# data[].attributes.headline
Дамир Сираҗиев — татар сәхнәсенең зур һәм талантлы режиссеры, татар милли хәрәкәтенең активисты, ТР Югары Советының депутаты (1990-95), «Татарт» ширкәтен һәм «Җыен» татар мәдәниятен үстерү фондын оештыручы

# data[].attributes.subject
Дамир Сираҗиев — татар сәхнәсенең зур һәм талантлы режиссеры, татар милли хәрәкәтенең активисты, ТР Югары Советының депутаты (1990-95), «Татарт» ширкәтен һәм «Җыен» татар мәдәниятен үстерү фондын оештыручы

# data[].attributes.headline
Дамир Сираҗиев 1954 елның 17 сентябрендә Татарстанның Подберезье район үзәгендә (хәзер Кайбыч районы) хезмәткәр гаиләсендә туа. 2 яшьтән Чиләбе шәһәрендә яши.1974 елда Казан театр училищесын, 1980 елда Мәскәүдә ГИТИСның режиссура факультетын тәмамлый. Диплом спектакле итеп Татар дәүләт академия театрында татар-кыргыз драматургы Мар Байҗиевның «Кияү белән кәләш» исемле тирән психологик драмасын сәхнәләштерә. Спектакльдә төп линияне төзеп, пьеса геройларының күңелләрендә тирән яшеренгән уйларын ачып сала белүе режиссерның зур талантын исбатлады.1982—1983 ел сезонында ул Казан (рус) яшь тамашачылар театрында эшли.Соңыннан Академия театрында режиссёр. Ю. Сафиуллинның "Алмазбулат", М.Садыкованың «Бәхетлеме син?», М. Гыйләҗевнең беренче сәхнә әсәрен — «Рәхәт яшибез!»не, поляк драматургы K. Хоинскийның «Җәһәннәм биюе» исемле яшьләр проблемасына багышланган пьесасын куя. Сираҗиевның иң зур уңышы – Ч. Айтматовның «Ахырзаман» романы буенча куелган спектакле. Трагик мөнәсәбәтләрнең төгәл эшләнеше белән көчле тәэсир ясаган бу әсәрдә артистлар Зөлфирә Зарипова, Нариман Гарифуллин, Әзһәр Шакиров, Шамил Бариевның иҗади мөмкинлекләре яңа яктан ачылды.«Ахырзаман» спектаклен Мәскәүдән килгән комиссия махсус сайлап алып, язып киткән. 1990 елның сентябрендә ул ССРБ Үзәк телевидениесендә кичке вакытта, «Вакыт» тапшыруы тәмамлангач эфирда тапшырыла. «Җәһәннәм биюе» спектакле 1989 елны Татарстан телевидениесенннән күрсәтелә, ләкин язмасы фондта ни сәбәптәндер сакланмаган.1989 елда Сираҗиев Тинчурин театрына баш режиссёр итеп билгеләнә. Анда ул асылда халыкчан комедияләр куя — Хәй Вахитның «Ике килен-килендәш», Р. Вәлиевнең «Әй, машина, машина», «Әйдә барыйк, кызлар карыйк», Г. Һаҗибәковның «Аршин мал ала»н һәм M. Фәйзинең «Галиябану» драмасын сәхнәләштерә.

# data[].attributes.subject
Дамир Сираҗиев 1954 елның 17 сентябрендә Татарстанның Подберезье район үзәгендә (хәзер Кайбыч районы) хезмәткәр гаиләсендә туа. 2 яшьтән Чиләбе шәһәрендә яши.1974 елда Казан театр училищесын, 1980 елда Мәскәүдә ГИТИСның режиссура факультетын тәмамлый. Диплом спектакле итеп Татар дәүләт академия театрында татар-кыргыз драматургы Мар Байҗиевның «Кияү белән кәләш» исемле тирән психологик драмасын сәхнәләштерә. Спектакльдә төп линияне төзеп, пьеса геройларының күңелләрендә тирән яшеренгән уйларын ачып сала белүе режиссерның зур талантын исбатлады.1982—1983 ел сезонында ул Казан (рус) яшь тамашачылар театрында эшли.Соңыннан Академия театрында режиссёр. Ю. Сафиуллинның "Алмазбулат", М.Садыкованың «Бәхетлеме син?», М. Гыйләҗевнең беренче сәхнә әсәрен — «Рәхәт яшибез!»не, поляк драматургы K. Хоинскийның «Җәһәннәм биюе» исемле яшьләр проблемасына багышланган пьесасын куя. Сираҗиевның иң зур уңышы – Ч. Айтматовның «Ахырзаман» романы буенча куелган спектакле. Трагик мөнәсәбәтләрнең төгәл эшләнеше белән көчле тәэсир ясаган бу әсәрдә артистлар Зөлфирә Зарипова, Нариман Гарифуллин, Әзһәр Шакиров, Шамил Бариевның иҗади мөмкинлекләре яңа яктан ачылды.«Ахырзаман» спектаклен Мәскәүдән килгән комиссия махсус сайлап алып, язып киткән. 1990 елның сентябрендә ул ССРБ Үзәк телевидениесендә кичке вакытта, «Вакыт» тапшыруы тәмамлангач эфирда тапшырыла. «Җәһәннәм биюе» спектакле 1989 елны Татарстан телевидениесенннән күрсәтелә, ләкин язмасы фондта ни сәбәптәндер сакланмаган.1989 елда Сираҗиев Тинчурин театрына баш режиссёр итеп билгеләнә. Анда ул асылда халыкчан комедияләр куя — Хәй Вахитның «Ике килен-килендәш», Р. Вәлиевнең «Әй, машина, машина», «Әйдә барыйк, кызлар карыйк», Г. Һаҗибәковның «Аршин мал ала»н һәм M. Фәйзинең «Галиябану» драмасын сәхнәләштерә.

# data[].attributes.headline
Зөлфирә Зарипова, сәхнә исеме Зөлфирә Зариф, тулы исеме Зөлфирә Сафа кызы Зарипова, рус. Зарипова Зульфира Сафиевна (1953 елның 15 июне, ТАССР Әтнә районы Яңа Бәрәскә) — драма актрисасы, Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (2007), Татарстан АССРның М. Җәлил исемендәге республика комсомолы бүләге лауреаты (1989).

# data[].attributes.subject
Зөлфирә Зарипова, сәхнә исеме Зөлфирә Зариф, тулы исеме Зөлфирә Сафа кызы Зарипова, рус. Зарипова Зульфира Сафиевна (1953 елның 15 июне, ТАССР Әтнә районы Яңа Бәрәскә) — драма актрисасы, Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (2007), Татарстан АССРның М. Җәлил исемендәге республика комсомолы бүләге лауреаты (1989).

# data[].attributes.headline
1953 елның 15 июнендә Татарстан АССР Әтнә районы Яңа Бәрәскә авылында алты балалы гаиләдә туган. Казан театр училещесын тәмамлаган (1974). Ләлә Миңнуллина, Фирая Әкбәрова, Алсу Гайнуллина, Дилүс Касыймов, Нариман Гарифуллин, М. Сәрвәров, Рузия Мотыйгуллина белән бер курста укыган (педагоглары Ильтани Илялова, Шәхсәнәм Әсфәндиярова).1974 елда Камал театрына 3 елга сынау шарты белән алына, шуннан бирле әлеге театрда уйнавын дәвам итә.

# data[].attributes.subject
1953 елның 15 июнендә Татарстан АССР Әтнә районы Яңа Бәрәскә авылында алты балалы гаиләдә туган. Казан театр училещесын тәмамлаган (1974). Ләлә Миңнуллина, Фирая Әкбәрова, Алсу Гайнуллина, Дилүс Касыймов, Нариман Гарифуллин, М. Сәрвәров, Рузия Мотыйгуллина белән бер курста укыган (педагоглары Ильтани Илялова, Шәхсәнәм Әсфәндиярова).1974 елда Камал театрына 3 елга сынау шарты белән алына, шуннан бирле әлеге театрда уйнавын дәвам итә.

# data[].attributes.headline
Риф Гатауллин, Риф Хоббула улы Гатауллин (1950 елның 25 феврале, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Югары Ослан районы, Яңа Болгар) — композитор, җырлар авторы, Муса Җәлил премиясе лауреаты (1988), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), РФ һәм ТР композиторлар берлекләре әгъзасы (2007), ТР «Барлау» һәвәскәр композиторлар берлеге иҗтимагый оешмасы рәисе (1991).

# data[].attributes.subject
Риф Гатауллин, Риф Хоббула улы Гатауллин (1950 елның 25 феврале, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Югары Ослан районы, Яңа Болгар) — композитор, җырлар авторы, Муса Җәлил премиясе лауреаты (1988), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), РФ һәм ТР композиторлар берлекләре әгъзасы (2007), ТР «Барлау» һәвәскәр композиторлар берлеге иҗтимагый оешмасы рәисе (1991).

# data[].attributes.headline
1950 елның 25 февралендә ТАССР Югары Ослан районының Яңа Болгар авылында туган. Әнисе Марзия Зыятдин кызы Кайбыч районы Чүти авылыннан, әтисе Хоббула Гатаулла улы Әтнә районы Ябынчы авылыннан. Балачагы әнисе мәктәптә укыткан Югары Ослан районының Яңа Болгар, Мәмәтхуҗа, Келәнче авылларында[1], Октябрьский бистәсендә уза. Сара Садыйкова тәкъдиме белән Казан музыка укуханәсен (1974), Казан дәүләт консерваториясенең вокал (1979), соңрак композиторлык бүлекләрен (1994) тәмамлаган.1991 елда Халык иҗаты һәм агарту эшләре буенча фәнни-методик үзәк каршында һәвәскәр композиторлар оешмасын (хәзер ТР «Барлау» һәвәскәр композиторлар берлеге иҗтимагый оешмасы) оештыра һәм шушы көнгәчә алыштыргысыз рәисе булып тора.ТР мәдәният министрлыгының халык иҗаты йортында (хәзер Традицион мәдәниятне үстерү Республика үзәге) фәнни-эзләнү бүлегенең фәнни хезмәткәре булып эшли

# data[].attributes.subject
1950 елның 25 февралендә ТАССР Югары Ослан районының Яңа Болгар авылында туган. Әнисе Марзия Зыятдин кызы Кайбыч районы Чүти авылыннан, әтисе Хоббула Гатаулла улы Әтнә районы Ябынчы авылыннан. Балачагы әнисе мәктәптә укыткан Югары Ослан районының Яңа Болгар, Мәмәтхуҗа, Келәнче авылларында[1], Октябрьский бистәсендә уза. Сара Садыйкова тәкъдиме белән Казан музыка укуханәсен (1974), Казан дәүләт консерваториясенең вокал (1979), соңрак композиторлык бүлекләрен (1994) тәмамлаган.1991 елда Халык иҗаты һәм агарту эшләре буенча фәнни-методик үзәк каршында һәвәскәр композиторлар оешмасын (хәзер ТР «Барлау» һәвәскәр композиторлар берлеге иҗтимагый оешмасы) оештыра һәм шушы көнгәчә алыштыргысыз рәисе булып тора.ТР мәдәният министрлыгының халык иҗаты йортында (хәзер Традицион мәдәниятне үстерү Республика үзәге) фәнни-эзләнү бүлегенең фәнни хезмәткәре булып эшли

# data[].attributes.headline
Рубин Абдуллин, Рубин Кәбир улы Абдуллин (1950 елның 19 августы, СССР, РСФСР, Йошкар-Ола) — музыкант (оргáн), Казан дәүләт консерваториясе ректоры (1988―2021), ТР (1992) һәм РФ (2007) халык артисты, РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1997), Муса Җәлил исемендәге (1988) һәм РФ дәүләт (2000) премияләре лауреаты. Халыкара музыка әһелләре берлеге әгъзасы. РФ органчылар берлеге рәисе. Профессор (1992). Казан консерваторисенең шәрәфле профессоры (2021).

