตำบลบางปรอก อำเภอเมืองปทุมธานี ปัจจุบัน ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา

ครั้งที่ 8 (พ.ศ. 2519) ย้ายจากตำบลบางปรอก ไปตั้งที่ตำบลบ้านฉางนอกเขตเทศบาลเมืองปทุมธานี ตรงสี่แยกถนนปทุมธานี-ลาดหลุมแก้ว ติดกับโรงพยาบาลปทุมธานีและด้านหน้าติดกับถนนแยกไปอำเภอสามโคก ย้ายไปปฏิบัติการเมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2419

การก่อสร้างอาคารศาลากลางจังหวัดปทุมธานี ที่ย้ายครั้งที่ 8 ใหม่นี้ ได้เริ่มลงมือก่อสร้างอาคารสมัย พลตรีวิทย์ นิ่มนวล เป็นผู้ว่าราชการจังหวัดปทุมธานี สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช ได้เสด็จมาทรงเป็นองค์ประธานประกอบพิธีวางศิลาฤกษ์ เมื่อวันศุกร์ที่ 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2518 ดังคำกราบทูลของพลตรีวิทย์ นิ่มนวล ผู้ว่าราชการจังหวัดปทุมธานี ที่ถวายรายงานแด่สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราชตอนหนึ่งว่า

".......เกล้ากระหม่อมและบรรดาข้าราชการ พ่อค้า ประชาชน ชาวจังหวัดปทุมธานีรู้สึกซาบซึ้งในพระกรุณาธิคุณ เป็นล้นพ้น ที่ฝ่าพระบาทได้ทรงพระกรุณาสละเวลาเสด็จมาเป็นองค์ประธาน ในพิธีวางศิลาฤกษ์ อาคารศาลากลางจังหวัดปทุมธานีหลังใหม่ในวันนี้ นับเป็นพระเดชพระคุณหาที่สุด มิได้...."

ที่ดินในการปลูกสร้างอาคารศาลากลางหลังใหม่นี้ คุณนายกฐิน กุยยกานนท์ ได้ยกให้กับทางราชการ จำนวน 16 ไร่ การก่อสร้างใช้เงินงบประมาณ ในการถมดินและก่อสร้าง รวมทั้งสิ้น 8,926,000 บาท (แปดล้านเก้าแสนสองหมื่นหกพันบาท)

เมื่อสร้างอาคารหลังใหม่เสร็จเรียบร้อยแล้ว จึงได้ขนย้ายพัสดุครุภัณฑ์ เอกสารต่าง ๆ จากศาลากลางเก่า ไปศาลากลางใหม่ เมื่อวันที่ 2 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2519

เมื่อนายสุธี โอบอ้อม มาดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดปทุมธานี ได้สนใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของเมืองปทุมธานีเป็นอย่างมาก ได้สำรวจค้นหาศาลหลักเมืองปทุมธานีและสอบถามชาวเมืองปทุมธานี แล้วปรากฏว่า เมืองนี้ได้โยกย้ายตัวเมืองอยู่หลายครั้งและไม่เคยมีศาลหลักเมืองมาก่อนเหมือนเมืองอื่น ๆ จึงดำริเห็นเป็นสำคัญว่า ควรจะสร้างศาลหลักเมืองไว้ให้มั่นคง เพื่อเป็นเครื่อง ยึดเหนี่ยวจิตใจของชาวปทุมธานี พร้อมทั้งให้เกิดความรักสามัคคีกันให้มากยิ่งขึ้น ทั้งยังจะนำความสงบสุขร่มเย็นมาสู่เมืองด้วย ความดำรินี้จึงเห็นพ้องต้องกันระหว่างข้าราชการ พ่อค้าแม่ค้า และประชาชน ได้ร่วมกันสละทรัพย์คนละเล็กคนละน้อย ดำเนินการสร้างศาลหลักเมืองขึ้น โดยเริ่มลงมือทำพิธีสะเดาะพื้นที่ที่จะสร้างศาลหลักเมือง เพื่อความสวัสดิมงคล เมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2519

