# data[].attributes.attachment_link.title
La revolte du gheto de varsovie (l'energie du desespoir )

# data[].attributes.attachment_link.title
Europe - Musée de l’insurrection de Varsovie

# data[].attributes.attachment_link.title
L'insurrection de Varsovie : la ville assassinée (Histoire)

# data[].attributes.attachment_link.description
La véritable histoire de cette épopée tragique. Varsovie 1er Août 44 : 40 000 insurgés polonais attaquent les forces allemandes . dans les immeubles, les rues , les égouts. Armés pour la plupart de simples fusils, ces héros anonymes de battent, résistent et meurent.

# data[].attributes.body
kwestionowanie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W tej historii najważniejszy jest koniec, od niego więc zacznijmy. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa dochodzi południe 23 sierpnia 480 r. p.n.e. Już trzeci dzień z rzędu doborowe siły Hellenów pod wodzą króla Sparty Leonidasa odpierają w rejonie Termopil kolejne uderzenia Persów. Przewaga liczebna atakujących jest miażdżąca, obrońcy zajęli jednak dogodną pozycję na przesmyku między górami a morzem, gdzie Persowie nie mogą przeprowadzić frontalnego ataku. W bezpośredniej walce świetnie wyszkoleni i lepiej uzbrojeni greccy hoplici górują nad wrogiem. Uskrzydla ich też świadomość, że bronią wolności i bezpieczeństwa najbliższych, którym najeźdźcy z pewnością nie okażą litości.

Plan wciągnięcia Persów w pułapkę terenu i wykrwawiania ich w kolejnych atakach działał dotychczas rewelacyjnie, ale tuż przed świtem zwiadowcy Leonidasa donieśli mu, że stało się coś, czego Grecy...

# data[].attributes.attachment_link.description
W tej historii najważniejszy jest koniec, od niego więc zacznijmy. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa dochodzi południe 23 sierpnia 480 r. p.n.e. Już trzeci dzień z rzędu doborowe siły Hellenów pod wodzą króla Sparty Leonidasa odpierają w rejonie Termopil kolejne uderzenia Persów.

# data[].attributes.attachment_link.description
Easily create beautiful interactive video lessons for your students you can integrate right into your LMS. Track students' progress with hassle-free analytics as you flip your classroom!

# data[].attributes.attachment_link.description
Easily create beautiful interactive video lessons for your students you can integrate right into your LMS. Track students' progress with hassle-free analytics as you flip your classroom!

# data[].attributes.body
Jacek Malczewski ,,Polski Hektor''

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
olej, płótno, 93 x 74 cm
sygn. na odwrocie: 1913/ J.Malczewski

Na odwrocie nalepka depozytowa Muzeum Narodowego w Poznaniu

Wystawiany, opisany i reprodukowany:
Wystawa Jubileuszowa 1924/1925 Kraków ,TSP poz.105 str.14 jako wł. S.Holenderski; Jacek Malczewski "Powrót", Warszawa 2000 r.; Teresa Grzybkowska "Świat obrazów Jacka Malczewskiego", 1996, okładka książki, Wydawnictwo A.i M. Dochnal S Kowalski i s-ka, Warszawa 1996; Stefania Kozakowska "Malarze Młodej Polski" wyd. Kluszczyński 1995 str.45; Irena Kossowska i Ł.Kossowski "Malarstwo polskie. Symbolizm i Młoda Polska" Arkady 2010, str.132, str.95.; Stefania Krzysztofowicz-Kozakowska. Jacek Malczewski.Życie i twórczość, Wydawnictwo Kluszczyński Kraków, str. 40; Muzeum Narodowe w Warszawie czerwiec-lipiec; Katalog repr. str. 140, poz. 57, Depozyt Muzeum Narodowego w Warszawie w latach 2005 - 2011 - ekspozycja galeryjna, Depozyt Muzeum Narodowego w Poznaniu w latach 2011 - 2013 - ekspozycja galeryjna.

estymacja: 2 500 000 - 3 000 000 zł

Kup abonament Wykup abonament, aby zobaczyć więcej informacji

# data[].attributes.attachment_link.description
olej, płótno, 93 x 74 cmsygn. na odwrocie: 1913/ J.Malczewski Na odwrocie nalepka depozytowa Muzeum Narodowego w Poznaniu Wystawiany, opisany i reprodukowany: Wystawa Jubileuszowa 1924/1925 Kraków ,TSP poz.105 str.14 jako wł. S.Holenderski; Jacek Malczewski "Powrót", Warszawa 2000 r.; Teresa Grzybkowska "Świat obrazów Jacka Malczewskiego", 1996, okładka książki, Wydawnictwo A.i M.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
HISTORIA.org.pl - historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Obraz Jacka Malczewskiego „Polski Hektor" z 1913 r. na aukcji Domu Aukcyjnego Polswiss Art został sprzedany za rekordowe 2,99 mln zł. Dotychczasowy rekord wynosił 2,13 mln zł, za które wylicytowano w 2000 r. słynnego „Rozbitka" Henryka Siemiradzkiego.
Obraz jest autoportretem artysty, który przedstawił w nim siebie jako dumnego i walecznego Hektora. Malczewski trzyma w ręku wielbłąda, który w ikonografii jest symbolem tajemniczości i zarazem nagrodą. Jest to prawdopodobnie nawiązanie do zjazdu gnieźnieńskiego, w trakcie którego Bolesław Chrobry podarował wielbłąda cesarzowi Ottonowi III. Z kolei po bitwie pod Grunwaldem król Władysław Jagiełło podarował wielbłąda czeskim rycerzom przybyłym z posiłkami dla wojsk polskich.

Przedstawiona obok Hektora Muza artysty zdejmuje z Hektora szynel odsłaniając zbroję rycerską. Szynel jest symbolem uciemiężenia Polski i Polaków, a zdejmowanie go oznacza nadzieję na zbliżający się koniec niewoli. Na drugim planie przedstawiona Polonia prowadzi Pegaza, który jest symbolem zbliżającej się niepodległości Polski, nadchodzącej z daleka. Postać Hektora stoi na tle kapliczki - symbolu świętości, chrześcijaństwa, które to wartości kultywuje malarz. Symbole są tym istotniejsze jeśli spojrzeć na datę powstania dzieła.

Jacek Malczewski to jeden z głównych przedstawicieli symbolizmu przełomu XIX i XX wieku. W swoich dziełach czerpał z historii polskiej sztuki oraz głębokiej patriotycznej świadomości, dopełniając je oryginalnie interpretowanymi motywami mitologicznymi i wątkami biblijnymi.

# data[].attributes.attachment_link.title
Obraz Jacka Malczewskiego bije długoletni rekord polskich aukcji

# data[].attributes.attachment_link.description
Obraz Jacka Malczewskiego "Polski Hektor" z 1913 r. na aukcji Domu Aukcyjnego Polswiss Art został sprzedany za rekordowe 2,99 mln zł. Dotychczasowy rekord wynosił 2,13 mln zł, za które wylicytowano w 2000 r. słynnego "Rozbitka" Henryka Siemiradzkiego. Obraz jest autoportretem artysty, który przedstawił w nim siebie jako dumnego i walecznego Hektora.

# data[].attributes.body
Mit?

# data[].attributes.attachment_link.title
Ale Historia. Wizna 1939 r. - zobacz jak komuniści stworzyli mit polskich Termopil

# data[].attributes.body
Rekonstrukcja filmowa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
The painting depicts the capture of the Wola rampart by Russian forces. Pictured in the centre is General Sowiński in his last moments, leaning against a gun carriage. The wooden prosthesis he used after the loss of his leg at Borodino in 1812, is clearly visible. On the left hand side, Russian grenadiers break into the rampart; St. Lawrence church is seen in the background.
Józef Sowiński, an alumnus of the School of Chivalry, served in the army of the Kingdom of Prussia after the third partition of Poland. While serving in the army of the Duchy of Warsaw after 1811, he lost a leg to a heavy wound sustained in the battle of Borodino. Initially opposed to the uprising, Gen. Sowiński eventually accepted the postion of artillery commander with the Warsaw garrison. As an invalid, he was not directly involved in combat untli July 1831 when at his own request he was appointed commander of Wola Redbout no. 56, and eventually commander of the defence of Wola. On 22nd August, Sowiński was promoted to Brigadier General.
The Russian assault on Warsaw began on 6th September 1831, with a charge on the first line of fortifications. Having captured them, the enemy went on to attack the Wola Fort, manned by about 1700 to 1800 troops with ten cannons, which were destroyed by powerful artillery preparation prior to the advance of Russian forces. General Bem attempted to help the defenders with a mounted artillery charge, but the Poles, outnumbered by the enemy more than four times and without hand grenades, were pushed back into the rear of the fort. The next Russian column under General Friedrich von Berg broke through Polish defence lines in the north. In the face of overwhelming Russian superiority, General Sowiński agreed to surrender, but before he could undertake negotiations, a clash accidentally caused by Poles defending the church of St. Lawrence threw both sides back into battle. General Sowiński was killed in circumstances unknown to this day. The defence of St. Lawrence was the last accord of the defence of Wola. Only between 300 and 400 defenders came out of the battle alive.

# data[].attributes.attachment_link.description
The painting depicts the capture of the Wola rampart by Russian forces. Pictured in the centre is General Sowiński in his last moments, leaning against a gun carriage. The wooden prosthesis he used after the loss of his leg at Borodino in 1812, is clearly visible.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cesarstwo uniwersalistyczne ( łac. universalis `powszechny`) - program cesarza Ottona III, związany z jego chęcią odnowienia Cesarstwa Rzymskiego. Inną nazwą dla tego programu jest Koncepcja Czterech Cór lub Federacja Czterech Państw. Cesarz planował objąć swą władzą wszystkie chrześcijańskie kraje Zachodu (łącznie z niedawno ochrzczonymi Słowianami).

Odnowione cesarstwo miało stanowić związek równoprawnych królestw Europy i składać się z:

Każda z tych krain miała mieć własnego króla, cesarz miał być ich zwierzchnikiem.

Idea upadła po śmierci Ottona III. Do planu uniwersalistycznego związku państw Europy odwołali się XX-wieczni ojcowie integracji europejskiej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Cesarstwo uniwersalistyczne ( łac. universalis `powszechny`) - program cesarza Ottona III, związany z jego chęcią odnowienia Cesarstwa Rzymskiego. Inną nazwą dla tego programu jest Koncepcja Czterech Cór lub Federacja Czterech Państw. Cesarz planował objąć swą władzą wszystkie chrześcijańskie kraje Zachodu (łącznie z niedawno ochrzczonymi Słowianami).

# data[].attributes.body
Mapa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Historia Polski (do 1138) - w okresie do 1138 roku na ziemiach między Odrą i Bugiem powstało scentralizowane państwo rządzone przez dynastię Piastów, od przełomu X i XI wieku nazywane Polską.

Organizacja państwa pierwszych Piastów ( Lestek, Siemomysł) rozpoczęła się około II ćwierci X wieku na Pojezierzu Wielkopolskim poprzez budowę wielkich grodów, m.in. po 860 roku w Gieczu, Poznaniu, Ostrowie Lednickim; pierwszy gród w Gnieźnie został wzniesiony w latach 940-941.

W 966 roku jego pierwszy historyczny władca, Mieszko, przyjął chrzest. Zarówno on, jak i jego następcy prowadzili wojny ze Świętym Cesarstwem Rzymskim, Czechami i Rusią Kijowską, a także ze Słowianami zachodnimi osiadłymi między Odrą a Łabą. Największy zasięg terytorialny państwo osiągnęło za czasów Bolesława Chrobrego, który zajął Pomorze, Milsko, Łużyce, Morawy, Grody Czerwieńskie, Słowację, a przejściowo także Czechy. Wczesne powstanie gnieźnieńskiej metropolii kościelnej (około roku 1000; dla porównania: biskupstwo w Pradze uzyskało status archidiecezji w roku 1344), w rezultacie starań Bolesława Chrobrego przy poparciu cesarza Ottona III, miało kluczowe znaczenie dla przetrwania wczesnośredniowiecznej monarchii Piastów, jak i dla zjednoczenia królestwa po okresie rozbicia dzielnicowego.

W późniejszym czasie krajem kilkakrotnie wstrząsały spory wewnętrzne, które dwukrotnie - za czasów Mieszka II i Kazimierza Odnowiciela prowadziły do rozkładu instytucji państwowych. Spory wewnętrzne dotyczyły między innymi wprowadzanego feudalizmu i chrześcijaństwa, doprowadzając w 1037 r. do wybuchu powstania ludowego. Opisywany okres skończył się panowaniem Bolesława Krzywoustego. Władca ten ponownie objął zwierzchnictwem Pomorze, a następnie wobec niepowodzenia swojej polityki węgierskiej zdecydował się zostać lennikiem cesarskim. Przed śmiercią wydał ustawę sukcesyjną, która zapoczątkowała w Polsce okres rozbicia dzielnicowego.

Zgodnie z najlepiej uzasadnioną źródłowo hipotezą dotyczącą początków etniczności i kultury Słowian, prawdopodobnie w drugiej połowie VI lub najpóźniej w początkach VII wieku plemiona słowiańskie rozprzestrzeniły się na zachód i północ od linii górnej Wisły, która wcześniej stanowiła północno-zachodnią granicę ich zasięgu. Stosunkowo późne zainteresowanie Słowian migracjami w tym kierunku wynikało najprawdopodobniej z faktu, że ich pierwotny, południowy kierunek ekspansji, prowadzący w strefę naddunajską i na teren Cesarstwa Bizantyjskiego, przestał być dla nich atrakcyjny ze względu na przybycie do Europy koczowniczych Awarów, którzy w połowie VI w. podporządkowali sobie Słowian zamieszkujących wzdłuż północnego brzegu Dunaju (na terenie dzisiejszej Rumunii), zmuszając od tej pory Słowian do uczestnictwa w swoich wyprawach łupieżczych przeciwko Bizancjum i w znacznym stopniu uniemożliwiając im samodzielne działanie. Okres dominacji Awarów w strefie naddunajskiej (w latach około 558-626) jest zatem prawdopodobnie okresem, kiedy Słowianie podjęli ekspansję w kierunku północno-zachodnim, w tym i na ziemie dzisiejszej Polski. Potwierdzeniem tej daty ekspansji Słowian na ziemie dzisiejszej zachodniej Polski mogą być trzy przekazy historyczne:

Prokopiusz z Cezarei, piszący w połowie VI wieku n.e., opisując wędrówkę Herulów z Panonii do kraju Warnów (nad środkową Łabą) w roku 512, stwierdza, że przeszli oni przez wszystkie plemiona Sklawenów, a następnie przez znaczny obszar pustego kraju

Historia Franków Grzegorza z Tours opisuje wyprawę Awarów przeciwko Frankom w roku 566 (która przeszła przez ziemie południowej Polski, co potwierdzają pojedyncze znaleziska awarskie) i wspomina, że Awarowie, gdy dotarli wreszcie do ziem zamieszkiwanych przez Franków, byli wygłodzeni, co jest interpretowane jako dowód na to, że ich wyprawa przechodzić musiała przez opustoszałe tereny

Teofilakt Symokatta opisuje schwytanie Słowian pod murami Konstantynopola w roku 592, którzy zeznali, że pochodzą znad Oceanu Północnego (Morza Bałtyckiego?), skąd podróż zająć im miała ponad rok.

Te trzy przekazy interpretowane są najczęściej obecnie przez historyków jako dowód na to, że w roku 566 Słowianie jeszcze nie zamieszkiwali zachodniej części dzisiejszej Polski, natomiast w 591 roku ich osadnictwo sięgało już Pomorza. Taka interpretacja nie jest sprzeczna z wymową źródeł archeologicznych.

Na terenach między Odrą i Bugiem Słowianie utworzyli prawdopodobnie kilkadziesiąt niewielkich organizmów plemiennych. Istnienie większości z nich domniemywane jest w oparciu o badania archeologiczne. Jedynie kilkanaście zostało wymienionych we wczesnośredniowiecznych źródłach historycznych: w tzw. Geografie Bawarskim (połowa IX wieku) oraz w dokumencie biskupstwa praskiego wystawionym w 1086 roku (odtwarzającym stan granic z 973/974). Zgodnie z tymi źródłami na ziemiach polskich prawdopodobnie mieli swoje siedziby Pyrzyczanie, Wolinianie, Ślężanie, Dziadoszyce, Opolanie, Golęszyce, Wiślanie, Lędzianie, Trzebowianie i Bobrzanie. Siedziby większości z wymienionych plemion są lokalizowane jedynie hipotetycznie, podobnie ich zlatynizowane nazwy są tłumaczone na język polski w różnych formach. Stosunkowo pewna jest lokalizacja plemion śląskich, wymienionych także w późniejszej kronice biskupa merseburskiego Thietmara. Z kolei najwięcej wątpliwości budzi określanie siedzib, a nawet istnienia plemion takich jak Lędzianie, Goplanie i Bobrzanie.

W 2008 Przemysław Urbańczyk zauważył, że względna jednolitość kultury materialnej na ziemiach polskich oraz brak wyraźnych centrów kultowych nie pozwala na wydzielenie jednostek etno-politycznych (plemion) na tym terenie. Uważa on, że nie istniały stabilne i długotrwałe (ahistoryczne) grupy etniczno-terytorialne (plemiona). Zamiast tego od połowy IX w., tzn. od czasu kiedy zaczęto wznosić osady obronne, zaczęły funkcjonować organizacje wodzowskie obejmujące zwykle jeden gród i jego okręg rolniczy. Władza w tych organizacjach była sprawowana przez przedstawiciela lokalnej elity gospodarczej wodza (po polsku knędz / książę) na zasadzie dobrowolnej akceptacji społecznej (brak aparatu przymusu) i pod kontrolą wiecu. Organizacje wodzowskie były niestabilne, gdyż wodzowie niepotrafiący zapewnić sobie poparcia społeczności przez umiejętną redystrybucję nadwyżek produkcyjnych, byli usuwani i zastępowani przez miejscowych lub zewnętrznych konkurentów (patrz: uczty postrzyżynowe u Popiela i Piasta oraz późniejsze objęcie władzy przez Siemiowita). Przejście od organizacji wodzowskiej do wczesnego państwa wiązało się z utworzeniem przez wodza aparatu przymusu, czyli drużyny.

Początek organizacji wodzowskiej, która doprowadziła do powstania państwa polskiego wiąże się prawdopodobnie z grodem w Gieczu, wzniesionym w l. ok. 865-869, będącym według Zofii Hilczer-Kurnatowskiej gniazdem rodowym Piastów[potrzebny przypis]. Stanowił on jedno z najstarszych (obok Moraczewa) centrów gospodarczo-politycznych archeologicznej ziemi gnieźnieńskiej ( Wysoczyzna Gnieźnieńska), której przybliżone granice wyznaczone zostały na zachodzie i południu kolanem Warty, na wschodzie rynną Gopła i Noteci, a na północy korytem Wełny. Na tym obszarze osadnictwo ludzkie było bardzo rozrzedzone (brak tzw. skupiska osadniczego), zaznaczone niewielką liczbą oddalonych od siebie grodów przedpiastowskich. Istnienie tutaj jakiejś grupy etnopolitycznej (plemienia) nie jest pewne. Funkcjonujący w tym okresie ośrodek kultowy na Górze Lecha w Gnieźnie mógł być zwornikiem luźnego związku religijnego okolicznej ludności, co jednak nie przekładało się raczej na polityczną organizację terytorialną.

Nazwa „Polanie" pochodzi z późnej i bałamutnej informacji Nestora[potrzebny przypis]. Według Przemysława Urbańczyka nazwy Polska i Polanie pojawiły się dopiero ok. 1000 r. w związku z realizacją programu państwowego Bolesława Chrobrego. Budowa państwa polskiego była prywatną inicjatywą poszczególnych dynastów z rodu Piastów, a nie przedsięwzięciem jakiegoś plemienia. Piastowie w latach dwudziestych i trzydziestych X wieku przystąpili do szybkiej ekspansji, podporządkowując sobie sąsiednie organizacje wodzowskie nad górną i środkową Obrą oraz na zachód od środkowej Warty. Na okres ten przypadają wyraźne zmiany w zagęszczeniu i lokalizacji grodów, które licznie powstawały przede wszystkim w centrum Wielkopolski ( Grzybowo pod Wrześnią, Ostrów Lednicki, prawdopodobnie Moraczewo). Proces ten uległ dalszemu nasileniu w latach czterdziestych, kiedy zbudowano gród w Gnieźnie (ok. 940), oraz przebudowano grody w Gieczu, Lądzie i Poznaniu. Podbojowi nowych ziem i dalszemu rozwojowi terytorialnemu państwa sprzyjał brak silnych sąsiadów i naturalne bariery odgradzające Polan od Niemców, Czechów i bezpośrednich wpływów skandynawskich. W parze z rozwojem przestrzennym państwa musiał postępować rozwój jego struktur organizacyjnych, zdaniem niektórych badaczy wzorowany na państwach morawskim i niemieckim.

Brak źródeł pisanych nie pozwala dokładniej opisać początków państwa. Jedynie XII-wieczna relacja Galla Anonima zawiera skąpe wzmianki o dynastii rządzącej plemieniem. Miała się ona wywodzić od ubogiego rataja Piasta, którego syn Siemowit obalił księcia Popiela i przejął władzę, dając początek nowemu rodowi panującemu. Jego nazwa może się wywodzić od „piastuna" oznaczającego najwyższego dostojnika dworskiego (ówczesnym jego odpowiednikiem w państwie Franków był majordom, a na Rusi „kormilec", karmiciel). Po Siemowicie nastąpić mieli Lestek i Siemomysł. Relacja ta ogranicza się w zasadzie jedynie do imion władców i wielokrotnie podawano w wątpliwość jej prawdziwość, szczególnie w starszej historiografii. Większość dzisiejszych historyków przyjmuje natomiast, że wymienieni władcy naprawdę istnieli. Siemowit miał panować w drugiej połowie IX wieku (ok. 870-900), jego syn Lestek na początku wieku X (ok. 900-930), natomiast Siemomysł od ok. 930 do ok. 960 roku. Prawdopodobnie za panowania Lestka rozpoczęła się tzw. rewolucja piastowska polegająca na wznoszeniu nowego typu, potężnych grodów wczesnopiastowskich (pierwszy w Grzybowie 915-922). Istnieje hipoteza, że zbrojenia na terenie Wielkopolski miały związek z upadkiem Państwa Wielkomorawskiego. Od Lestka może też pochodzić nazwa Licikaviki (Lścikowicy / Lestkowice) pojawiająca się w X w. w kronice Widukinda z Korbei. W czasach przypisywanych władzy Siemomysła, państwo zajęło oprócz rdzennej ziemi gnieźnieńskiej także Kujawy, ziemię sieradzko-łęczycką oraz być może Mazowsze i Pomorze Gdańskie. Tereny te odziedziczył kolejny, a zarazem pierwszy w pełni historyczny dynasta piastowski - Mieszko I.

Mieszko objął władzę prawdopodobnie w końcu lat pięćdziesiątych X wieku. W pierwszych latach prowadził walki z sąsiednimi plemionami, starając się rozszerzyć terytorium swojego państwa. Na początek lat sześćdziesiątych przypada przypuszczalnie opanowanie Pomorza Wschodniego i Środkowego. Około 970 roku Mieszko I opanował ziemie nadnoteckie i wybudował gród w Santoku. Zainteresowanie księcia skupiło się następnie przede wszystkim na obszarach nadodrzańskich, gdzie w krótkim czasie podporządkował sobie część plemion połabskich. Wtedy to popadł w konflikt z Wieletami i dowodzącym nimi niemieckim banitą i awanturnikiem Wichmanem. Wieleci dwukrotnie pokonali Mieszka, a w jednej z bitew około 963 roku zginął jego nieznany z imienia brat. Porażki w walkach z plemionami nadodrzańskimi zbiegły się w czasie z pierwszymi kontaktami politycznymi Mieszka z Niemcami i Czechami - dwoma silnymi sąsiadami należącymi do kręgu kultury chrześcijańskiej.

Prawdopodobnie w tym właśnie czasie Mieszko zdecydował się zacząć płacić trybut królowi niemieckiemu z ziem aż do rzeki Warty. Świadczenie to dotyczyło przypuszczalnie terytorium plemienia Lubuszan. Wkrótce, w roku 965, książę Polan poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w rok później przyjął chrzest i rozpoczął proces chrystianizacji swojego państwa. Krok ten prawdopodobnie miał na celu przełamanie sojuszu czesko-wieleckiego i zyskanie nowego sojusznika w walkach na Połabiu i Pomorzu. Starsza historiografia podkreślała, że jednym z głównych celów Mieszka mogło być odsunięcie zagrożenia przymusowej chrystianizacji, podobnej jak ta prowadzona przez margrabiów niemieckich wśród plemion połabskich. Część nowszych prac podaje jednak w wątpliwość, czy w opisywanym okresie zagrożenie niemieckie w ogóle istniało i było zauważane. Chrystianizacja okazała się działaniem postępującym (choć w pewnych okresach proces ten natrafiał na zdecydowany opór miejscowej ludności) i wprowadziła kraj Polan do kręgu tzw. cywilizacji zachodniej. W jego efekcie do Polski napływać zaczęła kultura łacińska, rozwijało się piśmiennictwo i powstawał stan duchowny, początkowo w pełni podporządkowany władcy (tzw. kościół państwowy). Pierwszego biskupa polskiego imieniem Jordan ordynowano w 968 roku. Prawdopodobnie był on biskupem misyjnym podlegającym bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, choć do dziś w historiografii pojawiają się sugestie, że mógł on być sufraganem niemieckiej metropolii w Moguncji.

Uzyskawszy nowego sojusznika, Mieszko kontynuował walki na Pomorzu, tym razem z większym powodzeniem. W 967 roku odniósł zwycięstwo w bitwie z Wolinianami, podporządkowując sobie tym samym ujście Odry. W kolejnych latach książę prowadził zapewne dalsze walki na północy, co mogło doprowadzić do sporu z margrabią łużyckim Hodonem. Ten w 972 roku zaatakował Mieszka, mimo że książę Polan wiernie płacił cesarzowi trybut. Do decydującej bitwy doszło pod Cedynią, a zwycięzcą starcia niespodziewanie okazał się Mieszko. Po tej potyczce polski władca został wezwany wraz z Hodonem przed oblicze cesarskie na zjazd w Kwedlinburgu w 973 roku. Nie jest znany osąd cesarza, nie był on jednak prawdopodobnie korzystny dla Mieszka. Tym między innymi tłumaczy się przystąpienie księcia Polan do opozycji niemieckiej po śmierci Ottona I w tym samym roku. Mieszko poparł pretendenta do tronu, Henryka Kłótnika, walczącego przeciw koronowanemu jeszcze za życia ojca cesarzowi Ottonowi II. Podobne stanowisko zajął sojusznik Polan, książę czeski Bolesław II Pobożny. Henryk Kłótnik przegrał walkę, a cesarz przeprowadził odwet na Czechach, zmuszając w 978 roku księcia tego kraju do uległości. W roku 979 Otton II miał najechać także ziemie Polan, ale ekspedycja ta prawdopodobnie zakończyła się porażką. Przypuszczalnie rok później Mieszko zawarł drugie małżeństwo, tym razem z Odą, córką margrabiego Marchii Północnej Dytryka. Związek ten osłabił więzi polsko-czeskie, zapowiadając rychłą zmianę sojuszy. Jeszcze w 983 roku Mieszko i Bolesław wspólnie przystąpili do kolejnego buntu przeciwko nowemu władcy Niemiec Ottonowi III. Mieszko jednak szybko odstąpił od Henryka Kłótnika i pojednał się z cesarzem. Następnie uczestniczył w wyprawie przeciwko Słowianom połabskim i być może samym Czechom. Walki nie ustały w kolejnych latach - w roku 990 doszło do wojny polsko-czeskiej, w której Wieleci stanęli po stronie Czechów, a Niemcy wsparli Mieszka. W efekcie konfliktu Mieszko przejął prawdopodobnie Śląsk i Małopolskę.

W okresie swojego stosunkowo długiego panowania Mieszko opanował także ziemię sandomierską (prawdopodobnie w latach siedemdziesiątych) i być może zhołdował Mazowsze (jeśli nie uczynił tego już jego ojciec). Podjął także współpracę ze Szwedami wymierzoną przeciw Duńczykom[potrzebny przypis]. Niewykluczone, że książę zdołał również podporządkować sobie na kilka lat Grody Czerwieńskie, następnie przejęte przez Ruś Kijowską.

Władzę zwierzchnią przejął najstarszy z braci, Bolesław Chrobry. Początkowo współpracował on z królem niemieckim Ottonem III, a nawet wspomógł w 995 jego wyprawę na Słowian połabskich. Dopiero gdy Otto III wyruszył do Italii po cesarską koronę, książę Polski zdecydował się na wygnanie Ody oraz jej synów, a w rezultacie przejęcie pełni władzy w państwie. Doprowadziło to do chwilowego oziębienia w stosunkach polsko-niemieckich, które jednak trwało zaledwie kilka lat. Do ponownego zbliżenia doszło w efekcie dalszych problemów na Połabiu. Cesarz walczący ze Słowianami i zagrożony wojną domową z Sasami potrzebował silnego sojusznika, jakim mógł zostać Bolesław Chrobry. Przywrócenie dobrych relacji wynikało także z forsowanego przez Ottona III projektu utworzenia uniwersalistycznego cesarstwa chrześcijańskiego, w którego skład wejść miała na równorzędnych zasadach także Polska (Sclavinia).

Projekt ten pozwolił wzmocnić pozycję Polski. Przyczynkiem do tego była męczeńska śmierć biskupa Wojciecha, który zginął podczas misji chrystianizacyjnej wśród Prusów w roku 997. Jego rychła kanonizacja pozwoliła Chrobremu rozpocząć starania o utworzenie w Polsce niezależnej organizacji kościelnej. Przy poparciu cesarza synody rzymskie w latach 998-999 rozpatrzyły tę sprawę i wyświęciły brata św. Wojciecha, Radzima Gaudentego na arcybiskupa św. Wojciecha. W roku następnym Otton III przybył z pielgrzymką do gnieźnieńskiego grobu męczennika. Na tzw. zjeździe gnieźnieńskim doszło do wymiany podarunków i symbolicznego nałożenia Bolesławowi diademu na głowę przez cesarza. Utworzono także niezależną, polską organizację kościelną z arcybiskupstwem w Gnieźnie i trzema sufraganiami: w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Poza archidiecezją pozostało biskupstwo poznańskie Ungera, który dożywotnio miał zachować niezależność, jako biskup bezpośrednio podporządkowany stolicy apostolskiej. Bolesław wprawdzie nie został (wbrew twierdzeniu późniejszego kronikarza Galla Anonima) koronowany na króla, uzyskał jednak królewskie uprawnienie inwestytury biskupiej. Możliwe również, że wręczenie mu przez cesarza kopii włóczni św. Maurycego stanowiło symbol zwolnienia Polski od zależności trybutarnej. Około 1000 r. państwo piastowskie otrzymało też wymyśloną wtedy nazwę własną Polska ( łac. Polonia / Polania).

