# data[].attributes.headline
Криптография

# data[].attributes.subject
Криптография

# data[].attributes.body
Криптография-бұл олардың құпиялылығын, тұтастығын және аутентификациясын қамтамасыз ету үшін деректерді түрлендірудің математикалық әдістері мен алгоритмдері туралы ғылым. Криптография ақпаратты қорғау, авторлықты растау және авторизациялау үшін шифрлау және шифрды ашу әдістерін зерттейді.

"Криптография" термині екі грек сөзінің тіркесімінен шыққан: криптос — "құпия" және графо — "жазу", бұл сөзбе-сөз аударғанда "құпия жазу"дегенді білдіреді.

# data[].attributes.headline
Екілік жүйе дегеніміз не?

# data[].attributes.subject
Екілік жүйе дегеніміз не?

# data[].attributes.body
Сәлеметсіз бе, оқушылар! Информатика сабағында біз компьютерлердің ақпаратты қалай сақтайтынын талқылаймыз. Компьютерге арналған барлық ақпарат екілік түрінде ұсынылады. Екілік жүйе – 0 және 1 сандарынан тұратын сандық жүйе. Бұл жүйе компьютерлердің жұмыс істеу принципінен шығады, өйткені олар транзисторлар арқылы тек екі күйді (қосу/өшіру) түсінеді. Мысалы, 10 ондық жүйеде екілікте 1010 болады.

# data[].attributes.headline
Негізгі элементтер: Биттер және байттар

# data[].attributes.subject
Негізгі элементтер: Биттер және байттар

# data[].attributes.body
Екілік жүйеде ақпарат биттерден құралады. Бит – екілік цифрдың ең кіші бірлігі, 0 немесе 1. 8 бит бір байт құрайды. Мысалы, бір әріпті сақтау үшін 1 байт жеткілікті. Компьютерлер миллиардтаған биттерді өңдейді, бұл олардың жылдамдығын қамтамасыз етеді. Қазақша мысал: 'А' әрпін екілікте 01000001 деп жазамыз.

# data[].attributes.headline
Екілік жүйенің артықшылықтары

# data[].attributes.subject
Екілік жүйенің артықшылықтары

# data[].attributes.body
Екілік жүйе компьютерлер үшін қарапайым және сенімді. Ол логикалық операцияларды жеңілдетеді: AND, OR, NOT. Бұл процессорлардың жұмысын жылдамдатады. Информатикада біз екілік сандарды ондыққа айналдыруды үйренеміз, мысалы 111 (7 ондық) = 1*4 + 1*2 + 1*1.

# data[].attributes.headline
Ақпараттың екілік түрде кодталуы

# data[].attributes.subject
Ақпараттың екілік түрде кодталуы

# data[].attributes.body
Компьютерде мәтін, суреттер, дыбыс барлығы екілік кодқа айналады. Мәтін үшін ASCII немесе Unicode қолданылады. Суреттер пиксельдердің түстерін RGB екілік кодпен сақтайды. Бұл барлық ақпаратты бірдей форматта өңдеуге мүмкіндік береді.

# data[].attributes.headline
ASCII дегеніміз не?

# data[].attributes.subject
ASCII дегеніміз не?

# data[].attributes.body
ASCII (American Standard Code for Information Interchange) – ақпараттық алмасуға арналған америкалық стандартты код. Бұл 1963 жылы құрылған 7-биттік код, кейін 8-битке кеңейтілді. Ол ағылшын әріптерін, сандарды және арнайы символдарды екілік сандарға айналдырады. Мысалы, 'A' – 65 ондық, екілікте 01000001.

# data[].attributes.headline
ASCII кестесінің құрылымы

# data[].attributes.subject
ASCII кестесінің құрылымы

# data[].attributes.body
ASCII кестесі 128 символды қамтиды (0-127 кодтары). 0-31 кодтар басқару символдары (мысалы, жаңа жол), 32-127 – басып шығаратын символдар. Қазақша: 'А' әрпін ASCII-де жоқ, бірақ орыс немесе Unicode-де кодталады. Стандарт ASCII тек латын әріптерін қолдайды.

# data[].attributes.headline
ASCII кодтың қолданылуы

# data[].attributes.subject
ASCII кодтың қолданылуы

# data[].attributes.body
ASCII интернетте, файлдарда, принтерлерде қолданылады. Ол мәтіндік файлдардың стандарт форматы. Мысалы, 'Hello' сөзі ASCII-де: H=01001000, e=01100101, т.б. Бұл код ақпарат алмасуды жеңілдетеді, өйткені барлық құрылғылар оны түсінеді.

# data[].attributes.headline
ASCII-дің шектеулері және баламалары

# data[].attributes.subject
ASCII-дің шектеулері және баламалары

# data[].attributes.body
ASCII тек ағылшын тіліне бейімделген, қазақ әріптері үшін жеткіліксіз. Сондықтан Unicode (UTF-8) қолданылады, ол 1 миллионнан астам символды қолдайды. Информатикада біз ASCII-ден бастап, Unicode-ге өтеміз.

# data[].attributes.headline
Практикалық мысал: Кодтау

# data[].attributes.subject
Практикалық мысал: Кодтау

# data[].attributes.body
Мысал: 'Қ' әрпін кодтау. Стандарт ASCII-де жоқ, бірақ екілік жүйеде барлық символдар кодталады. ASCII мысалы: 'A' (65) = 64+1 = 01000001. Сабақта біз осындай кодтарды есептейміз.

# data[].attributes.headline
Екілік пен ASCII бірігуі

# data[].attributes.subject
Екілік пен ASCII бірігуі

# data[].attributes.body
Компьютер мәтінді ASCII арқылы екілікке айналдырады. Мысалы, 'Hi' = H (72: 01001000) + i (105: 01101001). Бұл файлдарды сақтауға мүмкіндік береді. Қазақ оқушыларына: Біздің тілдегі мәтінді кодтау үшін кеңейтілген кодтарды пайдаланамыз.

# data[].attributes.headline
Қолданбалы мысал: Файл өлшемі

# data[].attributes.subject
Қолданбалы мысал: Файл өлшемі

# data[].attributes.body
1 KB = 1024 байт = 8192 бит. Мәтіндік файлда әр әріп 1 байт алады. ASCII арқылы 1000 әріптің файлы шамамен 1 KB болады. Бұл сақтау орындарын есептеуге көмектеседі.

# data[].attributes.headline
Тарихи маңызы

# data[].attributes.subject
Тарихи маңызы

# data[].attributes.body
Екілік жүйе Джордж Бул мен Чарльз Бэббиджтен басталады. ASCII 1960-жылдары телеграф пен компьютерлер үшін құрылды. Қазір ол негіз болып қала береді.

# data[].attributes.headline
Сабақ қорытындысы

# data[].attributes.subject
Сабақ қорытындысы

# data[].attributes.body
Бүгін біз екілік жүйенің және ASCII-дің компьютер ақпаратын қалай ұсынатынын түсіндік. Келесі сабақта Unicode-ді зерттейміз. Сұрақтарыңыз болса, сұраңыздар!

# data[].attributes.body
1-тапсырма

# data[].attributes.headline
ASCII кестесі

# data[].attributes.subject
ASCII кестесі

# data[].attributes.body
Осы сөздерді екілік кодқа аудар.

# data[].attributes.body
Осы сөздерді екілік кодқа аудар.