# data[].attributes.body
62-orrialdea

Europako eremu landatarra.1000 urte eta gero arriskuak desagertu ziren bikingoen inbasioak baina merkataritzak berpiztu egin zuen nekazariek hasi ziren saltzen janariak

# data[].attributes.body
Europako klima hobera egin zuen.Horri esker nekazaritzak hedatu zen.

Nekazaritza-tresnak hobetzen:golde belarriduna eta arnes berriak,hala nola lepokoa,erabiltzeari esker,lurraren emankortasuna areagotu zen.

Laborantza-metodoa berriak:Hiru urteko txandeketa sartu zuten,eta,horri esker,lur-eremu txikiagoa uzten zen lugorrian

Haize eta ur erroten erabilera orokortzea

Aintzinarotik ezagutzen ziren errota horiek,eta alea ehortzekolanak erraztu zituzten.

# data[].attributes.body
biztanleria hobeto elikatuta egoteak gaixotasunen aurkako erresintenzia hobetu zuen,eta heriotza-tasak behera egin zuen.Horren ondorioz,Europako biztanleria asko handitu zen.Jende askok eskatu zuen lehen abandonatutako lurrak berriz landu ahal izatea,basoak moztea,lur-eremu berriak luberritzeak.Bestalde,landa-eremuetako biztanleria-hazkundea nekazaritza hirietara emigratzera bultzatu zituzten.Hirietako bizimoduak,jaun feudalen kontrol zorrotzetik kanpo geratzen zenez.

bai eta nekazaritzako soberakin gehiago izatea ere

Produktibitateak hobetzeagatik eta laborantza-lurren azalera handitzeari esker, nekazaritza-soberarekin sortu ziren,merkatuan saltzeko.Jaunek eta nekazariek beren uzten zati bat saldu ahal izan zuten.produktu-truke horrek merkataritza eta artisautza-ekoizpena suspertu zituen.Merkatari,artisau eta nekazari emigratuak hiri edo burguetan ezarri ziren.

# data[].attributes.headline
2-Garraioak eta merkataritza garatu ziren

# data[].attributes.subject
2-Garraioak eta merkataritza garatu ziren

# data[].attributes.body
Merkatuan nekazaritza produktu gehiago zeuden,eta landako jendeak erosahalmen handiagoa zuen.Horrekin batera,garraioan eta ordainketa-sisteman izandako zenbait-berrikuntzak trukeak sustatu zituzten

Berrikuntzak Garraioan:lepokoak eta ferrek zaldi eta mandoen trakzioa areagotzen zuten,eta,horri esker,gurdi bidezko lehorreko garraioa hobetu zen.Itsas garraioan ere izan ziren hobekuntzak,hala nola korasta-lema edo popa-lema itsasontzietan

Merkataritza-Berrikuntzak:Diru gehiago zegoen zirkulazioa,eta zenbait merkataritza-teknika hobetu ziren(kanbio-letrak).Hala,salerosketak errazago egiteko aukera izan zen,eskudirurik erabili beharrik gabe

Horrek guztiak merkataritzaren garapena bultzatu zuen,bai tokikoa edo gertukoa(landa-herrixken artean),bai distantzia ertainekoa(herrixken eta hirien artean),eta,gainera,azokak garatu ziren.

# data[].attributes.headline
2.1 Ibilbideak segurugoak zirelako eta urrunago joaten zirelako

# data[].attributes.subject
2.1 Ibilbideak segurugoak zirelako eta urrunago joaten zirelako

# data[].attributes.body
Lehorreko ibilbideak:Monarkek merkatariei eta artisauei kobratuko zergak baliatuz,beren autoritatea inposatu zieten nobleei,eta hiriak babestu zituzten .Horri esker,bideak gero eta segurugoak izan ziren.salgaiak animalien gainean edo gurdietan garraiatzen zituzten

Itsas ibilbidea:bikingoen inbasioak amaitu ondoren,ozeano Atlantikoa seguruagoa izan zen.Meditarraneoan,gurutzadak tarteko(Lur Santua konkistatzeko kanpaina militarrak,XI.mendean

# data[].attributes.headline
2.2 Europako merkataritza XIII. eta XV.mendeen artean 

# data[].attributes.subject
2.2 Europako merkataritza XIII. eta XV.mendeen artean 

# data[].attributes.body
Mediterraneo ibilbideak Europa bizantziar inperioarekin eta Ekialde hurbilarekin lotzen zituen.Europarrek luxuzko produktoak inportatzen zituzten.(zeta,espeziak,lurrinak...),eta ehunak eta armak esportatzen.Atlantikoko eta baltikoko ibilbideak Lisboatik eta kantauriko portu gazteluetatik Hansako hirietaraino(itsaso beltza).