# data[].attributes.subject
Рубин Абдуллин, Рубин Кәбир улы Абдуллин (1950 елның 19 августы, СССР, РСФСР, Йошкар-Ола) — музыкант (оргáн), Казан дәүләт консерваториясе ректоры (1988―2021), ТР (1992) һәм РФ (2007) халык артисты, РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1997), Муса Җәлил исемендәге (1988) һәм РФ дәүләт (2000) премияләре лауреаты. Халыкара музыка әһелләре берлеге әгъзасы. РФ органчылар берлеге рәисе. Профессор (1992). Казан консерваторисенең шәрәфле профессоры (2021).

# data[].attributes.headline
1950 елның 19 августында Мари АССР Йошкар-Ола шәһәрендә туган. Әтисе Кәбир Абдуллин — элемтә техникумы укытучысы, әнисе Саре Нури — икътисад фәннәре докторы, РФ атказанган фән эшлеклесе, Казан финанс-икътисад институты профессоры. Әнисе ягыннан карт бабасы Гази Хәбибулла (1864-1929) — Массандраның баш виноград үстерүчесе, граф Воронцов утары (Алупка шәһәре) идарәчесе булган.«Фортепиано» белгечлеге буенча Казан дәүләт консерваториясен (профессор Э.А. Монасзон сыйныфы) (1973), «Оргáн» белгечлеге буенча Ленинград дәүләт консерваториясен (профессор Н.И. Оксентян сыйныфы) (1974), Мәскәү дәүләт консерваториясендә аспирантураны (Л.И.Ройзман курсы) (1979) тәмамлаган

# data[].attributes.subject
1950 елның 19 августында Мари АССР Йошкар-Ола шәһәрендә туган. Әтисе Кәбир Абдуллин — элемтә техникумы укытучысы, әнисе Саре Нури — икътисад фәннәре докторы, РФ атказанган фән эшлеклесе, Казан финанс-икътисад институты профессоры. Әнисе ягыннан карт бабасы Гази Хәбибулла (1864-1929) — Массандраның баш виноград үстерүчесе, граф Воронцов утары (Алупка шәһәре) идарәчесе булган.«Фортепиано» белгечлеге буенча Казан дәүләт консерваториясен (профессор Э.А. Монасзон сыйныфы) (1973), «Оргáн» белгечлеге буенча Ленинград дәүләт консерваториясен (профессор Н.И. Оксентян сыйныфы) (1974), Мәскәү дәүләт консерваториясендә аспирантураны (Л.И.Ройзман курсы) (1979) тәмамлаган

# data[].attributes.headline
Камил Монасыйпов (Камил Хәмит улы Монасыйпов) – музыкант (альт), педагог. Казан дәүләт консерваториясенең альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы профессоры. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1996). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1997). М. Җәлил (1986) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты.

# data[].attributes.subject
Камил Монасыйпов (Камил Хәмит улы Монасыйпов) – музыкант (альт), педагог. Казан дәүләт консерваториясенең альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы профессоры. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1996). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1997). М. Җәлил (1986) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты.

# data[].attributes.headline
1950 елның 16 июлендә Казанда туган. Казан музыка училищесын (хәзер Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесы (көллият) (1969), Гнесиннар исемендәге музыка–педагогика институтын (1974) тәмамлаган.1975-хәзергәчә Казан дәүләт консерваториясендә укыта, махсус альт сыйныфын алып бара, кыллы уен кораллары тарихыннан, альт һәм скрипканы укыту методикасы фәненнән укыта, 2004-2010 альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы мөдире.1979 елдан Казан дәүләт консерваториясе кыллы квартетында (1998 ТР дәүләт кыллы квартеты) уйный.

# data[].attributes.subject
1950 елның 16 июлендә Казанда туган. Казан музыка училищесын (хәзер Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесы (көллият) (1969), Гнесиннар исемендәге музыка–педагогика институтын (1974) тәмамлаган.1975-хәзергәчә Казан дәүләт консерваториясендә укыта, махсус альт сыйныфын алып бара, кыллы уен кораллары тарихыннан, альт һәм скрипканы укыту методикасы фәненнән укыта, 2004-2010 альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы мөдире.1979 елдан Казан дәүләт консерваториясе кыллы квартетында (1998 ТР дәүләт кыллы квартеты) уйный.

# data[].attributes.headline
Шамил Монасыйпов (Шамил Хәмит улы Монасыйпов) – музыкант (скрипка), педагог. Казан дәүләт консерваториясе скрипка кафедрасы профессоры (1999). Сәнгать фәннәре кандидаты (1982). РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1999). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты.

# data[].attributes.subject
Шамил Монасыйпов (Шамил Хәмит улы Монасыйпов) – музыкант (скрипка), педагог. Казан дәүләт консерваториясе скрипка кафедрасы профессоры (1999). Сәнгать фәннәре кандидаты (1982). РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1999). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты.

# data[].attributes.headline
1944 елның 31 октябренда Украинаның Днепродзержинск шәһәрендә туган. Казанның 4-музыка мәктәбен (Л.Г. Каминер, Н.Э. Сәйдәшев сыйныфы) (1959), Казан музыка укуханәсен (Ф.Л. Бурдо сыйныфы), Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыка-педагогика институтын (хәзер академия) (А.А.Марков сыйныфы) (1968), шунда ук аспирантураны (А.А. Марков җитәкчелегендә) (1971) тәмамлаган. Мәскәү дәүләт консерваториясендә «Татар кыллы уен кораллары мәдәнияте үсеше» темасына сәнгать фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый (1982).1968-1970 Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе солисты.1970-хәзергәчә Казан дәүләт консерваториясендә укыта, махсус скрипка сыйныфын алып бара, 1970-1990 скрипкада уйнарга өйрәтү методикасы һәм милли музыкаль белем алуның актуаль мәсьәләләре курсларын укый, 1993-2002 татар традицион башкару осталыгы сәнгате кафедрасы мөдире, 2002-2003 татар музыкасы кафедрасы мөдире.1980 елдан Казан дәүләт консерваториясенең кыллы квартетының (1996 ТР дәүләт кыллы квартеты) 1- скрипкасы.

# data[].attributes.subject
1944 елның 31 октябренда Украинаның Днепродзержинск шәһәрендә туган. Казанның 4-музыка мәктәбен (Л.Г. Каминер, Н.Э. Сәйдәшев сыйныфы) (1959), Казан музыка укуханәсен (Ф.Л. Бурдо сыйныфы), Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыка-педагогика институтын (хәзер академия) (А.А.Марков сыйныфы) (1968), шунда ук аспирантураны (А.А. Марков җитәкчелегендә) (1971) тәмамлаган. Мәскәү дәүләт консерваториясендә «Татар кыллы уен кораллары мәдәнияте үсеше» темасына сәнгать фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый (1982).1968-1970 Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе солисты.1970-хәзергәчә Казан дәүләт консерваториясендә укыта, махсус скрипка сыйныфын алып бара, 1970-1990 скрипкада уйнарга өйрәтү методикасы һәм милли музыкаль белем алуның актуаль мәсьәләләре курсларын укый, 1993-2002 татар традицион башкару осталыгы сәнгате кафедрасы мөдире, 2002-2003 татар музыкасы кафедрасы мөдире.1980 елдан Казан дәүләт консерваториясенең кыллы квартетының (1996 ТР дәүләт кыллы квартеты) 1- скрипкасы.

# data[].attributes.headline
Марат Зарипов (Марат Нәби улы Зарипов) – музыкант (скрипка), педагог. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1999). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты. Казан дәүләт консерваториясе профессоры (2010).

# data[].attributes.subject
Марат Зарипов (Марат Нәби улы Зарипов) – музыкант (скрипка), педагог. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1999). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты. Казан дәүләт консерваториясе профессоры (2010).

# data[].attributes.headline
1956 елның 1 июнендә Литвада, Капсукас шәһәрендә туган. Казан дәүләт консерваториясе каршындагы махсус урта музыка музыка мәктәбен (көллият) (1974), Казан дәүләт консерваториясен (1979), Казан консерваториясендә аспирантура (1981) тәмамлаган.1975-1983 «Сәйяр» ВИАсында уйный (кыллы уен кораллары).1979-1989 Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка укуханәсендә укыта.1981 Казан дәүләт консерваториясендә махсус скрипка сыйныфында укыта, 2010 профессор.1980 Казан консерваториясенең кыллы квартеты (1996 елдан Татарстанның дәүләт кыллы квартеты) 2- скрипкасы.

# data[].attributes.subject
1956 елның 1 июнендә Литвада, Капсукас шәһәрендә туган. Казан дәүләт консерваториясе каршындагы махсус урта музыка музыка мәктәбен (көллият) (1974), Казан дәүләт консерваториясен (1979), Казан консерваториясендә аспирантура (1981) тәмамлаган.1975-1983 «Сәйяр» ВИАсында уйный (кыллы уен кораллары).1979-1989 Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка укуханәсендә укыта.1981 Казан дәүләт консерваториясендә махсус скрипка сыйныфында укыта, 2010 профессор.1980 Казан консерваториясенең кыллы квартеты (1996 елдан Татарстанның дәүләт кыллы квартеты) 2- скрипкасы.