Dobre relacje załamały się po niespodziewanej śmierci młodego cesarza w 1002 roku. Bolesław wykorzystał wewnętrzne walki w Rzeszy i zajął ważny rejon przedpola Odry: Miśnię, Milsko i Łużyce. Kiedy władzę w Niemczech ostatecznie przejął Henryk Święty, zaakceptował on zdobycze Chrobrego, przekazując mu je na zasadzie lenna. Jedynie Miśnię oddał we władanie sprzymierzonemu z księciem polskim margrabiemu Guncelinowi. Relacje zostały unormowane, jednak zorganizowanie nieudanego zamachu na życie Bolesława przywróciło ryzyko konfliktu. Do wojny nie doszło, a książę Polski przystąpił do interwencji w Czechach, gdzie w roku 1003 zmarł książę Władywoj. Chrobry na tronie osadził wcześniej wygnanego Bolesława Rudego. Prawdopodobnie na prośby opozycji czeskiej w tym samym roku raz jeszcze wmieszał się w sprawy czeskie - oślepił Bolesława Rudego, a następnie sam objął tron w Pradze. Nagły wzrost pozycji władcy Polski zaniepokoił Henryka II, szczególnie gdy Bolesław Chrobry odmówił złożenia hołdu lennego z Czech.

W roku 1003 Chrobry sam rozpoczął wojnę, atakując Miśnię. Henryk odpowiedział wyprawą zbrojną w roku następnym. Pierwsza ofensywa nie odniosła skutku, ale już na jesieni władca Rzeszy zaatakował Czechy i obalił władzę Bolesława w tym państwie. Przy Polsce pozostały Morawy i Słowacja. Następnie Henryk zdobył Milsko, a w roku 1005 dotarł ze swymi wojskami aż pod Poznań. Wtedy zawarto układ pokojowy, na mocy którego Bolesław prawdopodobnie zrzekł się Milska i Łużyc. Henryk wkrótce wypowiedział rozejm, w efekcie czego Bolesław Chrobry w 1007 roku najechał ziemie arcybiskupstwa magdeburskiego. Następnie bez większych problemów odzyskał Budziszyn. Kontrofensywa Henryka ruszyła dopiero w 1010 roku, nie przyniosła jednak żadnych skutków poza miejscowymi zniszczeniami na Śląsku.

W roku 1012 zawarto rozejm na pięć lat. Bolesław złamał jego postanowienia i najechał ponownie Łużyce, jednak mimo to w 1013 roku doszło do porozumienia. Władca Polski złożył hołd Henrykowi, w zamian najprawdopodobniej otrzymując w lenno Milsko i Łużyce, a także pomoc zbrojną w wyprawie na Ruś. Wyprawa ta wyruszyła wkrótce po unormowaniu stosunków z Niemcami, nie są jednak znane jej skutki. W roku 1015 ponownie wybuchła wojna między cesarzem i Bolesławem Chrobrym. Polski władca odmówił wsparcia wyprawy Henryka do Italii, a także podjął próby spiskowania przeciw niemu z księciem czeskim. Doprowadziło to do cesarskiej interwencji w Polsce, która jednak zakończyła się niepowodzeniem. Henryk II zaatakował Bolesława raz jeszcze w 1017 roku - ponownie nie odnosząc sukcesu ( obrona Niemczy). 30 stycznia 1018 roku zawarto ostatecznie pokój w Budziszynie. Ostatecznym zwycięzcą konfliktu okazał się Bolesław, który zapewne zachował Milsko i Łużyce, już nie jako lenno, ale swoją własność.

Wkrótce po zawarciu pokoju w Budziszynie, Bolesław ponownie najechał Ruś, tym razem w obronie praw księcia Świętopełka do tronu. W efekcie najazdu splądrował Kijów, wywożąc z niego liczne łupy. W roku 1024 zmarł Henryk II, a Bolesław wykorzystał zmiany w Niemczech na swoją korzyść i 18 kwietnia 1025 roku został koronowany na króla. Być może koronacji tej arcybiskup gnieźnieński dokonał na rozkaz królewski, bez zgody ze strony stolicy apostolskiej. Wskazuje na to brak zachowanej bulli papieskiej zezwalającej na koronację oraz liczne oskarżenia ze strony kronikarzy i rocznikarzy niemieckich. W kilka miesięcy później Bolesław zmarł. Pozostawił synom państwo powiększone o Milsko, Łużyce, Morawy, Słowację i Grody Czerwieńskie. Utracił istotne dla wymiany handlowej Pomorze Zachodnie, które usamodzielniło się podczas walk z Niemcami.

Za jego rządów Polska zyskała też silną pozycję polityczną - stała się liczącym państwem europejskim z niezależną prowincją kościelną, dzięki koronacji wyniesionym do równorzędnej z innymi królestwami chrześcijańskimi pozycji. Z drugiej strony, agresywna polityka pierwszego króla Polski pozostawiła dziedzictwo konfliktów zewnętrznych, jak i była źródłem obciążeń nakładanych na mieszkańców kraju, wiodących do wyczerpania jego zasobów ekonomicznych. Zainicjowane w ten sposób destruktywne procesy już niedługo zachwiały wczesnopiastowską monarchią.

Mieszko II przejął władzę po ojcu, po czym prawdopodobnie wygnał z kraju dwóch swoich braci. Następnie jeszcze w 1025 roku koronował się na króla Polski. Być może ponownie była to koronacja bezprawna. Mieszko II starał się kontynuować ekspansjonistyczną politykę Bolesława Chrobrego. Przystąpił do opozycji niemieckiej skupionej wokół księcia szwabskiego Ernesta II i w roku 1028 dokonał niszczycielskiego najazdu na Saksonię. Cesarz Konrad II odpowiedział rok później wyprawą odwetową na Milsko i Łużyce, która jednak nie odniosła rezultatu.

Prawdopodobnie w tym samym czasie książę czeski Udalryk (Oldrzych) zajął Morawy i Słowację. Być może Mieszko raz jeszcze najechał Saksonię w 1030 roku. Jeśli nawet doszło do tego ataku, to był on już ostatnią akcją zaczepną polskiego króla. W tym samym roku książę ruski Jarosław Mądry zajął Bełz, a przy współudziale braci Mieszka, Ottona i Bezpryma doszło do zmontowania koalicji niemiecko-ruskiej. Wspólna, koncentryczna ofensywa doprowadziła do upadku władzy królewskiej w Polsce. Najpierw od państwa odpadły Łużyce i Milsko, a następnie Grody Czerwieńskie. Mieszko II zbiegł z kraju, a władzę w Polsce przejął Bezprym.

Bezprym prawdopodobnie przejął władzę dzięki oddziałowi zbrojnych uzyskanemu od księcia Jarosława (bezpośrednia interwencja wojsk Jarosława w centralnych prowincjach kraju, mająca na celu osadzenie nowego księcia na tronie, nie znajduje jednak potwierdzenia źródłowego). Być może wykorzystał hasła antykościelne i antypaństwowe, które pozwoliły mu zyskać zwolenników wśród społeczeństwa przymuszanego do wysokich świadczeń na rzecz administracji, armii i Kościoła. Niektórzy historycy przyjmują, że mógł on nawet stanąć na czele powstania ludowego, co według części koncepcji mogło być z kolei przyczyną pominięcia jego osoby przez kronikarzy polskich. Po przejęciu władzy Bezprym odesłał Konradowi II polskie insygnia koronacyjne, tym samym rezygnując z korony królewskiej i uznając prymat cesarza. Następnie rozpoczął okres brutalnych rządów, wymierzonych zapewne przede wszystkim w tę część elit, która wciąż popierała obalonego króla. Po kilku miesiącach Bezpryma zamordowano, prawdopodobnie z inicjatywy obu jego braci.

Mieszko tymczasem po ucieczce do Czech został uwięziony przez księcia Udalryka i jakoby wykastrowany. Miało to być karą za oślepienie przez Bolesława Chrobrego księcia czeskiego Bolesława III Rudego. Udalryk uwolnił Mieszka dopiero po śmierci Bezpryma, księciu nie udało się jednak odzyskać pełni władzy. Zagrożony interwencją cesarską zgodził się w 1032 roku w Merseburgu na podział państwa między trzech ubiegających się o tron pretendentów: siebie, Ottona Bolesławowica i Dytryka, który był synem jednego z braci Bolesława Chrobrego. Mieszko otrzymał prawdopodobnie Małopolskę i Mazowsze, Otto Śląsk, natomiast Dytryk Wielkopolskę. Inna propozycja podziału zakłada, że Mieszkowi przypadła stołeczna Wielkopolska, a pozostałe dzielnice przejęli Otto i Dytryk. Dodatkowo dotychczasowy król zrzekł się korony i swojego tytułu. Dopiero po śmierci Ottona w 1033 roku Mieszko przejął jego dzielnicę, a następnie wygnał Dytryka i ponownie zjednoczył państwo Piastów. Zmarł w rok później w osłabionym i okrojonym terytorialnie kraju.

Jedynym następcą tronu był książę Kazimierz, co zapobiegło kolejnym walkom dynastycznym. Przejął on władzę w bardzo niekorzystnej sytuacji, kiedy państwo było zdezorganizowane, a Mazowsze całkowicie się usamodzielniło pod rządami dawnego cześnika Miecława. O pierwszym panowaniu Kazimierza wiadomo niewiele. Z relacji Galla Anonima wynika, że Kazimierz nie był w stanie opanować separatyzmu mazowieckiego. Być może przykład Miecława skłonił do buntu również innych wielmożów. Około 1037 roku doszło do wystąpień możnowładczych i powstania ludowego w efekcie których książę zmuszony został do opuszczenia kraju.

Po raz pierwszy państwo polskie pozbawione zostało panującego monarchy, co sprawiło że stało się ono łatwym celem dla sąsiadów. Sytuację wykorzystał książę czeski Brzetysław I, który w 1038 roku najechał Małopolskę, prawdopodobnie splądrował Kraków, zajął główne grody Wielkopolski i zniszczył katedrę gnieźnieńską, zabierając zarówno bogate wyposażenie, jak i relikwie świętego Wojciecha i Pięciu Braci Męczenników. Najazd oraz powstanie ludowe z 1037 r. doprowadziły do upadku administracji kościelnej. Rozkładowi uległy także struktury wojskowe i administracyjne, nie jest jednak jasne, na ile doszło do anarchii, a na ile do wytworzenia się systemu rządów możnowładczych. Załamanie się systemu władzy zwierzchniej doprowadziło też przypuszczalnie do usamodzielnienia się Pomorza Wschodniego, choć region ten mógł uzyskać niezależność już za poprzedniego kryzysu związanego z panowaniem Bezpryma.

Niewyjaśnione pozostaje także to, jaki związek z kryzysem rządów Kazimierza mogło mieć wspomniane już powstanie ludowe. Zaburzenia o charakterze antychrześciańskim i antyfeudalnym w Polsce wspominane są niezależnie przez źródła niemieckie, czeskie i ruskie, a także Kronikę Polską Galla Anonima. Ze względu na spore rozbieżności w datacji wydarzeń, nie jest możliwe bezsporne określenie kiedy dokładnie do nich doszło. Tradycyjnie w historiografii powstanie ludowe wiązano z upadkiem rządów Kazimierza (lata 1034-1038) lub najazdem Brzetysława (po 1038), który mógł poprzez zniszczenie głównych ośrodków nowej wiary rozbudzić w społeczeństwie antychrześcijańskie nastroje. Ostatnio spore poparcie zyskała także wspomniana już koncepcja, przenosząca zaburzenia na tle religijnym na okres rządów Bezpryma (1031). Szerszego poparcia nie zyskała natomiast hipoteza, zgodnie z którą do pierwszych zaburzeń miało dojść wcześniej, już za rządów Bolesława Chrobrego (1022).

Kazimierz powrócił do Polski ze zbrojną eskortą 500 rycerzy niemieckich, zdławił powstanie ludowe, odbudował państwo i przywrócił w kraju religię chrześcijańską. Przypuszcza się, że uzyskał poparcie możnowładztwa, które zrozumiało konieczność istnienia władzy centralnej. Ze względu na zniszczenia poczynione przez Brzetysława w Wielkopolsce Kazimierz przeniósł prawdopodobnie swoją główną siedzibę do Krakowa. Zapoczątkowało to prymat Krakowa, który od czasów Kazimierza uznawany był za stolicę państwa.

Następnie książę przystąpił do walk z księciem czeskim mających na celu odzyskanie Śląska, utraconego w efekcie najazdów w 1038 roku. Wpierw działał przy wsparciu cesarskim, potem już samodzielnie. Czterokrotnie najeżdżał Śląsk, aż w końcu terytorium to zostało mu przyznane w 1054 roku w zamian za płacony corocznie władcy Czech trybut w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota. Równocześnie z walkami w Czechach Kazimierz prowadził kampanię mającą na celu odzyskanie Mazowsza. Prawdopodobnie w 1047 roku przy wsparciu księcia ruskiego Jarosława Mądrego pokonał Miecława i ponownie przyłączył zbuntowaną prowincję do Polski. Książę próbował także podporządkować sobie Pomorze, działania te jednak zapewne nie doprowadziły do przywrócenia polskiej zwierzchności nad tym obszarem.

Książę przyczynił się również do odbudowy organizacji kościelnej. Wykorzystał zapewne fakt, że jego wuj Herman był arcybiskupem Kolonii. Źródłem kadr kapłańskich mógł być także klasztor w Brauweiler, rodzinna fundacja Ezzona i Matyldy, rodziców Rychezy. Prawdopodobnie wraz z księciem przybył do polski Aron, późniejszy biskup krakowski wyposażony przez papieża dodatkowo w paliusz - symbol uprawnień arcybiskupich. Rozpoczął on dzieło rekonstrukcji stałej organizacji kościelnej po zaburzeniach lat trzydziestych. Działania jego niewątpliwie utrudniała szczególnie drażliwa sytuacja na Śląsku. Przypuszczalnie papież Leon IX na początku lat pięćdziesiątych ponownie ustanowił tu biskupstwo, ale podporządkował je metropolii w Magdeburgu, a nie w Gnieźnie. Z Kazimierzem łączy się też m.in. fundację opactwa benedyktyńskiego w Tyńcu, przez tradycję datowaną na rok 1044.

Kazimierz zmarł w roku 1058, przekazując synom państwo o odtworzonych strukturach władzy, a także znacznie szerszym niż w roku 1034 zasięgu terytorialnym. Składały się na nie Wielkopolska, Kujawy, Małopolska, Mazowsze i Śląsk. Poza granicami pozostała południowo-wschodnia część Śląska, a także Pomorze, Milsko, Łużyce i Grody Czerwieńskie.

Po śmierci Kazimierza władzę zwierzchnią objął jego najstarszy syn, Bolesław. Swoje dzielnice otrzymali prawdopodobnie także dwaj bracia nowego księcia: Władysław Herman Mazowsze, a Mieszko Kujawy z Kruszwicą. Bolesław w pierwszych latach panowania kontynuował ostrożną politykę swojego ojca, jednak już około 1060 roku przystąpił do walk ze swoim południowym sąsiadem. Pierwszy najazd na Czechy zakończył się porażką, a spór zażegnano poprzez małżeństwo siostry księcia Świętosławy z Wratysławem II. Stosunki ponownie pogorszyły się w efekcie konfliktu dynastycznego na Węgrzech. Po śmierci związanego z Polską króla Beli doszło do walk między popieranym przez cesarstwo i Czechy Salomonem oraz jego braćmi stryjecznymi Gejzą i Władysławem.

Kontakty ze stolicą apostolską nie ograniczały się do spraw ruskich. Wobec sporu o inwestyturę między Henrykiem IV i Grzegorzem VII książę Polski opowiedział się po stronie papieża. Umożliwiło mu to odtworzenie organizacji kościelnej w latach 1075-1076 i koronację 25 grudnia 1076 roku.

Silnej pozycji króla zagroził konflikt z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa. Spór zapewne miał głębsze podłoże niż osobista niesubordynacja duchownego, choć ze względu na skąpość relacji źródłowych nie jest możliwe jego odtworzenie. Być może podczas wyprawy Bolesława na Ruś w kraju doszło do zaburzeń społecznych w majątkach rycerskich. W efekcie część wojów króla polskiego zdezerterowała, wróciła do Polski i rozpoczęła tłumienie buntów. Represje dotknąć miały nie tylko ludność z majątków rycerskich, ale także współpracujących z nią wolnych poddanych króla. Brutalne działanie rycerzy, jak i sama dezercja z wyprawy wojennej miały skłonić władcę do gwałtownej reakcji. Wobec rozpalającego się konfliktu prawdopodobnie uaktywniła się opozycja możnowładcza, której przedstawicielem lub nawet przywódcą miał być Stanisław ze Szczepanowa.

Prawdopodobnie stanął on po stronie rycerzy, a może nawet zagroził królowi klątwą. W odpowiedzi Bolesław miał go skazać za zdradę na obcięcie członków. Według późniejszej tradycji, zawartej w kronice Wincentego Kadłubka, nie doszło do formalnej egzekucji, lecz mordu dokonanego osobiście przez władcę. Ta wersja wydarzeń, choć mało realna, nie jest wykluczana przez dzisiejszych historyków. Po śmierci Stanisława zapewne wybuchł bunt możnowładców, który zmusił Bolesława do ucieczki z kraju i udania się na Węgry. Niejasny jest udział w rebelii brata księcia, Władysława Hermana. W starszej historiografii jego postać często łączono bezpośrednio z opozycjonistami. Dzisiaj przyjmuje się raczej, że przejął on władzę dopiero po obaleniu Bolesława, z namowy elit do których mógł należeć m.in. późniejszy wojewoda Sieciech.

Bolesław, udając się na Węgry, zapewne planował uzyskać pomoc wojskową od króla Władysława, którego brata i poprzednika sam osadził na węgierskim tronie. Nie udało mu się jednak przekonać Władysława do interwencji, a wkrótce zmarł w niejasnych okolicznościach.

Władysław Herman zdecydował się przejąć władzę w państwie prawdopodobnie dopiero po śmierci Bolesława, czyli w 1081 lub 1082 roku. Od początku prowadził ostrożną politykę, dbając o dobre kontakty z Czechami i Węgrami. Zrezygnował także z korony i przystąpił do obozu cesarskiego. Od momentu objęcia tronu posiadał słabą pozycję w państwie, a realna władza należała do jego palatyna Sieciecha z rodu Toporczyków. Prawdopodobnie to on zdecydował o otruciu syna Bolesława Śmiałego, Mieszka i wysłaniu do męskiego klasztoru pierwszego syna Władysława Hermana, Zbigniewa, który według relacji Galla Anonima miał pochodzić z nieprawego łoża. Poparcie zyskał dzięki wyprawom na Pomorze Gdańskie w 1090, które miały pozwolić na przyłączenie tego terytorium do państwa Piastów. Wojna zakończyła się jednak niepowodzeniem, co podkopało pozycję palatyna. Jego wrogowie zbiegli do Czech, gdzie zyskali poparcie Brzetysława II, a następnie uwolnili księcia Zbigniewa. W tym samym czasie (około 1092) polski władca zaprzestał płacenia trybutu ze Śląska.

Pod wpływem opozycji, skupionej przypuszczalnie wokół konkurującego z Toporczykami możnego rodu Awdańców i Kościoła, w 1097 Władysław Herman przywrócił do łask księcia Zbigniewa, a następnie powierzył obydwu synom dowództwo nad wojskiem mającym zaatakować Pomorze. Do wyprawy nie doszło, bowiem bracia wspólnie wystąpili przeciw ojcu i Sieciechowi. Zagrożony Władysław zgodził się na podział państwa - Śląsk przekazał Bolesławowi, Wielkopolskę Zbigniewowi, sam natomiast zachował Małopolskę i Mazowsze. Sytuacja ta nie zadowoliła braci, szczególnie, że Władysław (a w rzeczywistości Sieciech) zachował prawo mianowania naczelników grodowych, a Bolesławowi przydzielono mającego kontrolować jego działania opiekuna. W efekcie walki wznowiono i trwały one do 1100 lub 1101 roku, kiedy ostatecznie obalono Sieciecha. Wkrótce kresu dobiegły także rządy Władysława Hermana, który zmarł w 1102.

Po śmierci Władysława Hermana powstały dwa państwa, których władcy posiadali równą pozycję: wielkopolsko-mazowieckie Zbigniewa i małopolsko-śląskie Bolesława. Wprawdzie Zbigniew ze względu na starszeństwo był prawdopodobnie formalnie władcą nadrzędnym, jednak nawet jeśli, to Bolesław od początku nie uznawał tego faktu. Bracia prowadzili niezależną politykę zagraniczną, a brak jasnego rozstrzygnięcia kwestii zwierzchnictwa sprawiał, że konflikt między nimi był jedynie sprawą czasu. Sporną kwestią pozostawała przede wszystkim polityka pomorska. Zbigniew przejawiał pokojowe zamiary wobec północnego sąsiada, podczas gdy Bolesław zorganizował 5 łupieżczych wypraw na Pomorzan. Najazdy odwetowe dotykały jedynie państwa Zbigniewa. W tej sytuacji Zbigniew szukał porozumienia z Czechami, mającego dać mu możliwość szachowania brata. Bolesław zdecydował się tymczasem na zbliżenie z Rusią i Węgrami, a następnie w 1105 wraz z królem węgierskim Kolomanem najechał Czechy. Przez pierwsze lata konflikt między braćmi ograniczał się właśnie do montowania koalicji i walki z sojusznikami konkurenta. Zarazem około 1106 bracia zawarli układ, według którego mieli prowadzić wspólną politykę zagraniczną i nie wchodzić przeciw sobie w sojusze. Umowa ta okazała się bardzo nietrwała, choć nie jest jasne, który z władców jako pierwszy otwarcie wystąpił przeciwko bratu. Według czeskiej Kroniki Kosmasa był to Zbigniew, który już w 1103 podniósł broń przeciw Bolesławowi, bezskutecznie starając się o wsparcie czeskie. Gall Anonim przypisywał natomiast inicjatywę Bolesławowi, który jako syn z prawego łoża poczuwał się do bycia przyrodzonym władcą całej Polski.

W 1106 udało mu się rozbić sojusz Zbigniewa z księciem czeskim Borzywojem II. Wykorzystał ten sukces i zaatakował brata, oskarżając go o potajemne kontakty z Czechami. Bez większych problemów zajął Wielkopolskę, a następnie Mazowsze. Przejął władzę zwierzchnią w państwie, a bratu nadał jedynie Mazowsze jako lenno.

W 1107 Bolesław zorganizował kolejną wyprawę łupieżczą na Pomorze, której swoim wojskiem nie wsparł Zbigniew. Krzywousty wykorzystał to jako pretekst do odebrania bratu lenna. Zimą na przełomie 1107 i 1108 z pomocą Rusinów i Węgrów pokonał Zbigniewa i wygnał go z kraju. Od tego czasu mógł prowadzić w pełni niezależną politykę. Zdecydował się na bliską współpracę z Węgrami i powrót do obozu antycesarskiego. Nawiązał kontakty z opozycją w Rzeszy, a także podjął nieudaną próbę osadzenia na tronie czeskim wygnanego księcia Borzywoja II. W tym samym czasie doszło do najazdu niemiecko-czeskiego na Węgry. Atak Bolesława na Czechy osłabił możliwości tej koalicji, co pozwoliło królowi Kolomanowi zawrzeć pokój z Niemcami. Prawdopodobnie jego warunkiem było odstąpienie Węgrów od sojuszu z Polską. W efekcie Bolesław utracił sojusznika, co w 1109 wykorzystał król niemiecki Henryk V, w obronie praw Zbigniewa atakując jego państwo. Rzeczywistym powodem najazdu był prawdopodobnie wspomniany atak Bolesława na Czechy, który Henryk uznał za wrogą wobec siebie akcję. Interwencja w Polsce zakończyła się porażką, a Niemcy mimo wykorzystania machin oblężniczych nie zdobyli żadnego z ważnych grodów polskich. Około 10 000 żołnierzy niemieckich w marszu przez Śląsk minęło kolejno Bytom nad Odrą, Głogów i Wrocław, nie zajmując żadnego z nich. Bolesław unikał wydania walnej bitwy, zamiast tego dążąc do wyniszczenia armii i morale wroga poprzez męczące ataki na odłączające się oddziały, służby zaopatrzenia itd. Metoda ta przyniosła skutki i Henryk V zawrócił, nie dotarłszy nawet do Górnego Śląska.

W 1110 Krzywousty podjął kolejną nieudaną interwencję w Czechach. Wprawdzie pokonał wojsko czeskie nad Trutiną, nie osadził jednak na tronie swojego pretendenta, Sobiesława. Prawdopodobnie nie chciał zadrażniać stosunków z Henrykiem V. W 1111 zawarto rozejm, w myśl którego Sobiesław powrócił do Czech, a Zbigniew do Polski. Bolesław mimo obietnicy przyjęcia brata, kazał go pojmać i oślepić, w efekcie czego Zbigniew zmarł. Książę zmuszony został do odbycia pokutnych pielgrzymek do Gniezna i na Węgry, jednak jego władza została umocniona dzięki wyeliminowaniu ewentualnego konkurenta.

Stosunki z Niemcami i Czechami unormowano, co pozwoliło Bolesławowi rozpocząć walki o Pomorze. Wyprawy na nie trwały wprawdzie już od 1102, jednak dotąd miały jedynie charakter łupieżczy. Po 1109 Bolesław rozpoczął wojnę, mającą na celu podbój regionu. Do 1119 zajął Pomorze Gdańskie, a w 1121 zhołdował Pomorze Zachodnie. Następnie skierował swoją uwagę na Węgry, gdzie zmarł król Stefan II. W 1131 książę polski przystąpił do interwencji w obronie praw do tronu Borysa, domniemanego syna Kolomana I. Akcja zakończyła się porażką - wojska Bolesława rozbito, a następnie książę czeski Sobiesław najechał Śląsk, dokonując wielkich zniszczeń. Nieudana wyprawa na Węgry wpędziła Bolesława w izolację polityczną. W 1134 zdecydował się zrezygnować z polityki węgierskiej. Początek lat 30. oprócz kryzysu polityki zagranicznej przyniósł także załamanie polityki kościelnej, dotąd prowadzonej ze sporymi sukcesami. W 1124 utworzono trzy nowe biskupstwa: lubuskie, kruszwickie i włocławskie, z czego dwa ostatnie zostały wkrótce połączone. Od 1123 trwała też akcja chrystianizacyjna na Pomorzu, prowadzona najpierw przez Bernarda Hiszpana, a po jego niepowodzeniu przez Ottona z Bambergu, który rozpoczął także przygotowania do utworzenia na Pomorzu organizacji diecezjalnej. Ze względu na możliwy konflikt interesów zaplanowano utworzenie dwóch biskupstw - podlegającego Magdeburgowi ze stolicą w Szczecinie i podporządkowanego Gnieznu w Wolinie. Obsadzeniu stolic biskupich przeszkodził nowy rozłam w kościele - schizma Anakleta II. W sporze między tym antypapieżem, a popieranym przez króla niemieckiego Lotara III Innocentym II książę polski stanął po stronie Anakleta. Doprowadziło to do tragicznych[według kogo?] skutków, kiedy znaczną przewagę uzyskał Innocenty. W 1131 przekazał on biskupstwo poznańskie archidiecezji magdeburskiej, a w 1133 podporządkował jej wszystkie polskie biskupstwa.

Ten kryzys, jak i porażki w polityce zagranicznej i polityczne osamotnienie skłoniły Bolesława do podporządkowania się cesarzowi. 15 sierpnia 1135 złożył mu hołd lenny ( na zjeździe w Merseburgu) i zgodził się płacić trybut z Pomorza i Rugii. W kolejnych latach dzięki przystąpieniu do obozu cesarskiego unormowano także stosunki z Czechami i Rusią. Niezależność odzyskała także polska organizacja kościelna ( bulla protekcyjna (łac.) Ex comisso nobis a Deo z 1136). Umożliwiło to ostateczne poparcie Innocentego II, a także śmierć cieszącego się wielkimi wpływami arcybiskupa Magdeburga, Norberta z Xanten.

Bolesław zmarł w 1138. Na mocy ustawy sukcesyjnej podzielił państwo pomiędzy swoich synów, wprowadzając zasadę senioratu, według której władzę mieli obejmować kolejno najstarsi przedstawiciele rodu. Prawdopodobnie chciał w ten sposób stworzyć jasne zasady, które pozwoliłyby uniknąć walk o sukcesję, podobnych do tych, jakie Bolesław prowadził ze Zbigniewem. Jeśli taki był plan władcy, to nie odniósł on zamierzonego skutku. Ustawa sukcesyjna doprowadziła do licznych wojen wewnętrznych i trwającego do początków XIV wieku rozbicia dzielnicowego Polski. Niektórzy badacze wskazują na inne możliwe przyczyny uporządkowania sprawy następstwa władzy zwierzchniej - m.in. rosnące dążenia decentralizacyjne możnych i chęć zabezpieczenia praw do tronu synów z drugiego małżeństwa. Istnieje także grupa historyków negująca znaczenie tego aktu i wskazująca na wcześniejsze, w większości domniemane podziały władzy pomiędzy większą liczbę członków dynastii. Badacze ci początki rozbicia dzielnicowego datują dopiero na schyłek XII wieku. Niekiedy z ustawą sukcesyjną łączy się szybko stłumiony bunt wojewody Skarbimira z 1117, który mógł być przejawem wspomnianych wyżej dążeń kręgów możnowładczych.

Kultura i społeczeństwo

Wpływy chrześcijaństwa na ziemiach polskich przed rokiem 966 rokiem są przedmiotem dyskusji naukowców i z uwagi na brak jednoznacznych dowodów w dokumentach i archeologii pozostają jedynie hipotezami. Istnieją przypuszczenia, że Państwo wielkomorawskie zaczęło oddziaływać na ziemie Małopolski i Śląska, które być może włączyło w swój skład ok. 875 r. Możliwe, że wraz z tym na ziemie polskie dotarło chrześcijaństwo, rozwijające się wówczas na Morawach za sprawą działalności świętych Cyryla i Metodego. W „Żywocie" tego ostatniego zachowała się wiadomość o tym, że wezwał on pewnego księcia na Wiślech, aby zaprzestał prześladowania chrześcijan i sam przyjął ich wiarę, co więcej według przekazu żywota przyjął on chrzest. Nie sposób przesądzić o historyczności tego wydarzenia, jak i domniemanym założeniu kilku biskupstw obrządku słowiańskiego w południowej Polsce.

Kolejne próby chrystianizacyjne być może również pojawiły się na południu ze strony Czech. W połowie X w., wraz z przypuszczalnym podbojem czeskim ogarniającym Śląsk i Małopolskę mogła rozpocząć się akcja misyjna dwóch biskupstw niemieckich: ratyzbońskiego i passawskiego, pod których jurysdykcją znajdowały się wówczas odpowiednio Czechy i Morawy. Brak jednak jednoznacznych śladów potwierdzających chrystianizację w tym okresie.