ต่อมาสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก (วาสน์ วาสโน) ได้เสด็จมาทรงเป็นประธานวางศิลาฤกษ์หลักเมือง เมื่อวันจันทร์ วันที่ 3 มกราคม พ.ศ. 2520 ตรงกับเวลา 15.00 น. เดือนยี่ ขึ้น 14 ค่ำ ปีมะโรง ณ บริเวณหน้าศาลากลางจังหวัดปทุมธานี

ทางกรมศิลปากร ได้เป็นผู้ออกแบบประดิษฐ์ตัวเสาหลักเมือง ซึ่งทำด้วยไม้ชัยพฤกษ์ ที่ทางกรมป่าไม้ได้นำมาจากสวนป่าลาดยาว จังหวัดนครสวรรค์มอบให้ ครั้นเมื่อประดิษฐ์เสร็จเรียบร้อยแล้วได้นำเข้าพระตำหนักสวนจิตรลดาเพื่อทูลเกล้า ฯ ถวาย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 9) ทรงเจิมเมื่อวันศุกร์ วันที่ 24 มีนาคม พ.ศ. 2521 เวลาฤกษ์ 8.29 น. และในคืนนี้เวลาประมาณ 5 ทุ่ม ได้เกิดจันทรคราสจับครึ่งดวงเป็นที่น่าอัศจรรย์

เมื่อสร้างตัวศาลหลักเมืองแบบจตุรมุขยอดปรางค์เสร็จเรียบร้อยแล้ว จึงได้กำหนดการประกอบพิธียกเสาหลักเมืองจังหวัดปทุมธานี เมื่อวันพุธ วันที่ 23 สิงหาคม พ.ศ. 2521 โดยมี ฯพณฯ พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ นายกรัฐมนตรี ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย เป็นประธานในพิธี มีขบวนแห่ยาวเหยียด มีการสมโภชเฉลิมฉลองเป็นงานใหญ่อย่างเอิกเกริก

ศาลหลักเมืองจึงตั้งเด่นเป็นสง่า อยู่หน้าศาลากลางจังหวัดปทุมธานี มีผู้คนมากราบไหว้บูชากันอยู่มิได้ขาด นับว่าเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เป็นศูนย์รวมน้ำใจของชาวปทุมธานี ให้มีความรักสมัครสมานสามัคคีกันให้แข็งแกร่ง เพื่อปกป้องคุ้มครองสถาบัน ชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ อันเป็นที่เคารพรักยิ่งชีวิตของชาวไทย ไว้ให้มั่นคงถาวรสืบไปชั่วกาลนาน .

www.baanjomyut.com

* สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร

# data[].attributes.attachment_link.title
ประวัติปทุมธานี

# data[].attributes.attachment_link.description
"ตำนานท้าวอู่ทอง" ที่จังหวัดปทุมธานี มีปรากฏอยู่ 2 เรื่อง คือ ตำนานเรื่องท้าวอู่ทอง เสด็จหนีโรคห่าผ่านมายังวัดมหิงสารามตำบลบางกระบือ อำเภอสามโคกเรื่องหนึ่งและตำนานเรื่องท้าวอู่ทอง ...

# data[].attributes.headline
สาระสำคัญ 6302240 แทน ทรงกิติรัตน์

# data[].attributes.subject
สาระสำคัญ 6302240 แทน ทรงกิติรัตน์

# data[].attributes.body
เล่าขานต้านานเมืองสามโคก” จัดขึ้นระหว่างวันที่ 31 ตุลาคม – 2 พฤศจิกายน 2557 เป็นงาน เฉลิมฉลองครบรอบ 385 ปี เมืองสามโคกและครบรอบ 200 ปี จังหวัดปทุมธานี ภายในงานมีการแต่งหน้า เกล้าผมแบบมอญ มีนิทรรศการอาหารคาวหวานของไทยรามัญ มีการท้าข้าวแช่ กวนกาละแม กวนข้าว เหนียวแดง การแสดงต่างๆ เช่น ขบวนแห่หางหงส์-ธงตะขาบ การบรรเลงปีพาทย์มอญ การร้ามอญ การ เสวนาพงศาวดารมอญ และการขับเสภาเล่าเรื่องย้อนยุคชาวมอญ รวมถึงมีการออกร้านของกลุ่มชาวมอญ จากที่ต่างๆทั่วประเทศ