# data[].attributes.headline
Альберт Әсәдуллин, Альберт Әхәт улы Әсәдуллин (1946 елның 16 октябре, ССРБ, РСФСР, Татарстан АССР, Казан—2020 елның 11 июле, РФ, ТР, Казан) — музыкант (виолончелист), педагог. Профессор. РФ атказанган (2006), ТР халык (2000) артисты. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты. Казан дәүләт консерваториясе кафедра мөдире (2010)

# data[].attributes.subject
Альберт Әсәдуллин, Альберт Әхәт улы Әсәдуллин (1946 елның 16 октябре, ССРБ, РСФСР, Татарстан АССР, Казан—2020 елның 11 июле, РФ, ТР, Казан) — музыкант (виолончелист), педагог. Профессор. РФ атказанган (2006), ТР халык (2000) артисты. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). М. Җәлил (1987) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты. Казан дәүләт консерваториясе кафедра мөдире (2010)

# data[].attributes.headline
1946 елның 16 октябренда Казанда туган. Казан дәүләт консерваториясен (1973), Ленинград консерваториясендә аспирантура (1976) тәмамлаган.

# data[].attributes.subject
1946 елның 16 октябренда Казанда туган. Казан дәүләт консерваториясен (1973), Ленинград консерваториясендә аспирантура (1976) тәмамлаган.

# data[].attributes.headline
Абдуллаҗан Габделбари улы Алишев (15 сентябрь 1908, Көек, Пичкас вулысы, Спас өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 25 август 1944 (35 яшь), Плетцензее төрмәсе музее, Берлин, Өченче рейх) — татар язучысы, балалар өчен әкиятләр иҗат итә, Муса Җәлилнең көрәштәш дусты

# data[].attributes.subject
Абдуллаҗан Габделбари улы Алишев (15 сентябрь 1908, Көек, Пичкас вулысы, Спас өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 25 август 1944 (35 яшь), Плетцензее төрмәсе музее, Берлин, Өченче рейх) — татар язучысы, балалар өчен әкиятләр иҗат итә, Муса Җәлилнең көрәштәш дусты

# data[].attributes.headline
Абдулла Алиш 1908 елның сентябрендә Куйбышев районы (хәзерге Спас) Көек авылында туган. Китап дөньясына ул бик кечкенәдән тартыла. Гаилә дә шуңа этәргән булса кирәк: әтисе Габделбари агай улына беренче хәреф танырга өйрәтсә, укымышлы, сәләтле ана Газизә апа, үзе бәетләр, шигерләр язып, нәни Абдулланы иҗатка рухландыра. Абдулла Ямбакты мәдрәсәсендә генә укып калмый, 1923—1927 елларда Спас шәһәрендәге рус мәктәбендә белем ала, аның беренче шигерләре шунда языла.1927 елдан Казанга килеп, җир төзелеше техникумын тәмамласа да, Абдулла әдәбиятка, язу эшенә тартыла, балалар журналында («Ялкын») аның әкиятләре, очерклары дөньяга чыга. чыннан да, А. Алиш әкият остасы булып танылып китә (егерме бишләп әкиятнең авторы ул): «Сертотмас үрдәк», «Нечкәбил», «Куян кызы», «Койрыклар», «Мактанчык чыпчык белән тыйнак сыерчык» һәм тагын башка күп кенә әкиятләр иҗат итә. Бу әкиятләр бала күңелен нечкә сиземләп, аларны сөендерерлек һәм урыны белән көендерерлек итеп язылулары белән күркәм. Язучының балалар тормышын матур чагылдырган җыйнак хикәяләре дә («Бозлар акканда», «Тургайлар очканда», «Отряд умартасы», «Кадерле бүләк», «Беренче дәрес» һ. б.) төрледән-төрле вакыйгалары белән яратып укыла, укучы күңелен кузгатып җибәрә. 1941 елда, фашистик Алмания белән сугыш башлангач, А. Алиш фронтка китә. Каты сугышларда чолганышта калып, әсир төшә. Седльтсе лагеренда күмәк качу оештыру турында уйлый башлый. Концлагерьларның берсендә Муса Җәлил белән очрашкач, аның планнары үзгәрә. Ул Җәлил җитәкләгән яшерен оешмага керә һәм фашистларга каршы көрәш башлап җибәрә. Әмма бу дәһшәтле көрәш — зур батырлык, гомереңне сораучы соңгы көрәш. «Ничек килер үлем» шигыре солдат йөрәгенең паклеген, килер фаҗиганең ачыклыгын бер дә шөбһәсез күз алдына китерә:Күпме кәгазь языла безнең хакта, Бәлки, кабат аны укырлар, Иптәше өчен кеше корбан була, Шундый инде безнең гасырлар. Кереш белән тудык, көрәш белән Керәбез дә, ахры, кабергә. Язган икән соңгы сулышыбызны Илебез бәхете чен бирергә.

# data[].attributes.subject
Абдулла Алиш 1908 елның сентябрендә Куйбышев районы (хәзерге Спас) Көек авылында туган. Китап дөньясына ул бик кечкенәдән тартыла. Гаилә дә шуңа этәргән булса кирәк: әтисе Габделбари агай улына беренче хәреф танырга өйрәтсә, укымышлы, сәләтле ана Газизә апа, үзе бәетләр, шигерләр язып, нәни Абдулланы иҗатка рухландыра. Абдулла Ямбакты мәдрәсәсендә генә укып калмый, 1923—1927 елларда Спас шәһәрендәге рус мәктәбендә белем ала, аның беренче шигерләре шунда языла.1927 елдан Казанга килеп, җир төзелеше техникумын тәмамласа да, Абдулла әдәбиятка, язу эшенә тартыла, балалар журналында («Ялкын») аның әкиятләре, очерклары дөньяга чыга. чыннан да, А. Алиш әкият остасы булып танылып китә (егерме бишләп әкиятнең авторы ул): «Сертотмас үрдәк», «Нечкәбил», «Куян кызы», «Койрыклар», «Мактанчык чыпчык белән тыйнак сыерчык» һәм тагын башка күп кенә әкиятләр иҗат итә. Бу әкиятләр бала күңелен нечкә сиземләп, аларны сөендерерлек һәм урыны белән көендерерлек итеп язылулары белән күркәм. Язучының балалар тормышын матур чагылдырган җыйнак хикәяләре дә («Бозлар акканда», «Тургайлар очканда», «Отряд умартасы», «Кадерле бүләк», «Беренче дәрес» һ. б.) төрледән-төрле вакыйгалары белән яратып укыла, укучы күңелен кузгатып җибәрә. 1941 елда, фашистик Алмания белән сугыш башлангач, А. Алиш фронтка китә. Каты сугышларда чолганышта калып, әсир төшә. Седльтсе лагеренда күмәк качу оештыру турында уйлый башлый. Концлагерьларның берсендә Муса Җәлил белән очрашкач, аның планнары үзгәрә. Ул Җәлил җитәкләгән яшерен оешмага керә һәм фашистларга каршы көрәш башлап җибәрә. Әмма бу дәһшәтле көрәш — зур батырлык, гомереңне сораучы соңгы көрәш. «Ничек килер үлем» шигыре солдат йөрәгенең паклеген, килер фаҗиганең ачыклыгын бер дә шөбһәсез күз алдына китерә:Күпме кәгазь языла безнең хакта, Бәлки, кабат аны укырлар, Иптәше өчен кеше корбан була, Шундый инде безнең гасырлар. Кереш белән тудык, көрәш белән Керәбез дә, ахры, кабергә. Язган икән соңгы сулышыбызны Илебез бәхете чен бирергә.

# data[].attributes.headline
Разил Вәлиев

# data[].attributes.body
Разил Вәлиев (тулы исеме Разил Исмәгыйль улы Вәлиев) — татар язучысы, шагыйрь, күренекле җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, Татарстанның халык шагыйре, Татарстан Республикасының Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2007), Татарстанның М. Җәлил исемендәге республика премиясе лауреаты, Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Россия Гуманитар Фәннәр Академиясенең шәрәфле академигы. Татарстан Фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы (2017). Түбән Кама шәһәренең мактаулы гражданы. Ингушетия Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе

# data[].attributes.headline
Разил Вәлиев 19

# data[].attributes.body
Разил Вәлиев 1947 елның 4 гыйнварында Татарстанның Түбән Кама (элеккеге Ширәмәт) районы Ташлык авылында дөньяга килә. Башлангыч белемне туган авылында ала, Түбән Кама урта мәктәбен 1965 елда тәмамлый. Шул ук елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә. Ике курсны тәмамлагач, Татарстан Язучылар берлеге юлламасы белән Мәскәүгә барып, әдәбият институтында белем ала.

1972-1981 елларда Р. Вәлиев «Ялкын» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр, әдәби бүлек мөдире, җаваплы сәркатибе вазифаларын башкара. 1981-1984 елларда ул Чаллы Язучылар оешмасының сәркатибе, 1984-1986 елларда Татарстан Язучылар берлегенең идарә рәисе урынбасары, 1986-2000 елларда Татарстан Республикасының Милли китапханә директоры булып эшли.

Разил Вәлиев шагыйрь, язучы, җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе буларак танылды. Аның «Зәңгәр кабырчыклар» (1971), «Яшен тамыры» (1977), «Ядкарь» (1987), «Бер алманы бишкә бүләек» (1992), «Кышкы учак» (1994), «Сүзләрдән дисбе» (1996) шигырь җыентыклары; «Эт кояшы», «Яшисе килә» (1982) һ.б. повестьлары һәм «Мирас» (1990) романы дөнья күрде. Әдипкә «Яшисе килә» повесте һәм популяр җырлары өчен 1982 елда Муса Җәлил исемендәге Республика бүләге тапшырылды.

Разил Вәлиевнең иҗаты драматургия белән дә бәйле. Аның «Әйдә барыйк, кызлар карыйк!» (1988-1989), «И машина, машина, җитте минем башыма» (1990), «Куркыныч уен» («Шомбай», 1989) һ.б. пьесалары 4 томда басылып чыккан «Сайланма әсәрләр»дә (1999— 2000) урын алды. Р. Вәлиев пьесаларына куелган спектакльләр К. Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театрында, шулай ук республиканың башка театрларында уңыш казанды.

Разил Вәлиев киңкырлы эшчәнлеге өчен «Планетада цивилизацияне, яшәешне һәм мәдәниятне саклауга һәм үстерүгә керткән хезмәтләре өчен» халыкара көмеш медаль белән бүләкләнде.

