# data[].attributes.attachment_link.title
CPI Eretza berri IPI - Egutegia - 2023(e)ko martxoak - 6 January 2023

# data[].attributes.attachment_link.title
Generador de cómics, storyboards y novelas gráficas GRATIS

# data[].attributes.attachment_link.description
Pixton es el generador de cómics y storyboards más popular del mundo para profesorado y alumnado. Crea una cuenta gratis y haz cómics para las clases de inglés, plástica, historia, sociales, matemáticas o ciencias.

# data[].attributes.attachment_link.description
Google Forms - create and analyze surveys, for free.

# data[].attributes.attachment_link.description
Google Forms - create and analyze surveys, for free.

# data[].attributes.attachment_link.description
Google Forms - create and analyze surveys, for free.

# data[].attributes.attachment_link.description
e-vocación es una iniciativa de Santillana, que te proporcionará aquellas pequeñas cosas que tanto pueden ayudarte en el día a día. En e-vocación encontrarás recursos, noticias y una variada oferta de ocio con interesantes descuentos y promociones.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ficha online de Alegiak para 2.DBH. Puedes hacer los ejercicios online o descargar la ficha como pdf.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Don Viktor Munibe ta Arangurengori

Osasuna, pakea, ta urte luzeak

Nere zalduntxoa: Artu ditudan ezkero gogoak argitara emateko Ipui onen liburutxo bat, erabaki bear nuan nori bere eskintza egin. Buruari neke gogor ta gogaitkarririk eman gabe, nori asmatzen, zu izan bear ziñan, nik artu bear nuena. Ipuiok atera nai ditut gaztetxo, ta nekazarientzat, edo Bizkaian esan oi dan bezela, nekezaleentzat. Zure urte laburrak gaztetxoen artean ipintzen zaituzte. Nai banu agertu zure andikitasuna jatorriz, ta zure Asaba jaunen argitasuna goi goi ipiñi, erraz izango nuke aitatzeaz bakarrik Munibeak, Idiakezak, Ugarteak, Aranzibiak, Sasiolak, Arizagak, Arangurenak, Alabak, ta onelako beste izen eder ezagutuak non nai. Zure Asaben artean arkituko nituke, Loiolakoak ere, ta alkartzen, ta odoltzen zerala lurreko lau alde, ta zeruan ere ezagutua dan San Ignaziorekin. Au ala da; baña itz alperrak dira onelakoak zuretzat. Nekazari baten semetxo bati egingo diozu zuk agur ain gozoa, nola Errege batenari, ta orobat da zuretzat abarkadun mutiltxoa nola, zapata bitxituz estalia.

Badakit jatorriz bezela dakartzula nekazariei asko nai izatea, ta arpegi gozatsua erakustea. Ezagutu zutenak izen oneko zure Aita-Aita Jaun D. Xabier Maria Munibe ta Idiakezko, ez daukate azturik bere lautasuna nekazari guzientzat; nola ematen zioen eskua estu estu, ta laztantasunez baserritarrai. Zenbat bere errenterok esan oi zuten: "Ez degu iñor, gure nagusiak baño agur gozoagorik egiten digunik!". Bere atsegin guzia zan jakitea ondo bizi zirala bere errenteroak, ta gogoan zerabillen, oen izerdiak diru guzieak baño geiagora igoten zuela. Onegatik zuten ain maite, ta ez zuen gutxiago irabazi alde onetatik bere izen ona zabaltzeko, bere jakituria ta beste doai andietatik baño.

Berriz zure Aita jaun, ta nere ongille D. Antonio Maria Munibekoak bularretik bezela dakar nekazarien maitetasuna. Zein sarri enzun oi dan Markinan, ta bere inguruetan, Konde Peñafloridakoak baserritarrai egiten dioen, agur ederra! Bestetik? ez da bizi bere borondatez, ta aukera osoz baserritar eginda bezela? Bai: Erri andietako ospe, iskanbilla, ta kateatasunak baño naiago du Munibeko Jauregi baserrituan lauki egunak igarotzea, andi-usaiak alde batera largarik, o nere zalduntxoa! jostatzen da zurekin, ta zure arreba, ta bere alaba biekin; jolasez bezela, agiraka, mukertasun, ta zigor gabe erakasten dizutela irakurten, ta izkribitzen. Zein ikusteko ederra azitegi, ta ikasleku eginda Munibeko Etxea., ta zure arrebatxo Maria Pilar, ta Maria Karmengo Amandrearen aldamenean berai ditzaizken esku-bearretan.