# data[].attributes.body
มอญสามโคก: ความหมาย (วัดและชุมชน)
วัตถุประสงค์ เข้าใจความหมายของ "มอญสามโคก" ระบุที่ตั้งวัด/ชุมชนที่เคยมี และชุมชนสำคัญในปัจจุบันได้
ประเด็นที่น่าสนใจ
- ความหมายของสามโคก
- มอญในไทยสมัยรัชกาลที่ 2 สามโคก ปากเกร็ด ปากลัด
- ชุมชนมอญสามโคกในอดีต
- ปักหมุดวัดมอญในสามโคก
- ชุมชนมอญสามโคกในปัจจุบัน (ความเปลี่ยนแปลง)

# data[].attributes.body
https://youtu.be/WssqK39VlfY

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ทั่วถิ่น แดนไทย

# data[].attributes.attachment_link.title
ทั่วถิ่นแดนไทย ตอน รู้เขา รู้เรา บ้านมอญสามโคก จ.ปทุมธานี

# data[].attributes.body
https://www.sac.or.th/exhibition/24communities/saladaengnua/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
คือนิทรรศการออนไลน์ที่ต่อยอดมาจากโครงการพัฒนาคลังข้อมูลชุมชน และเครือข่ายข้อมูลโดยศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) ที่เริ่มต้นขึ้นในปี พ.ศ. 2561 เพื่อทำหน้าที่สนับสนุน ส่งเสริมพลัง และสร้างศักยภาพชุมชนในท้องถิ่นให้เป็นผู้ 'รวบรวม' 'บันทึก/เก็บข้อมูล' 'จัดการ' และ 'สงวนรักษา' ข้อมูลร่วมกับภาคีต่างๆ เพื่อพัฒนาสิ่งที่จะเป็นประโยชน์ต่อชุมชนของตัวเองต่อไป ทั้งในด้านการศึกษา สังคม และเศรษฐกิจ

ตลอดระยะเวลาการดำเนินงาน โครงการพัฒนาคลังข้อมูลชุมชนและเครือข่ายข้อมูล ได้รับการสนับสนุนการทำงานของชุมชน 24 ชุมชน แบ่งเป็นรุ่นที่ 1 จำนวน 13 ชุมชน และรุ่นที่ 2 จำนวน 11 ชุมชน ประกอบไปด้วย

รุ่นที่ 1 (พ.ศ. 2562)

1. ชุมชนบ้านโป่งมะนาว อำเภอโป่งมะนาว จังหวัดลพบุรี

2. ชุมชนบ้านนาตุ้ม อำเภอลอง จังหวัดแพร่

3. ชุมชนบ้านห้วยตองก๊อ อำเภอเมือง จังหวัดแม่ฮ่องสอน

4. ชุมชนเชียงแสน อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

5. ชุมชนบ้านเหมืองแพร่ อำเภอนาแห้ว จังหวัดเลย

6. ชุมชนศาลเจ้าจุ้ยตุ่ยเต้าโบ้เก้ง จังหวัดภูเก็ต

7. ชุมชนบ้านผึ้ง อำเภอราษีไศล จังหวัดศรีสะเกษ

8. ชุมชนบ้านดอยล้าน อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย

9. ชุมชนมัสยิดบางอ้อ เขตบางพลัด กรุงเทพฯ

10. ชุมชนบ้านทุ่งบานเย็น อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา

11. ชุมชนตลาดใต้ อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง

12. ชุมชนเจ็ดริ้ว อำเภอบ้านแพ้ว จังหวัดสมุทรสาคร

13. ชุมชนวัดเทพากร เขตบางพลัด กรุงเทพฯ

รุ่นที่ 2 (พ.ศ. 2563)