Разил Вәлиев — Татарстанның һәм Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре (1990, 1997), Россия Гуманитар фәннәр академиясенең шәрәфле академигы (1997), Татарстан Югары Советы депутаты (1990-1995), 1995 елдан Татарстан халык депутаты, 2000-2019 елларда Татарстан Дәүләт Советының мәдәният, фән, мәгариф һәм милли мәсьәләләр Комитеты рәисе.

Ул — 1979 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

# data[].attributes.headline
Ренат Харис (тулы ис

# data[].attributes.body
Ренат Харис (тулы исеме Ренат Мәгъсүм улы Харисов) — күренекле татар шагыйре, публицист, әдәби тәнкыйтьче, әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә РФ дәүләт премиясе (2005), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, Муса Җәлил исемендәге, Державин (2016), Башкортстанның Фатыйх Кәрим исемендәге премияләр лауреаты, Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1972). Татарстанның халык шагыйре (2004).

# data[].attributes.headline
Тәрҗемәи хәле

# data[].attributes.subject
Тәрҗемәи хәле

# data[].attributes.body
Ул 1941 елның 6 маенда туа. 1963 елда Казан педагогик институтын тәмамлый, аннан соң Арча педагогик училищесында укыта. 1965—1971 елларда «Татарстан яшьләре» газетасында эшли, аннары «Яшь ленинчы» газетасының җаваплы сәркатибе.

1971—1973 елларда Татарстан язучылар берлегендә җаваплы сәркатиб. 1973—1982 елларда Ренат Харис ТАССР мәдәният министры урынбасары булып эшли. 1982—1989 елларда «Казан утлары» журналының баш мөхәррире.

1990—1995 елларда «Татарстан хәбәрләре» газетасының баш мөхәррире вазифаларын үти. 1995—1999 елларда Татарстан Дәүләт Советы рәисенең урынбасары.

Татар һәм рус телләрендә чыккан 20дән артык китап авторы. Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән.

2004 елда Татарстанның халык шагыйре исеме бирелгән.

2005 Йосыф турында риваять балеты авторлары — композитор Леонид Любовский, либретто авторы Ренат Харис, балет артисты Нурлан Канетов әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә РФ дәүләт бүләгенә лаек була[3].

2016 елда «Г. Державин. Родники» китабы өчен Державин премиясе белән бүләкләнә[4].

2018 елда «Сөембикә» операсына либретто яза (композитор Резеда Ахиярова)[5].

2020 елда Салават Юлаев ордены белән бүләкләнә.

# data[].attributes.headline
Ләбиб Лерон<

# data[].attributes.body
Ләбиб Лерон, чын исеме Лемон Лерон улы Леронов — татар язучысы, шагыйрь, журналист, 2013 елның декабреннән «Безнең мирас» журналының баш мөхәррире[2]. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2002), Татарстан Язучылар берлегенең Шәйхи Маннур исемендәге (1994) һәм Абдулла Алиш исемендәге (2000), Муса Җәлил (2007), Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт (2022) премияләре лауреаты.

# data[].attributes.headline
Тәрҗемәи хәле<

# data[].attributes.body
Тәрҗемәи хәле

Ләбиб Лерон

Татарстан Президенты Р. Н. Миңнеханов Тукай премиясен тапшыра. 2022 ел

Ләбиб Лерон 1961 елның 11 ноябрендә Татарстан АССРның Мөслим районы Түреш авылында дөньяга килә. Бала чагы Актаныш районының Олы Имән авылында уза. Ләбиб шул авылның эшчән, күркәм кешеләренә, гүзәл табигатенә — Ташлытауга, Шәүлегән болынына, Асаба, Таллык, Умарталык әрәмәләренә, Кызыл Төбәк җиләклегенә, Атнаш чишмәсенә сокланып үсә.

1969—1979 елларда Олы Имәннең башлангыч, Югары Яхшыйның сигезьеллык мәктәпләрендә, Киров авылының урта мәктәбендә белем ала. 1979 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Аның журналистика бүлеген 1984 елда тәмамлый. Университетта укыган елларында ук «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы редакциясендә эшли башлый. 1986—1988 елларда Татарстан Язучылар берлегендә СССР Әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры вазифасын башкара. Берара янә «Яшь ленинчы» газетасы редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеге мөдире, Татарстан телевидениесенең балалар өчен тапшырулар редакциясендә мөхәррир булып эшләп ала. 1989 елдан бирле ул — балалар өчен яңа чыга башлаган «Салават күпере» журналында әдәбият-сәнгать бүлеге мөхәррире хезмәтендә. 2013 елның декабреннән «Безнең мирас» журналының баш мөхәррире.

# data[].attributes.body
Иҗаты

Ләбиб Лерон әдәбиятның төрле жанрларында балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә бердәй актив яза. Ул — балалар өчен «Яңгырның ял көне» (1988) дигән шигырьләр җыентыгы, «Транзистор үч ала» (1989) дигән шаян хикәяләр, «Тәгәрмәчле чана» (1993) дигән әкиятләр, «Таһир маҗаралары» (2000) дигән комикс китаплары, «Кояшны кочкан малай» (2004) дигән шигырьләр, әкиятләр, мәзәкиятләр, җырлар, пьесалар җыентыгы авторы. Аның «Чәпәләй белән Тәпәләй», «Аңгыра сарык җүләре» дигән пьесалары Әлмәт театры сәхнәсендә куела, ә «Урмандагы тамаша», «Без барабыз бәйрәмгә» пьесалары Татарстан телевидениесеннән күрсәтелә. Өлкән укучылар аны шулай ук каләмдәшләренең иҗатларын «чеметкәләп» алган сатирик һәм юмористик эпиграммалары, пародияләре («Күрше тавыгы» җыентыгы), лирик-публицистик шигырьләр («Сине генә сөям» җыентыгы), «Шайтан шаяруы», «Бәллүр төн» кебек каһкаһәле вә көлкеле повесть-хикәяләр авторы буларак та беләләр.

Ләбиб Лерон, «Ватаным Татарстан» газетасы һәм «Идел» журналы уздырган иҗади бәйгеләрдә катнашып, берничә мәртәбә призлы урыннар яулады. 1990 елда аның «Күрше тавыгы» китабы республикакүләм уздырылган «Елның иң яхшы китабы» конкурсында икенче урынга лаек булды, ә «Ел китабы-93» конкурсында беренче урынны яулаган «Тәгәрмәчле чана» җыентыгы беренче дәрәҗәдәге Диплом белән бүләкләнде.

Ләбиб Леронның аерым әсәрләре рус теленә дә тәрҗемә ителгән. 1987 елда Мәскәүнең «Современник» нәшрияты бастырып чыгарган «Середина земли родной» дигән күмәк җыентыкта Ләбиб Леронның да бер бәйләм шигырьләре урнаштырылган.

# data[].attributes.headline
Бүләкләре, мактаулы 

# data[].attributes.body
Бүләкләре, мактаулы исемнәре

1994 ― Татарстан Язучылар берлегенең Шәйхи Маннур исемендәге премиясе

2000 ― Абдулла Алиш исемендәге премия

2002 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

2007 ― Муса Җәлил премиясе

2022 ― Габдулла Тукай премиясе ― балалар өчен «Җил көймәсе», «Әкиятче малай» китаплары өчен [3].

# data[].attributes.headline
Роберт Миңну

# data[].attributes.body
Роберт Миңнуллин — татар шагыйре, публицист, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе.

# data[].attributes.headline
Бүләкләре, мактаулы 

# data[].attributes.body
Бүләкләре, мактаулы исемнәре

1982 — Муса Җәлил исемендәге республика премиясе

1992 — Г.-Х. Андерсен исемендәге почетлы Диплом

1993 — Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

1997 — Татарстан Язучылар берлегенең Абдулла Алиш исемендәге премиясе — «балалар әдәбияты өлкәсендә ирешкән казанышлары өчен»

1998 — Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе — ««Күчтәнәч» (1995, «Мәгариф» нәшрияты) дигән китабы өчен»

1998 — Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

«Мәхтүмколый Фраги» медале (төрекм. «Magtymguly Pyragy», Төркмәнстан)

2002 — Фатих Кәрим исемендәге әдәби премия

2005 — Татарстанның халык шагыйре

2007 — Г. Локке исемендәге әдәби премия

2011 — Каюм Насыйри исемендәге премия

2013 — Наҗар Нәҗми исемендәге әдәби премия

2013 — Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан)

2014 — Мари Илнең атказанган мәдәният хезмәткәре

2018 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены[5]

# data[].attributes.body
Тормыш юлы

Хатыны - Клара Миңнуллина, «Белем җәүһәрләре» XIII Бөтендөнья интернет-проектлар конкурсына йомгак ясау тантанасында

Роберт Мөгаллим улы Миңнуллин 1948 елның 1 августында хәзерге Башкортстанның Илеш районындагы Нәҗәде авылында туа. Бер елдан соң аларның гаиләсе Кыпчак авылына күчеп килә. Әтисе Мөгаллим анда берничә ел эшләгәннән соң үзенең туган авылы Шәммәткә кайтып төпләнә. Булачак шагыйрьнең балачагы, үсмер еллары Сөн буена урнашкан, Татарстанның Актаныш районына терәлеп торган шул авылда уза. Шунда башлангыч мәктәптә укый. Бишенче класстан алып Аккүз авылындагы сигезеллык мәктәпкә йөреп укый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң Уфага барып сәүдә-кулинария училищесына укырга керә. Берничә айдан туган авылына кайтып китапханәдә, аннары колхозда эшли. Икенче елны район үзәгендә — Югары Яркәй мәктәбендә укып ала. Урта мәктәпне Карабаш авылында тәмамлый.

Мәктәптән соң ике ел «Маяк» исемле район газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли. Иҗат белән ныклап шөгыльләнүе дә шул елларга туры килә. Әле мәктәптә укыганда ук «Башкортстан пионеры», «Маяк» газеталарында беренче шигырьләрен бастырган Роберт әдәбият белән чынлап кызыксына башлый. Газета мәкаләләре белән беррәттән шигырьләр дә яза. Алар бер-бер артлы «Маяк», «Ленинсе», «Кызыл таң» газеталарында басыла.

Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укып йөргән чагында ук инде Роберт Миңнуллин яшь шагыйрь булып таныла. «Татарстан яшьләре», «Социалистик Татарстан» газеталарында, «Казан утлары» журналында, «Идел» альманахында шигырьләре күренә башлый. «Беренче карлыгачлар» (1970) исемле яшь шагыйрьләр китабында шигырьләре чыга. 1972 елда ул яшь шагыйрьләрнең 5-нче Бөтенсоюз фестивалендә катнаша. Михаил Львов, Валентин Сорокин кебек танылган рус шагыйрьләре аның иҗатын уңай яктан бәялиләр. 1973 елда Илдар Юзеев «Татарстан яшьләре» газетасында яшь шагыйрь иҗатына багышланган мәкаләсен бастыра.