# data[].attributes.body
Erdi Aroko hiriak komunikazio-bideetatik gertu kokatzen ziren,biztanleen behar garrantzitsuenak asetzeko moduko ezaugarriak zituen lurralde batean:laborantzako eta artzaintzarako lur onak,ur ugari,zura lortzeko basoak,harriak eskuratzeko harrobiak.

# data[].attributes.body
Hiri-nuleoa harresiz inguratuta egoten zen,honako hauek errazago egiteko:hiria defendatzea(borrokak sarritan izaten ziren,eta harresiak gauez itxi egiten zituzten),kanpotik etorritakoie zergak kobratzea eta merkataritza-produktuak kontrolatzea.

Oinplanoa oso irregularra izaten zen eta erdigunean kokatutako plaza baten inguruan antolatzen zen.Plazan,katedrala,udaletxea eta lonja egoten ziren.biztanleria auzoetan biltzen zen,erlijioaren arabera(judutegia,mairu-auzoa) edo artisautza-jardueren arabera,eta kaleak bihurriak eta estatuak ziren.

Harresietatik kanpo,auzo berri batzuk sortu ziren ,errebalak.Auzo horietan,hiriko jende pobreena bizi zen, eta zenbait jarduera egiten ziren.(errementariak,zurrategiak)

# data[].attributes.headline
3.3 hiriko prazioek osatzen zuten gobernua

# data[].attributes.subject
3.3 hiriko prazioek osatzen zuten gobernua

# data[].attributes.body
biztanleek beren magistratuak(zinegotziak)hautatzen zituzten zituzten,finantzez,ordenaz eta juztiziaz arduratzeko.Magistratuen burua burgumaisua edo alkatea zen.Udaletxean biltzen ziren,eta hor gordetzen ziren hiriko zigilua,zutoihala,artxiboa eta altxorra

Apurka-apurka,merkatari eta bankari-familia aberatsenek hirietako gobernua beregantu zuten.

# data[].attributes.body
Merkataritzaren gorakadak finantza-tresna berriak sortzea bultzatu zuen.Hala, hiri askok dirua egin zuten,eta,horren ondorioz, diru-trukatzaileak sortu ziren.Horregatik,kanbio-letrak sortu,ordainketak errazago egiteko dokumentu batzuk Merkatari batek diru-kopuru bat ematen zion.Halaber,sarritan,partikularrek edo sozietateek merkaritza-maileguak ematen zituzten

# data[].attributes.headline
4.1 hiriak artisautzako eta merkataritza guneak ziren

# data[].attributes.subject
4.1 hiriak artisautzako eta merkataritza guneak ziren

# data[].attributes.body
ikasi dugunez,hirietan ekoizten ziren produktu gehienak eta egiten ziren merkataritza-truke gehienak.Hiriak txikiak izaten ziren,eta 15 000 biztanletik 30 000 biztanlera zituzten,nahiz eta gutxi batzuek 200 000 biztanle ere izan zituzten,hala nola Parisek eta kordobak

Artisauak lanbideen gremiotan antolatzen ziren.Gremioek beren arauak ezartzen zituzten,beste leku batzuetako artisauen lehia eragozteko eta beren ekoizpenaren kalitatea

# data[].attributes.headline
4.2 Gizarte talde berriak sortu ziren haietan 

# data[].attributes.subject
4.2 Gizarte talde berriak sortu ziren haietan 

# data[].attributes.body
Burgu edo hirietan,gizarte-talde berri bat sortu zen,Burgesia.Talde hori ez zen lurra lantzeagatik aberastu,baizik eta eta beren produktuak saltzeagatik edo beren negozioetan irabazaiak lortzeagatik

Burgesiaz gain,Erdi aroko hirietan,nobleak,klerioak eta herri xeheko jende askok bizi zen,hala nola mirabeak eta eskaleak

Alde sozioekonomikoak handiak izan arren,hirietako biztanleak pertsona askeak ziren,ez baitzeuden jaun feudal baten menpe

# data[].attributes.body
Lantegi txikiak izaten ziren,maisu artisau baten jabetzakoak.Maisuaren etxeak etxebizitza.Lantegi bat eta denda bat zituen.Maisuak bere lanbidea ondo ezagutzen zuen eta tresnen eta materialen jabea zen.Ofizialen eta ikastunen laguntza izaten zuen,soldata baten truke.