Berriz, nolakoa zure poza ekustean txaltxoak jostatzen zelaian, izutu ta gogaitik egin gabe enzuten dituzunean idi, ta beien orroak? Bildotsak dabiltzanean parlanzuan, nolako farra gozoak? Zoazenean gaztañadietara, ta arkitzean perretxikuak, nolako pozarekin ez zoaz Aita jaunari esatera, topatu ditut urdin eder bat, ta urritx bi bareak jan gabeak? Au bai dala bizitza kategabe, ta erri andietako lotutasun, edo labañkeriarik ez duena!

Orain bada, zu zera guziz Ipui-zalea. Aua zabalik enzuten egoten zera aspertu gabe Aita jaunak kontatzen dizkitzunean. Leiatzen zera zeu ere buruz ikasten, ta besteai gero kontatzen. Berriz euskera egiten dezu, dala Giputzen, dala Bizkaitarren gisan. Guzira zaude egiña. Beraz alde guzietatik zor nizun zuri liburu onen eskintza, edo presente labur au. Arkituko dezu kanta gaitzat katu eizariaren Ipui zortzikoan berariz ipiñia. Badezu nork zortziko berri bat soñuan atera, ta irutzen bazera zere arreba gaztetxo aitatu ditudanekin, zein ederki irtengo duen katuaren zortzikoak. Aita jaunak biolinarekin laguntzen dizutela. Arzazu bada nere borondate onaren agermena, ta gelditzen da zure agindura, zure eskutxoai muñ egin naiz.

Bizenta Antonia Mogel ta Elgezabal

# data[].attributes.attachment_link.description
Don Viktor Munibe ta Arangurengori Osasuna, pakea, ta urte luzeak Nere zalduntxoa: Artu ditudan ezkero gogoak argitara emateko Ipui onen liburutxo bat, erabaki bear nuan nori bere eskintza egin. Buruari neke gogor ta gogaitkarririk eman gabe, nori asmatzen, zu izan bear ziñan, nik artu bear nuena.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Badakit, enzunaz beste gabe, neskatx gazte baten izena dagoala itxatsirik liburutxo onen aurrean, jardungo dutela siñuka ez gutxik, diotela beren artean, iñoren lumaz janzi nai duela bela txikiak; au da, besten bearrak artu nai ditudala neretzat: ez dago kiola neskatxa bati bururik ausitze liburugiñen: asko duela goru.a, naiz jostorratza zuzen erabiltzea. Nola nik siniserazoko diet askori, euskeratu ditudala erdaldun jakitunak argiratu dituzten ipuiak? Nolako arrotasuna berriz latiñezko itzkuntzarekin liburu onen asmoa agertzea? Orretarako bear litzake jakitea euskera, gaztelania, eta latinezko iru izkuntzak. Zein gauza sinisgaitza neskatxa bategan!". Bizenta Mogel, "Irekurle Euskaldunari", Ipui Onac.
Bizenta Antonia Mogel Elgezabal Azkoitian jaio zen 1782an, eta euskaraz idatzi zuen lehen emakumetzat dugu. Ez da gauza gutxi, kontutan izanik garai hartan emakume oso gutxik zutela ikasketak jasotzeko aukera. Alta, Mogelen ausardia bikoitza izan zen, urte haietan emakume askok egin zutenaren kontra, zuzenean bere izenarekin sinatzen ausartu zelako. Irudikatu une batez, 22 urteko emakume gaztea, libreki eta euskaraz idazten lehenbizikoz; hain justu, 1804an Ipui onac kaleratu zuenean.

Mogelek euskal literaturaren historian bere izena zizelkatu arren, jasotako arreta ez da behar bezain bestekoa izan, kontutan hartzen badugu XIX. mendean argitara eman ziren hainbat alegia-libururen erreferentzia bihurtu zela, eta baita euskarazko haur eta gazte literaturari hasiera eman ziola ere. Emakume batek bere garaian zituen muga eta oztopoak gaindituz, euskal literatur tradizio androzentrikoa apurtu zuela esan daiteke.