Университетны тәмамлаганнан соң Роберт Миңнуллин «Яшь ленинчы» газетасында эшли башлый. Һәм, лирик шигырьләр белән беррәттән, балалар өчен дә беренче шигырьләрен яза. Балалар матбугатында басылган ул шигырьләргә иң элек күренекле балалар шагыйре Шәүкәт Галиев игътибар итә. Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Фатих Хөсни кебек аксакаллар да яшь шагыйрьнең балалар өчен язуын хуплап каршы алалалар.

Ул ун ел дәвамында Татарстан телевидениесендә «Шигъри тәлгәшләр» исемле тапшырулар циклы оештыра. «Акбай цирк карый» (1978), «Җиде абый тай җигә» (1980), «Айга очтык» (1982) исемле балалар китаплары һәм телевидениедән әдәбиятны актив пропагандалаганы өчен 1982 елда Р. Миңнуллин Муса Җәлил исемендәге республика премиясенә лаек була. 1983 елда исә ул мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен язылган шигырьләргә уздырылган Бөтенроссия конкурсында җиңеп чыга.

Сара Садыйкова, Рөстәм Яхин, Резеда Ахиярова, Илгиз Закиров белән берлектә язылган җырлары билгеле.

Р. Миңнуллинның «Безнең авыл зоопаркы» (1988), «Энекәш кирәк миңа» (1990) исемле китаплары республика конкурсларында беренче урыннарны яулыйлар. «Дөньядагы иң зур алма» (1992) исемле китабы өчен шагыйрь халыкара әдәби бүләккә — Һанс Христиан Андерсен исемендәге Почетлы Дипломга лаек була. Исеме атаклы әкиятченең Почетлы исемлегенә кертелә. Нәтиҗәдә, Шәүкәт Галиев белән бергә ул да балалар әдәбиятының иң күренекле вәкилләре рәтенә күтәрелә. 1997 елда Р. Миңнуллинга балалар әдәбияты өлкәсендә ирешкән казанышлары өчен Татарстан Язучылар берлегенең Абдулла Алиш исемендәге премисе бирелә. 1998 елда исә шагыйрь «Мәгариф» нәшрияты чыгарган «Күчтәнәч» (1995) дигән китабы өчен Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе белән бүләкләнә. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемнәрне дә йөртә.

Роберт Миңнуллин озак еллар «Казан утлары» журналында бүлек редакторы, җаваплы секретарь, Татарстан телевидениесендә — баш редактор, «Яшь ленинчы» («Сабантуй») газетасында корреспондент, баш редактор булып эшли. 1995—1999 елларда — Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мәдәни һәм милли мәсьәләләр комиссиясе рәисе, 2000—2004 елларда Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Рәисе урынбасары вазыйфаларын башкара. 1988—1994 елларда — Татарстан Балалар фонды рәисе, 1990 елдан ;— Татарстан халык депутаты, 1990—1995 елларда — Татарстан Югары Советы Президиумы әгъзасы, 1979 елдан — Татарстан Язучылар союзы идарәсе әгъзасы, 1995 елдан — «Сабантуй» газетасының шеф-редакторы, төрле елларда «Казан утлары», «Татарстан», «Идел», «Салават күпере», «Сәхнә», «Татар иле», «Сабыйга» кебек басмаларның редколлегия әгъзасы, «Татарстан» телерадиокомпаниясенең Попечительләр советы әгъзасы. Болардан тыш, Роберт Миңнуллин татар теленә башка шагыйрьләрнең шигырьләрен тәрҗемә итә.[3]

Шагыйрь 2020 елның 27 мартында озак авырудан соң вафат була.[4].

# data[].attributes.body
Фәнис Яруллин: “Алтын уртаны табу авыр, ләкин кирәк”

Равил Фәйзуллин: “Фәнис Яруллинның яшәү рәвеше һәм иҗаты — уникаль вакыйга”(үле сылтама)

Фәнис Яруллин: “Минимум йөз кызга гашыйк булганмындыр”

Фәнис Яруллин. Шигырьләр. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Җилкәннәр җилдә сынала. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Яралы язмышлар. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Кайту. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Соңгы балкыш. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Тамырлар. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Фаҗига. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Язмышлар язылгандa. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Яралы күңел. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Яшел утрау хуҗалары. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Урманчы кызы. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

Фәнис Яруллин. Сәер кунак. — Татарстан китап нәшрияты. — (аудиоязма).

# data[].attributes.body
Тормыш юлы

Фәнис Яруллин 1938 елның 9 февралендә Татарстан АССРның Баулы районы Кызылъяр авылында игенче гаиләсендә туган. Җидееллык белемне туган авылында ала, сигезенче сыйныфын Баулы урта мәктәбендә тәмамлый. 1954 елда «Татнефть» берләшмәсенең Баулы элемтә конторасында монтер булып эшли башлый. 1957 елда Совет Армиясе сафларына чакырыла. Армиядә һава укчы радистлар мәктәбендә укый, спорт белән мавыга. Спорт күнегүләренең берсендә турниктан егылып, имгәнеп, гомерлеккә йөри алмас хәлдә кала.

Озак еллар урын өстендә яки хастаханәләрдә дәваланып ятуына карамастан, Фәнис Яруллин бөтен тырышлыгын, рухи көчен үзенең белем дәрәҗәсен күтәрүгә, әдәби иҗат эшенең серләрен үзләштерүгә юнәлтә: 1963 елда экстерн тәртибендә урта мәктәп программасы буенча имтихан тота, 1970 елда исә, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. Шул елларда шигырьләр, хикәяләр язарга керешә. Матбугатта аның беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре 1960 елда Баулы район газетасында, аннан соң республиканың үзәк газета-журналларында басылалар. 1964 елда авторның беренче мөстәкыйль китабы — «Мин тормышны яратам» исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Аннан соң, алтмышынчы еллар дәвамында, мәктәп балаларына һәм яшүсмерләргә багышлап язылган тагын берничә хикәя һәм шигырь җыентыгы басылып чыга.
Җитмешенче еллар башында Фәнис Яруллин үзенең каләм көчен проза жанрының олырак формаларында да сынап карый. 1971 елда ул темасы бүгенге яшьләр тормышыннан алынып, сюжет нигезен автобиографик материаллар тәшкил иткән «Җилкәннәр җилдә сынала» исемле повестен тәмамлый. Әсәр «Казан утлары» журналында һәм Татарстан китап нәшриятында аерым китап булып басылып чыккач, аны әдәби җәмәгатьчелек тә, укучылар да хуплап каршы алалар. Бу повесте белән Фәнис Яруллин киң масса укучылар алдында таныла, әсәр русчага, казакъчага тәрҗемә ителә.

Фәнис Яруллин — ике дистәгә якын шигырь һәм проза китаплары авторы. 1978 елда «Аерылмас дустым» һәм «Сулыш» шигъри җыентыклары өчен автор Татарстанның Муса Җәлил исемендәге комсомол премиясенә лаек булды. Аның «Әнә килә автомобиль» комедиясе Г. Камал исемендәге татар дәүләт академия театры сәхнәсенә менеп, берничә сезон рәттән өзлексез уйналып килде һәм тамашачыларда уңыш казанды.

Фәнис Яруллин аеруча хикәя жанрында уңышлы эшли. Анын үзенчәлекле юмор белән сугарылган, тормышчан, заманча, оптимистик хикәяләре «һәркемнең үз сукмагы» дигән чираттагы җыентыгына тупланган, Әдипнең поэтик иҗатыннан аерым үрнәкләр рус теленә тәрҗемә ителеп, «Современник», «Аврора», «Волга», «Байкал» кебек журналларда һәм «Литературная Россия», «Комсомольская правда» кебек үзәк газеталарда да урын ала килә.

Язучы 2011 елның 8 декабрендә Казан шәһәрендә вафат була

# data[].attributes.headline
1974 Туфан Миңнуллин, драматург — «татар драматургиясен һәм театр сәнгатен үстерүдәге хезмәте өчен».

# data[].attributes.subject
1974 Туфан Миңнуллин, драматург — «татар драматургиясен һәм театр сәнгатен үстерүдәге хезмәте өчен».

# data[].attributes.body
Туфа́н Габдулла́ улы Миңну́ллин (1935 елның 25 августы, Олы Мәрәтхуҗа — 2012 елның 2 мае, Казан) — күренекле татар драматургы, язучы, публицист, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче. ТР Дәүләт Шурасы депутаты, Дамир Сираҗиев премиясе, Муса Җәлил премиясе, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты, Казанның шәрәфле ватандашы. Татар драматургиясен, татар театрын ССРБ халыклары дәрәҗәсенә күтәргән классик драматург[1].
Туфан Миңнуллин — 1984-1989, 1989-1991 елларда ТАССР Югары Советы; беренче (1995-1999), икенче (1999-2004), өченче (2004-2009) һәм дүртенче (2009-2014) чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты. Ул дәүләт дәрәҗәсендә татар теле, мәдәнияте проблемаларын күтәреп, Дәүләт шурасында һәрдаим татар телендә чыгыш ясаучы азсанлы депутатларның берсе була[2].

Тормыш юлы

Туфан Габдулла улы Миңнуллин 1935 елның 25 августында Татарстанның Кама Тамагы районы Олы Мәрәтхуҗа авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә. Туфан Миңнуллинда әдәби зәвык тәрбияләүдә әтисенең тәэсире зур була. Чыгышы белән ул — Казан кешесе, заманында Гафур Коләхмәтовтан белем алган. Алар укыган мәктәпкә Тукайның килүе, яхшы укучыларга китаплар өләшүе кебек истәлекләрен улына кат-кат сөйли.

Габдулла агай, гомумән, кызыклы шәхес була, аның тормыш юлы да катлаулы һәм кызыклы: дары заводы эшчесе Габдулла Миңнуллин 20 нче елларда авылга китә, авыл Советы секретаре булып эшли. Ул анда беренче мәртәбә радио керткән, велосипед алып кайткан. Беркадәр вакыт күмәк хуҗалык рәисе булып эшләгән. Габдулла агай үгет-нәсыйхәтле шигырьләр язган, әкиятләр чыгарган. Малаена шул елларда дөнья шаулаткан шагыйрь исемен кушуы да аның әдәбиятка гашыйк булуын күрсәтә.