Pierwszą pewną informacją o chrystianizacji posiadamy dzięki wzmiance o chrzcie księcia Mieszka I w 966 roku co miało swoją konsekwencję w postaci utworzenia pierwszego w Polsce biskupstwa zlokalizowanego w Poznaniu, na którego czele stanął biskup Jordan. Nie jasny jest status jaki posiadało pierwsze polskie biskupstwo. Wedle powstałej dopiero kilkadziesiąt lat po tych wydarzeniach relacji Thietmara z Mersemburga było ono sufraganią świeżo utworzonej prowincji magdeburskiej. Mimo tego przekazu, który zdaje się być bałamutny, uważa się Jordana za biskupa misyjnego, bezpośrednio podległego papieżowi. O wyborze Poznania jako siedziby biskupa misyjnego zdecydowało prawdopodobnie ufundowanie tam pierwszej świątyni chrześcijańskiej.

Duchowieństwo, które stawiało pierwociny chrześcijaństwa w państwie gnieźnieńskim było w przeważającej większości pochodzenia niemieckiego, choć sam Jordan pochodził z krajów kręgu romańskiego, to jednak jego następca Unger był Sasem bądź Turyngem. Konsekwencją Zjazdu gnieźnieńskiego w 1000 roku było utworzenie metropolii gnieźnieńskiej - pierwszej metropolii kościelnej w Polsce podległej wyłącznie papieżowi, na czele której postawiono brata św. Wojciecha - Radzima Gaudentego. Wraz z powstaniem nowej metropolii utworzono podległe Gnieznu nowe biskupstwa-sufraganie w Krakowie z biskupem Popponem, w Kołobrzegu z biskupem Reinbernem, Wrocławiu z biskupem Janem. Biskupstwo w Poznaniu pozostało poza metropolią gnieźnieńską aż do śmierci biskupa Ungera. Do XII wieku chrystianizacja poczyniła w Polsce znaczne postępy, a formalne nawrócenie Pomorza Zachodniego w 1. połowie XII w. przeprowadzone dzięki wysiłkom Bolesława Krzywoustego, umożliwiło powołanie siedziby biskupiej w Wolinie i budowę w regionie wielu kościołów.

Prezentująca aktualne poglądy dotyczące początków państwa Piastów

Podstawowa

, Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Polska elita polityczna XII w., t. 2, Warszawa 1982, s. 26-61.

, Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w latach trzydziestych XI wieku, Warszawa 1964.

Aleksander Gieysztor: Poczet królów i książąt polskich. Mieszko I. Warszawa: Czytelnik, 1993, s. 16-25. ISBN 83-07-01822-6 .

Górczak, Bunt Bezpryma jako początek tzw. reakcji pogańskiej w Polsce, [w:] Nihil superfluum esse, J. Strzelczyk, J. Dobosz (red.), Poznań 2000, s. 111-121, ISBN 83-86650-48-6 .

, Kozłowski, Najdawniejsze dzieje ziem polskich (do VII w.), Kraków: Fogra, 1998, ISBN 83-85719-34-2 .

Labuda, O badaniach nad zjazdem gnieźnieńskim roku 1000, „Roczniki Historyczne", t. 68, 2002, s. 145-151.

Gerard Labuda: Św. Stanisław Biskup krakowski Patron Polski. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2000. ISBN 83-86650-88-5 .

Labuda, Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata. Testament Bolesława Krzywoustego, Poznań 1959, s. 179-194.

, Początki Polski, t. VI, cz. 1, Warszawa 1985.

Mały słownik kultury dawnych Słowian. Lech Leciejewicz (red.). Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990. ISBN 83-214-0499-5 .

Karol Olejnik: Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-02038-2 .

Henryk Samsonowicz (red.): Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy. Kraków: Universitas, 2000. ISBN 83-7052-710-8 .

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia Polski (do 1138) - w okresie do 1138 roku na ziemiach między Odrą i Bugiem powstało scentralizowane państwo rządzone przez dynastię Piastów, od przełomu X i XI wieku nazywane Polską. Organizacja państwa pierwszych Piastów ( Lestek, Siemomysł) rozpoczęła się około II ćwierci X wieku na Pojezierzu Wielkopolskim poprzez budowę wielkich grodów, m.in.

# data[].attributes.headline
Otton III i koncepcja uniwersalistycznego cesarstwa

# data[].attributes.subject
Otton III i koncepcja uniwersalistycznego cesarstwa

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cesarz Zachodu i papież

Silna pozycja cesarzy z dynastii ottońskiej w relacjach z Kościołem, wyraźna była również w ich stosunkach z papiestwem. Od czasów Ottona I nowy papież musiał składać cesarzowi przysięgę wierności. Kandydat na nowego papieża miał być także zaakceptowany, a często bywał wyznaczany przez cesarza. Nie było w tym niczego dziwnego. Obaj, cesarz i papież, mieli reprezentować Chrystusa na ziemi i dbać o wszystkich chrześcijan. Powinni więc działać zgodnie. Reprezentant Boga, cesarz, decydował w jego imieniu o osobie współpracownika, papieża. Papież miał wyłączne prawo do koronowania cesarza wybranego wcześniej na króla przez możnych, cesarz zaś musiał wyrazić zgodę na wybór papieża przez duchownych diecezji rzymskiej.

Cesarz reprezentuje Boga

Ten system sprawowania władzy w zasadzie funkcjonował do połowy XI wieku. Zachód objęty był wówczas podwójną, zgodną opieką - cesarza i papieża. Owszem, zmieniały się szczegóły polityki cesarzy. Henryk II, ostatni z dynastii ottońskiej, mówił o odnowieniu imperium Franków, a nie Cesarstwa Rzymskiego. Większą wagę przykładał do rozszerzania swej bezpośredniej władzy na wschodzie i północy, niż do budowania sieci zależności wszystkich władców Zachodu od cesarza. Niemniej jednak przekonanie, że dzięki współpracy papieża, namiestnika św. Piotra i cesarza, przedstawiciela Chrystusa, chrześcijanie na Zachodzie tworzą jedność, pozostawało niezmienne w polityce każdego z panujących.

To, jak widziano rolę Henryka II w relacjach z najwyższym władcą, Bogiem, świetnie oddaje miniatura z powstałego tuż po 1002 roku rękopisu. W części dolnej miniatury przedstawiono trzy osoby - będące uosobieniem trzech ludów dających oznaki władzy cesarzowi.

# data[].attributes.attachment_link.description
Silna pozycja cesarzy z dynastii ottońskiej w relacjach z Kościołem, wyraźna była również w ich stosunkach z papiestwem. Od czasów Ottona I nowy papież musiał składać cesarzowi przysięgę wierności. Kandydat na nowego papieża miał być także zaakceptowany, a często bywał wyznaczany przez cesarza. Nie było w tym niczego dziwnego.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uniwersalizm cesarski - idea średniowiecznej filozofii politycznej popularna w pełnym średniowieczu, zgodnie z którą zwierzchnikiem nad wszystkimi państwami chrześcijańskimi i Kościołem miał być Święty Cesarz Rzymski.

Idea uniwersalizmu cesarskiego odnosi się do cesarstwa rzymskiego. Odwołujący się do dziedzictwa po cesarstwie rzymskim władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego uważali się za zwierzchników wszystkich władców krajów chrześcijańskich. Idea ukształtowała się w X i XI wieku, początkowo jedynie w kręgach dworskich i intelektualnych, nie będąc jednak oficjalną doktryną państwową.

W XI wieku uniwersalizm cesarski wszedł w konflikt z konkurencyjnym uniwersalizmem papieskim, którego orędownikiem w latach sześćdziesiątych był mnich Hildebrand, spiritus movens polityki rzymskiej. Nawoływał on do „połączenia w jedności i zgodzie papiestwa z cesarstwem", porównując te dwie siły do dwojga oczu prowadzących istotę ludzką. Jednocześnie jednak, w przeznaczonej dla wąskiego grona odbiorców zapisce Dictatus Papae, zajmował stanowisko zupełnie odmienne twierdząc, że „insygniami cesarskimi dysponuje tylko papież" i że „wolno mu zwalniać poddanych z przysięgi złożonej niegodnemu władcy". Synod z roku 1075, potępiający m.in. inwestyturę świecką, obudził czujność cesarstwa, które nie wzięło pod uwagę ewolucji, jaką przeszła w ostatnim okresie kuria rzymska.

Punktem kulminacyjnym tego konfliktu był spór o inwestyturę między cesarzem niemieckim Henrykiem IV a papieżem Grzegorzem VII. Spór dotyczył praw do mianowania biskupów, a w głębszym wymiarze, relacji między władzą świecką a duchowną i przywództwa nad chrześcijańską Europą. Spór o inwestyturę zakończył się kompromisowym konkordatem wormackim z 1122 roku, rozdzielającym kompetencje cesarza i papieża. Konflikt między dwoma uniwersalizmami trwał jednak nadal.

Uniwersalizm cesarski rozwinął się w wiekach XII i XIII, stając się ideowym uzasadnieniem ekspansywnej polityki cesarskiej dynastii Hohenstaufów. Wtedy też wszedł w konflikt z rozwijającymi się monarchiami narodowymi, mającymi aspiracje do prowadzenia niezależnej polityki zagranicznej.

Jan Baszkiewicz: Myśl polityczna wieków średnich. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1998, s. 243-247. ISBN 83-86138-03-3 .

Tadeusz Manteuffel: Historia powszechna: Średniowiecze. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978.

# data[].attributes.attachment_link.description
Uniwersalizm cesarski - idea średniowiecznej filozofii politycznej popularna w pełnym średniowieczu, zgodnie z którą zwierzchnikiem nad wszystkimi państwami chrześcijańskimi i Kościołem miał być Święty Cesarz Rzymski. Idea uniwersalizmu cesarskiego odnosi się do cesarstwa rzymskiego. Odwołujący się do dziedzictwa po cesarstwie rzymskim władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego uważali się za zwierzchników wszystkich władców krajów chrześcijańskich.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
23 stycznia 1002 roku zmarł Otton III, Święty Cesarz Rzymski, twórca koncepcji uniwersalistycznego cesarstwa jednoczącego pod jego berłem całą chrześcijańską Europę.

Koronę króla Niemiec włożono mu na głowę w wieku 3 lat, w 983 roku, jeszcze za życia jego ojca - Ottona II. Koronę Świętego Cesarza Rzymskiego przywdział w 996 roku. Gdy był dzieckiem, w jego imieniu rządy sprawowała jego matka Teofano. Regentka pochodziła z Bizancjum i wychowała syna na grecką modłę.
Genialna koncepcja średniowiecznego trustu mózgów
Wedle koncepcji Ottona, Europa miała być zjednoczonym, chrześcijańskim, odrodzonym Imperium Rzymskim, złożonym z czterech równoprawnych królestw, Germanii, Galii, Italii i Sclavinii, czyli Słowiańszczyzny Zachodniej, podlegających władzy cesarza.

- Otton nie działał sam, to nie były tylko koncepcje młodego chłopaka, który chciał wprowadzać w życie idealne państwo. Wokół niego było wielu bardziej doświadczonych ludzi, którzy mieli podobne marzenia - mówił prof. Marek Barański, który w audycji Andrzeja Sowy z cyklu "Na historycznej wokandzie" wcielił się w rolę obrońcy cesarza.

Wśród nich byli m.in. Gerbert z Aurillac, późniejszy papież Sylwester II i Adalbéron, biskup Reims.
Przełomowy rok milenijny
Dla poparcia tej idei uniwersalistycznego imperium Otton chciał pozyskać ambitnego księcia Bolesława Chrobrego, którego widział w roli króla Słowian. W tym celu udał się z pielgrzymką do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Tam spotkał się z polskim księciem i dokonał dwóch bezprecedensowych aktów: podarował Bolesławowi kopię włóczni św. Maurycego i włożył mu na głowę cesarski diadem.

Koncepcja Ottona była na rękę kształtującemu się państwu polskiemu. Ugruntowywała jego pozycję na arenie międzynarodowej, wyrównywała je w prawach z państwami zachodnioeuropejskimi i wywyższała je ponad księstwa Rzeszy.
Idealistyczny sen na jawie
- Chociaż jego koncepcja była niewątpliwie nowatorska, to on nie stąpał twardo po ziemi - mówił o twórcy idei uniwersalistycznego imperium Grzegorz Myśliwski, który w audycji Andrzeja Sowy wcielił się w rolę oskarżyciela.

Idea Ottona III mniejsze poparcie znajdowała w krajach zachodnich: dla mieszkańców Italii był on barbarzyńcą z północy, dla Germanów - bizantyjskim obcym. Z kolei we Francji krzepła niezależna dynastia Kapetyngów. Konceprcja Ottona upadła już pod koniec jego krótkiego życia. Cesarz zmarł podczas odwrotu ze zbuntowanego Rzymu.

- Idea jedności Europy Zachodniej dzięki, między innymi, Ottonowi III istniała i chyba do dziś istnieje - podsumowywał prof. Marek Barański. Posłuchaj racji obu historyków.

# data[].attributes.attachment_link.title
Otton III i marzenia o zjednoczonej Europie

# data[].attributes.attachment_link.description
23 stycznia 1002 roku zmarł Otton III, Święty Cesarz Rzymski, twórca koncepcji uniwersalistycznego cesarstwa jednoczącego pod jego berłem całą chrześcijańską Europę. Koronę króla Niemiec włożono mu na głowę w wieku 3 lat, w 983 roku, jeszcze za życia jego ojca - Ottona II. Koronę Świętego Cesarza Rzymskiego przywdział w 996 roku.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
5 stycznia 1989 r. ambasador USA w Warszawie John R. Davis jr informował sekretarza stanu o rozmowie, którą odbył z biskupem Jerzym Dąbrowskim, zastępcą sekretarza Episkopatu Polski i bliskim doradcą prymasa Józefa Glempa. Ten bardzo zaangażowany politycznie kościelny hierarcha oświadczył dyplomacie, że „żadne nowe robocze kontakty między opozycją a rządem nie powinny być postrzegane jako Okrągły Stół. Powiedział, że idea Okrągłego Stołu została nadużyta i zużyła się. Przyszłe kroki w procesie dialogu nie powinny być oceniane na podstawie tego, co było złudnymi oczekiwaniami na Okrągły Stół".

Miesiąc później, 6 lutego, rozpoczęły się obrady Okrągłego Stołu. Nie należy wyciągać z tej depeszy wniosku, że rozmówcy byli źle poinformowani. To wydarzenia rozwijały się tak dynamicznie.

Termin Okrągły Stół wprowadził do języka politycznego gen. Wojciech Jaruzelski, gdy 13 czerwca 1988 r. na plenum KC PZPR powiedział: „Wobec środowisk i grup zainteresowanych stowarzyszeniową formą pluralizmu w PRL, występujemy z ofertą podjęcia rzeczowej dyskusji nad kształtem konkretnych rozwiązań. Uważamy za celowe spotkanie przy okrągłym stole reprezentantów szerokiej gamy istniejących i inicjowanych stowarzyszeń". Była to wyraźna, choć bardzo ogólnikowa oferta podjęcia rozmów z opozycją. Oczywiście konstruktywną; to określenie wprowadził gen. Jaruzelski w sierpniu 1988 r. nie precyzując wszakże, kto jest ową konstruktywną opozycją.

Zaczyn zrozumienia

Był to niewątpliwie krok naprzód w porównaniu z dotychczasową formułą propagandową głoszącą, że nie pytamy, skąd kto przychodzi, jeśli chce działać dla dobra Polski. Jej adresatami byli ci, którzy decydowali się na zaprzestanie działalności opozycyjnej. Podział opozycji na destrukcyjną i konstruktywną oznaczał gotowość do rozmów także z tymi, którzy nie zamierzali wyrzec się działalności opozycyjnej, byle była to opozycyjność „konstruktywna".

W końcu sierpnia 1988 r., w czasie wizyty Michaiła Gorbaczowa w Polsce, Jaruzelski powiedział mu, że nieprzekraczalną rubieżą są „tylko dwie sprawy: jeden związek zawodowy w jednym zakładzie pracy i niezgoda na utworzenie partii opozycyjnej, siłą rzeczy antykomunistycznej. Wszystko poza tym może być przedmiotem dyskusji i pragmatycznych rozwiązań".

Michaił Gorbaczow doszedł do władzy w marcu 1985 r. W kwietniu tegoż roku Jaruzelski odbył z nim pięciogodzinną rozmowę, która, jak stwierdzał po latach, stworzyła zaczyn wzajemnego zrozumienia i zaufania. Wkrótce Gorbaczow zrozumiał, że głęboki kryzys gospodarczy Związku Radzieckiego stwarza konieczność ograniczenia jego imperialnych celów. Moskwy nie było już stać na utrzymywanie ani Kuby, ani - dotychczasowymi metodami - wpływów w europejskich państwach satelickich. Stwarzało to szanse na odzyskanie przez nie suwerenności.

Była to jednak zaledwie możliwość, której realizacja wymagała zręcznej i rozważnej polityki. Bliscy współpracownicy gen. Jaruzelskiego wspominają, że cały czas poszukiwał on odpowiedzi na pytanie o pozycję Gorbaczowa w radzieckim aparacie władzy. Obawiał się - nie były to obawy bezpodstawne, co potwierdził późniejszy pucz Janajewa - obalenia Gorbaczowa przez sojusz konserwatywnego aparatu partyjnego z zagrożonym przez pierestrojkę kierownictwem armii i bezpieki.

Trzy warunki

Pierwszym ważnym posunięciem władz PRL, po nastaniu Gorbaczowa, była amnestia dotycząca więźniów niekryminalnych, jak eufemistycznie określano więźniów politycznych. Pierwotnie uchwalona przez Sejm 17 lipca 1986 r. amnestia pozostawiała w aresztach śledczych i zakładach karnych 168 osób. Kilka tygodni później, 11 września, gen. Czesław Kiszczak ogłosił, że amnestia dotyczy wszystkich zatrzymanych i więzionych. Mieczysław F. Rakowski napisał wówczas w nieprzeznaczonych do publikacji „Uwagach na temat aktualnej sytuacji politycznej w PRL", że w wyniku decyzji z 11 września „władze faktycznie, choć nieformalnie, usankcjonowały istnienie opozycji jako stałego elementu w politycznym krajobrazie naszego kraju".

Z trzech warunków stawianych przez opozycję, Kościół i Zachód władzom polskim, jako niezbędne do podjęcia rozmów politycznych, dwa (zniesienie stanu wojennego i uwolnienie więźniów politycznych) zostały spełnione. Trzeci (przywrócenie Solidarności) był wciąż jeszcze dla władz nie do przyjęcia. Mimo że, jak stwierdza Andrzej Friszke w tomie „Polska. Losy państwa i narodu 1939-1989", skala poparcia społecznego dla Solidarności była ograniczona. „Według badań socjologicznych - pisze autor - zaufanie do Solidarności deklarowało 20 proc. badanych, nieufność prawie 40 proc.".

Solidarność wyraźnie słabła, a w dodatku była wewnętrznie rozbita. Niewątpliwie najsilniejszą, symboliczną pozycję miał Lech Wałęsa, szczególnie po otrzymaniu Nagrody Nobla. W październiku 1987 r. powołana została Krajowa Komisja Wykonawcza, która stanowiła jawne kierownictwo wciąż nielegalnej Solidarności. Część przywódców Solidarności sprzed wprowadzenia stanu wojennego ostro krytykowała działania Wałęsy, domagając się zwołania Komisji Krajowej wybranej na zjeździe związku w 1981 r. Utworzona przez nich (m.in. Jurczyk, Słowik, Gwiazda, Rulewski) Grupa Robocza KK nie uznawała władz tworzonych przez Wałęsę i wypowiadała się przeciw poszukiwaniom kompromisu z władzami. Znajdowali oni poparcie innych radykalnych środowisk jak Solidarność Walcząca, Konfederacja Polski Niepodległej, Niezależne Zrzeszenie Studentów.

Tarcia personalne

Pogłębiające się rozbieżności w łonie środowisk opozycyjnych, wzmagane tarciami personalnymi, były z uwagą obserwowane przez służby specjalne. W listopadzie 1986 r. w MSW przygotowano obszerną analizę sytuacji społeczno-politycznej i operacyjnej. „Wałęsa - stwierdzano - rywalizuje z Bujakiem, Rulewski i Gwiazda wręcz chorobliwie reagują na Wałęsę, Frasyniuk i Modzelewski negatywnie odnoszą się do jawnych struktur Solidarności, natomiast Kuroń przeciwny jest kontynuowaniu działalności konspiracyjnej...". Oceniano, że w ujawnianiu struktur Solidarności zaangażowane jest nie więcej niż 200 osób.

Oswajanie się władz z ujawnianiem się struktur Solidarności miało kluczowe znaczenie dla formującej się w tym czasie koncepcji negocjacji z opozycją. Okazywało się, że nie taki wilk straszny, jak go malują, a obawy, iż powtórzą się wydarzenia z lat 1980-1981 są przesadne. To przekonanie dopiero się rodziło i gdy w lecie 1988 r. wybuchła fala strajków, władze ogarnęła panika. Wiesław Górnicki, doradca polityczny gen. Jaruzelskiego, zanotował rozmowę telefoniczną z Mieczysławem Rakowskim, który poinformował go 22 sierpnia, że rozpoczęła strajk Stocznia Gdańska, że strajki rozszerzają się błyskawicznie i nie ma szans na ich zahamowanie. Odrzucił przypuszczenie, że strajki mogą same wygasnąć, i stwierdził: „Tym razem cało z tego nie wyjdziemy". Uważał, że wprowadzenie stanu wojennego będzie nieobliczalnie kosztowne. Rakowski był w tym czasie na bocznym torze, pełniąc funkcję wicemarszałka Sejmu, ale cieszył się zaufaniem gen. Jaruzelskiego, który miesiąc później zaproponuje mu utworzenie rządu.

Powróćmy jednak do owego poniedziałku, 22 sierpnia, gdy władzom wydawało się, że tracą kontrolę nad rozwojem sytuacji. Następne dni nie potwierdziły tych kasandrycznych wizji. Strajki zaczęły wygasać, a kardynał Franciszek Macharski oświadczył wysłanemu do Krakowa Stanisławowi Cioskowi, że „obecna fala niepokojów ma charakter nieobliczalny i może doprowadzić do jeszcze gorszej kompromitacji Polski niż poprzednia", co było ważną dla władz deklaracją.

Oświadczenie w sprawie dialogu

Pośrednikiem pomiędzy władzami a Wałęsą stał się działacz warszawskiego Klubu Inteligencji Katolickiej prof. Andrzej Stelmachowski. Pojechał do Gdańska i tam wraz z Bronisławem Geremkiem, Jarosławem Kaczyńskim, Tadeuszem Mazowieckim i Adamem Michnikiem przygotowali podpisane przez Wałęsę „Oświadczenie w sprawie dialogu". Nosiło datę 25 sierpnia 1988 r.

Był to krótki tekst formułujący program Solidarności na najbliższy czas. Stwierdzano w nim pilną konieczność podjęcia rozmów w podstawowych sprawach narodowych. Za sprawy takie uważano: „zniesienie przepisów uniemożliwiających pluralizm związkowy i zgodę na legalizację Solidarności (...) rozszerzenie zakresu pluralizmu społeczno-politycznego przez dopuszczenie do zakładania stowarzyszeń i klubów politycznych przez ludzi reprezentujących różne poglądy społeczne, polityczne czy religijne". Postulowano współdziałanie na rzecz wyjścia kraju z kryzysu oraz na rzecz reformy gospodarczej. Stwierdzano też, że „tylko łączne rozwiązanie problemu reform z pluralizmem związkowym stworzyć może nową sytuację i nową atmosferę w Polsce". Autorzy „Oświadczenia" uważali, że do rozmów należy przystąpić bezzwłocznie, bez warunków wstępnych ani ograniczeń tematycznych.

Bardzo ważny był ostatni fragment „Oświadczenia". „W tej trudnej dla kraju sytuacji można oczekiwać, że Kościół, którego autorytet i rola w życiu publicznym Polski jest powszechnie uznawana, wspomoże poczynania na rzecz dialogu i porozumień. Dotyczy to zarówno obecnej fazy wszczęcia rozmów, w których pożądany byłby udział przedstawicieli Kościoła, jak też i późniejszych działań na rzecz przestrzegania podjętych zobowiązań i przyjętych porozumień".

Dzień wcześniej Stanisław Ciosek, zastępca członka Biura Politycznego KC PZPR, rozmawiał z ks. Alojzym Orszulikiem, rzecznikiem prasowym Episkopatu. Oświadczył, że przed Okrągłym Stołem „powinien być zawarty pakt między Kościołem a rządem. Odpowiedziałem - zapisał ks. Orszulik - że to niemożliwe. - Musicie poszukać porozumienia z opinią niezależną poprzez ludzi, którzy są z dala namaszczeni przez Kościół". Wymienił nazwiska Stelmachowskiego, Geremka, Wałęsy i Halla.

Rola Kościoła

Ks. Orszulik wyrażał tradycyjne stanowisko Kościoła, by unikać bezpośredniego angażowania się w działalność polityczną. Kościół miał inspirować i oceniać działania polityków pilnie bacząc, aby nie dać się wciągnąć w polityczne rozgrywki. Tym razem sytuacja jednak wymagała, aby Kościół nie ograniczał się do roli obserwatora, lecz włączył się w działania polityczne. Musiał swoim autorytetem uwiarygodnić przygotowywane negocjacje, a w sytuacjach dramatycznych pośredniczyć pomiędzy układającymi się stronami.

Nie potrafimy jeszcze, z braku pełnego dostępu do archiwów kościelnych w Polsce i Watykanie, ustalić, jak przebiegał proces uzmysłowienia sobie przez Kościół nowej roli, którą musiał odegrać. Nie ulega wszakże wątpliwości, że olbrzymie znaczenie miało to, że Jan Paweł II świetnie znał polskie realia i żywo interesował się rozwojem sytuacji. Rozumiał, że otwierające się przed Polską szanse wymagają nadzwyczajnych działań. Potrafił do tego przekonać kierownictwo polskiego Kościoła, którego przedstawiciele wzięli czynny udział w przygotowaniach do Okrągłego Stołu, a później i w negocjacjach.

Niecały tydzień po „Oświadczeniu w sprawie dialogu", 31 sierpnia 1988 r., odbyło się, w obecności biskupa Jerzego Dąbrowskiego i Stanisława Cioska, spotkanie Czesława Kiszczaka z Lechem Wałęsą w sprawie przygotowań do Okrągłego Stołu. Oznaczało to, że władze chcą rozmów, choć, co Kiszczak wyraźnie stwierdził, nie mogło być mowy o legalizacji Solidarności. Powiedział, że do Okrągłego Stołu zapraszamy ludzi Solidarności, ale bez Solidarności. Wałęsa podkreślił znaczenie powrotu Solidarności, w czym wsparł go biskup Dąbrowski.

Komunikat PAP nie wspomniał o Solidarności, komunikat Episkopatu poinformował, że dyskutowano na temat pluralizmu związkowego, „w tym miejsca Solidarności". Ukazało się również „Oświadczenie Lecha Wałęsy", w którym wzywał do przerwania strajków. Kończyło się hasłem „Nie ma wolności bez Solidarności" oraz podpisem: Lech Wałęsa, przewodniczący NSZZ Solidarność.

Stół z Henrykowa

Rozpoczęto przygotowania do Okrągłego Stołu. Ustalono, że obradować będzie w podwarszawskiej Jabłonnie. Zamówiono w fabryce mebli w Henrykowie odpowiedni stół i ustalono początek obrad na 17 października 1988 r. Tego dnia jednak obrady się nie rozpoczęły. Termin inauguracji przesunięto na 28 października, ale i on nie został dotrzymany. Trzy dni później rząd Mieczysława Rakowskiego ogłosił decyzję o postawieniu Stoczni Gdańskiej w stan likwidacji, która miała zakończyć się w 1991 r. Było oczywiste, że nie stwarza to klimatu do rozpoczęcia dialogu. Mebel rozebrano i odesłano do Henrykowa.

Gen. Jaruzelski zdał sobie sprawę, że opór aparatu partyjnego i administracji rządowej wobec planów przywrócenia Solidarności jest tak duży, że może zakończyć się porażką partyjnych reformatorów. Nadzieje wiązał z powołaniem 27 września rządu Rakowskiego, który rychło uzyskał bardzo duże poparcie społeczne. Rakowski rozumiał, że nie wystarczy o reformach gospodarczych mówić, lecz trzeba zacząć je realizować. Zaczął od posunięć doraźnych, które, jak wspominał, „oprócz likwidowania różnych nieżyciowych przepisów, lokowania hamulców wzrostu przedsiębiorczości i podaży, objęły m.in. zniesienie reglamentacji benzyny, limitów zakupu węgla przez ludność, likwidację asygnat samochodowych, nową politykę paszportową". W grudniu Sejm uchwalił dwie kluczowe ustawy gospodarcze: O podejmowaniu działalności gospodarczej i O działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych. Następnie zalegalizowano prywatny obrót dewizowy (kantory), wprowadzono rynkowe ceny na towary przemysłowe i usługi oraz uwolniono ceny na artykuły żywnościowe.

Władysław Baka, jeden z ówczesnych reformatorów gospodarki, oceniał, że wkroczyła ona wówczas w nową fazę: od reformowania socjalizmu do transformacji ustrojowej. I dodawał: „Mimo podejmowania radykalnych działań systemowych stawało się coraz bardziej oczywiste, że partia ma coraz mniejsze szanse na przeprowadzenie reform".

Porozumienie społeczne stawało się więc koniecznością. Nie można go było jednak osiągnąć bez zgody na legalizację Solidarności. Dochodził czynnik dodatkowy. W 1989 r. kończyła się kadencja Sejmu. Władze obawiały się hasła bojkotu wyborów, które mogło okazać się skuteczne, a także wysunięcia hasła wolnych wyborów.

Ulepszanie systemu

W grudniu 1988 r. gen. Jaruzelski uznał konieczność legalizacji Solidarności. Mógł liczyć na poparcie generałów Kiszczaka i Siwickiego oraz premiera Rakowskiego. W najwyższych kręgach partyjnych byli jednak zdecydowani przeciwnicy zmiany linii politycznej. Zwołane w grudniu plenum KC PZPR dokonało zmian w kierownictwie partii, a druga jego część, która odbyła się w połowie stycznia 1989 r., zakończyła się przyjęciem w dramatycznych okolicznościach uchwały opowiadającej się za legalizacją Solidarności. Dramatyzm polegał na tym, że Jaruzelski, Kiszczak, Siwicki, Rakowski, Barcikowski i Czyrek zażądali wotum zaufania. Ich odejście z kierownictwa partii wywołałoby nieobliczalny kryzys, więc tylko cztery osoby głosowały przeciw. Głosowanie było jawne, co oczywiście miało wpływ na wynik.