Gremio guztiek oso pretakuntza-sistema zurruna zuten:artisaua izateko,lehenbizi ikastuna izan behar zen urte batzuez

Gremioek kofraidak ere eratzen zituzten.kofradia horiek erlijio eta laguntza-funtzioak betetzen zituzten beren kideentzat

# data[].attributes.headline
5.1 Burgesiaren babesak monarkaren autoritatea sendotu zuen 

# data[].attributes.subject
5.1 Burgesiaren babesak monarkaren autoritatea sendotu zuen 

# data[].attributes.body
Feudalismoaren garai bete-betean.XII.mendearen erdialdera arte erregea berdinkideen arteko lehena zen;hau da,erresumako jaun feudal boteretsuena.Hori dela eta,bere lurrak zituzten (koroaren lurrak),eta hor erabateko jurisdikzioa(eskumenak) zuen.Errusumako gainerako lurraldeetan,ordea,jaun feudalei zegokien autoritatea

Monarkek:buregesiaren babesa behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko,erresumaren lurralde-batasuna bermatzeko eta monarkia nazionalak eratzeko

Burgesek:babesa behar zuten jaun feudalen kontra,erresuma guztiko bideetan,itsasoen eta hirietan merkataritzan aritzeko.Burgesiaren babesa lortzeko,errege-erreginek legeak edo hiri-gutunak sinatu zituzten.Horien bidez,hiriei pribilegioak edo foruak ematen zitzaizkien,eta bertako biztanleak pertsona askeak zirela eta beren gobernua izateko eskubidea zutela aitortzen zen.

Pribilegio horien truke,buegesek ordaintzen zituzten zergek aukera eman zieten monarkei soldadu mertzenarioak kontratatzeko,eta erresuma hobeto administratzeko funtzionarioak izateko.Hala,jaun feudalak mendean har zitzaketen

# data[].attributes.headline
5.2 Gorteen edo parlamentuen sarrera bultzatu ziren

# data[].attributes.subject
5.2 Gorteen edo parlamentuen sarrera bultzatu ziren

# data[].attributes.body
Gobernatzeko,monarkek Curiaren(errege kontseilua)laguntza zuten.kontseilu hori nobleziako eta kleroko zenbait handikik osatzen zuten, eta erregeak egiten zituen erakunde hori biltzeko deialdiak.

Hiru estamentuek (noblezia,kleroa eta burgesia) monarkarekin egiten zuten bilera horiei gorte edo parlamentu esaten zitzaien.Burgesei sartzen uztean,monarkak estamendu hori gizartean garrantzitsua zela aitortzen zuen.

Burgesiaren boterea handiagoa zen erresuma batzuetan beste batzuetan baino, eta monarkak haien eskaerak onartu ondoren baino ez zituzten diru-laguntzak ematearen aldeko botoa ematen burgesek

# data[].attributes.headline
6.1 zer eragin izan zuen izurrite beltzak europako gizartean

# data[].attributes.subject
6.1 zer eragin izan zuen izurrite beltzak europako gizartean

# data[].attributes.body
XIV.mendean,europako biztanleriak zerbait zorigaitz pairatu zituen,hala nola gosea, gerra eta izurritea.Horiek guztiak bereziki larriak izan ziren eta behe erdi aroko krisia eragin zuten

# data[].attributes.body
Izurrite beltza 1348,urtearen inguruan iritsi zen Europara,Asiatik.Gaixotasun infekziosoa zen, eta ez zekiten zerk eragiten zuen eta nola hedatzen;beraz,hipotesi zentzugabeak ere adierazi zituzten:batzuek esaten zuten juduak zirela errudunak

Gaixotasun hori arkakusoen ziztaden bidez transmititzen zen batez ere,eta oso hilkorra zen.Hauek ziren sintoma nagusiak:sukarra,arnasketa eta zirkulazio-arazoak,eta azalak kolore beltzaxka hartzea.Horregatik esaten zitzaion izurritze beltz

Zenbait neurri partzial aplikatu arren,hala nola gaixoak isolatzea,pandemia ez zen gelditu eta hondamen handia sortu zuen europan,zenbait boladatan.Bolada horiek gero eta intentsitate txikiagoak izan ziren

# data[].attributes.headline
6.3 jada ahulduta zegoen biztanleriari eragin zion

# data[].attributes.subject
6.3 jada ahulduta zegoen biztanleriari eragin zion

# data[].attributes.body
Gaixotasun horren hadapena oso ondorio larriak izan zituen gizartean eta krisi orokorra eragin zuen Europan,beste hiru faktorerekin batera:

XIV.mendean:gerra ugari gertatu ziren,eta, horren ondorioz,hildako asko eta ekonomia-galera handiak izan ziren

Lurren:zati handi baten produktibitatea oso txikia zen,aurreko mendeetan kalitate gutxiko lurrak lugorritu baitzitzuten,demografia-hazkunde handiak behartuta

aldi horretan:izotz aro txikia hasi zen,izotzaldi,txingor eta euri ugari izan ziren,eta,horren ondorioz,uztak galdu ziren erta goseteak gertatu ziren