Белем алу[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Башлангыч белемне авылларында алгач, Туфан күрше Олы Салтык авылында җидееллык, Олы Карамалыда (язучы Ибраһим Гази авылы) унъеллык мәктәптә укый. Стена гәҗитләре чыгаруда бик теләп катнаша, аларда өйрәнчек шигырьләрен бастыра. 1952 елда урта мәктәпне тәмамлый. омтылыш һәм әдәбиятка мәхәббәт Т. Миңнуллинны Казан университетына алып килә. Әмма сугыштан соңгы авыр еллар, гаиләгә ярдәм итү кирәклеге яшь егетнең тормыш юлына үзгәрешләр кертә: ул туган авылына кайта, төрле эшләрдә эшли. Олы Кариле һәм Кама Тамагы авылларында төрле урыннарда хисапчы хезмәтен башкара. Казанда бухгалтерларны әзерләү курсларында укый, соңыннан комсомол юлламасы белән Казакъстанның Кустанай өлкәсендәге бер совхоз кооперациясендә баш бухгалтер булып эшли.

1956 елда университетка кабат килә, ләкин укый башлагач Мәскәүгә, театр училищесына укырга китеп бара. Шулай итеп, 1956 ел|1956-1961 елларда Туфан Миңнуллин Мәскәүдә М.С.Щепкин исемендәге театр училищесында укый. Т.Миңнуллинның әдәби иҗат белән чынлап торып шөгыльләнә башлавы да Мәскәүдә укыган елларга туры килә. Дөрес, ул язганнарын бастырырга ашыкмый, «Насыйбулла боткасы» дигән һәм башка шундый, кулдан тегеп эшләнгән «китаплар чыгару» белән чикләнә. Шулай да инде киләчәк өчен шактый «мая» туплана; мәсәлән, «Азат» исемле соңыннан аерым китап булып басылып чыккан әкият-пьесасы шул елларда ук язылган. Щепкин исемендәге театр училищесының 1961 елгы чыгарылышы яшьләре (бүгенге танылган сәхнә осталары Ринат Таҗетдинов, Равил Шәрәфиев, Әзһәр Шакиров, Нәҗибә Ихсанова, Наил Дунаев, Гөлсем Исәнгулова һ.б.) белән бергә, Т. Миңнуллин да Казанга кайта.

Рәдиф Гаташ (с), Туфан Миңнуллин, Чыңгыз Айтматов, Миркасыйм Госманов, Разил Вәлиев, Гәрәй Рәхим. Мәскәү Кирмәне, 1981

Аны тәмамлап кайткач, башта Минзәлә драма театрында, аннары Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында артист булып эшли. 1964-1967 елларда – Казан телестудиясендә мөхәррир, «Чаян» журналында әдәби хезмәткәр эшендә. 1968 елдан Т.Миңнуллин әдәби иҗат эше белән генә шөгыльләнә. 1975-1977 елларда Мәскәүдәге Югары әдәби курсларда укып кайта.

Әмма яшьтән үк тынгылык бирмәгән, студентлык елларында инде төн йокыларын качырган «язучылык җене» аңар уен сәнгате белән чын-чынлап шөгыльләнергә ирек бирми: журналистикага күчеп, «Чаян» журналында, Казан телевидениесендә эшли. Аның юмористик сәләте ачылып китә, шактый санда көлкеле хикәяләр һәм «уклы-камчылы» фельетоннар яза, кече күләмле сәхнә әсәрләре иҗат итә.

Шулай итеп, беренче карашка, Т. Миңнуллин — әдәбият һәм театр мохите тәрбияләп үстергән талант. Театр училищесында уку һәм Г.Камал театрында эшләү еллары, аннары телевидение һәм «Чаян»да эшләү чоры аны әдәбиятның авыр төрләреннән булган драматургияне үзләштерү өчен әзерлиләр. Ул сәхнә сәнгате серләренә төшенә, аның үзенчәлекләрен, тамашачы белән бәйләнеш булдыру өчен нәрсәләр кирәген белергә өйрәнә. Әмма бу талантның ачылып китүендә, мул җимешләр бирә башлавында тормыш, аны яхшы өйрәнү, кешеләрне белү, аңлый алу — төп сәбәпчеләрдән берсе. Т. Миңнуллинның беренче пьесаларына ук заманны һәм кешеләрне аңлау, көн сорауларына, заман агышына сизгерлек хас. Боларын исә иҗат кешесендә тормыш үзе булдыра һәм үстерә.

Туфан Миңнуллин 2012 елның 2 маенда Казан хастаханәсендә якты дөнья белән хушлаша[3]. Аны соңгы юлга озату мәрасиме 3 май көнне Камал театрында уза[4]. Әдип Казанның Яңа бистә зиратында җирләнә[5].

Иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфан Миңнуллин әдәбиятка 1960 еллар башында юмористик хикәяләр һәм кечкенә күләмле сәхнә әсәрләре белән килә. Аның әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлавы Мәскәүдә укыган елларына туры килә.

Бераздан зурлар өчен чорның актуаль мәсьәләләрен күтәргән, аны драматург итеп таныткан күләмле драмалар иҗат итә башлый. 1962 елны Туфанның «Безнең авыл кешеләре» исемле өч пәрдәле комедиясе — Минзәлә драма театрында, балалар өчен язылган «Азат» исемле пьеса-әкияте Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела һәм тамашачыларның игътибарын җәлеп итә. 1967-1969 елларда Татарстанның Әлмәт дәүләт театрында — «Күрше кызы», Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында — «Миләүшәнең туган көне», ә Татарстан республика Күчмә театры (хәзерге К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры) сәхнәсендә «Нигез ташлары» һәм «Йөрәк янар өчен бирелгән» исемле яңа пьесалары куела. Шул вакытларда Туфан Миңнуллин әдәби тәнкыйтьтә өлгергән драматург буларак телгә алына башлый.

Драматургия[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфан Миңнуллин тудырган мәшһүр образ — Әлдермеш авылыннан Әлмәндәр ролен Шәүкәт Биктимерев башкарган

Әлмәндәр (Элыксандр) – Г. Копцев,Әҗәл – В.М. Горохов
М. Шкетан исемендәге Мари дәүләт драма театры

70 ел|70-нче елларда Туфан Миңнуллинның рәссам-драматург буларак иҗади йөзе формалашу, табигый талантының үзенчәлекле рәвештә ачылып китү һәм шәхси сыйфатларга байый бара. Драматург форма һәм эчтәлек өлкәсендәге эзләнүләрен тагы да тирәнәйтә төшә, тормыш материалын, үзен кызыксындырган, борчыган иҗтимагый һәм әхлак проблемаларын сәнгатьчә хәл итү, заман кешесенең рухи дөньясын, яшәеш фәлсәфәсен укучыга, тамашачыга үтемлерәк, тулырак итеп җиткерү өчен сәхнә әдәбиятының төрле жанрларына һәм алымнарына мөрәҗәгать итә, иҗтимагый тормышның төрле-төрле темаларын кузгата. Әдипнең иҗади активлыгы бермә-бер көчәя. 1970-1983еллар арасында аның Татар академия театры сәхнәсендә тугыз пьесасының «Диләфрүзгә дүрт кияү» (1972), «Ир-егетләр» (1971), «Канкай угылы Бәхтияр» (1974), «Әлдермештән Әлмәндәр» (1976), «Дуслар җыелган җирдә» (1977); «Адәм баласына ял кирәк» (1979); «Моңлы бер җыр» (1981); «Монда тудык, монда үстек» (1982); «Әниләр һәм бәбиләр» (1983); Әлмәт дәүләт драма театрында — дүрт («Диләфрүзгә дүрт кияү» (1971); «Ай булмаса, йолдыз бар» (1977); «Яшьлегем — җүләрлегем» (1978); «Бәйләнчек» (1982)); Татар дәүләт драма һәм комедия театрында — биш («Үзебез сайлаган язмыш» (1973); «Уйланыр чак» (1973); «Китәр юлың еракмы?» (1975); «Ак тәүбә, кара тәүбә» (1976); «Кырларым-тугайларым» (1978)) пьесасының премьерасы була[6].

Туфан Миңнуллин пьесаларының уңышы аларда сурәтләнгән вакыйгаларның тормышчанлыгы, реалистик нигезе белән аңлатыла. Язучы тормышны, аның үзгәрүле агышын нечкә сиземли, анда әледән-әле туып торган әхлакый һәм мөһим социаль мәсьәләләрне оста тотып алып, аларны конкрет материал җирлегендә заманча яңгырашлы, сәнгатьчә тәэсирле-гыйбрәтле итеп сурәтли белә. Автор күпчелек әсәрләрендә олы фәлсәфи категорияләр турында — кешенең дөньяда яшәү мәгънәсе, аның җәмгыять Һәм үз алдындагы гражданлык җаваплылыгы, әхлакый сафлыгы, намуслылыгы, туган җиргә, Ватанга тугрылыгы, үз халкының үткәненә ихтирамы һәм киләчәгенә ышанычы турында сүз алып бара.

Туфан Миңнуллин — пьесалары илебез сәхнәләрендә иң күп уйнала торган татар драматургларының берсе. Аның сәхнә әсәрләре Башкортстан театрларында («Диләфрүзгә дүрт кияү», «Үзебез сайлаган язмыш», «Ай булмаса, йолдыз бар», «Кырларым-тугайларым» һ. б.), Үзбәкстанның Мөкыйми исемендәге дәүләт музыкаль театрында («Диләфрүзгә дүрт кияү») һәм Хәмзә исемендәге Үзбәк дәүләт академия театрында («Әлдермештән Әлмәндәр») зур уңыш белән барды. «Әлдермештән Әлмәндәр» моңсу комедиясе шулай ук Шкетан исемендәге Мари дәүләт, Басарганов исемендәге Калмык дәүләт драма, Мурманск, Новокузнецк, Әстерхан, Горький, Мичурин һ. б. шәһәрләрнең рус драма театрлары сәхнәләрендә куелды; «Ай булмаса, йолдыз бар» драматик хикәясе Дагыстанда С.Стальский исемендәге Лезгин һәм Ә.Капиев исемендәге Лак дәүләт драма театрларында сәхнәләштерелде.