Nic już, poza kwestiami technicznymi, nie stało na przeszkodzie do rozpoczęcia obrad Okrągłego Stołu. Termin, tym razem dotrzymany, wyznaczono na 6 lutego 1989 r. W posiedzeniu inauguracyjnym w Pałacu Namiestnikowskim wzięło udział 55 osób, w tym 14 przedstawicieli strony rządowej, 14 polityków opozycyjnych, po ośmiu działaczy związkowych, 11 osób określanych jako niezależne autorytety, dwóch delegatów Episkopatu i zwierzchnik Kościoła ewangelickiego. Gospodarzami byli Czesław Kiszczak i Lech Wałęsa.

Zasiedli do obrad ci, dla których celem było ulepszenie systemu, i ci, dla których celem było otwarcie drogi prawdziwej demokracji. Nikt jeszcze wtedy nie mógł przewidzieć, jak dalekosiężne skutki będą miały rozpoczęte obrady.

# data[].attributes.attachment_link.title
Okrągły Stół - dynamiczny przebieg zdarzeń

# data[].attributes.attachment_link.description
5 stycznia 1989 r. ambasador USA w Warszawie John R. Davis jr informował sekretarza stanu o rozmowie, którą odbył z biskupem Jerzym Dąbrowskim, zastępcą sekretarza Episkopatu Polski i bliskim doradcą prymasa Józefa Glempa. Ten bardzo zaangażowany politycznie kościelny hierarcha oświadczył dyplomacie, że „żadne nowe robocze kontakty między opozycją a rządem nie powinny być postrzegane jako Okrągły Stół.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Był 26 stycznia 1990 r., nazajutrz rozpocząć się miał XI Zjazd PZPR. W redakcji „Trybuny Ludu" Leszek Miller jako członek Biura Politycznego tej partii odbierał telefony od czytelników. Rozmówcy zapewniali, że popierają kierownictwo partii, pomstowali na arogancję solidarnościowego rządu, ale większość wypowiedzi zdominowana była przez żal i niepokój. Przyszłość widziano w czarnych barwach. „Anna Szymańska z Warszawy - czytamy w prasowej relacji - po prostu rozpłakała się w słuchawkę i w zasadzie zdołała powiedzieć tylko jedno zdanie: Błagam was na wszystkie świętości! Nie rozwalajcie partii!".

Jednak los PZPR był już od dawna przesądzony. Mieczysław F. Rakowski, który w lipcu 1989 r. objął funkcję I sekretarza, zanotował we wspomnieniach: „Po przegranych przez nas wyborach czerwcowych partia przestała być siłą polityczną. Pogrążyła się w rozpamiętywaniu klęsk i czarnowidztwie. Zostałem przywódcą śpiącej, obolałej, sfrustrowanej partii. Nigdy nie przypuszczałem, że coś takiego mnie spotka".
Koniec dotacji
Rychło okazało się, że dotkliwsza od klęski moralnej jest katastrofa finansowa. Już 26 czerwca Sekretariat KC otrzymał pismo od ministra finansów Andrzeja Wróblewskiego (członka PZPR), który informował, „że budżet państwa nie będzie w stanie zwiększyć dotacji dla Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej ponad kwotę przewidzianą w ustawie budżetowej. Ponadto będę zmuszony w najbliższym okresie do ograniczenia, lub wręcz cofnięcia, ulg podatkowych przyznanych podmiotom gospodarczym, których zyski są przeznaczone na finansowanie statutowych zadań PZPR".

Padły głosy, by pismo „uznać za niebyłe", a samego ministra pociągnąć do odpowiedzialności partyjnej. Jednak w nowej rzeczywistości politycznej nie było miejsca na stare metody. Partia musiała przełknąć gorzką pigułkę. Po wydaniu ponad 4 mld zł na kampanię wyborczą i w obliczu szalejącej inflacji, PZPR rozpaczliwie potrzebowała gotówki - po raz pierwszy w historii stanęła przed widmem niewypłacalności. Aby zapełnić pustą kasę, kierownictwo zdecydowało się na zaciągnięcie kredytów, szersze rozwinięcie działalności gospodarczej oraz daleko idące oszczędności.

Tymczasem we wrześniu powstał rząd Tadeusza Mazowieckiego i rozpoczęło się rugowanie nomenklatury z kierowniczych stanowisk w administracji państwowej. W fabrykach i kopalniach załogi coraz głośniej domagały się likwidacji zakładowych komitetów PZPR. Na posiedzeniach kierownictwa debatowano nad sposobami ratowania autorytetu partii. Między innymi sporządzono listę „spraw, będących w centrum zastosowania [sic] opinii społecznej, wobec których Biuro Polityczne mogłoby zająć stanowisko w najbliższym czasie". Znalazły się na niej następujące punkty: „kwestia niemiecka (nam jest potrzebna tożsamość w sprawach niemieckich - mówiono podczas dyskusji)", „brak rzeczywistego pluralizmu w państwowych środkach masowego przekazu", „potrzeba zapewnienia społecznej kontroli nad przebudową stosunków własnościowych", „[należy wyrazić] zaniepokojenie rozwojem przestępczości, a zarazem osłabianiem zaufania do organów porządku oraz tendencją do nadmiernej liberalizacji prawa".

Jednak ani straszenie przez „Trybunę Ludu" „przekazaniem majątku narodowego w ręce obcego kapitału i rodzimej neoburżuazji", ani sugestie, że rząd Mazowieckiego jest zbyt słaby, by zagwarantować granicę na Odrze i Nysie, nie przyniosły spodziewanych korzyści. Notowane przez OBOP poparcie społeczne dla PZPR malało co miesiąc o kilka punktów procentowych: we wrześniu wynosiło jeszcze 17 proc., by w listopadzie spaść do 9.
Demokracja w Partii
Mizeria finansowa, połączona z utratą władzy, fatalnie odbiła się na nastrojach w łonie partii. W listopadzie, na zlecenie Wydziału Polityki Informacyjnej KC, przeprowadzono badania ankietowe w szeregach PZPR. „Kondycja psychiczna członków partii jest bardzo niedobra - czytamy w dokumencie. - Dominuje postawa apatii i wyczekiwania (41,8 proc.), pogłębia się lęk i obawa przed przyszłością. Ok. 40 proc. określa swoje odczucia jako zniechęcenie, przygnębienie, bezsilność i rezygnację. (...) Przy tak deklarowanym stanie ducha świadectwem drzemiącego optymizmu politycznego i potencjalnych rezerw aktywności można określić fakt, że w tej sytuacji 84 proc. respondentów widzi potrzebę istnienia w Polsce silnej, nowoczesnej partii lewicowej, a 67 proc. uważa, że nowa partia po XI Zjeździe może być zdolna odegrać poważną rolę w życiu kraju. Można więc stwierdzić, że o ile z całego badania wynika wyraźny brak akceptacji członków partii dla obecnej rzeczywistości partyjnej, to istnieje powszechne przekonanie o potrzebie i możliwości stworzenia w efekcie XI Zjazdu PZPR nowego, istotnego bytu politycznego na lewicy".

Choć trudno dokładnie ustalić, kiedy zapadła decyzja o zastąpieniu PZPR nową organizacją polityczną, wydaje się, że wyniki wspomnianego sondażu miały znaczenie decydujące. Na przełomie listopada i grudnia Biuro Polityczne zatwierdziło projekt „Uchwały w sprawie zakończenia działalności PZPR i tworzenia na jej bazie nowej partii polskiej lewicy". Projekt przewidywał, że nowa partia - o nieustalonej jeszcze nazwie - przejmie nie tylko cały majątek poprzedniczki, ale także... wszystkich jej członków.

Te wybory miały być zupełnie odmienne od wszystkich poprzednich. Jak wspominał Wojciech Wiśniewski, przewodniczący związku zawodowego pracowników PZPR, „kierownictwo partii, załamane wcześniejszym klęskami, już nie próbowało niczym dyrygować. Wreszcie w partii zapanowała demokracja. Było to, przyznaję, przyjemne uczucie, jakby wyjście z zapieczętowanej beczki. Rzeczywiście, każdy, kto chciał, mógł kandydować i mógł być wybrany, bez żadnego sterowania z góry".

Na łamach „Trybuny Ludu" i zebraniach wyborczych odbywał się konkurs na nową nazwę partii. Każdy mógł zgłosić własny pomysł. Proponowano nazwy Polska Socjalistyczna Partia Jedności, Partia Socjaldemokratyczna, Socjaldemokratyczna Partia Polski, a nawet - Narodowa Socjalistyczna Partia Pracy.

Jednocześnie kampania przedzjazdowa - dotąd będąca zawsze monotonnym rytuałem - przebiegała pod znakiem rywalizacji o przywództwo. Najpoważniejszym przeciwnikiem Rakowskiego wydawał się Marian Orzechowski, szef klubu parlamentarnego PZPR, który w publicznych wystąpieniach otwarcie krytykował I sekretarza. Kandydatem spoza ścisłego kierownictwa był Tadeusz Fiszbach, zwolennik radykalnego odcięcia się od dotychczasowych struktur partii, popierany przez Solidarność (co zapewne ostatecznie przesądziło o jego porażce). Wśród młodych członków PZPR rosnącą popularnością cieszył się Aleksander Kwaśniewski.

Własne hasła i programy otwarcie głosili przedstawiciele rozmaitych autonomicznych grup w strukturach PZPR, chociaż statut partii surowo zakazywał działalności frakcyjnej. Wśród takich oddolnych inicjatyw najbardziej znany stał się Ruch 8 Lipca, utworzony przez warszawskie środowisko akademickie i kierowany przez Leszka Jaśkiewicza i Tomasza Nałęcza.
Sztandar wyprowadzić!
27 stycznia delegaci zebrali się w Sali Kongresowej Pałacu Kultury. Pierwszym punktem obrad było wystąpienie Rakowskiego: „Towarzysze Delegaci! Rozpoczynamy debatę o przyszłej partii lewicy w miejscu, które jest nierozerwalnie złączone z działalnością Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Ta sala była widownią wydarzeń, których nie da się wymazać z pamięci. Były wśród nich budzące optymizm, ale były i takie, za które do dziś trzeba się wstydzić".

Wymownym świadectwem nastroju panującego wśród delegatów były oklaski, jakie wybuchły, gdy Rakowski oświadczył, że nie zamierza ubiegać się o przywództwo nowej partii. Jak pisała „Gazeta Wyborcza", „Jeszcze nigdy nikt w tej sali nie otrzymał tak potężnych braw, oto ogólna opinia wszystkich. Mierzona na hiszpańskiej aparaturze elektronicznej firmy "Embustera y Cobarde" siła oklasków dała wynik 108,43 na logarytmicznej skali pomiarowej. Dotychczasowy rekord Sali Kongresowej (94,77) od lat należał do murzyńskiej opery "Porgy and Bess"".

Kolejni mówcy protestowali przeciwko „oszczerczej kampanii" wymierzonej w PZPR. „Prawica nas rozlicza, a my nie umiemy się temu przeciwstawić" - krzyczano do mikrofonów; „przestańmy ślimaczyć się, bić po piersiach i ciągle tylko mea culpa i mea culpa. Czy Solidarność przyznała się do jakichś swoich błędów?"; „jesteśmy wreszcie we własnym domu, ale to dom jaśniepaństwa, którzy w salonie naradzają się z proboszczem, a w sieni jesteśmy my". Zdaniem Mieczysława Wilczka (działacza gospodarczego, ministra przemysłu w latach 1988-89), „PZPR stała się obiektem bolszewickich napaści". Waldemar Świrgoń (najmłodszy w historii sekretarz KC PZPR) mówił: „To, co nam grozi, to biały terror i dyktatura prawicy. Szansą jest komunizm. Na Zachodzie partie komunistyczne zbierają 20-30 proc. głosów".

Bohdan Poręba ze Stowarzyszenia Patriotycznego Grunwald przekonywał, że problem społeczeństwa „polega na dużej sprawności sekciarzy (...) oddalonych od systemu wartości wyznawanych przez naród Polski" i na sojuszu kosmopolitycznych elit. Inni mówili o „farbowanych lisach z Marca 1968, którzy na grzbiecie klasy robotniczej przejeżdżali kolejne zakręty historii".

„Wydawało się, że jesteśmy na Zjeździe reaktywującym PZPR, a nie kończącym jej działalność" - podsumowała w „Gazecie Wyborczej" Ewa Milewicz w artykule „RozwiąZŁY ZJAZD" (z którego pochodzi część cytatów).

Historyczne obrady delegaci nazwali przekładańcem, bo w tym samym pomieszczeniu odbywały się naprzemiennie kolejne etapy ostatniego zjazdu partii i kongresu założycielskiego nowej organizacji. Mimo ponawianych apeli o zachowanie jedności (do których przyłączył się zaproszony na obrady sędziwy Edward Osóbka-Morawski, pierwszy powojenny premier), linie podziałów zarysowywały się coraz wyraźniej. Część delegatów związanych z tzw. platformą robotniczą, w której skupili się partyjni dogmatycy, wyszła z sali obrad, gdy w głosowaniu upadła zgłoszona przez nich rezolucja potępiająca system kapitalistyczny. Na przeciwległym skrzydle również dochodzi do secesji: obrady opuściła grupa Fiszbacha, protestując przeciwko planom przejęcia przez nową partię majątku PZPR.

Przy 32 głosach sprzeciwu Zjazd przyjął uchwałę odczytaną przez Zbigniewa Siemiątkowskiego: „Delegaci zgromadzeni na XI Zjeździe PZPR, świadomi niemożności odzyskania przez PZPR zaufania społecznego, postanawiają zakończyć działalność PZPR". Następnie głos zabrał - po raz ostatni jako I sekretarz - wyraźnie przygnębiony Mieczysław Rakowski. „Ja apeluję, żeby nie znęcać się nad PZPR, bo jest to też często znęcanie się nad swoim życiem. (...) Chciałoby się jednak chodzić z podniesioną głową" - po czym wypowiedział historyczną formułę: „Ogłaszam zakończenie XI Zjazdu PZPR. Proszę o powstanie Towarzyszek i Towarzyszy. Sztandar wyprowadzić".
Aparat w trudnej sytuacji
Nazajutrz obradował już tylko kongres założycielski. Postanowiono, że nowa partia - Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej - zostanie spadkobiercą całego majątku PZPR, odstąpiono za to od pomysłu, by dziedziczyła także jej członków. Przewodniczącym Rady Naczelnej został Aleksander Kwaśniewski, zaś sekretarzem generalnym Centralnego Komitetu Wykonawczego Leszek Miller. (Według oświadczenia władz SdRP, po miesiącu działalności nowa partia liczyła już niemal 50 tys. członków).

Tymczasem rozwiązana PZPR pozostawiła po sobie blisko 20 tys. etatowych pracowników aparatu (część otrzymała wymówienie jeszcze w ostatnich miesiącach funkcjonowania PZPR), a także niemal milionową nomenklaturę, czyli armię ludzi sprawujących swoje stanowiska z nadania lokalnych komitetów. Losy tych osób, już zwolnionych lub mających stracić pracę w nieodległej przyszłości, stały się przedmiotem wielu kontrowersji i politycznych sporów.

Z pewnością wielu zawodowych aktywistów znalazło się w sytuacji nie do pozazdroszczenia. „Dla ogromnej większości pracowników aparatu partyjnego cała operacja rozwiązania PZPR była prawdziwą katastrofą, a często wręcz tragedią osobistą - wspominał Wojciech Wiśniewski. - Nieprawdziwe są mity o jakimś uwłaszczeniu się aparatu. Po prostu była to zaskakująca, nieprzewidziana klęska. Każdy rozpaczliwie ratował się, jak mógł. (...) Wiem, że dwóch kierowników wydziałów KC zostało taksówkarzami. Wcześniejszy sekretarz KC, który kierował sprawami wewnątrzpartyjnymi, pracował później jako magazynier w hurtowni piwa u moich kolegów, którzy jeszcze w czasach studenckich utworzyli spółdzielnię studencką. (...) Byłych politycznych pracowników KC często spotykałem na mieście jako strażników bankowych, portierów w restauracjach, pracowników księgarń, właścicieli lub użytkowników kiosków z prasą i kiosków spożywczych".

Jednak byli działacze często nie potrafili nic poza pisaniem referatów i organizowaniem narad - do partii trafili wszak wprost z organizacji młodzieżowych. Pozbawieni politycznej protekcji, na konkurencyjnym rynku pracy nie mieli szans. „Co ma zrobić kolega, który ma kilkoro dzieci i pół życia strawił jako szary aparatczyk w komitecie? Kto pomyśli o jego przyszłości?".

Ale trzeba też pamiętać, że rozwiązanie PZPR było także częścią manewru prawno-ekonomicznego, zastosowanego przez ostatni skład Biura Politycznego. Decyzje XI Zjazdu miały wyprzedzić spodziewaną ustawę w sprawie przejęcia majątku partii przez Skarb Państwa. Gdy w połowie stycznia projekt takiego aktu prawnego został zgłoszony pod obrady Sejmu, w gmachu KC rozpoczął się wyścig z czasem. „Trzeba użyć wszelkich środków mediacji politycznej, aby nie dopuścić do uchwalenia ustawy przed Kongresem. Nowej partii łatwiej będzie się bronić. Metodą: mediacje polityczne oraz blokada "starą koalicją" w Sejmie" - mówił Kazimierz Cypryniak na posiedzeniu BP z 16 stycznia.

Proponowany sposób okazał się skuteczny: głosami posłów SD i PSL Odrodzenie (dawne ZSL) udało się odrzucić inicjatywę OKP. Zamiast tego Sejm postanowił o utworzeniu komisji rządowej do oszacowania majątku PZPR. Dzięki temu partia zdołała zachować majątek ruchomy, a także środki na kontach, chociaż wkrótce musiała wyprowadzić się z ogromnej większości zajmowanych przez siebie budynków (tylko kilkanaście obiektów z ogólnej liczby 1900 miało uporządkowaną sytuację prawną).

Za najważniejszy sukces kierownictwo i PZPR, i SdRP mogło jednak poczytywać sobie, że nie został cofnięty, ani nawet zatrzymany, proces przekazywania partyjnego majątku do prywatnych spółek i fundacji. Poczynając od wiosny 1988 r. przeprowadzono dziesiątki podobnych operacji - w ich wyniku partia oraz jej działacze stali się właścicielami lub współudziałowcami rozmaitych firm, banków i agencji gospodarczych.

Czy zatem jest prawdziwa teza, że beneficjenci starego układu zawładnęli gospodarką III RP? Niekoniecznie. Chociaż początki polskiego kapitalizmu wciąż jeszcze nie zostały gruntownie opisane, a kulisy wielu transakcji wydają się co najmniej niejasne, badania socjologów nie potwierdzają, by odrodzenie wolnego rynku odbyło się pod dyktando dawnych komunistów. Jak się okazuje, odrodzona klasa posiadaczy rekrutowała się głównie z peerelowskiej prywatnej inicjatywy lub spadkobierców przedwojennych właścicieli, których majątki znacjonalizowano w latach 40. Co więcej, przypadki awansu do elity gospodarczej członków nomenklatury, mimo że nieodosobnione, wydają się wynikać raczej z mechanizmów merytokratycznych niż prostego przełożenia układów i znajomości. Potwierdzeniem tej tezy może być fakt, iż działaczom aparatu partyjnego nie udało się ulokować na trwałe we wspomnianej elicie, a zakładane przez nich firmy bankrutowały lub ulegały skarleniu. Na kariery w biznesie mieli szansę tylko ci menedżerowie socjalistycznych przedsiębiorstw, których wiedza, inicjatywa i umiejętności okazywały się przydatne w realiach wolnego rynku.

Być może zaniechanie dekomunizacji, o które najczęściej oskarżany jest rząd Tadeusza Mazowieckiego, wcale nie przyczyniło się do - jak głosi mit - zbudowania postkomunistycznej oligarchii. Odwrotnie: stworzenie politycznego parasola nad planem Balcerowicza i skupienie sił na szybkim przeprowadzeniu transformacji ustrojowej stworzyło warunki, w których dawni aparatczycy skazani byli na klęskę.

# data[].attributes.attachment_link.description
Był 26 stycznia 1990 r., nazajutrz rozpocząć się miał XI Zjazd PZPR. W redakcji „Trybuny Ludu" Leszek Miller jako członek Biura Politycznego tej partii odbierał telefony od czytelników. Rozmówcy zapewniali, że popierają kierownictwo partii, pomstowali na arogancję solidarnościowego rządu, ale większość wypowiedzi zdominowana była przez żal i niepokój.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przed czerwcowymi wyborami 1989 r. strona solidarnościowa w wyjątkowo krótkim czasie i trudnych okolicznościach musiała wyłonić kandydatów na swych posłów i senatorów.

Pod koniec marca 1989 r. przywódcy Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ Solidarność (Lech Wałęsa, Bogdan Borusewicz, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Andrzej Wielowieyski, Henryk Wujec, Antoni Stawikowski, Bogdan Lis, Janusz Pałubicki, Grażyna Staniszewska) uzgodnili powołanie regionalnych sztabów wyborczych, których zadaniem miało być m.in. wytypowanie kandydatów do parlamentu oraz sporządzenie regionalnych list Solidarności do Sejmu i Senatu.

Polityka 23.2016 (3062) z dnia 31.05.2016; Historia; s. 60

Oryginalny tytuł tekstu: "Drużyna Solidarności"

# data[].attributes.attachment_link.description
Przed czerwcowymi wyborami 1989 r. strona solidarnościowa w wyjątkowo krótkim czasie i trudnych okolicznościach musiała wyłonić kandydatów na swych posłów i senatorów. Pod koniec marca 1989 r. przywódcy Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ Solidarność (Lech Wałęsa, Bogdan Borusewicz, Bronisław Geremek, Jacek Kuroń, Andrzej Wielowieyski, Henryk Wujec, Antoni Stawikowski, Bogdan Lis, Janusz Pałubicki, Grażyna Staniszewska) uzgodnili powołanie regionalnych sztabów wyborczych, których zadaniem miało być m.in.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Pisał Tomasz Jastrun u progu 1990 r. w paryskiej „Kulturze": „Skończył się dla opozycji czas heroiczny, a w to miejsce wpełzła polityka. (...) Zaczęła się walka o władzę, wpływy, stanowiska (...). Pod tym dziurawym parasolem z napisem "Solidarność" wszyscy okrutnie mokną, następują sobie złośliwie na odciski i wymieniają kuksańce". W całej krasie owe kuksańce Polacy mogli zobaczyć na ekranach telewizorów 24 czerwca 1990 r., kiedy podczas posiedzenia Komitetu Obywatelskiego przy przewodniczącym NSZZ Solidarność, w Auditorium Maximum UW, ujawniło się, jak wiele dzieli jego członków - dotychczasowych liderów opozycji demokratycznej.

Społeczeństwo, przyzwyczajone do podwójnej fasadowości życia politycznego - sztampy konwentykli PZPR oraz etosowej jedności opozycji - mogło czuć się zdezorientowane. Jednak konflikt, który wtedy wyszedł na światło dzienne i który został zapamiętany jako wojna na górze, narastał od wielu miesięcy, i to od razu na trzech płaszczyznach: personalno-ambicjonalnej, programowej oraz symbolicznej, związanej z pytaniem: co dalej z Solidarnością?

Familia, Świta, Dwór

Tadeusz Mazowiecki obejmował w sierpniu 1989 r. stanowisko premiera jako osoba ciesząca się powszechnym uznaniem, możliwa do zaakceptowania przez PZPR, mile widziana przez Kościół. Jednocześnie jego wybór stanowił element taktycznej gry Lecha Wałęsy, dostrzegającego wzrost znaczenia lidera Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego prof. Bronisława Geremka. Jeśli jednak przywódca „S" spodziewał się, że Mazowieckim będzie można łatwo kierować, szybko się rozczarował. Nowy szef rządu zapowiedział, że nie będzie premierem malowanym, a za tą deklaracją poszła całkowicie autorska koncepcja formowania gabinetu, niezwiązana z instrukcjami z Gdańska. Wałęsa, choć cieszył się ogromnym autorytetem w Polsce i za granicą, znalazł się niejako w politycznej próżni, z własnego wyboru zarówno poza Radą Ministrów, jak i parlamentem oraz - co okaże się szczególnie istotne - prezydenturą.

Choć w grudniu 1989 r. Geremek, Mazowiecki i Wałęsa pojawili się na konferencji „Etos Solidarności" i zobowiązali się do zgodnej współpracy, to rzeczywisty stan lepiej oddawał wcześniejszy o kilka tygodni artykuł Piotra Wierzbickiego „Familia, Świta, Dwór". Autor ujawniał w nim istnienie tytułowych koterii (kolejno: Geremka, Mazowieckiego, Wałęsy) w łonie dawnej opozycji. Pisał, że wielu tęskni za „Solidarnością umajonych ołtarzy, paczek dla internowanych mężów i świeczek zapalonych o wieczornej godzinie". Konkludował jednak, że podział ten nie jest niczym złym w obliczu wejścia Polski w świat normalnej polityki.

Jej elementami szybko okazały się punktowe konflikty, jak choćby spór wokół osoby nowego redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność" czy prestiżowa kontrowersja o to, kto ogłosi społeczeństwu termin wyborów samorządowych. Wałęsie zdarzało się również publicznie krytykować tempo reform. Z drugiej strony Mazowiecki zdawał się nie dostrzegać problemu umiejscowienia w nowym porządku ekspansywnej indywidualności Wałęsy. Tego krajobrazu dopełniała obecność na polskiej scenie Komitetów Obywatelskich - lokalnych oraz warszawskiego, grupującego najważniejszych przywódców głównego nurtu opozycji, z Henrykiem Wujcem jako sekretarzem. W zamyśle miały stać się one ciałami wspierającymi wysiłki reformatorskie oraz oddolne inicjatywy na rzecz demokracji.

Tymczasem katalizatorem narastającego konfliktu stała się decyzja Wałęsy z 22 lutego 1990 r., by powierzyć kierowanie pracami Komitetu Zdzisławowi Najderowi. Najder, w latach 1982-87 dyrektor Rozgłośni Polskiej RWE, był - czemu dawał wyraz w swoim dzienniku - tym postanowieniem zaskoczony równie mocno, co cała ówczesna scena polityczna. Tym, co jednak szczególnie zbulwersowało środowisko Wujca czy Geremka, była autorytarność postanowienia Wałęsy. Jednak przywódca ruchu zawsze był egocentrykiem, co w latach próby wychodziło często „S" na dobre, gdy trzeba było podejmować szybkie, nierzadko intuicyjne decyzje. Tym razem jednak napotkał opór. Powstałą sytuację każdy interpretował inaczej. Politycy - tacy jak Geremek, Wujec czy Adam Michnik - jako nieodpowiedzialny zamach na demokrację i przejaw wodzowskich ambicji szefa „S". Wałęsa i osoby go popierające - jako złamanie dotychczasowego monopolu Familii na kierowanie Komitetem. Z kolei Najder na posiedzeniu KO 31 marca przedstawił koncepcję rozszerzania składu Komitetu w celu zwiększenia jego reprezentatywności i stworzenia pluralistycznej „płaszczyzny wyłaniania, dyskutowania i współpracy różnych koncepcji politycznych". Szybko okazało się, że na taką formułę nie ma na polskiej scenie politycznej miejsca.

Kilka dni później, 7-8 kwietnia 1990 r., liderzy ruchu „S" spotkali się u biskupa Tadeusza Gocłowskiego w Gdańsku. Przewodniczący „S" wyraził tam wprost chęć objęcia prezydentury. To dążenie, które przy popularności i charakterze Wałęsy nie było zaskakujące, spotkało się z niechętną reakcją premiera i popierających go polityków. Jarosław Kaczyński, wówczas redaktor naczelny „Tygodnika Solidarność", piętnował potem - jak to określał - głupotę środowiska Mazowieckiego, które nie chciało zaakceptować układu z Wałęsą jako prezydentem i zachowaniem dotychczasowego premiera. Jacek Kuroń tłumaczył natomiast, że jego grupa nie zdawała sobie sprawy z siły ambicji związkowego lidera, obawiała się również, że charyzma ludowego trybuna nie równa się kompetencjom głowy państwa. Z kolei Waldemar Kuczyński, szef doradców premiera, przyznawał później samokrytycznie, że konfliktu można by uniknąć, gdyby z jego środowiska wyszła inicjatywa, by uzgodnić z Wałęsą termin i tryb osiągnięcia przez niego prezydentury i - w domyśle - pogodzić się z jego przywarami. Tak się jednak nie stało.

Prezydent z siekierą

Rywalizacja o stanowiska i władzę wymaga różnicowania się pod względem programowym - a przynajmniej takiego uzasadnienia na użytek publiczny. Wiosną 1990 r. taką sprawą był stosunek do reform rządu Mazowieckiego. O ile środowisko „Gazety Wyborczej" konsekwentnie broniło ich kierunku i formy, o tyle w „Tygodniku Solidarność" narastała krytyka, która szybko zaczęła się organizować wokół hasła przyspieszenia. Nastroje w kraju nie były przy tym dobre - według badań CBOS na początku roku 86 proc. respondentów uważało sytuację za złą, podobny odsetek dostrzegał w kraju napięcie i niepokój. 10 maja w liście do strajkujących stoczniowców Wałęsa stwierdził, że wstydzi się za rząd. Dwa dni później w Warszawie powstało Porozumienie Centrum z Kaczyńskim na czele. Jego deklaracja założycielska głosiła zdezaktualizowanie się kompromisu Okrągłego Stołu oraz wskazywała hamulcowych zmian - postkomunistyczną nomenklaturę oraz rząd niechętny do tego, by się z nią rozprawić. PC wyraziło jednocześnie poparcie dla prezydentury Wałęsy jako gwaranta tego przyspieszenia.

Jacek Kuroń interpretował działania Kaczyńskiego jako ofiarowanie społeczeństwu rozprawy z komunistami wobec niemożności szybkiej poprawy sytuacji gospodarczej. Niezależnie od tego, czy był to moment formowania się spójnych interpretacji rzeczywistości, czy jedynie racjonalizacji politycznych ambicji, obok konfliktu między dwoma najważniejszymi aktorami skrystalizował się również konflikt między dwoma środowiskami towarzysko-ideowymi.

13 maja, na kolejnym zebraniu KO, Wałęsa zaskoczył słuchaczy stwierdzeniem: „Jeśli jest spokój u góry, to na dole jest wojna. Dlatego zachęcam państwa do wojowania". Wiktor Kulerski, ówczesny wiceminister edukacji, wspominał później, że Wałęsa wykazał tu instynkt polityczny, trafnie oceniając powody frustracji społeczeństwa i wskazując mu nowego wroga. Chyba nikt do dziś nie wie, na czym tak naprawdę polegała logika rozumowania lidera związkowego i powiązania sporu na górze ze spokojem na dole. Faktem jest, że nastroje znów uległy podgrzaniu.