Garaian arraroa zen emakume ikasi bat topatzea, baina Bizentak irakasle fina topatu zuen bere osaba Juan Antonio Mogelengan, hain zuzen, Peru Abarkaren egilearengan. Oso gaztea zela, umezurtz geratu eta Markinan bizi izan ziren anai-arrebak osabarekin. Hark, euskaraz, gaztelaniaz eta latinez irakurtzen eta idazten irakatsi zion. 1817an Eleuterio Basozabalekin ezkondu eta Abandora joan zen bizitzera. Abandon zendu zen 72 urterekin, 1854an. Agiriek diotenez, emakume azkarra izan zen, eta ongi baliatu zituen osabarengandik jaso zituen irakaspen klasiko eta erlijioso guztiak.

Bizenta Mogelen idazlanik ezagunena I pui onac; ceintzuetan arquituco dituzten euskaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vizitza zucentzeco da; 1804an argitaratu zuen, osaba hil zen urte berean, hogeita bi urte besterik ez zituela. Liburuaren hitzaurrean bertan adierazten duenez, latina ondo zekien. Esoporengandik hartutako berrogeita hamar alegia euskaratu zituen, bizkaieraren ukituak dituen gipuzkeraz.

Euskal literaturaren historian garrantzi handi liburua da Mogelek idatzitakoa; egungo ikuspuntutik bere lanaren helburu hezitzaile eta moralak ez dira oso garaikideak, baina testuen balio literarioa ezin uka daiteke. Euskarazko lehen fabula-liburua da hau. Garai hartan latinetik itzultzea ez zen lan makala, euskara arauturik ez zegoenez, euskalki desberdinen artean erabakitzea zaila baitzen. Bertsoak ere idatzi zituen. Hala, Mogelen lan honek euskal prosa literarioaren sorreran edo haur eta gazteentzako literaturaren sorreran lehen oinarriak definitu zituen. Liburuak oso harrera ona izan zuen eta berrargitarapen ugari ezagutu ditu.

Mogelek tradizio herritarra izan zuen bere ipuinen oinarri, alegialari klasikoek eta herriak ere arrunt maiteak izan baitituzte beti abereengandik jasotako irakaskizunak. Abereen irudimenezko mundua gizarteaz hitz egiteko erabili izan dute alegialariek: animalien arteko elkarrizketa eta harremanek gizakion arteko arazoak islatu nahi izan dituzte. Hala, iturri klasikoez gain, herri-ipuinetatik ere jaso zituen bere liburua osatzeko ideiak. Horregatik, ipuinetan animalien arteko elkarrizketak jaso zituen.

Beste lanik ere egin zuen: Gabonetaco cantia Bizkaitar guztientzat (1819) izeneko kantuaren egilea izan zen, Mahn-en antologian jasoa; Espaiña-ko Gotzai-buruaren Artzai idazkia (1820) euskaratu zuen; eta Ulibarriarabarraren testuak orrazten ere lagundu zuen.

Hemen zaudenez... interesatzen zaizu?

# data[].attributes.attachment_link.title
Bizenta Mogel, euskarazko lehen emakume idazlea

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia liburuetan gizonezkoak izan ohi dira nagusi, emakume izate soilagatik askok ez baitute merezitako ospea eskuratu eta euren lan, zein borrokak anonimatu iraingarrian ahaztuak gelditu baitira. Emakume hauei merezi duten lekua eman nahi izan diegu, etorkizunean belaunaldi berrien erreferente izan daitezen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Alegien berreskuratzea batera etorri zen denboran Elizak ipuin tradizionalak arbuiatzearekin. Alegiak baitziren irakaskuntzarako eta hezibiderako material egokiak, moralaren aldetik. Bizentak gai horri buruz hitz egiten du hitzaurrean, dioela:

"Umeago nintzanean berriz entzun oi nituen, zoro zororik, ta pocez erotuta, atso ipuiac. Sinisten nituen eguia andi batzuec becela. Peru ta Mariaren ipui farragarri ta sustrai gabeac (...) Orain, bada, ¿ondoric, ta ondorengo onic ez cecarten ipui eroac ambat atseguin ematen bacidaten, nere adinaren arguiabarretan sartu baño leenago, zenbat eztituco ez zan nere biotza irakurri nituenean guerora ipui onac?".