Авыл темасы[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Мәскәүгә укырга киткәнче, булачак язучы авыл һәм аның кешеләре тормышы белән яши. Авыл аңа бик күпне бирә. Авыр сугыш еллары, сугыштан соңгы хәерче һәм мәшәкатьле дәвер крестьян алдына күп төрле мәсьәләләр куйды, аларны хәл итә белергә, авырлыкларны җиңә белергә өйрәтте. Крестьян (ә сугыш елларында аның төп өлешен хатын-кызлар һәм яшүсмерләр тәшкил итте) төп бурычын намус белән үтәде: фронтны азык-төлек белән, чимал белән тәэмин итте. Икмәк үстерүдә, мал-туар асрауда, хуҗалык алып баруда ул елларда әллә кайчангы бабайлар ысуллары киредән кайтты. Бу чор баласы буларак, Туфан «уфалла» арбасына җигелеп урманнан утын да ташый. Сыер җигеп, анысы да булмаганда, кул белән тартып, иске сука белән җир сукалауны да, чабагач белән ашлык сугуны да күреп һәм үзе кичереп үсте. Шуның белән бергә, тормышны танып-белергә, яшәү өчен көрәшергә өйрәнә, гомумән, иртә уйлый белергә, олы була белергә өйрәнә.

Боларның һәммәсе яшь Туфан Миңнуллин күңелендә җуелмас эз калдыра. Болар — драматург әсәрләренең тормышчанлык нигезләрен тәэмин итешкән башлангыч чишмәләр. Менә ни өчен аның иң беренче пьесаларына ук, алда әйтелгәнчә, заманга сизгерлек һәм авыл тормышын, аның кешеләрен яхшы белү, аларны ярату хас. Шулар һәм, әлбәттә, табигый талант Т. Миңнуллинга әдәби өйрәнү чорын чагыштырмача тиз узарга мөмкинлек бирәләр. Кече күләмле пьесалар, шаян-көлкеле хикәяләр, театрда уйналган, соңыннан аерым китап булып басылган «Азат» һәм «Айга сәяхәт» исемле әкият-пьесалар, «Безнең авыл кешеләре» дип аталган пьеса яшь авторның кыска вакытлы өйрәнчеклек чорын тәшкил итә.

Башкортстанда иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфан Миңнуллин үзенең 75 еллыгына багышланган кичәдә

Милләтнең олуг шәхесе Туфан Миңнуллин Башкортстанга еш барган. Төрле бәйрәмнәргә хөрмәтле кунак итеп чакырыла. Ә инде Башкортстан театрларында әсәрләре сәхнәләштерелгәндә спектакльләр премьераларына һәрчак үзе килеп рәхмәт әйтергә тырышкан.

Туфан Туфан Миңнуллинның тирән фикерле әсәрләре республика театрлары тарафыннан һәрдаим сәхнәләштерелә. Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры соңгы эше итеп аның “Мулла” әсәрен сәхнәгә куйды һәм ул зур уңыш белән бара. Шулай ук Башкорт милли яшьләр театры, Уфа “Нур” татар дәүләт театры, Туймазы татар театры һәм башка театрлар сәхнәләрендә Туфан аганың үлемсез яңа әсәрләре дөнья күрә.

Туфан Миңнуллинны Башкортстанда гел күтәреп алдылар дип әйтеп булмый. Татар милләте язмышы өчен борчылган һәм аны яклау өчен кыю сүзләр әйткән әдип һәм дәүләт эшлеклесе Башкортстан татарларының кискен проблемаларына да күз йомып кала алмаган. Уфа татарлары хокукларын яклап ясаган чыгышлары өчен, Башкортстанның элекке хакимиятләре тарафыннан “теләнмәгән шәхес” – персона нон-грата дип игълан ителә. Шул хәлдән соң хәтта Уфа “Нур” татар театрында әзерләнеп беткән спектакле премьерасын да тыйдылар. Әлеге тыю берничә ел дәвам итә. Ләкин барыбер аек акыл өстен чыгып, талант иясенә Уфага килергә һәм әсәрләрен сәхнәләштерүгә юл ачыла.[7]

Ырынбурда иҗаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Ырынбур татар театрының сәнгать җитәкчесе Рөстәм Абдуллаев 20 ел эчендә язучы Туфан Миңнуллин әсәрләре буенча унга якын спектакль куйя. Ә 2011 елда драматургның берьюлы ике әсәре сәхнәләштерелә – “Нәзер” һәм “Төш” спектакле театр репертуарында аеруча популярлык казанды. Соңгы ике ел эчендә Туфан ага артистлар белән бергә Татарстанның егермеләп районында булып, тамашачылар белән очрашты. 29 октябрьдә Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Ырынбур дәүләт татар драма театры үзенең 22нче театраль сезонын драматург Туфан Миңнуллинның «Төш» спектакле белән ача.Танылган драматург театр сезонын ябу тантанасында да катнашкан.

2012 ел башында Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Ырынбур татар дәүләт драма театры агымдагы елны Туфан Миңнуллин елы дип игълан иткә. Театрга ярдәм итү максатыннан театр каршында берничә ел элек оештырылган “Берлек” фонды әгъзалары белән Туфан ага тыгыз элемтәдә торып, хезмәттәшлек иткән.[8]

Сәяси эшчәнлек[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Туфан Миңнуллин Дәүләт Советында үзенең соңгы чыгышын ясый, 26 апрель, 2012 ел.

Туфан Миңнуллин — 1990 еллардагы милли хәрәкәт активисты. Татарстан суверенитетын, татар теленең дәүләт статусын яулап алуда аның өлеше зур.

1984 елда ул беренче тапкыр Татарстан АССР Югары Советына сайлана (1984-1989). 1989-1991 елларда ул кабат депутат булып эшли. Туфан Миңнуллин беренче (1995-1999), икенче (1999-2004), өченче (2004-2009) һәм дүртенче (2009-2014) чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советына депутат итеп сайланды.

Дүртенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты этикасы кагыйдәләрен үтәү буенча Татарстан Республикасы Дәүләт Советы комиссиясе әгъзасы, «Мәгариф» милли проектын гамәлгә ашыруны тикшереп тору буенча Татарстан Республикасы Дәүләт Советы комиссиясе әгъзасы булып торган иде.

Туфан Миңнуллин депутатлар арасында иң өлкән яшьтә булу сәбәпле берничә чакырылышның беренче утырышларын татар телендә ачып җибәрә иде[9]. Депутат буларак ул һәрвакыт татар теле, мәдәнияте, милләте язмышы турында чыгышлар ясый иде, татар халкын дәүләт дәрәҗәсендә яклый иде.

Үзенең соңгы чыгышын Туфан Миңнуллин 2012 елның 26 апрелендә ясый[10].

| ...Без бүгенге көндә “Татарстан – спорт республикасы, Казан – спорт башкаласы” дип әйтәбез. Бик әйбәт. Спорт та кирәк. Барысы да кирәк. Әмма ләкин бер юнәлештә генә үсү безне мактамый. Сезнең, әйтик, театрдан спектакль карап чыкканнан соң тамашачыларның җыелып сугышканын ишеткәнегез бармы? Юк. Ә хоккей карагач чыгып сугышалар. Бу нәрсә дигән сүз? Бу сугышучыларның культура дәрәҗәсе бик түбән, алар спортка неандерталецлар күзлегеннән чыгып кына карыйлар дигән сүз. Ә менә аерым бер кешенең рухи ихтыяҗы буларак моңа карамыйлар. Шуңа күрә без бу әйберләргә аерым игътибар бирергә тиеш...

# data[].attributes.headline
1974 Туфан Миңнуллин, драматург — «татар драматургиясен һәм театр сәнгатен үстерүдәге хезмәте өчен».

# data[].attributes.subject
1974 Туфан Миңнуллин, драматург — «татар драматургиясен һәм театр сәнгатен үстерүдәге хезмәте өчен».

# data[].attributes.body
1968 Илдар Юзеев, шагыйрь — «Миләүшә» китабы өчен.

# data[].attributes.body
Илдар Гафур улы Юзеев — күренекле татар шагыйре.
Тәрҗемәи хәл

1933 елның 3 гыйнварында Башкортстанның Яңавыл районы Ямады авылында укытучы гаиләсендә туа. Ямадыдагы урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1950-1954 елларда Казан дәүләт педагогия институтының татар филологиясе бүлегендә югары белем ала. Хезмәт юлын журналистикадан башлый: 1954—1966 елларда «Пионер» (хәзерге «Ялкын») республика балалар журналының җаваплы секретаре, аннары бер ел «Чаян» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1967-1971 елларда ул — Татарстан Язучылар берлегенең әдәби консультанты хезмәтендә. 1973 елда Мәскәүдә М.Горький исемендәге Әдәбият институты каршындагы икееллык Югары әдәби курсларны тәмамлап кайткач, өч ел дәвамында «Казан утлары» журналының поэзия бүлегенә җитәкчелек итә. 1977 елның мартыннан И.Юзеев Татарстан Язучылар берлегендә яшь авторлар белән эшләү буенча идарә рәисенең урынбасары вазифаларын башкара. 1958 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы. 1996 елдан Татар ПЕН-үзәге әгъзасы.

Шагыйрь 2004 елның 21 декабрендә Казанда вафат була һәм Яңа бистә зиратында җирләнә.

Иҗаты

И.Юзеев әдәби иҗат белән бик иртә шөгыльләнә башлый. 1943 елда аның «Дошман җиңелә» исемле шигыре район газетасында басылып чыга. Ул шулай ук пьесалар язуда да көчен сынап карый, хәтта шулардан берсе — «Алсу гөлләр» дигәне — мәктәп сәхнәсендә дә уйнала. Ә унынчы сыйныфта укыганда яшь авторның шигырьләре инде Уфада «Әдәби Башкортстан» журналы, «Кызыл таң» газетасы кебек республика матбугатында күренә башлый.

Һ.Такташ шигырьләре тәэсирендә яза башлаган И.Юзеев үзенчәлекле шагыйрь буларак узган гасырның илленче-алтмышынчы елларында формалаша. Аның шигъри таланты аеруча поэма жанрында ачыла. 1955 елда «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналында басылган «Таныш моңнар» поэмасы белән ул киң катлау укучылар арасында таныла. Беренче поэмаларында ук иҗатының төп билгеләре — хис һәм фикер гармониясе, табигыйлек, лирик моң, ихласлык сыйфатлары ачык төсмерләнә. Шагыйрьнең шуннан соңгы шигырь һәм поэмалары, романтик-лирик хасиятләрен, моң һәм хис муллыгын саклаган хәлдә, гражданлык мотивлары, үзгәрүле заман таләпләренә һәм ихтыяҗына бәйле олы идеяләр, социаль эчтәлек белән сугарыла бара. «Әнкәй» (1959), «Фәрит-Фәридә» (1959), «Миләүшә» (1954-1965), «Язылмаган поэма» (1964), «Өчәү чыктык ерак юлга...» (1965), «Тынлык белән сөйләшү» (1966), «Карурман» (1971), «Таш диварлар авазы» (1973), «Өзелмәсме кыллар?» (1977), «Таш кала фаҗигасе» (1988), «Өзелгән тәсбих» (1989) кебек лирик, драматик поэмаларында һәм башка бик күп шигырь, балладаларында әдип, заман темаларына һәм тарихи үткәнгә мөрәҗәгать итеп, кеше рухының бөеклегенә, хөрлегенә дан жырлый, һәртөрле явызлыкка, изүгә, шәфкатьсезлеккә, коллыкка, ялганга каршы нәфрәт хисләрен ачык гәүдәләндерә.