1 czerwca, tuż po wygranych przez Komitety Obywatelskie wyborach samorządowych, Lech Wałęsa wysłał do Henryka Wujca teleks zwalniający go ze stanowiska sekretarza KO. Na odpowiedź, że taka decyzja leży w gestii całego Komitetu, z Gdańska do Warszawy popłynęło kolejne pismo o treści: „Czuj się odwołany". W ciągu kilku dni korespondencja ta została upubliczniona w prasie, podobnie jak kulisy nieudanej próby odwołania - przez przewodniczącego „S" - Adama Michnika ze stanowiska redaktora naczelnego „Gazety Wyborczej". 10 czerwca w Krakowie zebrani na zaproszenie Jerzego Turowicza (naczelnego „Tygodnika Powszechnego") politycy i intelektualiści proklamowali powstanie Sojuszu na rzecz Demokracji, stawiającego sobie za cel wspieranie rządu Mazowieckiego. Jednocześnie w środowisku tym zaczęła dojrzewać koncepcja zmiany formuły Komitetów Obywatelskich i nadania im postaci swego rodzaju federacji, ze stałym sekretariatem koordynującym jej prace.

Tymczasem działacze związani z PC i Wałęsą konsekwentnie interpretowali te zabiegi jako dążenia Familii do zachowania swojego monopolu. Temperaturę publicznej debaty podniósł słynny wywiad przywódcy „S" dla „Gazety Wyborczej" z 20 czerwca, w którym wyartykułował on potrzebę „prezydenta z siekierą", który jest „zdecydowany, ostry, prosty, nie certoli się, nie przeszkadza demokracji, ale natychmiast blokuje luki". Rzeczniczka rządu Małgorzata Niezabitowska ripostowała: „Ktokolwiek twierdzi, że można zrobić to łatwiej, szybciej i na skróty, a jeszcze do tego wymachując siekierą, prezentuje jedynie populistyczny radykalizm, zmęczonym ludziom proponując mrzonki zamiast nadziei". W tej sytuacji wyrażane przez Najdera nadzieje, że na kolejnym posiedzeniu, 24 czerwca, Komitet uwolni się od paraliżu, jawiły się jako wyraz naiwności, niezależnie od tego, czy kierujący pracami KO faktycznie dążył jedynie do umocnienia pluralizmu, czy - jak pisał Kuczyński - pragnął przekształcić to ciało w rodzaj „frontu prowałęsowskiej jedności narodu".

Stłucz pan termometr

Posiedzenie trwało prawie siedem godzin, głos zabrało kilkadziesiąt osób. Wałęsa domagał się od Turowicza wyklarowania pretensji, które są wobec niego formułowane; Władysław Frasyniuk wyrażał oburzenie sposobem, w jaki lider „S" potraktował redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego" (przy czym - jak się wydaje - forma ta mieściła się w standardowym zachowaniu Wałęsy). Wiktor Woroszylski z jednej i Stefan Kurowski z drugiej strony piętnowali wykorzystywanie Komitetu do prowadzenia partykularnej polityki. Wypowiadali się obrońcy rządu - jak choćby Aleksander Hall, który wprost stwierdził, że nie widzi Wałęsy jako prezydenta - i jego krytycy, jak Jarosław Kaczyński, który wypowiedział się w tym samym tonie o Mazowieckim. Demagogii Olgierda Baehra, doszukującego się spisku lewicy laickiej, odpowiadała patetyczna emfaza Zbigniewa Bujaka. W pamięci Polaków zachowała się wymiana zdań między Andrzejem Wielowieyskim - ostrzegającym przed igraniem z nastrojami społecznymi - i Lechem Wałęsą, wieloznacznie (jak zwykle w jego przypadku) ripostującym: „Stłucz pan termometr, nie będziesz pan miał gorączki".

Na koniec odczytano list 63 działaczy związanych z krakowską inicjatywą Turowicza, oznaczający opuszczenie przez nich Komitetu. Choć poziom polemik wydaje się wyższy niż to, co dziś można usłyszeć na sali sejmowej, coś się nieodwracalnie skończyło. Mimo rozlicznych zapewnień o szacunku dla antagonistów, mimo wezwań do zachowania forum, na którym spierać będą się mogli przedstawiciele różnych kierunków - było to ostatnie zebranie w takim gronie. Tydzień później zwolennicy Wałęsy i Mazowieckiego obradowali już oddzielnie. Miesiąc później Sojusz na rzecz Demokracji przemienił się, pod przewodnictwem Frasyniuka i Bujaka, w Ruch Obywatelski - Akcję Demokratyczną. Jesienią zaś konflikt przeniósł się w sferę kampanii przed wyborami prezydenckimi.

Personalny i polityczny charakter wydarzeń wiosny 1990 r. nie ulega wątpliwości. Za jego dynamikę i kierunek odpowiadała, chyba na równi, niepowstrzymana ambicja oraz egocentryzm Lecha Wałęsy - i nieumiejętność bądź niechęć poradzenia sobie z nią przez środowisko prorządowe. Demagogiczne wałęsizmy spotkały się z nerwowymi oskarżeniami o chęć zaprowadzania dyktatury. Nałożyły się na to krystalizujące się kierunki polityczne.

Był jeszcze jednak trzeci, sygnalizowany na wstępie, ich wymiar. Tuż przed tym, jak członkowie KO zasiedli w Auditorium Maximum, do kiosków trafił kolejny numer pisma „Wokanda" z felietonem Jana Walca. Dawny opozycjonista pisał: „Ten rozwód też się musiał zdarzyć, tym bardziej że oni się pobrali przecież nie z miłości, ale z konieczności (...). Z tego związku urodziła się przecież panna S., którą starsi z nas pamiętają jeszcze jako młodziutką i sentymentalną. Ale może już czas, żeby i ona dorosła, niezależna i samorządna - i poszła na swoje, zamiast wciąż prowadzić wspólne gospodarstwo z kłócącymi się podstarzałymi rodzicami?".

Choć Walc był obserwatorem przenikliwym i krytycznym, dał się tu ponieść optymizmowi. To prawda, rozwód pomiędzy dawnymi działaczami opozycji solidarnościowej zdarzyć się musiał. Już jesienią 1989 r. na wezwanie Adama Michnika, by trzymać się Solidarności jako formacji przekraczającej tradycyjne podziały ideowo-polityczne, odpowiadał Michał Drozdek, publicysta „Ładu", przypominając o swoich wątpliwościach, które - jako chadeka - ogarnęły go, gdy 4 czerwca 1989 r. musiał oddać głos na lewicowego Jacka Kuronia. Trzymanie się sztandaru Solidarności, jak Michnik chciał w innym ze swoich tekstów z marca 1990 r., powodowało sytuację paranoiczną, w której coraz bardziej niezgadzający się ze sobą politycy na równych prawach odwoływali się do „S", trudno było więc określić, na czyje konto idą ich poglądy i wypowiedzi - ich środowisk czy całego ruchu?

Słusznie zatem pisał Konstanty Gebert, gdy - odpowiadając Michnikowi - zauważał, że sytuacja bardziej przypomina wzajemne okładanie się drzewcem sztandaru. Co gorsza, wskazywał publicysta „Po Prostu", nadeszły czasy, by zastanowić się nad kwestiami takimi, jak subwencje dla rolnictwa, uprawnienia dla samorządów czy opuszczenie Polski przez wojska sowieckie. Solidarność, jako wewnętrznie zróżnicowany konglomerat postaw i poglądów, nie była w stanie udzielić na te pytania żadnej odpowiedzi.

Okazało się jednak, że rozejście się panny „S" z kłótliwymi liderami nie wyszło jej na dobre. Co bowiem pozostało? Na pewno nie ruch - bo ten został zmiażdżony już 13 grudnia 1981 r., a społeczna mobilizacja wiosną 1989 r. była tylko jego bladym powidokiem. Trwał związek zawodowy NSZZ Solidarność, który szybko utracił symboliczny kapitał Sierpnia, najpierw nie potrafiąc osłonić ludzi pracy przed kosztami transformacji ustrojowej, potem zaś łącząc partykularną roszczeniowość z zaangażowaniem partyjnym. Zgubiono zaś część wspólną etosu Solidarności, która powinna się znaleźć poza bieżącą polityką. Ideę kompromisu, tolerancji dla różnorodności, obrony wspólnoty, która nie krzywdzi indywidualizmu. W kluczowym momencie, wiosną 1990 r., zabrakło poważnej dyskusji nad tym, w jaki sposób przekuć skarb, jakim była „S", w mit założycielski nowej Polski. Solidarność jako organizacja, wraz z nadejściem normalnej polityki, skazana była na zagładę, ale odbyło się to w sposób destrukcyjny dla Solidarności jako legendy. Wydaje się, że dopiero teraz, po 25 latach, próbujemy odczytać ją na nowo.

# data[].attributes.attachment_link.description
Pisał Tomasz Jastrun u progu 1990 r. w paryskiej „Kulturze": „Skończył się dla opozycji czas heroiczny, a w to miejsce wpełzła polityka. (...) Zaczęła się walka o władzę, wpływy, stanowiska (...). Pod tym dziurawym parasolem z napisem "Solidarność" wszyscy okrutnie mokną, następują sobie złośliwie na odciski i wymieniają kuksańce".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hanna Kudelska była wśród kobiet, które stworzyły od zera intendenturę rodzącego się polskiego wojska. Przyjmowała ochotniczki, szkoliła je, a następnie wysyłała by szyły mundury, pielęgnowały chorych, czy robiły szczepienia

Zofia Moraczewska zbierała olbrzymie fundusze na legiony, często odwołując się do wyjątkowo przemyślnych metod

Maria Korniłowiczówna była jedną z najsprytniejszych i najskuteczniejszych wywiadowczyń. Jej wyczyny wystarczyłyby do nakręcenia całej serii sensacyjnych filmów

Więcej takich historii znajdziesz na stronie głównej Onet.pl

Feministka i pisarka, która jeszcze przed wybuchem wojny światowej pokazała, że kobieta może wszystko. W 1908 r. - ku zgorszeniu mężczyzn - kandydowała na posła do galicyjskiego Sejmu Krajowego, zdobywając pół tysiąca głosów.

W sierpniu 1914 r. pomagała werbować nowych członków ruchu legionowego. Gdy Rosjanie zajęli Lwów, zamiast uciekać, zaangażowała się we wszechstronną pomoc mieszkańcom okupowanego miasta. Po haniebnym traktacie brzeskim - kiedy Niemcy próbowali oderwać część ziem polskich i oddać je w ręce Ukraińców - rozwinęła imponującą akcję protestacyjną.

Wieść o wybuchu wojny zaskoczyła wszystkich. Strzelcy mieli lada dzień wyruszyć z krakowskich Oleandrów do walki, a brakowało najpotrzebniejszych rzeczy: żywności, broni, pieniędzy, nawet ubrań. Hanna Kudelska była wśród kobiet, które natychmiast zakasały rękawy i stworzyły od zera intendenturę rodzącego się polskiego wojska. Przyjmowała ochotniczki, szkoliła je, a następnie wysyłała by szyły mundury, pielęgnowały chorych, robiły szczepienia, kwestowały wśród krakowian...

Później, już na szlaku bojowym, organizowała kuchnie polowe, zatrudniając w nich cały „sztab pracowniczek" i karmiąc dziennie pięciuset chłopa. W kolejnych latach, gdy Niemcy zniszczyli legiony, a nieposłusznych żołnierzy zamknęli w obozach internowania, wspierała uwięzionych „dźwigając worki z chlebem i bielizną pod kolczaste druty i bramy więzień".

Niewygodna bohaterka podziemia. Według legendy działającą na tyłach wroga Polską Organizację Wojskową powołano z rozkazu Józefa Piłsudskiego. W rzeczywistości POW powstała jednak, zanim Komendant zdążył wydać jakiekolwiek dyspozycje. Jedną z założycielek organizacji była właśnie Kwiatkowska. I to ona natychmiast stanęła na czele Oddziału Żeńskiego.

Podległe jej dziewczyny organizowały cały krwioobieg konspiracji: fabrykowały paszporty, zbierały fundusze, kolportowały nielegalne druki, montowały bomby, przechowywały uzbrojenie... Pań pełno też było w pracach biurowych, w sprawach kwaterunku i w zadaniach kurierskich. Czasem tylko narzekały, że łatwiej działało się przed wybuchem wojny, bo wtedy przychodziło szmuglować poręczne pistolety a nie wojskowe karabiny. „Kiedyśmy niosły taką sztukę, musiałyśmy go dobrze maskować, bo ani rusz nie mógł nabrać fasonu wałka do rolet" - żartowała jedna z podkomendnych Kwiatowskiej.

Na kilka lat przed wybuchem pierwszej wojny światowej wzięła udział w jednej z najbardziej spektakularnych akcji podziemia niepodległościowego. Przygotowywała i wspierała napad na stacji kolejowej Bezdany, kiedy to bojówka Polskiej Partii Socjalistycznej zatrzymała carski pociąg, sforsowała drzwi wagonu pocztowego i uwiozła olbrzymią sumę trzystu tysięcy rubli. Przyjęło się mówić, że była to „akcja czterech premierów". Niesłusznie. Olbrzymią rolę odegrały również cztery zaangażowanie w działania kobiety - w tym przyszła posłanka i pani premierowa Janina Prystorowa.

Dzięki niej i pozostałym bojowniczkom niepodległościowcy zdobyli pieniądze potrzebne by tworzyć Związek Walki Czynnej, a następnie - Związki Strzeleckie, bez których nie byłoby Legionów.

Jedna z pierwszych kobiet, które pomimo niechęci i pogardy mężczyzn wstąpiły do ruchu strzeleckiego, a nawet wywalczyły sobie prawo udziału w manewrach wojskowych. Była gotowa znieść niejedno upokorzenie, byle ubrać wojskowy mundur. Wiosną 1914 r. wzięła udział w pierwszych ćwiczeniach z bronią w ręku, na które Piłsudski dopuścił nie tylko strzelców, ale i strzelczynie. Po latach wspominała z żalem, że zamiast ćwiczyć się w strzelaniu została wówczas... odesłana do garów, ponoć po to, by przysposabiała się do roli sierżanta prowiantowego.

„Szorować musiałyśmy [naczynia] pękami trawy, piaskiem, aż do zdarcia paznokci i do krwi na palcach" - opowiadała. To jednak nie ostudziło jej zapału. Po wybuchu wojny przydzielona jako sanitariuszka do szpitala w Jabłonkowie. Tkwiła przy łóżkach pacjentów bez przerwy po trzydzieści sześć godzin, sypiała nie więcej niż cztery noce w tygodniu i nabawiła się w szpitalu tyfusu. Pomogła jednak niezliczonym pacjentom, często ratując ich od śmierci.

Pamiętana głównie jako towarzyszka życia, a następnie żona Józefa Piłsudskiego. Niesłusznie, bo miała olbrzymie, niemożliwe do zakwestionowania i zupełnie samodzielne zasługi dla ruchu niepodległościowego.

Po brawurowej akcji pod Bezdanami to ona wywiozła i przerzuciła przez granicę większość łupu, podczas gdy mężczyźni beztrosko czekali na nią w bezpiecznej Galicji. Gdy zaś wybuchła wojna, mianowano ją komendantką wywiadu kobiecego.

Sam Piłsudski przyznawała, że kierowany przez Szczerbińską oddział był jednym z jego największych atutów. Dzięki wywiadowczyniom Komendant znał posunięcia wroga i rozlokowanie jego sił. Zakonspirowane żołnierki pozwalały mu też nawiązywać kontakt z miastami położonymi po drugiej stronie frontu.

Koledzy wspominali ją jako niezawodną bojowniczkę, odznaczającą się zimną krwią i hartem ducha. Podkomendne darzyły ją niezachwianym szacunkiem. Pamiętano troskę, z jaką Aleksandra dbała o kwatery dla żołnierek i stanowczość, z jaką walczyła o to, by się nie przepracowywały i nie podejmowały zbędnego ryzyka.

Przesiadywała po nocach, odcyfrowując dostarczane pisma i pełniła cały szereg niewdzięcznych, administracyjnych funkcji. Jedna z żołnierek podkreślała, że ze wszystkich wywiadowczyń właśnie szefowej było „najciężej". Pracowała niemal bez wytchnienia, a do tego musiała pełnić służbę z dala od wroga, frontu i wszelkiej akcji.

Tej ostatniej wcale jej jednak nie zabrakło: gdy oddział wywiadowczy zlikwidowano, Aleksandra zaangażowała się w pracę POW. I za nią właśnie została aresztowana i zesłana do obozu w Szczypiornie, gdzie Niemcy trzymali ją w warunkach urągających wszelkiej godności.

Przywódczyni największej kobiecej organizacji wspierającej walkę o niepodległość: Ligii Kobiet Galicji i Śląska. Miała pod sobą nawet trzynaście tysięcy aktywistek.

Liżanki - jak poufale je określano - asystowały legionistom na setki poruszających sposobów. Organizowały Gwiazdki dla żołnierzy i śniadania wielkanocne, wysyłały do członków oddziałów listy podnoszące na duchu i zagrzewające do walki. A także paczki z piłkami nożnymi, przyborami do pisania, aparatami fotograficznymi (stąd te wszystkie zdjęcia legionistów!) czy nawet z... instrumentami muzycznymi dla pułkowych orkiestr. Organizowały również uroczystości żałobne i samodzielnie wyrabiały drobne upominki dla wojaków.

Liga kierowana przez Moraczewską zbierała olbrzymie fundusze na legiony, często odwołując się do wyjątkowo przemyślnych metod. W Krakowie i Lwowie założono oficjalne sklepy, obracające patriotycznymi gazetkami, książkami czy choćby odznakami, fabrykowanymi przez liżanki. W mniejszych miejscowościach stawiano jarmarczne kramy. W Kałuszu kobiety prowadziły zaś bufet na dworcu. Pomysłowo? To i tak nic na tle aktywności pań ze Stryja. Te dla pieniędzy „wyrabiały sztuczne kwiaty i pisanki oraz prowadziły wzorową kulturę warzyw".

Za sprawą Ligii powstawały ochronki dla sierot po legionistach, gospody dla żołnierzy, świetlice, herbaciarnie. A żeby podnieść poziom kulturalnych chłopców Piłsudskiego panie wysłały im na front... 20 tys. książek!

Sama Moraczewska po wojnie na krótko została panią premierową. Następnie zaś - posłanką z ramienia Polskiej Partii Socjalistycznej.

Jedna z najsprytniejszych i najskuteczniejszych wywiadowczyń w oddziale kierowanym przez Aleksandrę Szczerbińską. Jej wyczyny wystarczyłyby do nakręcenia całej serii sensacyjnych filmów.

Pewnego razu Maria - wioząca pilny meldunek - stanęła przed koniecznością przebycia rozległego jeziora. Zamiast prosić o pomoc chłopów i ryzykować, że zostanie zdemaskowana, postanowiła wysłużyć się nawet nie jednym rosyjskim żołnierzem, ale całym ich oddziałem. Zauroczyła stacjonujących nieopodal szeregowców i przekonała ich, by... sami zdobyli dla niej łódź i przyprowadzili ją na przystań. W zamian obiecała niewinną, ale romantyczną przejażdżkę po jeziorze. Słowa dotrzymała, po czym nocą wykradła łódź i przepłynęła na przeciwległy brzeg.

Na oficerów miała inny sposób. Mistrzowsko wzbudzała w nich litość. Potrafiła na przykład przekonać generalskiego adiutanta, że rodzina jej przyjaciółki utknęła po niemieckie stronie frontu i wymaga pilnej pomocy... Mężczyzna nie tylko uwierzył w rzewną historię i podbił dokumenty, ale nawet przydzielił agentce eskortę. Mało tego! Polecił jednemu ze swoich ludzi, by nosił za Marią walizki.

Po likwidacji oddziału przeszła do POW. W ostatnich dniach wojny organizowała kobiecy oddział w Krakowie, przygotowując go do spodziewanej walki o miasto z Austriakami.

Strzelczyni, żołnierka Oddziału Wywiadowczego, członkini POW... a przede wszystkim kobieta za sprawą której tysiące Polaków mogły zetknąć się z pierwszą zapowiedzią przyszłych organów polskiego państwa. W 1915 r., gdy Niemcy zajęli większość ziem polskich i wprowadzili niezwykle restrykcyjną cenzurę Rychterówna - wraz z grupą koleżanek, ale bez zgody, a nawet wbrew dowódcom z POW - samodzielnie stworzyła... polską pocztę przeznaczoną dla zwyczajnych obywateli.

Szybko udało się zebrać cały szereg listonoszek, urządzić stację odbiorczą w stolicy i sieć punktów etapowych w najważniejszych miastach. W Piotrkowie, w Radomiu, Łomży, Krakowie... Działalność nabierała coraz większego tempa. Mężczyźni wróżyli szybką wsypę, która zaszkodzi całemu podziemiu. A tymczasem poczta działała sprawnie i... dochodowo. Bo listonoszki za każdą dostarczoną paczkę liczyły sobie od dwudziestu do trzydziestu kopiejek. Pieniądze te następnie lojalnie przekazywano do kasy POW.

W samej Warszawie w pracę Poczty Listów Prywatnych zaangażowało się około dwudziestu kobiet. Siatka kurierska nie tylko nie została rozbita, ale działała tak długo, jak trwały niemieckie restrykcje. Łącznie dostarczyła około czterech tysięcy listów. I dla wielu Polaków to właśnie był zalążek Poczty Polskiej, a nawet - całej polskie administracji.

Jedna z niezawodnych propagandystek ruchu niepodległościowego. Gdy okupacyjna cenzura wciąż działała w najlepsze, a o zasługach legionistów nie wolno było nawet szeptać, ona stanęła na czele administracji największego podziemnego pisma o patriotycznym rysie.

„Rząd i Wojsko" drukowano nawet w dziesięciu tysiąca egzemplarzy, wyjaśniając linię Piłsudskiego, rzucając prawdziwe światło na przebieg wojny i demaskując posunięcia niemieckich władz. „Nigdy w życiu podobnych prac nie wykonywałyśmy i nie miałyśmy pojęcia o tym" - pisała szczerze Stefka. I o wiele zbyt skromnie, bo gazetą tworzoną przez grupę amatorek szybko zaczęła się zaczytywać cała stolica.

A przecież na gazetach wcale się nie kończyło. Wydawano broszury poświęcone historii, manifesty polityczne, nawet poradniki, jak radzić sobie z okupantem... Setki tysięcy Polaków czerpały wiedzę z druków przygotowywanych przez kobiety, przez nie szmuglowanych i kolportowanych. I jeśli tak wielu naszych pradziadków uwierzyło, że niepodległość jest blisko, to właśnie za sprawą pań takich jak Stefania Flekówna.

To dopiero początek...

Kobiet zasłużonych dla sprawy niepodległości były tysiące. Poznaj losy największych bohaterek, najbardziej zdeterminowanych wojowniczek i najbardziej zasłużonych konspiratorek. Niepodległość to nie tylko męska sprawa! Więcej w książce Kamila Janickiego: „Niepokorne damy. Kobiety, które wywalczyły niepodległą Polskę".

Poznaj losy kobiet, które zdobyły dla Polski niepodległość, a dla siebie - wolność, prawa wyborcze i godność dzięki książce Kamila Janickiego „Niepokorne damy". Kliknij i kup z rabatem w księgarni wydawcy.

Zainteresował Cię ten artykuł? Na łamach portalu CiekawostkiHistoryczne.pl przeczytasz również o tym, jak 100 lat temu niemiecki lekarz „naukowo" udowodnił, że wszystkie kobiety są niedorozwinięte umysłowo i głupsze od mężczyzn

Kamil Janicki - Redaktor naczelny "CiekawostekHistorycznych.pl". Historyk, publicysta i pisarz. Autor książek wydanych w łącznym nakładzie ponad 200 000 egzemplarzy, w tym bestsellerowych "Pierwszych dam II Rzeczpospolitej", "Żelaznych dam", "Dam złotego wieku", "Epoki hipokryzji", "Dam polskiego imperium" i "Epoki milczenia". (JaS)

Źródło: Ciekawostki Historyczne

# data[].attributes.attachment_link.title
10 kobiet bez których nie byłoby niepodległej Polski

# data[].attributes.attachment_link.description
Hanna Kudelska była wśród kobiet, które stworzyły od zera intendenturę rodzącego się polskiego wojska. Przyjmowała ochotniczki, szkoliła je, a następnie wysyłała by szyły mundury, pielęgnowały chorych, czy robiły szczepienia Zofia Moraczewska zbierała olbrzymie fundusze na legiony, często odwołując się do wyjątkowo przemyślnych metod Maria Korniłowiczówna była jedną z najsprytniejszych i najskuteczniejszych wywiadowczyń.

# data[].attributes.attachment_link.title
Pologne : réveil d’une nation malmenée par la géopolitique et l’histoire (Colloque 2019)

# data[].attributes.attachment_link.title
1996 11 30   La pologne 1 2, Histoire de la réapparition d'un pays disparu VHS

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Par Marie-Line Naves | Publié le 14/04/2020 à 16:39 | Mis à jour le 14/04/2020 à 20:55
Le traumatisme national d'avoir été rayé de la carte pendant 123 ans est encore vif dans les mémoires de la Pologne. On en oublie parfois comment un pays peut disparaître. Éclairages historiques.
Contexte historique

Le XVIIe siècle marque le début de la fin de la Pologne. À l'époque, elle est à la fois une république nobiliaire et un royaume électif. La majorité du royaume est envahi une première fois par la Suède en 1655 à l'occasion de la révolte des Cosaques de Bohdan Chmielnicki. Ceux-ci envahissent la Lituanie et la Biélorussie, c'est le début de la période du déluge (potop). C'est seulement grâce à la résistance civile (par exemple celle, victorieuse, du monastère de Czestochowa) et à l'intervention de puissances extérieures que la Pologne parvient à retrouver sa liberté. Elle doit céder une partie de son territoire à la Suède et une autre à la Russie : la Pologne est affaiblie et réduite.

1er partage

Parallèlement, elle connaît une dépression économique unique en Europe, quand ses voisins gagnent en puissance. Le dernier roi polonais, Stanislas Auguste Poniatowski (1764-1795) tente de redresser son pays. C'est son plan de réformes et les dissensions dans l'est de la Pologne qui donnent à Catherine II de Russie un prétexte pour intervenir. Elle met en place un plan de partage partiel à trois en 1772. Une partie de la Lituanie et de la Biélorussie lui reviennent, pour l'Autriche c'est une partie de la Podolie et de la Galicie quand la Prusse bénéficie de la Prusse occidentale et de la basse Vistule (moins Gdańsk).

2e et 3e partages

Quatre ans après l'acclamation de la Constitution polonaise du 3 mai 1791, celle-ci n'existe plus. En 1793, un deuxième partage de la Pologne est en effet négocié, entre la Russie et la Prusse. La Russie prend une large bande de la Pologne allant de la Dvina au nord jusqu'à Dniestr au sud. La Prusse acquiert la Grande Pologne. Le silence de la Diète est marquant. Tadeusz Kościuszko, héros de la guerre d'indépendance américaine, entreprend de mener une insurrection, avec le soutien de nobles, citadins et paysans. Pourtant, le mouvement patriotique polonais est divisé et ne fait pas le poids. Le troisième plan de partage (24 octobre 1795) ne prévoit plus d'existence pour la Pologne. Il est interdit de mentionner son nom. Varsovie devient Prussienne, Cracovie Autrichienne et Vilnius ainsi que Brest-Litovsk Russes.

Suites...

Pendant vingt ans, les Polonais se sont raccrochés à l'espoir que la France les aide à retrouver leur indépendance. La création du duché de Varsovie en 1807 par Napoléon a ravivé la flamme de ces espoirs, mais sa chute et le congrès de Vienne n'ont fait que confirmer la carte géopolitique de l'Europe. Seule Cracovie constituait une République indépendante, jusqu'à sa réannexion par l'Autriche en 1846. Il faudra attendre 1918 pour que la Pologne ne renaisse de ses cendres.

# data[].attributes.attachment_link.description
Par Marie-Line Naves | Publié le 14/04/2020 à 16:39 | Mis à jour le 14/04/2020 à 20:55 Le traumatisme national d'avoir été rayé de la carte pendant 123 ans est encore vif dans les mémoires de la Pologne. On en oublie parfois comment un pays peut disparaître. Éclairages historiques.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
À la fin du XVIII e s., l'État polono-lituanien est victime de la voracité de ses voisins : la Prusse, la Russie et la monarchie des Habsbourgs. Dans un premier temps, ces trois États en pleine ascension se sont contentés du statu quo qui donnait pratiquement le contrôle du pays à la Russie, mais les victoires répétées de celle-ci contre l'Empire ottoman crée un déséquilibre des puissances à l'Est de l'Europe. À l'instigation de la Prusse, ils décident de procéder à un rééquilibrage en annexant une partie de la Pologne.

La Pologne-Lituanie est alors en proie à l'anarchie. Un groupe anti-russe, la Confédération de Bar, mène une révolte contre le roi Stanislas II Poniatowski (r. 1765-1795), perçu comme une marionnette russe. Prenant pour prétexte l'anarchie qui règne dans le pays, les armées autrichienne, prussienne et russe envahissent la Pologne-Lituanie au début du mois d'août 1772. L'accord de partage est signé le 5 août et ratifié le 22 septembre. Le 18 septembre 1773, la Diète réunie pour l'occasion signe le traité qui cède les régions déjà occupées à la Prusse, la Russie et le monarchie des Habsbourgs.

Le prétexte au deuxième partage est fourni par la constitution de 1791, qui s'efforce de redresser la Pologne-Lituanie en adoptant un mode de gouvernement plus efficace. Considérant que la Pologne a subi les mauvaises influences de la Révolution française, la Russie, à l'instigation d'un groupe de nobles polonais hostiles à la nouvelle constitution, déclare la guerre à la Pologne. Les Polonais doivent reconnaître leur défaite.

La Russie ne souhaitait pas procéder à un nouveau partage, mais la Prusse décide de monnayer son inaction - elle avait signé un traité défensif avec la Pologne en 1790 - et sa participation à la guerre contre la France révolutionnaire. La Prusse et la Russie signent un traité le 23 janvier 1793 prévoyant l'annulation des réformes en cours en Pologne et l'annexion de nouveaux territoire. La Diète accepte les annexions russes le 22 juillet 1793, et les annexions prussienne le 23 (ou 25) septembre 1793.

Devant cette humiliation qui apparaît comme le résultat de la trahison de la noblesse, et galvanisée par les succès de la Révolution française, la population polonaise se soulève. Le mouvement trouve un chef militaire en Tadeusz Kościusko. Malgré des succès initiaux, l'insurrection de Kościusko est écrasée par les forces prussiennes, russes et autrichiennes en novembre 1794.

Le 24 octobre 1795, les trois puissances victorieuses se rencontrent pour définir les modalités d'un dernier partage qui raye la Pologne de la carte.

Une longue lutte pour la restauration d'une Pologne indépendante commence ...

Cette œuvre est mise à disposition selon les termes de la Licence Creative Commons Attribution - Pas d'Utilisation Commerciale - Partage dans les Mêmes Conditions 4.0 International.