Beraz, XIX. mendearekin batera, alegiak iritsi ziren Euskal Herrira, haurrak eta nekazariak egoki hezitzeko tresna gisa, eta Bizenta Mogelen alegiak izan ziren tradizio berri horretako lehen katebegia.

Xabier Etxanizen iritziz, Bizenta Mogelen Ipui onac euskaraz haurrentzat idatzitako lehen obra didaktikoa izan zen, Europan zehar oso zabaldua zegoen "irakatsi atsegin emanez" korrontearen barruan. Gaineratzen du Mogel ez zela mugatu itzulpenera, eta zenbait alegiatan bere iritzia ere ematen duela alegien helburu didaktiko eta morala argiago utziz.

Beldarrainek dioenez, Bizentak ez du inon esaten ez latinetik ez grekotik euskaratu zituenik alegiak, baina latinari egin zion aipamen batek alegien iturriari buruzko nahasmena sortu du. Gaineratzen du González de Záratek Juan Hurus-ek 1489an Zaragozan argitaratu zuen La vida de Esopo con sus fábulas historiadas delakoa jotzen duela Ipui onac obraren iturritzat. Hala ere, Beldarrainen beraren ikerketaren ondorioz jakin dezakegu gaur Bizentak itzulpenerako baliatu zuen iturria bere garaian argitaratutako Isopete bat izan zela, hau da, Esoporen alegien gaztelaniazko bildumetariko bat.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mogel, Bizenta - Auñamendi Eusko Entziklopedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Alegien berreskuratzea batera etorri zen denboran Elizak ipuin tradizionalak arbuiatzearekin. Alegiak baitziren irakaskuntzarako eta hezibiderako material egokiak, moralaren aldetik. Bizentak gai horri buruz hitz egiten du hitzaurrean, dioela: "Umeago nintzanean berriz entzun oi nituen, zoro zororik, ta pocez erotuta, atso ipuiac. Sinisten nituen eguia andi batzuec becela.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bizenta Antonia Mogel Elgezabal ( Azkoitia, Gipuzkoa, 1782ko ekainaren 6a - Abando, Bizkaia, 1854ko irailaren 29a) euskal idazlea izan zen. Osaba Joan Antonio Mogelek ikasketak eman zizkion etxean. Horri esker, garai hartako emakume batentzat erabat ohiz kanpokoa zen hezkuntza akademikoa lortu zuen. izenburuko alegia-bilduma idatzi zuen, eta 1804an argitaratu.

Lehen urteak

1782an Azkoitian (Gipuzkoa) jaioa, Abandon (gaur egun Bilbo, Bizkaia) hil zen 1854an. Bera baino urtebete zaharragoa zen neba Juan Jose Mogel ere euskal idazlea izan zen.

Oso gaztea zela, umezurtz geratu eta Markinan bizi izan ziren anai-arrebak osabarekin, Joan Antonio Mogel apaiz idazlearekin, bizitzera joan zen. Osabak, Peru Abarkaren egileak, euskaraz, gaztelaniaz eta latinez irakurtzen eta idazten irakatsi zion. 1817an Eleuterio Basozabalekin ezkondu eta Abandora joan zen bizitzera. Ez dugu ahaztu behar garai hartako baserritar gehienak behartsuak zirela eta krisi ekonomiko eta soziala ikaragarria zela. Azkenean, matxinadak eta gudak piztu ziren.

Idazle gisa

Luis Villasantek Euskal Literaturaren Historia n honako hau zioen:

"

Bizentak liburu bikaina utzi digu zenbait kontzepturengatik. Lehenik, emakume batek idatzi zuelako, kasu bakarra baita euskal literatura zaharrean. Azpimarratzekoa da egileak 22 urte besterik ez zituela eleberria argitaratu zuenean, 1804ean, bere osaba apaiza hil zen urte berean.