«Миләүшә» исемле китабына (1968) тупланган поэмалары һәм балладалары өчен И.Юзеев, шагыйрьләрдән беренче буларак, 1968 елда Татарстанның М.Җәлил исемендәге Республика премиясенә, ә «Таш диварлар авазы» һәм «Өзелмәсме кыллар?» исемле поэмалары өчен 1980 елда Татарстан Республикасының Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

И.Юзеев шигъриятендәге төп сыйфатлар — тирән моң, лиризм, фикер-хис ачыклыгы, форма төгәллеге — композиторларны да илһамландырып тора. Шагыйрьнең дистәләрчә шигъри әсәрләренә көй языла. Халык арасында киң таралган «Яшь наратлар» (Җ.Фәйзи музыкасы), «Төнбоек» (Л.Айтуганов музыкасы), «Шофер», «Резидәкәй» (Ш.Мәҗитов музыкасы), «Кайтам инде», «Бөркет турында баллада», «Чит илләргә чыксаң» (С.Садыйкова музыкасы), «Яшьлек дустыма», «Фәүзия җыры», «Таң кызы җыры», «Серле чәчәк» (М.Яруллин музыкасы), «Кыр казлары артыннан», «Туган ягым каеннары», «Гашыйклар тавы» (М.Имашев музыкасы), «Хуш инде» (Ф.Мортазин музыкасы), «Мәтрүшкәләр» (А.Гыйләҗев музыкасы), «Сине уйлап янам» (С.Ибраһимов музыкасы) һ.б. бик күп җырлар шагыйрь иҗатының үзенчәлекле бер тармагын тәшкил итә.

И.Юзеев — танылган драматургларның берсе, дистәдән артык комедия, драма, трагедияләр авторы. Әдипнең пьесалары оригиналь сюжетка корылуы, шигърилеге, романтик пафосы, оптимистик рухы белән җәлеп итә. Поэзиясендәге кебек, пьесаларында да автор кеше күңеленең якты, гуманистик омтылышларын романтик буяулар белән сурәтләргә омтыла, матурлыкның кадерен белү, халыкның рухи һәм мәдәни казанышларын, гореф-гадәтләрен саклау, аларны дәвам иттерү, үстерү турындагы уй-хыяллары белән уртаклаша.

Илдар Юзеев яшь чагында

Драматургның иң күп куелган пьесасы — «Сандугачлар килгән безгә» дигән моңсу комедиясе. Ул — 1974 елдан бүгенге көнгә кадәр К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры һәм Казан дәүләт Яшьләр театры репертуарында, шулай ук Башкорт дәүләт академия театры, Мари музыкаль драма театры, Тува рус драма театры, Каракалпак Яшь тамашачылар театры сәхнәләрендә куела, Ленинград, Казан, Уфа, Кемерово телевидениеләре аша күрсәтелә. СССР халыклары театр сәнгате һәм милли драматургиясенең Ленинградта уздырылган Бөтенроссия фестивалендә (1978) әлеге пьеса буенча куелган спектакль өчен Тува рус драма театры коллективы һәм пьеса авторы I дәрәҗә диплом белән бүләкләнә һәм фестиваль лауреаты дигән исемгә лаек була.

Шагыйрь-драматургның «Янар чәчәк», «Бөркетләр кыяга оялый» («Улыбыз өйләнә, без аерылышабыз»), «Кыр казлары артыннан», «Кайтмый калсам, көтәрсеңме?», «Бәхетемнән узып барышлый», «Безнең әти мировой», «Онытылмас бәет», «Мәкәрҗәгә барган идек», «Сөйгәнемнең туган көне», «Гашыйклар тавы», туксанынчы елларда иҗат ителгән «Ак калфакны төшердем кулдан», «Хуш, Хәйбуш!», «Моңлы бала түгел идем...», «Эзләдем, таптым, югалттым» кебек драма һәм комедияләре дә профессиональ театрлар репертуарында ныклы урын алалар.
Заман һәм кеше мөнәсәбәтләренең калкурак чагылышына ирешү, чынбарлыкны гомумиләштеребрәк, аның фәлсәфи асылын бер фокуска туплабрак бирү өчен, шагыйрь еш кына шартлы алымнарга мөрәҗәгать итә, тәэсир көченә ия булган символик образларны кертә. Эчтәлек һәм форма өлкәсендәге эзләнүләр «Мәхәббәт китабы» исемле поэмалар циклында (1978), «Таймас» (1961), «Соңгы төн» (1972), «Очты дөнья читлегеннән» (1980), «Мәңгелек белән очрашу» (1982) исемле шигъри трагедияләрендә, Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган «Ерактагы кәккүк авазы» спектакленең (Рәшит Кәлимуллин операсы) либреттосында үзенчәлекле гәүдәләнеш таба.

И.Юзеев иҗат эшчәнлегенең башыннан ук татар балалар әдәбияты белән даими багланышта һәм хезмәттәшлектә яши. «Ялкын» журналының унике ел дәвамында әдәби хезмәткәре һом редколлегия әгъзасы буларак, шулай ук Язучылар берлегенең яшь авторлар белән эшләү бүлеге мөдире сыйфатында ул татар балалар әдәбиятын үстерүгә, яшь әдәби алмаш тәрбияләүгә үзеннән зур өлеш кертә. Аның балаларга адресланган үз әсәрләре дә байтак. Алар шагыйрьнең аерым җыентыкларында («Пони малае нәни Җирәнкәй», 1967; «Аю сатам, кем ала?», 1999; «Бәби Ай», 2003 һ.б.) һәм 2002 елда нәшер ителгән биш томлык «Сайланма әсәрләр»енең икенче томында урын ала.

И.Юзеевның туксанынчы еллардагы иҗаты, заманның кискен үзгәрешләренә һәм үзенең тормыш тәҗрибәсенә бәйле рәвештә, хис-фикер, тел-стиль образлылыгы, кичерешләре ягыннан тагы да тирәнәя төшә, кеше шәхесе, яшәеш, халык-милләт турындагы шигьри-фәлсәфи уйланулары яңа поэтик сыйфатлар, төсмерләр белән баеп-ялтырап китә («Уйлый күңелем төрлесен» шигырьләр җыентыгы, «Татар моңы» поэмасы, «Таш диварлар авазы» поэмасының яңа редакциясе һ.б.).

Гомумән, 1956-2003 еллар арасында И.Юзеевның тезмә һәм чәчмә әсәрләре тупланган кырыклап китабы дөнья күрә. И.Юзеев 1963-1994 елларда Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә, 1979-1984 елларда РСФСР Язучылар берлеге идарәсендә, шулай ук төрле елларда Азия-Африка илләре язучылары белән багланыш буенча Совет комитетында, «Казан утлары», «Сөембикә», «Идел» журналларының редколлегияләрендә әгъза булып тора, РСФСР язучыларының IV (1975), V (1979), СССР язучыларының VI (1981), VIII (1986) съездларында делегат булып катнаша. Төрле елларда Татарстан Язучылар берлегенең шагыйрьләр секциясен, остаханәсен җитәкли.

Әдәбият һәм театр сәнгате өлкәсендәге хезмәтләре өчен И.Юзеевка 1979 елда Татарстанның, 1983 елда «Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән мактаулы исемнәр бирелә, 1986 елда ул «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнә. 1993 елда Татарстан Республикасы Президенты М.Ш.Шәймиев Указы белән И.Юзеев «Татарстан Республикасының халык шагыйре» дигән шәрәфле исемгә лаек була.

# data[].attributes.headline
Муса Җәлил исемендәге дәүләт премиясенең тарихы

# data[].attributes.subject
Муса Җәлил исемендәге дәүләт премиясенең тарихы

# data[].attributes.body
Муса Җәлил премиясе (Муса Җәлил исемендәге премия) - Татарстанның Советлар Берлеге каһарманы Муса Җәлил исемендәге дәүләт бүләге. 1968 елда нигезләнгән. Татарстан президенты указы[1] белән 1997 елда яңадан булдырылган. Каһарман татар шагыйре Муса Җәлил исемен йөртә.

Максаты[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Күкрәк тамгасы

Татарстанның интеллектуаль һәм рухи куәтен үстерү максатында, сәләтле яшьләрнең әдәбият, сәнгать, фән, мәгариф, эшмәкәрлек өлкәсендәге уңышларын бәяләү өчен булдырылган.

Статус

Күкрәк тамгасы (1967-1990)

Татарстанның, Тукай премиясеннән кала, икенче дәрәҗәдәге дәүләт бүләге.

Татарстан министрлар кабинеты карары белән рәсмиләштерелә.

2011 елдан ике елга бер мәртәбә, кагыйдә буларак, 4 премия тапшырыла.

Лауреатларга исем, диплом, күкрәк тамгасы, акчалата бүләк тапшырыла.

Акчалата бүләк 1968-2007 елларда 40 МРОТка тиң була, 2007 елдан соң - 100 000 сум, 2015 елда - 200 000 сум (һәрберсе)[2].

Тарих[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Р. Миңнеханов премия тапшыра. 2011

1968 елда Татарстан АССР комсомолының М. Җәлил исемендәге премиясе булдырыла. 1991 елдан соң премияне тапшыру тукталып тора. 1997 елның 14 февраленнән премияне янәдән торгызу турында указга кул куела. 2002 елдан башлап тапшырыла.

30 яшькә хәтле шәхесләр (коллективлар) намзәт була ала. Искәрмә буларак, яшьләр өчен иҗат итүче һәм яшьләр белән эшләүче шәхесләрнең яше чикләнми.

1968-1976 елларда 5 номинация булган:

Композиторлар

Сынлы сәнгать осталары

Башкаручылар

Кинематографлар

Журналистлар

1976 елда 2 номинация өстәлгән:

Фән-сәнәгать өлкәсендә эшләүчеләр

Мәгариф хезмәткәрләре

# data[].attributes.attachment_link.title
Список лауреатов премии имени Мусы Джалиля — Википедия