# data[].attributes.attachment_link.title
Les partages de la Pologne - Carte Histoire - HistoCarte

# data[].attributes.attachment_link.description
À la fin du XVIII e s., l'État polono-lituanien est victime de la voracité de ses voisins : la Prusse, la Russie et la monarchie des Habsbourgs. Dans un premier temps, ces trois États en pleine ascension se sont contentés du statu quo qui donnait pratiquement le contrôle du pays à la Russie, mais les victoires répétées de celle-ci contre l'Empire ottoman crée un déséquilibre des puissances à l'Est de l'Europe.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1En étudiant les textes des " publicistes " des deux dernières décennies de la fin du XVIII e siècle sur le " système politique " de l'Europe, on ne peut qu'être frappé de constater à quel point le premier partage de la Pologne de 1772 leur apparaît comme le point de départ d'une remise en cause de la politique continentale avant 1789. Pendant la Révolution française, " patriotes " et contre-révolutionnaires ne cessent d'y faire référence pour défendre l'idée qu'une page des relations entre les États a été tournée en 1772. Pour les républicains des années 1795-1799 par exemple, le partage de la Pologne a bouleversé l'équilibre des puissances, la balance européenne a été détruite et les annexions voulues par la République française (Belgique, rive gauche du Rhin) sont justifiées a posteriori par ce crime contre toutes les nations. Certains contre-révolutionnaires eux-mêmes voient dans le premier partage de la Pologne un dangereux précédent qui a ouvert la voie au désordre généralisé provoqué selon eux par l'expansion territoriale de la République française 1.

2Partant de cette constatation, on peut se demander si cette conviction s'est forgée a posteriori ou si les contemporains de la première partition l'ont pensée d'emblée comme une rupture fondamentale de l'ordre européen existant. Les acteurs politiques, les publicistes des années 1770 ont-ils eu conscience de son importance et de sa portée ?

3Si les origines diplomatiques et les conséquences géopolitiques du partage, ainsi que les négociations qui l'entourent, ont été étudiées depuis longtemps par les historiens 2, le débat politique européen suscité par la partition a été en grande partie ignoré, à l'exception du classique Stanislas Poniatowski et l'Europe des Lumières de Jean Fabre de 1952 et d'un ouvrage paru en 1945 de l'historien anglais David Horn qui s'était intéressé, quant à lui, aux réactions anglaises à cette première partition 3. Certes, quelques articles et des communications dans des actes de colloques en France et en Pologne ont abordé la réponse de quelques-uns des plus célèbres des philosophes des Lumières, mais ces travaux posent rarement cette question sous l'angle d'un débat politique global au sein des Lumières 4.

6 Albert Sorel, La Révolution française et l'Europe, Paris, 1885-1904, tome 1, p. 40, 89.

4L'historiographie est, par ailleurs, loin d'être unanime quant à la question des conséquences à court et à long terme du premier partage de la Pologne sur le " système politique de l'Europe ". Comme le remarquait Jean Fabre, les historiens allemands ont avancé à la fin du XIX e siècle et au début du XX e siècle l'idée qu'en raison du " cosmopolitisme " des Lumières, le partage de la Pologne serait passé inaperçu et que les contemporains n'y auraient pas vu un tournant fondamental 5. Au début du XX e siècle, Sorel voit dans le démembrement le fruit d'un " système de convenance " qui prolonge largement les doctrines et les pratiques de l'Ancien Régime, même s'il remet en cause deux principes du consensus européen : celui de la prescription et celui de la légitimité des acteurs internationaux 6. Jean Fabre s'oppose à cette interprétation et affirme que le siècle du droit des gens de Vattel et de Rousseau n'accepta pas les faits " avec indifférence, scepticisme ou résignation ". Une conscience européenne - parfois égarée, certes, par la propagande des despotes dits éclairés - existait quant aux affaires polonaises 7.

8 Paul Schroeder, op. cit., chapitre 1, p. 8 et suivantes.

9 On remarquera pour contredire cette thèse que tous les plans de partages antérieurs prévoyaient non (...)

11 Jeremy Black, European International relations, 1648-1815, op. cit., p. 192.

5Plus récemment, Paul Schroeder dans son classique The Transformation of European Politics, 1763-1848, tend à minorer l'impact du partage en insistant sur l'instabilité des relations internationales à partir de 1763 8. Du point de vue de l'évolution géopolitique, l'affaiblissement de la Porte est, selon Schroeder, un facteur bien plus important que le partage qui lui apparaît, non comme le résultat d'une stratégie des acteurs, mais comme un sous-produit de l'effondrement turc, obligeant les puissances co-partageantes à redistribuer les cartes pour éviter une guerre entre elles. La partition n'est pas un crime sans précédent, comme le disent plusieurs contemporains : la Succession d'Espagne, celle d'Autriche, les plans de partage des possessions européennes de la Porte sont autant de projets, selon Schroeder, qui l'anticipent 9. De manière paradoxale, le partage est donc selon lui un exemple-type de " coopération internationale " pacifique au XVIII e siècle 10. Jeremy Black tempère ce propos. Comme Sorel ou Schroeder, il considère que la partition n'est pas fondamentalement nouvelle en soi, mais il admet néanmoins qu'elle a été perçue comme telle par les contemporains, car l'Europe était relativement stable du point de vue territorial depuis 1748. L'alliance des puissances co-partageantes a semblé un danger pour toute l'Europe, car mettant en cause l'équilibre, mais en réalité le démembrement n'a affecté que l'Est du continent 11.

6Ces interprétations correspondent-elles à celles des contemporains de l'événement ? Comment les diplomates, les journalistes et les publicistes ont-ils rendu compte du premier partage de la Pologne en France ? Quelle analyse de ses conséquences à court, moyen et long terme ont-ils développée dans leurs écrits ? Ces considérations sont-elles révélatrices d'une conception globale des relations entre les États, et de ce que l'on pourrait appeler des " règles de consensus " fondant l'ordre européen ? Telles sont les questions que cet article entend poser à partir de sources diplomatiques, mais aussi en utilisant les articles et compte rendus des gazettes de langue française, ainsi qu'une partie des brochures, pamphlets, considérations et autres écrits de circonstance provoqués par la situation polonaise et la première partition de 1770 à 1776 environ. En effet, dans cette période, la Pologne est au cœur d'un débat qui met aux prises apologistes et critiques des despotes dits éclairés et qui place au centre de son développement l'avenir des relations entre les peuples en Europe. Des acteurs et des commentateurs aussi différents que Vergennes, le comte de Broglie, Mably, John Lind, l'abbé Baudeau, Carracioli, Voltaire ou Marat utilisent l'expérience polonaise comme un révélateur de l'état de l'Europe des années 1770.

7Après avoir rappelé dans un premier temps les grandes lignes du contexte politique, militaire et diplomatique aboutissant au partage, j'aborderai ensuite la manière dont les commentateurs caractérisent la partition : est-elle pensée comme une manifestation spectaculaire - mais finalement peu étonnante - du fonctionnement concret et normal de la société des États européens, fondée sur le droit de la puissance et sur lui seul ? Est-elle au contraire fustigée comme un crime contre l'ordre, le droit positif des traités ou les droits des nations ? Enfin, la question des conséquences à l'échelle polonaise, à celle de l'Europe de l'Est et du continent sera l'objet de la troisième partie, j'y reviendrai sur la manière dont les contemporains de la Révolution française ont analysé le partage de 1772 comme une brèche dans l'ordre européen d'Ancien Régime.

8À partir du début du XVIII e siècle, la Pologne est confrontée au bouleversement géopolitique de l'Europe de l'Est et du Nord qui voit la Suède déchoir de son rang de grande puissance et la Russie la remplacer comme puissance d'abord régionale, puis européenne. Dès 1717 et la fin de la guerre du Nord, le traité de Varsovie convertit de facto la Pologne en protectorat russe. Sous le règne des rois saxons de la dynastie des Wettin, la Russie et la Prusse consolident leur influence en Pologne en jouant des disputes entre grandes familles de magnats, mais sans jamais réussir à la satelliser complètement.

9À la mort d'Auguste III qui survient le 5 octobre 1763, la Russie et la Prusse décident d'encourager l'élection d'un roi piast 12, car un troisième roi saxon aurait donné un caractère héréditaire à la monarchie polonaise, ce que ne veut à aucun prix la Russie dont la ligne de conduite est de conserver des institutions que les Tsars considèrent comme " anarchiques " et donc comme susceptibles d'affaiblir leur voisin. La Prusse, alliée de la Russie, défend la même politique et signe le 11 avril 1764 un traité avec la Russie qui stipule la garantie conjointe des constitutions suédoise et polonaise.

10L'ancien amant de Catherine II et écuyer de Lithuanie, Stanislas-Auguste Poniatowski, est élu le 7 septembre 1764. La France - qui était favorable à l'élection d'un roi saxon puis qui avait soutenu un concurrent polonais - est battue et son ascendant ne cesse de décliner malgré l'engagement du Secret du roi. Stanislas-Auguste se présente comme un monarque éclairé qui entend renforcer le pouvoir royal, s'inspirer de l'Angleterre et abolir le liberum veto pour faire de la diète un parlement, mais ses réformes se heurtent aux résistances des grandes familles et des puissances voisines.

11Un plan de restriction du liberum veto est proposé à la diète de 1766. La réaction des puissances et des magnats est immédiate. Des confédérations nobiliaires dissidentes, appuyées par les soldats russes, sont mises en place à Thorn et à Sluck en mars 1767 (aucune des deux ne recueille plus de quelques centaines de signatures). Elles exigent l'égalité politique pour les dissidents orthodoxes et protestants, et sont soutenues par la Russie, mais aussi par la Prusse, l'Angleterre, la Suède et le Danemark. En juin, ces deux confédérations se réunissent avec les républicains " sarmates ", pour créer la confédération générale de Radom le 23 juin 1767 qui demande la restauration de l'ancien gouvernement (elle recueille plus de 70 000 signatures). Le 1 er décembre, une loi sur les dissidents est signée qui leur concède l'égalité des droits politiques avec les catholiques. L'ambassadeur russe Repnin contraint la diète à admettre Catherine II comme protectrice de la constitution polonaise dans le traité perpétuel de Varsovie du 24 février 1768. La Pologne est désormais entièrement vassalisée.

12En réaction à cette mise sous tutelle, une confédération opposée à l'occupation russe et au roi, considéré comme leur acolyte, s'organise dans la ville de Bar en Podolie le 29 février 1768. Son programme est la défense de la foi, menacée par les privilèges accordés aux dissidents, et des " libertés " polonaises. La France soutient l'initiative et pousse l'Empire ottoman à déclarer la guerre le 6 octobre 1768 à la Russie pour faire diversion. Elle envoie des conseillers et des officiers comme Dumouriez pour encadrer les troupes confédérées. L'Autriche reste dans une neutralité bienveillante puisqu'elle leur permet de rester sur son territoire et de s'y ravitailler. En 1769, sur les conseils de la France, une confédération générale installée à Biala sur la frontière de la Silésie autrichienne prend la suite de celle de Bar et la guérilla se poursuit, déchirant le pays. Le 3 novembre 1771, une tentative d'enlèvement du roi pour l'obliger à abdiquer échoue. Les partisans de Stanislas-Auguste et des Russes présentent cette action comme une tentative de meurtre commandité par le fanatisme tyrannicide des catholiques. Même si les Russes n'arrivent pas à battre la confédération, les troupes de cette dernière se rendent progressivement, d'autant que la Turquie essuie défaite sur défaite.

13Pendant ce temps, l'idée d'un partage de la Pologne a fait son chemin. Les négociations préparatoires au partage sont complexes 13. Il est incontestable que la Prusse a pris l'initiative de ce partage, alarmée qu'elle était par la montée de la Russie et craignant plus que tout une alliance austro-russe. En février 1769, un premier plan est proposé par l'envoyé prussien à Saint-Pétersbourg. La Russie ne donne pas suite. La Prusse tente un rapprochement avec l'Autriche lors des entrevues entre Frédéric II et Joseph II en août 1769 et en septembre 1770. Du 12 octobre 1770 au 31 janvier 1771, le prince Henri de Prusse (le frère de Frédéric II), en visite à Saint-Pétersbourg, tente de faire admettre le principe du partage à la Russie, ce sera chose faite à l'automne, puis tout au long de 1771, la Prusse tente de faire de même avec l'Autriche. À la fin du mois d'août, les choses avancent, un accord russo-prussien est signé en février 1772, puis, malgré ses réticences, l'Autriche se joint à la curée en août. Le traité de partage - en fait trois conventions bilatérales - est signé en septembre. L'armée polonaise ne peut rien contre les troupes des puissances co-partageantes. Quelques contingents de confédérés mènent des actions à l'automne 1772, mais la plupart abandonnent le combat. Le soutien réclamé par Stanislas-Auguste ne vient pas et les puissances ne bronchent pas. Bientôt d'ailleurs, d'autres événements en Europe contribuent à faire passer la Pologne au second plan. Le coup d'État réalisé le 18 août 1772 par Gustave III de Suède met fin à " l'ère de la liberté " et occupe rapidement la première place dans les gazettes. Le partage est finalement voté par une diète aux ordres le 30 septembre 1773. La Pologne perd quatre millions d'habitants (un tiers de sa population) et un quart de son territoire. Le démembrement de la Pologne révèle l'impuissance de la France et l'indifférence de l'Angleterre ; la Porte est écrasée et doit signer un traité très défavorable à Kütchük-Kaynardji le 21 juillet 1774.

14Il restait à réorganiser ce qui subsistait de la république de Pologne. La réalité du pouvoir revenait à l'ambassadeur russe, le comte Otto Magnus de Stackelberg, qui dirigeait les troupes stationnées en Pologne. L'acte final de la réorganisation de la république se joua dans la diète de 1776. En octobre, celle-ci adopta tout ce que les Russes et le roi lui demandaient, et notamment l'extension des pouvoirs du conseil permanent et le droit de nomination des officiers au roi. Ce système devait rester en place jusqu'à la diète de 1788 qui ouvrit un nouveau chapitre de l'histoire de la république polonaise.

16 Tous les textes des manifestes et déclarations des puissances co-partageantes sont reproduits dans (...)

16Quelques semaines après l'entrée effective des troupes autrichiennes dans l'enclave de Zips et dans les quatre starosties revendiquées par les Habsbourg qui donne le signal du partage effectif, les trois puissances co-partageantes font connaître les textes des traités bilatéraux qui les unissent dans le partage de la Pologne. Le texte du manifeste des trois cours est reproduit et commenté dans toutes les gazettes et journaux 16. L'occupation de la Pologne y est justifiée par " l'esprit de faction, les troubles et la guerre intestine dont est agité depuis tant d'années le royaume de Pologne, et l'anarchie qui chaque jour y acquiert de nouvelles forces, au point d'y anéantir toute autorité d'un gouvernement régulier, donnant de justes appréhensions de voir arriver la décomposition totale de l'État, troubler le rapport des intérêts de tous les voisins, altérer la bonne harmonie qui subsiste entre eux, et allumer la guerre générale ". Devant cette situation, les puissances co-partageantes ont entamé des négociations pour aboutir au " rétablissement de la tranquillité de la Pologne ". Mais, dans le même temps, les puissances " ayant à sa charge des prétentions et des droits aussi anciens que légitimes dont elles n'ont jamais pu avoir raison, et qu'elles risquent de perdre sans retour, si elles ne prennent pas des moyens de les mettre à couvert et de les faire valoir elles-mêmes " décident de prendre ce qui leur est dû tout en restaurant " la tranquillité et le bon ordre dans l'intérieur de cette république ". La déclaration additionnelle des trois cours de septembre 1772 précise qu'elles ont convenu " de faire valoir, chacun en particulier, les droits anciens " qu'elles ont sur certaines parties de la Pologne et de les réunir à leurs couronnes. Les puissances déclarent également " que chacune d'entre elles sera prête à justifier en temps et en lieu " ces prétentions et droits " par des documents et des déductions solides, et sur lesquelles l'état de la République ne leur permet pas de pouvoir jamais espérer justice par les voies ordinaires ".

17Malgré cette promesse, seul le roi de Prusse dans des Lettres patentes du 13 septembre 1772 prendra la peine d'expliquer en quoi consistent les droits et prétentions sur lesquels il s'appuie 17. La Russie se contente du fait, et de la réponse du baron de Stackelberg au roi de Pologne le 18 septembre, tandis que Marie-Thérèse - qui aurait déclaré avoir une " très mince opinion " de ses titres 18 -, ne daignera produire aucune justification si ce n'est une déclaration le 11 septembre prononçant l'annexion au nom de la convenance 19. Les Lettres patentes du roi de Prusse... recourent abondamment à l'histoire pour faire valoir son bon droit : " La Couronne [de Pologne] a depuis plusieurs siècles injustement possédé et retenu aux ducs de Poméranie, et après eux, à la maison électorale de Brandebourg, la partie de la Poméranie, située entre les frontières présentes de ce duché et les rivières de la Vistule et de la Netze ". Les droits historiques de la Prusse sont censés remonter à 1295 et l'occupation de la part prussienne de la Pologne est présentée comme un dédommagement dû pour cette usurpation multiséculaire 20. La déclaration russe de Stackelberg du 18 septembre se contente de justifier le partage par la nécessité et la convenance : " Les puissances voisines de la Pologne, ont été souvent entraînées dans les troubles que les interrègnes ont excités dans le Royaume ". La Russie a cherché à travailler à la concorde dans la nomination du roi de Pologne pour éviter les troubles et " à faire rectifier plusieurs abus dans la constitution de l'État ". Grâce à la Russie et à ses alliées, l'élection de Stanislas-Auguste présageait d'une ère de tranquillité, mais " l'esprit de discorde " s'est emparé de la nation : " Les citoyens s'armèrent les uns contre les autres, des factions usurpèrent l'autorité légitime, ils en abusèrent au mépris des lois, du bon ordre et de la sûreté publique. [...] Les liaisons naturelles entre les nations limitrophes font déjà éprouver aux puissances voisines de la Pologne, les plus fâcheux effets de ces désordres. Ils les obligent depuis longtemps à des mesures de précaution les plus coûteuses, pour assurer la tranquillité de leurs propres frontières, et ils les exposent, par l'incertitude des suites de la destruction de ce royaume, au danger de voir peut-être altérer l'amitié et la bonne harmonie qui subsistent entre elles ". Ces troubles " entraîneraient vraisemblablement des changements dans le système politique de cette partie de l'Europe " 21.

23 François Marie Voltaire, Correspondence of Voltaire, Theodore Besterman (ed), Genève, 1963, lettre (...)

24 Idem, lettre n° 18538.

25 Ibid., lettre n° 18227.

26 Denis Diderot, Œuvres politiques, Robert Laffont, Paris, 1995, p. 229.

18À l'annonce de la partition, même les partisans les plus décidés de Frédéric II et de Catherine II parmi les philosophes et les publicistes sont surpris, car les négociations en vue du partage ont été menées dans le secret et avec rapidité. Ainsi, Voltaire est d'abord incrédule, mais applaudit quand même, tout en pestant en privé contre le cynisme des prétentions des puissances co-partageantes, puis il se rétracte, mais très discrètement pour ne pas trop être entendu à Berlin et Saint-Pétersbourg. Catherine II se justifie sur un mode ironique tout voltairien en écrivant au philosophe : " Ne trouvez-vous pas raisonnable que ceux qui ferment les oreilles à la Raison payent les violons ? " 22 Penaud, Voltaire fait son courtisan dans une lettre à Frédéric II du 16 octobre 1772, il le félicite pour la médaille qui vient d'être frappée représentant le territoire prussien avec la partie annexée de la Pologne et lui envoie les vers suivants : " La paix a bien raison de dire aux palatins/Ouvrez les yeux, le diable vous attrape,/ Car vous avez à vos puissants voisins/Sans y penser longtemps servi la nappe./ Vous voudrez bien trouver bel et beau/ Que ces voisins partagent le gâteau 23. " Dans une autre lettre à Frédéric, il ironise sur Stanislas-Auguste : " Le roi de Pologne [...] a bien justifié l'ancien proverbe des Grecs, la moitié vaut mieux que le tout " 24. Pourtant, on sent poindre dans une lettre ultérieure une certaine rancœur contre Catherine II qui l'a utilisé pour ses propres intérêts : " Je fus attrapé comme un sot, quand je crus bonnement, avant la guerre des Turcs, que l'impératrice de Russie s'entendait avec le roi de Pologne pour faire rendre justice aux dissidents et pour établir seulement la liberté de conscience. Vous autres rois, vous nous en donnez bien à garder : vous êtes comme ces dieux d'Homère, qui font servir les hommes à leurs desseins, sans que ces pauvres gens s'en doutent " 25. Malgré sa grande méfiance à l'égard de Frédéric II, Diderot se tait et fait savoir à Catherine II que le gouvernement français a pris acte de la partition sans intention de réagir 26. Grimm se moque du projet de Rousseau et du sort de " l'anarchie " polonaise 27.

28 Gazette de Leyde, n° du 10 novembre 1772.

29 Annie Rivara " Images de Stanislas Poniatowski dans quelques gazettes dans les années 1773-1775 ", (...)

30 Cité par Roland Butterwick, Poland's last King and English Culture: Stanislaw August Poniatowski, 1 (...)

19Le roi de Pologne réagit immédiatement au manifeste des trois puissances en rendant publique une déclaration reproduite elle aussi dans toutes les gazettes. Il y " déclare de la manière la plus solennelle, qu'il regarde l'occupation actuelle des provinces de la Pologne par les cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin, comme injuste, violente, et contraire à ses légitimes droits. Il en appelle aux traités garants des appartenances de son royaume " 28. Stanislas-Auguste essaie de s'appuyer sur la France et sur l'Angleterre pour contrebalancer l'influence des puissances co-partageantes et tente de mobiliser à son profit l'opinion éclairée en utilisant le réseau de ses pensionnés dans les gazettes européennes. Ainsi, le rédacteur du Courrier du Bas-Rhin, pensionné par le roi de Pologne et... le roi de Prusse, ceux de la Gazette de Leyde et ceux de la Gazette de France, cette dernière subventionnée par le ministère français des Affaires étrangères, sont sollicités par Poniatowski pour insérer des articles mettant en scène le roi face aux puissances co-partageantes, mais aussi face à " l'anarchie " des diètes et de la noblesse " conservatrice " 29. Stanislas envoie lui-même des articles " anonymes ", comme par exemple celui du 6 août 1772 au Courrier du Bas-Rhin dans lequel il se présente comme le seul recours contre la partition qui s'annonce. Il accuse le gouvernement polonais d'être la cause principale des malheurs de la Pologne et plaide pour un renforcement du pouvoir royal 30.

31 Journal politique de Bruxelles, tome 1, octobre-décembre 1774.

32 Journal historique et politique, n° 19, 10 juillet 1773, p. 135.

20Dès la publication des manifestes justificatifs des puissances, la presse et les publicistes s'en emparent, soit pour en prendre acte, soit pour les critiquer, soit pour les défendre contre les attaques. D'une manière générale, les gazettes et les journaux se contentent de reproduire les textes officiels en y ajoutant parfois quelques commentaires, mais leur tonalité générale se veut plutôt neutre. Quelques journaux sont plus critiques et laissent entendre que les " droits et prétentions " des puissances, et notamment de la Prusse qui a pris la peine de les détailler, sont plus que douteux et ne sont que de pâles justifications sur le terrain du droit public. Ainsi le Journal politique de Bruxelles adopte le ton de l'ironie vis-à-vis des prétentions territoriales des puissances pendant les négociations de frontières qui suivent la partition en 1774 31. L'année suivante, il publie en intégralité la préface de l'ouvrage pro-polonais de Carracioli, La Pologne, telle qu'elle a été, telle qu'elle est, telle qu'elle sera et d'une manière générale, le journal manifeste sa sympathie et sa solidarité envers la malheureuse Pologne démembrée. Le Journal historique et politique de Genève publie le 10 juillet 1773 un long article sur les fondements historiques des prétentions prussiennes sur la Pologne : l'article conclut que les preuves sont au moins très discutables, et que, de toute manière, elles sont détruites par les traités ultérieurs (et notamment par celui de 1764) par lesquels le roi de Prusse promet de respecter l'intégrité du territoire de la République 32.

21Un Anglais joue un rôle particulier dans la défense de la Pologne et dans la contre-propagande dirigée contre les puissances co-partageantes, il s'agit de John Lind ou Lindsey. John Lind est issu d'une famille d'Édimbourg. D'abord chapelain de l'ambassade anglaise à Constantinople, il séjourne en Pologne, devient conseiller et précepteur du neveu de Stanislas-Auguste puis dirige l'école des cadets de Varsovie. Selon David Horn, Lind joue en quelque sorte un rôle de coordinateur des publications, des pamphlets et des articles en défense de la Pologne publiés en Angleterre, et même dans la presse francophone, en passant par le relais du ministère des Affaires étrangères de Louis X V. Ainsi, le premier commis Gérard de Rayneval traduit plusieurs de ses textes en français et leur donne une large diffusion.

22L'ouvrage principal de Lind est les Letters concerning the present state of Poland, de 1773, dont de larges extraits sont traduits et repris dans les brochures publiées en France 33. Il s'agit d'une condamnation globale et sans réserve de la partition qui est fustigée comme un crime contre le droit des nations et le droit des gens 34. Aucune des arguties des puissances co-partageantes n'a la moindre valeur : " Les ministres de Pétersbourg sont habitués à apparaître sans rougir devant le tribunal de l'opinion pour défendre n'importe quelle cause. Les nouveaux alliés de la Russie, avec toute leur religion et leur philosophie ne sont pas plus scrupuleux ou pudiques " 35. Le manifeste des puissances n'est qu'un mélange adroit de mensonge et de demi-vérités. Il est de toute façon facile pour les despotes de trouver des plumes mercenaires pour prouver n'importe quoi, mais cela ne change rien au crime contre le droit 36. Lind s'en prend ironiquement aux journaux subventionnés par la Prusse - et notamment au Courrier du Bas-Rhin - qui, selon lui, n'ont pas osé publier l'intégralité de leur défense des prétentions prussiennes, tellement les " droits " prussiens sont évidemment légitimes aux yeux de toute l'Europe ! La cause principale de la partition est - sans surprise - " l'anarchie " polonaise et surtout l'ambition destructrice des puissances co-partageantes que la France et l'Angleterre doivent contenir par leur union 37.

23Lind est aussi sans doute l'auteur du Partage de la Pologne en 7 dialogues en forme de drame publié début 1774 sous le nom de " Gotlieb Pansmouser " ou de " Theophilus Lindsey ". Le texte a été traduit par Rayneval 38. Il s'agit d'une pochade mettant en scène Frédéric II, Catherine II et Marie-Thérèse, discutant de la justification de leur forfait. Tout le texte est une longue diatribe contre l'amoralisme des puissances co-partageantes et leur mépris à l'égard des droits des nations, des princes et de l'humanité. Ainsi, le roi de Prusse demande à ses complices un manifeste " pour colorer d'une apparence d'équité aux yeux du public, une conduite qui n'a guère respecté ce que les hommes appellent justice " 39. Il fait l'apologie de la " philosophie moderne " qui ne respecte plus les droits des peuples : " Je ne pense pas que le monde (quelque avancé qu'il soit dans l'âge d'or de la philosophie et de la liberté) soit encore assez parfait pour entendre avec quelque patience l'exposé sincère et complet des principes qui nous dirigent, et des vues que nous proposons. Il est vrai que la vertu n'est pour les Rois qu'un vieux fantôme qui bientôt même disparaîtra totalement, mais le peuple tient encore à un reste de préjugé et l'on n'a pas encore réussi à abolir entièrement l'usage de rendre quelques faibles hommages à cette antique déesse qui depuis longtemps a perdu sa balance et ses poids " 40. Dans la coulisse, le roi de Pologne commente cette profession de foi en qualifiant ses collègues de " troupe de voleurs " ! L'impératrice de Russie n'est pas inquiète, elle est sûre que les philosophes stipendiés feront leur travail : " Nous ne manquons pas de prétexte pour colorer nos prétentions, Berlin n'est-il pas le centre de la nouvelle philosophie ? Votre Académie ne renferme-t-elle pas des Sophistes habiles qui à force d'écrits puissent entraîner les hommes dans leurs principes ? " Elle suggère même l'utilisation de Voltaire, mais Frédéric II s'y oppose sous le prétexte qu'on ne peut pas compter sur lui, car sa manie des fausses citations est trop visible 41 ! Le roi de Prusse ne cache pas que la partition de la Pologne est un événement fondateur, car il impose l'idée que ce qui lui convient est toujours légitime, car la morale est identique à l'intérêt. Il avoue tout de même " que si on consulte les vieilles notions, notre projet est injuste, violent, barbare, abominable, j'avoue aussi que ces notions ne sont pas faciles à effacer ", mais heureusement Hume, Helvétius et Diderot l'aident à faire " cesser le spasme " de sa conscience 42. La partition " fronde ouvertement tous les préjugés de l'éducation, les droits prétendus de l'humanité, et le sens commun ; il insulte à la patience des hommes ". Rien, à première vue, de plus choquant que de " priver un souverain d'une partie de ses États, sans autre prétexte que quelques expressions douteuses renfermées dans de vieux parchemins, et des prétentions auxquelles on a renoncé par les traités les plus solennels, les plus précis et les plus récents " 43. Les deux impératrices ne se privent évidemment pas d'acquiescer à ce propos de celui qui apparaît comme un athée machiavéliste dirigeant toute l'opération à son profit.

24 Les Droits des trois puissances alliées sur plusieurs provinces de la république de Pologne est peut être également l'ouvrage de Lind, il a aussi été traduit par Rayneval. Ce pamphlet plus austère que le texte précédent est publié en 1774 avec un autre ouvrage intitulé Réflexions d'u n g entilhomme Polonais sur les lettres-patentes & prétentions de ces trois puissances sans doute écrit par Felix Lojko, le publiciste du roi de Pologne 44. Ces deux volumes sont accompagnés de nombreuses pièces justificatives. Il s'agit d'une réponse, très longue et très argumentée, aux prétentions et droits des puissances co-partageantes. Frédéric II y est présenté comme un nouveau candidat à la monarchie universelle, cherchant à forger des fers pour toute l'Europe 45. Le but avoué de l'ouvrage est de permettre à tous de participer au grand procès des prétentions et d'exposer la nullité et l'insuffisance de ces droits, car la cause des Polonais est celle de toutes les nations. La préface se clôt d'ailleurs par cet appel : " Monarques de la terre, respectez les droits, la liberté des peuples ! Nations, sacrifiez tout au maintien de vos droits, de votre liberté ! " 46

25D'autres textes anonymes paraissent en France comme par exemple l' Examen du système des cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin concernant le démembrement de la Pologne de 1773 47. Le texte pose deux questions : le partage est-il juste ? Est-il utile pour l'Europe ? Pour y répondre, il faut se tourner vers les principes de la morale, du droit des gens et de la politique : " Si les titres des prétentions des trois cours sont bons et ceux de la Pologne ne le sont pas : le système est juste. S'il est conforme à l'intérêt général des nations de l'Europe, et aux intérêts particuliers de chacune des trois puissances alliées : le système est utile " 48. La première question est vite décidée d'après " les maximes du droit des gens et les traités solennels ", la cause des Polonais est bonne, les prétentions des puissances sont insoutenables. L'auteur revient sur les principes du consensus qui fondent selon lui le système politique de l'Europe : il existe " certaines maximes et lois de convention, fondées sur le droit naturel et l'utilité générale, que, depuis deux cents ans, on trouve religieusement observées par les puissances de l'Europe dans leur conduite réciproque ", elles " ont donné lieu de regarder cette partie du monde comme une espèce de république, dont les nations, qui la composent, sont les membres ". Première de ces maximes : ne pas laisser opprimer les faibles par les grandes puissances, deuxième maxime : la prescription. Les lois de convention sont les traités qui engagent non seulement les parties contractantes, mais aussi les puissances garantes et leurs alliées, c'est-à-dire une grande partie des puissances de l'Europe au bout du compte. Les puissances co-partageantes foulent aux pieds les lois les plus respectables et ruinent donc le système général de l'Europe. L'insuffisance des prétentions de Sa Majesté Prussienne sur la Grande-Pologne démontrée, paraît en 1773 49. D'emblée l'auteur se place sur le terrain de l'intérêt de l'Europe entière : les puissances ne sont pas comptables de leurs actions seulement à leurs consciences ou à Dieu, mais aussi à leurs peuples, à tous les princes et à la postérité 50.