1. ชุมชนโพนทราย อำเภอเขื่องใน จังหวัดอุบลราชธานี

2. ชุมชนตะเคียนทอง อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี

3. ชุมชนศาลาแดงเหนือ อำเภอสามโคก จังหวัดปทุมธานี

4. ชุมชนตลาดนาบอน อำเภอนาบอน จังหวัดนครศรีธรรมราช

5. ชุมชนบ้านทุ่งโฮ้ง อำเภอเมือง จังหวัดแพร่

6. ชุมชนบ้านเขวาสินรินทร์ อำเภอเขวาสินรินทร์ จังหวัดสุรินทร์

7. ชุมชนบางน้ำเชี่ยว อำเภอพรหมบุรี จังหวัดสิงห์บุรี

8. ชุมชนบ้านขุนแม่เหว่ย อำเภอท่าสองยาง จังหวัดตาก

9. ชุมชนบ้านนาในน้ำเหนือเขื่อนภูมิพล อำเภอสามเงา จังหวัดตาก

10. ชุมชนเมืองเชียงคำ อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา

11. ชุมชนบ้านสบเกี๋ยง อำเภอปง จังหวัดพะเยา

ทุกชุมชนได้ลงมือเก็บ 'ข้อมูลชุมชน' ด้วยตัวเอง โดยใช้เครื่องมือสำหรับศึกษาชุมชนเบื้องต้น 3 เครื่องมือ ได้แก่ แผนที่เดินดิน ปฏิทินชุมชน และประวัติศาสตร์ชุมชน

นอกจากนี้ ยังมีการเก็บ 'ข้อมูลเฉพาะ' ของแต่ละชุมชนที่แตกต่างกันไป ทั้งข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องได้ เช่น สมุดเก่า หนังสือใบลาน ภาพถ่าย อาคาร โบราณสถาน ฯลฯ และข้อมูลมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ เช่น ภาษา วรรณกรรมพื้นบ้าน ศิลปะการแสดง งานศิลปหัตถกรรม พิธีกรรม งานเทศกาล ฯลฯ จนได้ข้อมูลที่มีความสำคัญและมีคุณค่ากับชุมชน อาทิ ข้อมูลวัตถุในพิพิธภัณฑ์ ข้อมูลลายผ้าพื้นเมือง ข้อมูลเอกสารโบราณของชุมชน ข้อมูลวัฒนธรรมอาหารของชุมชน ฯลฯ

เมื่อได้ข้อมูลชุมชนและข้อมูลเฉพาะแล้ว ข้อมูลทั้งหมดจะได้รับการจัดการอย่างเป็นระบบตามมาตรฐานสากลด้วยกระบวนการ 'การจัดการวงจรชีวิตข้อมูล' (Data Lifecycle Management) จากนั้นนำข้อมูลที่ผ่านการจัดการแล้วไปจัดเก็บและเผยแพร่ในเว็บไซต์คลังข้อมูลชุมชน

นิทรรศการ 'The ชุมชน' จึงเป็นการนำเสนอข้อมูลที่น่าสนใจของชุมชนที่ได้จากการเก็บรวบรวมโดยชุมชน ภายใต้แนวคิด 'คนที่รู้เรื่องของเราดีที่สุด คือ ตัวเราเอง' มาจัดแสดงในรูปแบบออนไลน์ เพื่อเน้นย้ำให้เห็นศักยภาพของแต่ละชุมชนในการเก็บรวบรวมข้อมูลชุมชนด้วยตัวเอง รวมถึงตอกย้ำให้เห็นบทบาทและความสำคัญของคนในชุมชนในฐานะเจ้าของวัฒนธรรมที่สามารถร่วมกันรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมเหล่านี้ไม่ให้สูญหายไปตามกาลเวลา

ทั้งนี้ เพื่อให้มรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้ได้รับการสงวนรักษา ส่งต่อ และสืบทอดในชุมชนต่อไป รวมถึงเพื่อให้ผู้ที่สนใจสามารถนำข้อมูลที่เก็บรวบรวมไว้อย่างเป็นระบบไปใช้ประโยชน์ได้ในอนาคต