"

Garai hartan ez zegoen ondo ikusia emakumeek idaztea, eta zenbaitetan gizonen izengoitia erabiltzen zuten, Fernán Caballerok (Cecilar Bohl de Faber), adibidez. Rosa Gudmundsdóttir Islandiako idazleak bere bizimodu tristea kantatzen zuen bertsotan, baina bere sexu eta egoerari zegokion bezala, neskamea izaten jarraitu zuen. Adibiderik ezagunena Mary Shelley da, Frankenstein idatzi zuena.

Gizonak erantzun zion gaitasuna zuela, baina emakume batek ez zuela zertan idatzi eta are gutxiago argitaratu. Bizentak idazlea izateagatik bere ausardia onartzen zuen eta bazekien irakurle askok galdetuko ziotela bere buruari zergatik ez zituen emakumeen lanak egiten, josi, adibidez. Kultur maila handiko familia batekoa izanik, osabak latina irakatsi zion eta idazten animatu zuen.

Idazleaz gain, itzultzailea ere izan zen eta emakumeen hezkuntzarako eskubideak aldarrikatu zituen.

Ipui onac, ceintzuetan arquituco dituzten euscaldun necazari ta gazte gueiac eracaste ederrac beren vicitza zucentzeco ( 1804, Undiano). Gipuzkerazko alegia-bilduma bat da, Esoporen latinezkoetatik berrogeitamar alegia itzuliak edo egokituak, prosaz. Alegia hauen ondoren, Bizentaren osabaren bertsoz jarritako beste zortzi datoz. Bizentaren alegiak hizkuntza ulerterraz eta atseginean daude idatziak, bere esanetan, ahalik eta irakurle gehienengana iristeko asmoz.

Euskarazko lehen fabula-liburua da hau eta emakumezko batek euskaraz inprimatutako lehen liburua. Garai hartan latinetik itzultzea ez zen lan makala, euskara arauturik ez zegoenez, euskalki desberdinen artean erabakitzea zaila baitzen. Bertsoak ere idatzi zituen. Euskara literarioaren eredua osabarengandik hartu zuen: garbia, kultua baina ulerterraza, ume eta baserritarrentzat idazten zuen eta. Fabulaz gain, iruzkin konprometituak idazten zituen, jauntxo eta baserritarren harremanak azpimarratuz, zintzotasuna eta mantsotasuna eskatuz.

Bizenta Mogelen garaiko usteen arabera, ahozko tradizioko ipuinak ez ziren egokiak, hauek ez zirelako moralaren aldetik behar bezain zuzenak. Ipuinek balio didaktikoa behar zuten, onak izango baziren. Protagonistatzat animaliak zituzten alegia klasikoak ziren "ipuin onak"; izan ere, "irakaste ederrak" ematen zituzten. Honela dio lanaren hitzaurrean:

"

Aitu diot ondo dakian bati, Ipui oek izango dirala guziz onak aztuerazotzeko Nekazarien etxeetatik Ipui oker, ta zatarrak, nola sagar ederrak, ta diru berdiñean saltzen daudenean, baztertu ta saldu ezinda gelditzen diran sagar miñ ta motelak. Nork txori gerezi txatarrai begiratzen dioe dauzkanean eskubatera gerezi anpollak?

"

Bizentaren hitzaurrean bi motatako ipuinak bereizten ditu, "atsoen ipuinak" eta "ipuin onak". Lehenengoak, barre egitekoak dira, dibertitzeko helburua besterik ez dute. Ipuin onak, aldiz, dibertigarriak izanda ere, irakaspen bat dakarte, helburua irakastea izanik.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bizenta Mogel - Wikipedia, entziklopedia askea.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bizenta Antonia Mogel Elgezabal ( Azkoitia, Gipuzkoa, 1782ko ekainaren 6a - Abando, Bizkaia, 1854ko irailaren 29a) euskal idazlea izan zen. Osaba Joan Antonio Mogelek ikasketak eman zizkion etxean. Horri esker, garai hartako emakume batentzat erabat ohiz kanpokoa zen hezkuntza akademikoa lortu zuen. izenburuko alegia-bilduma idatzi zuen, eta 1804an argitaratu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Join a game of kahoot here. Kahoot! is a free game-based learning platform that makes it fun to learn - any subject, in any language, on any device, for all ages!