26Les Observations sur les déclarations des cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin au sujet du démembrement de la Pologne paru en 1773 suscite un débat puisque les propagandistes de Frédéric II daignent débattre avec son auteur 51. Le ton est en effet assez violent à l'égard des prétentions des puissances co-partageantes qui " ne peuvent servir qu'à démontrer l'injustice que ces Cours commettent contre cette république et les dangers dont elles menacent le reste de l'Europe " 52. L'absence de manifeste de la part de la Russie et de l'Autriche est une preuve supplémentaire de la faiblesse juridique de leurs prétentions. Le texte revient sur la question des responsabilités respectives : " Toute l'Europe sait que l'Impératrice de Russie [...] s'est rendue la maîtresse absolue en Pologne, qu'elle y a fait le roi, qu'elle y a dicté, à main armée, les lois qu'elle a voulues, qu'elle en a changé le gouvernement intérieur. Toute l'Europe éclairée sait également qu'une pareille entreprise viole le droit de la nature et des gens, renverse l'indépendance des états, et sape le fondement des corps politiques " 53, car le premier principe de la société des États est leur indépendance réciproque. Les Observations reconnaissent sans mal que certains confédérés ont commis des crimes, mais cela ne saurait justifier l'intervention des puissances : " S'emparer des plus belles provinces d'un royaume, sous le prétexte de lui rendre la tranquillité et de lui marquer des limites naturelles, c'est déclarer à la face de l'univers, que l'équité, la vérité et la bonne foi, ne sont que des noms dont on se joue au gré de ses intérêts " 54. Contre l'argument avancé par les trois cours que l'anarchie polonaise leur faisait du tort, l'auteur ironise : " La Pologne, dépourvue d'armes, et de troupes, réduite à une espèce de nullité qui, dans le système politique, l'approche du néant, faisait peur aux Cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin. Quelle dérision ! " 55 Le fait que les trois puissances soient d'accord pour commettre le partage ne lui donne aucune légitimité. La morale ne cesse pas d'unir les nations, l'ignorer revient à se conduire comme les sauvages que les Européens se flattent de ne pas être :

27" Les rois, quelques puissants qu'ils soient, ne cessent pas d'être des hommes, et à cet égard, les mêmes devoirs de justice et d'équité les obligent les uns envers les autres, de la même manière que les derniers de leurs sujets. Cette jurisprudence nouvelle, si elle était introduite, serait digne du Code des Sauvages d'Amérique. Deux ou trois hordes de ces barbares se communiqueront réciproquement leur dessein de s'emparer des possessions chétives d'une horde voisine et elles s'en empareront. Nous crierions en Europe contre un pareil brigandage, nous détesterions les mœurs de ces peuples féroces, et c'est en Europe, c'est du Cabinet de trois cours policées, que nous voyons émaner des motifs d'usurpation qui feraient honte aux barbares mêmes. [...] Le Droit des gens est dans la bouche des souverains quand ils se croient lésés ; mais ils perdent ordinairement les principes de vue, lorsque le droit de convenance offre à leur ambition les moyens faciles de s'agrandir... " 56

28L'étalage des prétentions historiques des puissances fait l'impasse sur le principe fondamental qui fonde le droit public de l'Europe, c'est-à-dire celui de la prescription. Remonter au XIII e siècle pour argumenter sur les droits des ducs de Poméranie est une plaisanterie puisque les traités de Wehlau et d'Oliva par lesquels la Prusse reconnaît et garantit formellement les frontières et les possessions de la République de Pologne sont bien postérieurs. La possession des domaines que les puissances ont enlevés à la Pologne est donc illégale, et si la raison d'État leur permet " la jouissance des provinces envahies contre la foi des serments et des traités, les lois de la conscience et de la saine raison la leur interdisent ; et malgré leur possession actuelle, les Polonais, ou plutôt le roi et la république de Pologne ont en leur faveur et la justice et l'équité " 57. Aussi n'y a-t-il personne qui ne soit persuadé que le partage " n'est fondé que sur des motifs frivoles et des principes insoutenables ", qu'il est l'ouvrage de la force et de la violence, " une usurpation manifeste, une injustice criante ", et qu'il présente au reste de l'Europe les conséquences les plus alarmantes 58.

29La violence du ton et la mise en cause des princes suscitent une contre-propagande et notamment deux brochures, intitulées simplement Analyse d'une brochure, qui porte le titre d'Observations sur les déclarations des cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin... (attribuée à Feliks Lojko) et Lettre historique et politique d'un gentilhomme polonais adressée à son ami à l'occasion des Observations... qui entendent, non défendre l'honneur des monarques qui ne peut être égratigné par des folliculaires, mais qui veulent faire connaître la vérité à un public censé être peu au fait des affaires de Pologne 59. Les deux auteurs se présentent comme des Polonais partisans d'une vigoureuse réforme des institutions de la République, d'une disparition du " joug d'une aristocratie oppressive ", et qui espèrent que le soutien des puissances la permettra.

61 Sur l'image de la Pologne à l'époque des Lumières, voir Alain Guéry, " La Pologne vue de France au (...)

31La politique russe est légitimée par le fait que le pays a été appelé par une diète légale et en tant que garant des traités les plus sacrés, mais surtout parce qu'il a secouru les Polonais en rétablissant " le bon ordre " qu'eux-mêmes ne pouvaient rétablir et qui menaçait de devenir un " incendie " général. Par ailleurs, la Pologne ne peut se réclamer des traités conclus entre les puissances co-partageantes et elle-même car " dès aussitôt qu'une nation tombe dans un tel état d'anarchie, qu'elle ne sait plus se gouverner elle-même et que par conséquent elle est encore moins en état de satisfaire aux engagements contractés avec d'autres peuples, elle se prive elle-même des bénéfices que le droit des gens assure par le moyen des traités aux Sociétés policées et bien ordonnées ". Si la conformité du droit des gens à l'équité naturelle ne permet pas que deux parties dépouillent un tiers sans l'avoir entendu et sans discuter préalablement leurs droits avec lui, " cela suppose un tiers qui soit en état d'entendre raison et de discuter le droit, et ne convient qu'à des personnes qui vivent dans un certain ordre social ". La Pologne, rejetée hors de la société des États européens policés, n'est donc plus capable d'y figurer comme un acteur légitime. L'auteur de L'Analyse... évite soigneusement de poser la question de la légitimé juridique des " prétentions " historiques de la Prusse, mais il admet tout de même en passant que la prescription doit composer avec la force et le droit de conquête : ainsi, il affirme que les possessions polonaises ont été le fruit des conquêtes de leurs ancêtres, et qu'il n'y a donc rien d'étonnant à ce que les puissances actuelles fassent de même.

32De toute manière, l'intervention russe et la satellisation de la République de Pologne sont amplement justifiées par les " crimes des factions " depuis la mort d'Auguste III 62. Mais l'auteur de la Lettre ne se contente pas de ce terrain, il en appelle au droit des gens, à Vattel et à la pratique de l'ingérence : une puissance qui est appelée par des citoyens opprimés peut intervenir dans les affaires de ses voisins comme le montre le soutien de la France aux Hollandais insurgés contre l'Espagne au XVI e siècle. Les dissidents étaient opprimés, ils étaient donc en droit d'appeler la Russie à l'aide. La guerre russo-turque provoquée par la confédération de Bar selon l'auteur justifie encore plus l'indemnisation des Russes et donc le partage 63. Le droit de l'humanité n'a rien à y faire, l'intérêt des puissances prime : " Il n'y a rien de plus ridicule que de sommer l'humanité de nos voisins au point de prétendre, que pour l'amour de nous, ils dussent compromettre la sûreté de leurs états, la vie de leurs sujets, et faire le sacrifice de leurs trésors " 64. Les principes des relations entre les États sont déterminés par leur intérêt étroit et rien de plus : " C'est l'intérêt de l'État et l'intérêt personnel qui prime dans les traités ", à partir du moment où toutes les puissances limitrophes y trouvent un intérêt, on ne peut éviter le partage, car " l'agrandissement est l'objectif de toutes les puissances ".

33Les contemporains sont divisés sur l'attribution à la Russie ou à la Prusse du rôle majeur dans la partition. D'un côté, il leur semble que la Russie qui dominait la Pologne sans avoir besoin du partage n'avait aucun intérêt à introduire la Prusse et l'Autriche dans sa chasse gardée et que l'aile marchante du partage ne peut être que Frédéric II qui, avec son machiavélisme légendaire, a su pousser la Russie. La réputation de Frédéric II, attaquant la Silésie sans déclaration de guerre, ou ravageant avec une rare brutalité la Saxe en 1756, ne pouvait évidemment pas manquer de convaincre les contemporains de son " amoralisme " et de sa responsabilité particulière dans le partage. De l'autre, le partage de la Pologne apparaît comme un pas supplémentaire dans sa destruction en tant que barrière entre la Russie et l'Europe occidentale, destruction censée être l'objectif suivi par les Russes depuis deux siècles. L'Autriche est remarquablement hors de cause dans la plupart des commentaires, on lui reproche d'avoir participé à la curée et de s'être largement servie au passage, mais pas d'avoir joué un rôle déterminant dans la décision. Globalement, les commentateurs accusent plutôt la Prusse d'avoir joué le rôle principal dans le partage. Le personnage de Frédéric II fascine ou révolte mais il est toujours présent comme chef d'orchestre dans les textes opposés à la partition. Au Frédéric " philosophe " et " tolérant " des voltairiens, s'oppose un machiavéliste, un immoraliste, un individu sans foi ni loi, ne respectant ni Dieu, ni les lois, ni les hommes, un conquérant brutal faisant fi des règles du droit des gens lors de la guerre de Sept Ans.

66 Gabriel Bonnot de Mably, De la situation politique de la Pologne en 1776 dans Œuvres complètes, Par (...)

34Un prince d'autant plus coupable qu'il a réfuté lui-même sa conduite dans l' Anti-Machiavel 65. Il est donc non seulement un despote mais aussi un hypocrite qui fait défendre son image par ses écrivains stipendiés. On lui reconnaît néanmoins une habilité hors du commun " à manier les esprits et faire des hommes ce qu'il lui plaît " comme l'écrit Mably 66, mais aussi une réussite qui force l'étonnement.

35Comme l'avait remarqué Jean Fabre, il semble bien que le partage de la Pologne sonne le glas d'une certaine fascination d'une partie du public européen pour les méthodes du despotisme dit éclairé 67. En tout cas, ces méthodes et ces objectifs sont l'objet d'une critique particulièrement virulente dans le débat sur la Pologne. On pourrait multiplier les exemples d'une condamnation morale de la politique, de l'amoralisme et de " l'hypocrisie " de Frédéric II et de Catherine II, citons seulement ici le roman épistolaire de Marat, Les Aventures du jeune comte Potowski, qui s'en prend avec force aux illusions du despotisme dit éclairé.

68 Jean-Paul Marat, Les aventures du jeune comte Potowski, Paris, Renaudot, 1989, p. 128.

36Selon Marat, la Russie est " mal peuplée, et seulement d'esclaves ", son commerce nul, son agriculture médiocre. En réalité, Catherine II n'a rien fait qui mérite de l'immortaliser. Ses réformes sont peut-être spectaculairement mises en scène par les " plumes mercenaires " qui chantent perpétuellement ses louanges, mais à qui profitent-elles ? Elle a créé une école de littérature française pour une centaine de jeunes gens " mais a-t-elle établi des écoles publiques où l'on enseigne la crainte des dieux, les droits de l'humanité, l'amour de la patrie ? " 68 Elle encourage le luxe mais " loin d'avoir cherché à enrichir ses États, elle n'a travaillé qu'à les ruiner en dépeuplant la campagne des cultivateurs par des enrôlements forcés ". Elle a publié un nouveau code de lois, mais le nouveau est aussi affreux que le précédent et l'on n'y a rien fait pour protéger le faible contre le fort.

39Leur honneur perdu, écrit l'auteur anonyme des Observations sur les conduite des cours..., ne pourra plus être regagné : ils " auront beau répandre les déclarations, et multiplier les sermons pour assurer les autres nations de l'Europe, leur conduite contre la Pologne met au grand jour leur politique, et cet exemple effrayant rendra vaines toutes leurs promesses " 73. Mably met en valeur la fragilité de l'édifice des despotes dits éclairés : ainsi, l'œuvre de Frédéric II risque fort de ne pas lui survivre 74. Sa politique a été celle d'un " conquérant avide ", qui veut se rendre puissant " sans respect pour la justice, les traités et les serments ", et pas celle d'un souverain qui construit les " fondements d'un édifice solide et durable ". La politique de Catherine II est superficielle et artificielle. Elle ne remet pas en cause les bases de la misère et du despotisme russes et se contente de poser un vernis " éclairé " sur la tyrannie pour la rendre agréable.

40Le trait commun à la plupart des interprétations historiographiques (à part celle de Jean Fabre) évoquées en introduction au sujet de l'impact du partage de la Pologne sur l'opinion est qu'elles sous-estiment ou négligent les écrits, les impressions et les certitudes des contemporains. Or, à part les propagandistes des despotes dits éclairés, ils sont dans leur très grande majorité persuadés que la partition inaugure une ère radicalement nouvelle et un bouleversement général, non seulement des rapports de force géopolitiques territoriaux, mais aussi des représentations de l'ordre et du système européens et des règles qui fondent les relations entre les puissances.

41La lettre de Vergennes à Louis XVI de 1774 est emblématique de ce sentiment de rupture. Pour le ministre des Affaires étrangères, la partition est un crime inédit dans le système politique de l'Europe. Les puissances co-partageantes ont agi avec un " mépris absolu des principes de justice et de décence " 75. La France qui ne place pas " sur la même ligne le juste et l'injuste " doit prendre en compte ce changement radical qui ruine les principes fondant la tranquillité de l'Europe :

" La postérité aura peine à croire ce que l'Europe indignée voit avec étonnement, trois puissances d'intérêt divers et opposés s'unir entre elles, et, par un abus criant de la raison du plus fort, dépouiller de ses plus riches domaines un État innocent, contre lequel on n'a d'autre titre que celui de sa faiblesse et de l'impuissance où il est de résister à la cupidité de ceux qui l'envahissent. Si la force est un droit, si la convenance est un titre, quelle sera désormais la sûreté des États ? Si une possession immémoriale, si des traités solennels qui ont fixé les limites respectives, ne peuvent plus servir de frein à l'ambition, comment se garantir contre la surprise et l'invasion ? Si le brigandage politique se perpétue, la paix ne sera bientôt plus qu'une carrière ouverte à l'infidélité et à la trahison " 76.

42Alors que le calme est assuré depuis le début du siècle par l'association des puissances pour empêcher la prépondérance de l'une ou de plusieurs d'entre elles, le système de sécurité collective est en train de changer et " une nouvelle combinaison prend la place de ce système d'équilibre général " : l'égalité des usurpations remplace l'équilibre des possessions et de la propriété 77. L'Angleterre est accusée d'avoir favorisé le crime en refusant une action concertée avec la France. Les grandes puissances ont montré une " défection générale " à l'égard des principes. La France doit se constituer en vengeur des injures faites " aux droits sacrés de la justice et de la propriété ". Pour Vergennes, le partage est donc bien fondamentalement un crime contre les bases du " repos et de la tranquillité de l'Europe ", c'est-à-dire contre la propriété, la souveraineté, la liberté et l'existence des nations 78. Il reprend ici une idée déjà développée par Favier qui écrivait l'année précédente : " La position respective de la Pologne à l'égard de la France et de toutes les autres puissances de l'Europe, est donc celle d'un membre retranché de la société, d'un citoyen privé de ses droits naturels, réduit à l'esclavage, mort civilement, et par conséquent n'ayant plus dans l'ordre politique ni propriété ni personnalité " 79. Le partage de la Pologne est une brèche essentielle dans les " droits des nations ", expression que l'on retrouve dans les instructions au baron de Breteuil envoyé en Autriche 80.

43C'est la raison pour laquelle la situation de la Pologne n'est pas pensée comme une affaire locale ou régionale, mais qu'elle regarde l'ensemble de l'Europe. Cette conviction s'affirme dès le début de la guerre russo-turque, par exemple chez l'abbé Baudeau qui écrit dans les Éphémérides du citoyen que les affaires de Pologne doivent être regardées par toutes les nations " comme très importantes pour la paix de l'Europe et le bonheur de l'humanité " 81. Après la partition, John Lind proclame que la " cause de la Pologne est devenue celle de toute l'Europe, et particulièrement des États du second ordre " 82. C'est l'équilibre général du continent qui est menacé : la ligue des puissances du Nord contre celles du Sud remet en cause le système de sécurité collective 83. Linguet écrit en 1773 :

84 Simon Nicolas Henri Linguet, Considérations politiques et philosophiques, sur les affaires présente (...)

" Ce qui se passe aujourd'hui dans le Nord fixe l'attention de toute l'Europe : il n'est point de nations qui n'aient un intérêt, soit présent, soit futur, à l'événement qui doit décider du sort de la république de Pologne ; l'Allemagne relativement à sa liberté ; la France à cause de l'influence qu'elle a eue jusqu'à présent dans les affaires politiques de l'Europe ; la Suède et le Danemark, parce qu'ils ont des prétentions à faire valoir et des possessions à conserver ; l'Angleterre et la Hollande plus qu'aucune autre, vu leur commerce. Un intérêt plus pressant, celui de l'humanité, fait désirer à toutes les âmes sensibles qu'un changement heureux de gouvernement indemnise les Polonais de la perte d'une partie de leur territoire dont ils sont menacés " 84.

86 Mercure historique et politique contenant l'état présent de l'Europe, janvier 1773.

44Pour Carracioli en 1775 : " La Pologne est maintenant un vaste théâtre où l'on voit la scène la plus touchante, et il n'y a point d'Européen qui ne doive se regarder comme en étant le spectateur " 85. Le Mercure historique et politique contenant l'état présent de l'Europe parle d'une révolution " considérée respectivement au système général de l'Europe " 86.

46Les écrits des publicistes et des commentateurs sont imprégnés de cette impression de bouleversement des fondements de l'Europe. L'auteur anonyme de L'Examen du système des cours de Vienne, de Pétersbourg et de Berlin... définit ainsi la nature de la rupture : " L'espèce de république, que formaient les Nations européennes, n'est plus qu'un beau fantôme. Une anarchie destructive de tout repos des souverains et du bonheur des peuples y succède ; et le tableau effrayant des temps gothiques, que l'histoire a conservé, se représentera de nouveau sur la surface de cette partie du monde " 89. De nouveaux rapports de forces " donneront lieu à de nouveaux systèmes d'association, et régleront arbitrairement les constitutions des États et leurs propriétés ", toutes les puissances secondaires " seront exposées à des inquiétudes continuelles sur leur sort, au moindre soupçon de négociations secrètes " 90. L'indécent mépris des puissances co-partageantes pour le droit des peuples, les traités et les principes les plus sacrés du repos sont également un exemple fâcheux d'immoralité donné aux peuples : " À ces incertitudes des propriétés, à ces défiances mutuelles, à ce renversement général de tout ordre dans la société des corps politiques, conséquences naturelles du système, ajoutons encore les suites non moins naturelles des impressions qu'il fait dans l'esprit des peuples ".

47Le nouveau système de convenance crée un état de guerre et d'anarchie permanente qui se retournera contre ses défenseurs, prédit l'auteur anonyme des Observations sur les déclarations... :

" Si pour dépouiller une Nation, il suffit de se liguer secrètement contre elle, de se communiquer les prétentions qu'on forme à sa charge, sans lui en donner connaissance, si la prescription n'a pas lieu entre les souverains, si une possession paisible de plusieurs siècles, ne sert plus de titre ; si les traités ne produisent plus d'engagements, n'est-il pas évident que l'Europe sera dans un état continuel de guerre ; que tous les liens des sociétés humaines sont rompus, que les corps politiques des nations n'ont plus rien d'assuré, que toutes les règles d'équité sont détruites, et qu'il ne reste, sur les débris de la justice, que l'affreuse anarchie de la force et de l'audace ? Malheur aux puissances qui donnent des exemples aussi funestes ! Elles devraient prévoir qu'on est autorisé à les suivre contre elles-mêmes et qu'elles peuvent être un jour la victime des erreurs qu'elles érigent en système, pour favoriser leur intérêt du moment " 91.

93 Idem, vol 1 " Réflexions préliminaires ", p. 138-139.

48Le partage de la Pologne met donc essentiellement en jeu le droit public de l'Europe et ses fondements : les monarques se donnent les titres que la force leur permet d'usurper. En donnant ainsi l'exemple du mépris pour les bases du consensus qui fondent le " repos " et la " tranquillité ", les rois poussent les peuples à faire de même. Linguet lie ainsi la cause polonaise et la cause américaine : " Le partage de la Pologne est l'exemple le plus frappant qui ait été encore donné de la facilité avec laquelle les Souverains se créent des titres ; l'insurrection des Américains est une preuve encore plus frappante que les peuples peuvent s'arroger la même faculté " 92. Il ironise sur le mauvais exemple donné aux sujets des rois, le partage de la Pologne peut ainsi paradoxalement aboutir à une moralisation des souverains effrayés : " Si tous les particuliers se mettaient ainsi à examiner comment on peut dépecer les Empires, il en résulterait cependant un bien général. Les Souverains voyant avec quelle facilité l'injustice les dépouille eux-mêmes quand elle est jointe à la force, en viendraient peut-être à sentir que celle-ci ne doit pas seule avoir leur confiance : l'équité leur paraîtrait mériter un peu plus d'égards et leurs sujets y gagneraient autant que leurs voisins " 93.

49Les écrits des défenseurs de la Prusse répondent également sur le terrain du droit des gens et des conséquences de la partition, mais, évidemment, pour en minorer l'importance. L'auteur de l' Analyse d'une brochure... qui répond à celui des Observations... estime que le discours sur la subversion de l'ordre européen est révélateur d'un " délire " politique, d'un " esprit de vertige " potentiellement producteur de désordres. Le partage de la Pologne ne bouleverse en rien l'Europe, mais une coalition générale des puissances du Sud contre celles du Nord plongerait le continent dans la guerre perpétuelle. Les seuls perdants sont en réalité les petits tyrans, responsables de l'anarchie et des malheurs de leur pays 94.

95 Georges Livet, Recueil des instructions aux ambassadeurs et ministres de France, XXVIII, (États all (...)

96 Ibid., tome 3, Électorat de Trèves, Paris, 1963, p. 251.

51Le " système de convenance " semble être le prélude à un vaste mouvement de rationalisation de l'espace politique liquidant les petits États au profit des plus grands, programme souvent défendu par les partisans des despotes dits éclairés. Ceux que j'ai appelés ailleurs les partisans des " grandes masses " sont en effet les avocats d'un redécoupage territorial radical qui modifierait le Saint-Empire et en finirait avec la Turquie européenne 97. Les commentateurs en sont tout à fait conscients et évoquent presque tous les menaces qui pèsent sur ces États. Ainsi, l'auteur des Observations sur les déclarations... écrit peu après la partition : " Le traité de partage pour les provinces de Pologne, menace également le Danemark, la Suède, le Corps germanique, la Hollande, la Suisse, les Princes d'Italie, enfin l'Europe entière. [...] [Les puissances secondaires] doivent sentir que si elles ne se confédèrent pas de bonne heure pour rompre la ligue des cours de Vienne, de Berlin et de Pétersbourg, elles tomberont, les unes après les autres, sous le joug de ces trois puissances, et qu'il n'y a qu'une alliance offensive, prompte et générale, qui puisse les garantir de leur chute " 98. Galiani prédit un effondrement européen, les républiques et les petites monarchies risquent de subir le même sort que la Pologne et si la convenance et le droit du plus fort s'imposent, alors les Européens risquent de le regretter et nous serons, ajoute-t-il ironiquement, Chinois " dans cent ans au plus " 99 !

100 Lydia Scher-Zembitska, L'aigle et le phénix : un siècle de relations franco-polonaises : 1732-1832, (...)

52Les images s'emparent de cette actualité. La gravure de Noël Le Mire, Le Gâteau des Rois, représente les trois despotes découpant la carte de la Pologne et Stanislas-Auguste éploré dont la couronne vacille. Une figure féminine représentant peut-être la justice ou la renommée s'enfuit dans le ciel, comme refusant de voir s'accomplir le crime. Selon Jean Fabre, d'autres dessins représentaient Stanislas dépouillé " de ses vêtements par les trois complices, sous un ciel d'orage, devant une caverne de voleurs, tandis que la justice prostrée, avait lâché ses balances et son glaive, pour cacher de ses bras son visage en pleurs ". La mode suit la politique, les femmes portent même des robes " à la polonaise " fabriquées à partir de " trois morceaux de tissu symbolisant le partage " 100 !

101 Albert Sorel, Recueil des instructions aux ambassadeurs et ministres de France, I, Autriche, op. ci (...)

103 Louis André et Émile Bourgeois, Recueil des instructions aux ambassadeurs et ministres de France, X (...)

53La perspective de nouveaux partages découlait de l'idée, largement répandue dans un premier temps, que l'union des trois puissances co-partageantes ne pouvait pas durer éternellement et que leur crime recelait les germes d'un conflit général en Europe de l'Est pouvant embraser tout le continent ou bien les inciter à de nouveaux partages en Allemagne, en Turquie et dans l'aire Baltique. Les prédictions pessimistes sur le sort de la Pologne l'emportaient largement sur les quelques optimistes qui y voyaient une possibilité de redressement pour la République : la perspective d'un second partage semblait, hélas, très probable à de nombreux contemporains. Les longues instructions de 1774 pour le baron de Breteuil, envoyé en Autriche, reviennent sur ce pronostic. Selon ce texte, l'entente des trois puissances est factice et ponctuelle. La partition n'a pas renforcé l'Autriche qui a compris qu'elle avait été dupée : " Les royaumes de Galicie et de Lodomérie ont affaibli la monarchie autrichienne, en énervant l'ensemble de sa défense et en consommant une partie des moyens nécessaires à la protection de ses anciennes possessions et qui seront toujours insuffisantes pour les nouvelles. L'enthousiasme des Grecs [les orthodoxes], répandus dans les unes et dans les autres, est encore un puissant ressort dont la Russie saura entretenir l'activité " 101. La Prusse " a pris un accroissement énorme ", ces avantages ont rompu " toute espèce de proportion avec les acquisitions autrichiennes ". Le roi de Prusse a réuni ses États en " une seule masse et a facilité les mouvements du centre aux extrémités " alors que les acquisitions autrichiennes sont indéfendables et séparées des provinces autrichiennes par des obstacles naturels 102. Les instructions rapportent que la Prusse a déjà le projet scandaleux de procéder à un deuxième partage et d'encourager le démembrement immédiat de la Turquie d'Europe. Les instructions du 20 novembre 1776 pour le duc de la Vauguyon envoyé en Hollande sont également éloquentes quant à l'impression générale que l'Europe est entrée dans une ère de transition dans laquelle tout ou presque peut se produire : " La Suède mal affermie encore dans sa nouvelle constitution, craint le ressentiment de ses voisins, [...] la Porte ottomane, nulle par sa faiblesse, est un objet de convoitise pour ses voisins, [...] la Pologne, en proie à trois grandes puissances, semble devoir semer parmi elles un germe de discussion dont le développement causera tôt ou tard l'explosion la plus dangereuse " 103.

104 Celle-ci, financée par les fonds provenant de la compagnie de Jésus désormais dissoute, put lancer (...)

54Les optimistes considèrent que la division inévitable entre les trois puissances peut permettre à la Pologne d'en profiter et de se relever du désastre. En cas de décès d'un des souverains ou d'une guerre générale, elle pourrait s'appuyer sur l'Autriche ou sur la Russie contre la Prusse, ou bien obtenir le soutien de la France, de l'Angleterre et de la Suède, enfin dégrisées et décidées à ne pas laisser l'équilibre de l'Europe se dégrader encore plus. Pour pouvoir profiter d'un éventuel retournement de situation, il est donc nécessaire de se tenir prêt et donc de construire un État plus fort en en finissant avec " l'anarchie ". Le programme de réforme de Stanislas-Auguste semble aller dans ce sens. La création du comité permanent, de la commission d'éducation nationale en octobre 1773 104, les projets économiques inspirés par la physiocratie, la stabilisation politique réalisée dans la diète de 1776, pouvaient en effet indiquer que la Pologne allait se relever parmi les puissances et au moins reconstruire une république sur le territoire qui lui restait, qui était encore tout à fait étendu, après tout.

55Cédant à la force de la nécessité, l'auteur de la Lettre historique et politique d'un gentilhomme polonais... invite les Polonais à s'unir au roi et à ses réformes 105. D'autres commentateurs veulent faire d'un mal un bien en évoquant la possibilité que le crime de la partition " tourne au bien de l'humanité " comme l'écrit Deleyre et aboutisse notamment à briser " les chaînes de la partie la plus laborieuse " des peuples des provinces usurpées et des autres 106. Ces pronostics plus ou moins heureux suscitent les critiques, et même l'ironie, de Mably. Dans De la situation politique de la Pologne en 1776, écrit au retour de son voyage sur place, Mably tempère l'enthousiasme des réformateurs : " Croire que votre république subsiste, parce que vous avez encore un territoire, un roi, un sénat, un conseil permanent, vos grands officiers, et qu'on n'a pas proscrit les noms de Diète, de nonces et de diétines, ce serait une erreur, et prendre une ombre pour le corps ". Car dès qu'elle perd son indépendance, toute société est dissoute, ce qui est le cas de la Pologne qui n'est plus qu'une province d'une puissance étrangère. Renforcer les pouvoirs du roi revient à renforcer le complice de la Russie 107. Même en cas de conflit entre ses voisins, la république polonaise n'a plus rien à attendre parce que le républicanisme et le patriotisme y sont morts et que la plus grande partie de sa noblesse qui a, seule, les droits de citoyen s'accommode fort bien de la partition, car elle ne remet pas en cause ses intérêts de propriétaire et la possession de ses serfs. Les Polonais ne doivent rien attendre des puissances européennes qui ne s'opposeront pas plus à un second partage qu'au premier et ne feront rien pour soutenir les réformes ou relever la Pologne. La probabilité d'un second partage à court ou moyen terme est donc très forte : " Ces idées de république et de patriotisme qui fermentent encore dans quelques têtes, s'effaceront peu à peu ; sans trouble et sans révolution, la Pologne se trouvera partagée, et peut-être que ce siècle doit servir d'époque à cet événement sinistre " 108.