# data[].attributes.body
https://www.bagindesign.com/rmen-mon-people-2/

# data[].attributes.body
สมเด็จพระนารายณ์มหาราช ทรงโปรดเกล้าฯ ให้ชาวมอญเหล่านี้อพยพมาตั้งถิ่นฐานอยู่ในเมืองสามโคก ซึ่งนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณที่ชาวมอญยังคงสำนึกอยู่ในใจเสมอ และพร่ำบอกพร่ำสอนถึงลูกหลานอยู่เสมอว่า พระมหากรุณาธิคุณของพระมหากษัตริย์ไทย ชาวมอญนับชั่วลูกชั่วหลานจักต้องไม่ลืม และหากสิ่งใดที่สามารถกระทำเพื่อเป็นการตอบแทนพระคุณได้ จักต้องทำโดยไม่รีรอ ชาวมอญได้อาศัยอยู่ในพื้นที่สามโคกนับแต่นั้น และได้สร้างความเจริญรุ่งเรืองให้กับสามโคก เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน และยังอนุรักษ์รูปแบบ ศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณีได้อย่างน่าชื่นชม

# data[].attributes.attachment_link.title
รายงานมอญสามโคก ครบ

# data[].attributes.attachment_link.title
รายงานมอญสามโคก ครบ

# data[].attributes.headline
โครงการ 3 แก้ 

# data[].attributes.subject
โครงการ 3 แก้ 

# data[].attributes.attachment_link.title
รายงานมอญสามโคก ครบ

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอinfo_ชุมชนมอญสามโคกในอดีต

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอinfo_ชุมชนมอญสามโคกในอดีต

# data[].attributes.body
6300683 ณัฐริกา อุบลวรรณ

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอinfo_ความหมายของสามโคก มอญสามโคก

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอinfo_ความหมายของสามโคก มอญสามโคก

# data[].attributes.body
6302228 บุญรัตน์ ฤทัยแช่มชื่น

# data[].attributes.headline
ชุมชนมอญสามโคกในปัจจุบัน

# data[].attributes.subject
ชุมชนมอญสามโคกในปัจจุบัน

# data[].attributes.body
ชุมชนมอญสามโคกในปัจจุบัน

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในปัจจุบัน-2

# data[].attributes.headline
ประโยชน์ที่ได้รับจากการศึกษา

# data[].attributes.subject
ประโยชน์ที่ได้รับจากการศึกษา

# data[].attributes.body
ประโยชน์ ที่ได้รับจากการศึกษา

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในปัจจุบัน-3

# data[].attributes.attachment_caption
ชุมชนมอญในปัจจุบัน

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอinfo_ชุมชนมอญในปัจจุบัน

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอinfo_ชุมชนมอญในปัจจุบัน

# data[].attributes.body
6301270 ธีรภัทร์ บุญฤทธิ์

# data[].attributes.attachment_link.title
ชุมชนมอญในปัจจุบัน

# data[].attributes.attachment_caption
ประโยชน์ที่ได้จากการศึกษา

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอinfo_ประโยชน์ที่ได้จากการศึกษา

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอinfo_ประโยชน์ที่ได้จากการศึกษา

# data[].attributes.body
6301270 ธีรภัทร์ บุญฤทธิ์

# data[].attributes.attachment_link.title
ประโยชน์ที่ได้จากการศึกษา

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอinfo_มอญปากเกร็ด ปากลัด

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอinfo_มอญปากเกร็ด ปากลัด

# data[].attributes.body
6302240 แทน ทรงกิติรัตน์

# data[].attributes.headline
เสียงนำเสนอ info_ปักหมุดวัดมอญในสามโคก

# data[].attributes.subject
เสียงนำเสนอ info_ปักหมุดวัดมอญในสามโคก

# data[].attributes.body
6301982 พัชรินทร์ พราหมหีด