56Dans Le Banquet des Politiques, Mably remet vivement en place les trois gentilshommes partisans des réformes avec lesquels il discute en leur rappelant que si les réformes permettaient réellement de reconquérir la liberté, les Russes ou les Prussiens ne se feraient pas faute de les empêcher. Les " niaiseries économiques " des partisans du roi servent à couvrir la montée du " despotisme " qui, en cas de conflit, préférera toujours se réfugier dans les bras des Russes plutôt que de se mettre à la tête d'un mouvement patriotique 109. Rien à espérer de ce côté là donc. L'article " Pologne " de l' Encyclopédie méthodique est également très peu consolateur : " La Pologne sera encore obligée de subir la loi la plus dure, toutes les fois que ses voisins voudront se réunir pour la lui dicter " 110. Sans armée, sans argent, dotée d'un mauvais gouvernement, la République ne se relèvera pas : " Ses infortunes, loin de cesser, s'accroîtront vraisemblablement, à moins que, par quelque cause imprévue, elle ne devienne une monarchie héréditaire, ou une république bien ordonnée, ou, ce qui est plus probable, qu'elle ne soit conquise par ses puissants voisins ".

111 Jean-Jacques Rousseau, Considérations sur le gouvernement de Pologne, dans Œuvres complètes, tome I (...)

58Ces analyses des conséquences du partage de 1772 sont reprises par les journalistes, les publicistes ou les députés de la période révolutionnaire, notamment à partir du déclenchement de la guerre entre la France et les puissances coalisées. Les contemporains de la Révolution française étaient parfaitement conscients de la double nature des guerres révolutionnaires : rupture fondamentale avec l'ordre ancien mais aussi conséquences de son effondrement antérieur. On retrouve cette dialectique aussi bien chez les contre-révolutionnaires que chez les républicains français. Or, pour beaucoup de ces commentateurs, en particulier dans les années 1795-1800, c'est bien le premier partage de la Pologne qui est à l'origine de cette destruction (avec le renversement des alliances de 1756 et la guerre d'Indépendance américaine le plus souvent).

60Même si les contre-révolutionnaires accusent d'abord la Révolution française d'avoir détruit l'ordre européen, ils sont nombreux, à l'image de Burke, à admettre qu'elle n'est pas la seule coupable et que l'équilibre de l'Europe avait déjà commencé à se disloquer avant 1789. Pour l'auteur de L'Antidote au congrès de Rastadt (sans doute l'abbé de Pradt en 1798), le système de l'Europe reposait sur les traités d'Oliva, de Westphalie et d'Utrecht, or ces trois bases ont été détruites : les traités de Bâle, de Campoformio et le congrès de Rastatt " ont sanctionné le désordre général, introduit par le premier partage de la Pologne et confirmé par la guerre d'Amérique " 115. L'idée que le partage de la Pologne est l'événement majeur qui a enclenché le processus de destruction de l'ordre d'Ancien Régime est partagée par certains journalistes de droite comme Lacretelle 116. S'il accuse surtout l'esprit des Lumières d'avoir favorisé la destruction de l'ordre de Westphalie, il met en cause l'avidité des puissances co-partageantes qui se sont emparées des " nouvelles maximes " pour détruire l'équilibre de l'Europe. Même son de cloche en l'an V dans un journal crypto-royaliste comme La Quotidienne qui se demande par ailleurs " comment les grandes puissances, dont les droits paraissaient reposer d'une manière immuable sur le traité de Westphalie, ont été spectatrices si tranquilles de ce partage de la Pologne, qui a dérangé tous les rapports, toutes les relations, et a effacé un état si considérable de la carte de l'Europe " 117.

120 Joseph Eschassériaux, " Des intérêts de la République française et de toutes les puissances de l'Eu (...)

61L'image de l'ordre européen d'avant 1789 est évidemment très différente chez les républicains. À l'image idéalisée des contre-révolutionnaires, ils opposent un tableau plus sombre des relations entre les puissances. Il s'agit là d'un des thèmes importants du débat politique, de 1795-1796. Le constat de départ est le même que chez les contre-révolutionnaires : l'ordre de Westphalie et d'Utrecht a disparu et aucune structure nouvelle n'est venue le remplacer. La conscience des acteurs de vivre un moment de bouleversement de l'ordre politique européen et de traverser une période d'anomie internationale est donc aiguë chez les républicains. Le partage de la Pologne revient ici une fois de plus de manière récurrente. Rétrospectivement, il marque pour la plupart des commentateurs le début de la fin de l'Europe moderne. Cette " fusion de tant de puissance " comme l'écrit le rédacteur de la Décade philosophique a " changé la face du monde politique " 118. Le crime commis au nom du prétendu équilibre des puissances est emblématique du " désordre " créé par les rois. Le démembrement de la Pologne n'est qu'un élément d'un gigantesque plan d'asservissement de tous les peuples, c'est un crime immoral et barbare contre les Polonais mais c'est surtout, comme l'écrit Le Journal des patriotes de 89, " une violation de tout ce qu'il y a de sacré parmi les hommes ". Cet événement " a rompu, je ne dis pas l'équilibre dont on ne cesse de parler en Europe ; cet équilibre n'existe pas, n'a jamais existé ; mais il a rompu cette digue que la nature semblait avoir établie, et que, depuis plus d'un siècle, la politique européenne conservait avec une espèce de religion contre les inondations de la Russie " 119. L'irruption de la Russie - considérée comme semi-barbare - dans la politique continentale est la preuve de la subversion de tout ordre. Le Moniteur affirme que l'objectif de la coalition n'était pas seulement de détruire la Révolution française mais aussi de permettre le deuxième partage de la Pologne, la destruction de l'Empire ottoman et le vol des colonies françaises et hollandaises. Les républicains accusent Louis XV et Louis XVI d'avoir laissé s'effondrer l'ordre dont ils étaient garants. La cour de France a permis le partage de la Pologne, a laissé les patriotes hollandais seuls face à leur Stadhouder, et a fermé les yeux devant les usurpations des Habsbourg au mépris de sa fonction traditionnelle de puissance garante de la " liberté germanique ". Comme l'écrit Eschassériaux, la France n'a joué qu'un rôle passif dans la politique européenne, car elle était gouvernée par des monarques ambitieux et enchaînée par des traités " impolitiques ", elle n'a pas pu donner à son action la " fermeté de la sagesse qui appartient à une nation grande et magnanime " 120.

121 Charles-François Dumouriez, Tableau spéculatif de l'Europe, sl, 1798, p. XX.

62Ni franchement contre-révolutionnaire, ni favorable au régime directorial, Dumouriez renvoie, quant à lui, dos-à-dos monarques et révolutionnaires dans son Tableau spéculatif de l'Europe en 1798. Tous ont contribué à détruire l'ordre : le traité franco-autrichien de 1756 a donné le branle au désordre en liquidant l'équilibre allemand, la guerre anglo-américaine puis le partage de la Pologne ont anéanti le système de sécurité collective, et enfin la Révolution qui a détruit ce qui n'avait été qu'ébranlé 121. La politique directoriale d'usurpation n'est d'ailleurs selon lui qu'une imitation du " système de convenances " que les rois ont appliqué à la Pologne.

63Le partage de la Pologne apparaît donc à tout un courant d'opinion au sein des Lumières, et au-delà pendant la Révolution française, non comme un fait anodin dans une Europe hobbesienne dominée par les intérêts égoïstes des puissances, mais comme un crime contre les droits des nations, le droit des gens, la prescription, la propriété des peuples et d'une manière générale contre l'idée d'une politique morale. Ces commentateurs insistent fortement sur le caractère inédit de la rupture juridique que représente la partition. Elle est l'affirmation brutale d'un amoralisme absolu et sans fards dans les relations entre les États. Les prétentions et les droits revendiqués par les puissances co-partageantes ne sont que l'habillage grossier d'un " système de convenances " qui menace l'Europe. La gène et le silence relatifs des apologistes du despotisme dit éclairé - qui voient, quant à eux, la partition comme une nécessité historique et comme un fait découlant du jeu des rapports ordinaires entre les États - est sans doute l'indice d'un tournant de l'opinion européenne vis-à-vis des " héros " de Voltaire. Certes, l'admiration vis-à-vis de Frédéric II ou de Catherine II ne disparaît pas, mais elle est sérieusement tempérée par une condamnation assez largement partagée de leur politique extérieure conquérante et destructrice des droits des peuples.

64Le premier partage de la Pologne est également analysé comme un événement capital mettant essentiellement en cause les principes juridiques, politiques et moraux à la base du " système politique " européen. Il semble inaugurer une ère de troubles, de remises en cause des positions acquises par les puissances, de bouleversements territoriaux à l'échelle d'abord, régionale, puis continentale. Le " système de convenance " remet en cause le " repos " et la " tranquillité " de l'Europe, bases de l'équilibre fondé à Utrecht. Le démembrement apparaît comme la preuve que les droits des nations entrent objectivement en conflit avec les intérêts des monarques et semble introduire une nouvelle forme de régulation - ou de dérégulation - au sein de la société des États de l'Europe.

65En 1789, le jacobin Peyssonnel voyait dans le partage de la Pologne le moment où la véritable nature immorale et anarchique de la politique des rois s'est dévoilée à l'Europe entière 122. En 1816, Piotr Maleszewski, le gendre polonais du conventionnel Garran de Coulon, insistait lui aussi sur le caractère primordial du tournant de la première partition :

123 Piotr Pawel Maleszewski, Essai historique et politique sur la Pologne, depuis son origine jusqu'en (...)

" Si les puissances prenaient part au sort déplorable de cette malheureuse nation, si elles blâmaient les procédés de ces voisins, elles donnaient en même temps le conseil de céder aux circonstances et de subir la loi du plus fort. Les cabinets ne vécurent depuis que sous cette loi. [...] L'Autriche, la Prusse et la Russie, en signant le traité de partage, ont violé ceux d'Oliva, de Wehlau, ont violé tous les traités. Les monarques de l'Europe qui ne s'opposèrent pas de toutes leurs forces à ces violations ont contribué à la ruine de ces principes, de ces conventions qui formaient le système de la politique extérieure des États. En laissant opprimer, anéantir un peuple que recommandaient tant d'intérêts, tant de souvenirs, ils ont forcé les peuples à s'occuper eux-mêmes de la conservation de leur existence et de leurs droits. De là les révolutions qui ont signalé la fin du siècle et qui durent encore aujourd'hui. Qui devront-ils en accuser ? " 123

66Les révolutions de la fin du XVIII e siècle sont donc, selon lui, le fruit de la destruction des principes de consensus qui fondaient le " système politique " de l'Europe. Les despotes dits éclairés ont contribué eux-mêmes à fragiliser les bases de leur pouvoir. Les peuples ont compris qu'ils ne devaient rien attendre des rois et que la paix et la préservation des " propriétés des nations " ne pouvaient être garanties que par elles-mêmes.

67Le premier partage de la Pologne de 1772 peut donc être considéré comme un des moments les plus importants de mutation des manières de penser le " système politique " de l'Europe et les règles qui le structurent. Une partie au moins des contemporains y ont vu un événement fondateur, ouvrant une ère nouvelle : celle des révolutions.

# data[].attributes.attachment_link.title
Les Lumières, le premier partage de la Pologne et le " système poli...

# data[].attributes.attachment_link.description
Studying the texts of the " publicists " of the two last decades of the eighteenth century about the " système politique " of Europe, one is struck by the extent to which the First Partition of Poland in 1772 appeared to them as the point of departure for re-evaluating continental politics before 1789.

# data[].attributes.body
herodote.net

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De 1795 à 1918, la Pologne perdit son indépendance et son nom. Devenue le Royaume du Congrès et partagée par la Russie, la Prusse et l'Autriche, un long siècle de lutte pour l'indépendance va commencer pour la nation polonaise. Malgré un bref espoir d'indépendance soulevé par les armées de Napoléon, la nation entrera dans une période d'insurrection portée par le vibrant romantisme polonais en exil à Paris puis par une période de reconquête de son indépendance par la voie légale. L'origine de la partition
L'Europe de l'Est est un puzzle où des siècles de partitions, de guerres et d'alliances ont saupoudré des peuples en divers endroits. Si le cœur de la nation polonaise repose dans les villes de Cracovie, Poznań, Varsovie ou Gdańsk (Dantzig), son territoire a beaucoup évolué et des villages entiers polonais se sont retrouvés, à la partition de 1945, en Russie, soit à plusieurs centaines de kilomètres de la Pologne actuelle. La première de ces évolutions fut une alliance avec la Lituanie.

L'Union de Lublin entre le Royaume de Pologne et le Grand-Duché de Lituanie est signée le 1 er juillet 1569 ; elle fera de la future République des Deux Nations, l'une des principales puissances européennes dont le territoire s'étendra à son apogée sur près d'un million de km2 au cœur de l'Europe Centrale ; ses frontières méridionales bordant l'Empire Ottoman et ses frontières orientales se trouvant à 400 kilomètres seulement de Moscou. Mais son système politique unique pour le temps qui avait fait sa fortune fera également son malheur. En effet, le régime reposait sur un parlement composé de nobles qui représentaient 15% à 20% de la population totale et qui élisaient le roi. Ces nobles avaient, au cours des années, accumulé de telles garanties que le roi ne possédait aucun moyen de se défaire de leur emprise. Cependant en élisant constamment au pouvoir des souverains étrangers pour éviter que des rois polonais puissent être tentés de changer les choses, les nobles ont exposé la République à des conflits d'intérêts qui se résoudront par des conflits fatals à l'Union.

La République aborde le XVIIIe siècle complètement affaiblie, les invasions russes et le Déluge suédois, ont sabordé l'économie du pays qui ne peut plus résister face à l'ingérence des puissances qui se sont constituées à ses frontières. La fin du siècle oscillera entre déclin de la noblesse corrompue qui se réfugiera dans un mysticisme des origines de la nation polonaise (sarmatisme) et une ouverture au siècle des Lumières avec l'aide du dernier roi de Pologne Stanislas Auguste Poniatowski. Une hésitation qui restera toujours au cœur de la politique polonaise entre l'attrait de l'Occident et la volonté de se constituer un modèle unique entièrement polonais. Malgré les ambitions du roi-philosophe, des révoltes incessantes incitent Catherine II de Russie à un premier partage du pays en 1772 avec la Prusse et l'Autriche. Mais les réformes trop ambitieuses de Stanislas-Auguste suivies d'une constitution en 1791 inspirée par les événements français vont motiver les Russes et les Prusses à envahir le protectorat polonais. Ils procéderont alors à un deuxième partage en 1793 qui aura pour conséquence de pousser la bourgeoisie et la noblesse polonaise à se révolter. L'insurrection sera menée sous la bannière de Tadeusz Kościuszko, héros de l'indépendance américaine mais se soldera par la défaite des polonais et d'un dernier partage qui verra disparaître le nom de Pologne des cartes européennes pour 123 ans.
Napoléon et l'espoir d'une indépendance retrouvée
Si la politique a fait disparaître la Pologne des cartes, elle reste présente dans le cœur de polonais qui vont faire reposer leurs espoirs sur le futur empereur des français Napoléon 1 er et sur le Tsar de Russie Alexandre 1 er. Mais les promesses d'Alexandre 1 er ne se concrétiseront jamais et les armées de Napoléon seront décimées en Russie. Il faut toutefois noter l'importance de Napoléon pour la Pologne qui l'honore encore aujourd'hui dans son hymne national (Bonaparte nous a donné l'exemple / Comment nous devons vaincre) et a conservé le modèle des lycées et des écoles polytechniques. Mais le Congrès de Vienne réattribuera la Pologne à la Russie qui en fera le Royaume du Congrès, un état libéral fantoche aux ordres de Saint-Pétersbourg. Cependant l'Autriche sera la moins assimilatrice des puissances occupantes et c'est donc naturellement en Galicie et plus particulièrement dans la Ville Libre de Cracovie que va s'épanouir la culture polonaise au XIXe siècle. En effet, les Russes et les Prusses vont mener une politique d'assimilation forcée. Les Polonais devront notamment se convertir au rite orthodoxe et n'auront plus le droit de parler leur langue dans les écoles ou les administrations. Mais ces humiliations du peuple polonais vont mener à de nombreuses insurrections contre les colonisateurs à travers le XIXe siècle.

# data[].attributes.attachment_link.title
Des polonais sans Pologne (1/2) - Les Yeux du Monde

# data[].attributes.attachment_link.description
De 1795 à 1918, la Pologne perdit son indépendance et son nom. Devenue le Royaume du Congrès et partagée par la Russie, la Prusse et l'Autriche, un long siècle de lutte pour l'indépendance va commencer pour la nation polonaise.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
L' insurrection polonaise de 1830 ou guerre polono-russe de 1830-1831 est le soulèvement des Polonais contre la domination de leur pays par la Russie. Elle débute en novembre 1830 sur le refus des soldats polonais d'être envoyés en guerre contre les Français qui viennent de faire leur révolution et les Belges qui luttent pour leur indépendance contre le Royaume des Pays-Bas. Les autorités russes sont chassées de Varsovie.

Devant le refus de négocier de Nicolas Ier, l'empereur russe qui est en même temps roi de Pologne, les insurgés polonais proclament l'indépendance de leur pays (janvier 1831). Mais les pays européens refusent de venir en aide aux insurgés. Malgré quelques succès les Polonais sont vaincus par les Russes en octobre 1831. La répression russe est rigoureuse. Des milliers d'intellectuels polonais s'exilent en Europe occidentale, en particulier en France. La Pologne perd les droits qu'elle avait depuis 1815.

La Pologne avant 1830

En 1815, le grand-Duché de Varsovie (création de Napoléon Ier) est donné au tsar Alexandre Ier et devient le royaume de Pologne.

Alexandre Ier, désormais aussi roi de Pologne, accorde une " Diète " chargée de voter les impôts et les lois. Le premier vice-roi, qui sur place représente Alexandre, est le général Zajaczek, un polonais ancien général de Napoléon. Les Polonais peuvent continuer à parler leur langue qui est enseignée. La Pologne dispose aussi d'une armée indépendante de l'armée russe. Mais c'est le Grand-Duc Constantin le frère du tsar qui la commande. La Pologne dispose d'un drapeau national distinct du drapeau russe. Si le catholicisme est proclamée religion d'État, les autres confessions ont la permission de se manifester publiquement. La liberté de la presse est instituée.

La noblesse polonaise, le clergé catholique, grands propriétaires terriens acceptent cette situation. Mais l'importante population paysanne vit difficilement, sans bouger toutefois.

Cependant les patriotes polonais sont mécontents. En effet la Lithuanie qui jusqu'au XVIII siècle avait été unie à la Pologne n'est pas intégrée dans le nouvel État. Avant les partages de la Pologne à la fin du XVIIIe siècle, le royaume de Pologne avait une superficie de 600 000km ², le nouveau royaume de Pologne n'en a que 127 000. Des Polonais vivent sous la domination autrichienne (en Galicie) ou prussienne (en Posnanie). Les officiers polonais, dont une grande partie avaient servi dans l'armée napoléonienne et les étudiant des universités de Varsovie et de Vilna s'agitent et forment des sociétés secrètes. Certains sont arrêtés puis déportés en Russie.

Les libéraux polonais se recrutent dans la peu nombreuse bourgeoisie qui a profité de la présence française du temps de Napoléon et admire le régime politique du Royaume-Uni ou de la France de l'époque. Ils regrettent que la Diète ait un rôle insignifiant (notons qu'à la même époque, la Russie était une monarchie absolue et n'avait pas d'assemblée représentative de la population).

En décembre 1825, l'empereur Alexandre Ier meurt. Son frère Nicolas Ier lui succède. Celui-ci ayant dû affronter un complot organisé par les société secrètes révolutionnaires décide de renforcer la bureaucratie, accentue la centralisation et limite les libertés. Les " libertés " polonaises sont donc menacées. Le vice-roi de Pologne meurt en juillet 1826 et n'est pas remplacé (ainsi la fiction d'une autonomie de la Pologne tombe). Le pouvoir réel est assuré par le Grand-Duc Constantin, frère du tsar.

L'insurrection de novembre 1830

En juillet les Parisiens renversent le roi Charles X . Celui-ci est remplacé par son cousin Louis-Philippe Ier. Fin août 1830, les Belges se soulèvent contre le roi des Pays-Bas qui était leur souverain.

Le tsar propose à l'Autriche et à la Prusse, réactionnaire garantes de la stabilité monarchique en Europe, d'intervenir en Belgique pour écraser les rebelles. En effet si ceux-ci triomphaient ils donnerait un exemple désastreux pour les peuples européens qui contestent une domination étrangère sur leur territoire. L'organisation de l'Europe installée par les traités de 1814 et 1815 volerait en éclats.

Des rumeurs circulent dans Varsovie que l'armée polonaise va devoir intervenir en Belgique. Une grande partie des officiers et sous-officiers polonais, favorables aux idées françaises, ( " le droit des peuples à disposer d'eux-même "), s'alarment.

Dans la nuit du 29 novembre 1830, Piotr Wysocki, (sous-lieutenant instructeur de l'école des aspirants d'infanterie) et 24 de ses hommes s'emparent du palais du Belvédère, dans le but d'y d'assassiner le grand-duc. Mais celui-ci parvint à s'échapper. Les comploteurs s'emparent alors de l'arsenal et dès le lendemain contrôlent tout Varsovie.

Les autorités civiles polonaises loyalistes aux russes en particulier le prince Adam Jerzy Czartoryski tentent sans succès de désarmer les rebelles. Mais ceux-ci installent un gouvernement provisoire avec des loyalistes et des éléments plus radicaux.

Le 5 décembre 1830, le général Józef Chłopicki, un ancien cadre des armées napoléoniennes, mais qui doute du succès de l'insurrection se proclame dictateur. Il veut rétablir l'ordre et tentent de négocier avec le tsar. Il espère obtenir le renvoi du grand-duc Constantin, la confirmation des libertés polonaises voire le rattachement de la Lithuanie à la Pologne. Mais le 18 décembre 1830, la diète reconnait l'insurrection comme " nationale ".

Le 7 janvier 1831, les Polonais apprennent que le tsar exige la soumission totale et ne veut rien entendre des revendications polonaises.

Le 25 janvier 1831, la diète vote la déposition de Nicolas Ier du trône de Pologne, c'est la déclaration de guerre.

Le 29 janvier 1831, un gouvernement national polonais (présidé par Adam Czartoryski) est mis en place.

Le refus d'intervention des puissances occidentales

Constatant que les révolutions avaient cessé en Europe, le tsar envoie des troupe en Pologne afin de rétablir son autorité. Les Polonais doivent donc faire la guerre. Les 80 000 soldats polonais vont affronter plus de 170 000 soldats russes.

L'élan patriotique est réel en Pologne. Des nobles équipent à leurs frais des unités combattantes, les élégantes vendent leurs bijoux. Mais les Polonais sont en fait partagés sur l'avenir. Les nobles et le clergé catholique, qui forment le camp des " Blancs ", refusent les mesures de partage des terres qui auraient rallié les paysans à la cause des insurgés. De ce fait ils sont près à négocier avec les Russes. Les " Rouges " sont plus favorables à l'accord avec les couches populaires qui permettrait d'avoir les ressources humaines suffisantes pour renforcer l'armée et obtenir l'indépendance (cette opposition rappelle celle des Girondins et des Montagnards, dans les années 1792-1794 en France).

Les insurgés comptaient sur le soutien des gouvernements européens. En particulier ils espéraient une intervention du gouvernement français du roi Louis-Philippe Ier ou bien celui du gouvernement belge qui sont nés eux-mêmes d'une insurrection. Mais ces gouvernement refusent d'apporter leur soutien. Ils ont trop besoin de faire oublier leur origine et veulent être acceptés par les autres gouvernements pour la plupart de tendance absolutiste. Casimir Perier, le chef du gouvernement français dira " Le sang des Français n'appartient qu'à la France ". Ce soutien d'ailleurs aurait été difficile à apporter, car il aurait fallu traverser les territoires du royaume de Prusse qui est hostile aux insurgés (du fait, entre autres, qu'il détient des territoires peuplés de Polonais).

Par contre l'insurrection polonaise mobilisa une grande partie de l'opinion publique (à l'époque l'aristocratie et la bourgeoisie), au Royaume-Uni et surtout en France (les intellectuels, les anciens républicains et bonapartistes). Le National, journal français qui avait été à l'origine de l'insurrection parisienne de juillet 1830 écrivait " Les Polonais invoquent notre appui : ils l'obtiendront ! La conscience des peuples ne connaît qu'un droit : l'indépendance des peuples. Elle n'a qu'une règle : le secours aux opprimés ! ". Mais leur enthousiasme ne peut compenser leurs effectifs réduits et le peu d'influence qu'ils avaient sur les gouvernements.

Quand le 16 septembre 1831, au cours d'un débat à la chambre des députés pour justifier l'inaction du gouvernement français, Sébastiani, le ministre des Affaires étrangères, affirma que " la tranquillité régnait à Varsovie ", l'opposition transforma la formule en " l'ordre règne à Varsovie " ce qui provoqua une émeute de protestation dans Paris.

La guerre polono-russe

L'armée polonaise inférieure en nombre est de plus peu expérimentée. L'armée russe qui vient de participer à la guerre contre les Turcs est en " meilleure forme ". Malgré cela, les premier combats à partir de février 1831, se terminent en faveur des Polonais. Les batailles répertoriées ci-dessous n'opposent que des éléments réduits des armées combattantes, elles n'engagent pas la totalité des troupes d'où la multiplication des rencontres. Notons enfin que les premiers combats se déroulent en hiver saison qui est rigoureuse en Pologne.

bataille de Stoczek (14 février 1831), victoire polonaise

bataille de Dobra, (17 février) victoire polonaise

première bataille de Wawer (19 février), bataille non décisive entre Russes et Polonais

bataille de Białołęka (24 février), victoire polonaise

bataille de Grochów (25 février), victoire polonaise

bataille de Kurów (3 mars), victoire polonaise

seconde bataille de Wawer (31 mars), victoire polonaise

bataille de Debe Wielkie (31 mars), victoire polonaise

bataille de Domanice (9 avril)

bataille d'Iganie (10 avril), victoire polonaise

bataille d'Ostrołęka (26 mai 1831), défaite polonaise

bataille de Wola (6 septembre), défaite polonaise

Le 6 septembre les Russes assiègent Varsovie et s'en emparent le 8 septembre.

Les luttes entre Polonais

Pendant l'été 1831, les Russes parviennent à se regrouper. Mais devant le danger les Polonais se déchirent. Le haut commandement est renouvelé mais sans grand effet. Les conservateurs veulent liquider les chefs insurgés les plus radicaux. Dans la nuit du 15 août, une chasse à l'homme à lieu à Varsovie. Le gouvernement doit démissionner et son chef Czartoryski fuit la capitale.

La répression russe

Les Russes confisquent les biens des insurgés. Les révoltés furent arrêtés et déportés en Sibérie.

En 1832, Nicolas 1er retire la constitution de 1815. Elle est remplacée par les Statuts organiques de l'administration du Royaume de Pologne. L'autonomie de la Pologne est quasi effacée: la diète est abolie et l'armée polonaise est dissoute.

Bien que la langue polonaise soit reconnue comme langue de l'administration, le pouvoir russe ferme les grandes institutions et foyers culturels polonais du royaume: l'Université de Varsovie, le Lycée de Varsovie, la Société des Amis des Sciences. Il pense ainsi étouffer l'âme polonaise.

Beaucoup de famille de l'élite polonaise quittent le pays, on estime cette émigration à près de 4800 familles. Beaucoup se réfugièrent en France où elles furent accueillies comme des martyres de la liberté. Cette émigration continua tout au long du siècle. Tout en maintenant les liens sentimentaux avec la " sœur de l'Est ", leur présence entretint en France une hostilité marquée envers la Russie tsariste qui se manifesta à l'occasion des autres soulèvements polonais. Cette hostilité ne sera levée qu'à la fin du siècle avec l' alliance franco-russe pour faire face à la montée en puissance de l'Allemagne.

# data[].attributes.attachment_link.description
L' insurrection polonaise de 1830 ou guerre polono-russe de 1830-1831 est le soulèvement des Polonais contre la domination de leur pays par la Russie. Elle débute en novembre 1830 sur le refus des soldats polonais d'être envoyés en guerre contre les Français qui viennent de faire leur révolution et les Belges qui luttent pour leur indépendance contre le Royaume des Pays-Bas.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Batailles

L' Insurrection de Novembre de 1830 est un soulèvement polonais contre la domination de la Russie, qui débute le et se termine en .

La défaite de l'insurrection est suivie d'une sévère répression, de l'exil de plusieurs milliers de combattants et d'une réduction drastique de l'autonomie du royaume de Pologne.

L'État polonais, officiellement République des Deux Nations, disparaît en 1795 lors du troisième partage de la Pologne entre la Russie, la Prusse (qui contrôle Varsovie) et l' Autriche. En 1807, Napoléon rétablit un État polonais sous tutelle française, le Duché de Varsovie, à partir de territoires annexés par la Prusse et par l'Autriche. La Russie, " alliée " de Napoléon ( traité de Tilsit), conserve la totalité de ses annexions antérieures. Elle reçoit même le district de Białystok.

Après la chute de Napoléon, le congrès de Vienne attribue le territoire du Duché au , qui devient " roi de Pologne ". Il dote son royaume d'une constitution assez libérale, d'un gouvernement et d'une armée propres. Les provinces orientales sont annexées à la Russie proprement dite.

La Constitution de 1815 accorde au royaume un roi, une diète et une armée, la liberté de la presse, de la parole et des associations. Un vétéran des guerres napoléoniennes, le général Józef Zajączek, est nommé lieutenant du roi (namiestnik) mais c'est le grand-duc Constantin, chef de l'armée et frère du tsar, qui devient le véritable chef de cet ersatz d'État polonais qu'il gouverne en policier, par les perquisitions et les emprisonnements arbitraires. En dépit de la Constitution, la censure est établie. Ces illégalités provoquèrent la formation de nombreuses sociétés secrètes.

Des tensions s'aggravent après l'avènement en 1825 de l'autoritaire , qui fait face à la révolte des décembristes au lendemain de son accession au trône. Désireux d'obtenir des réformes dans un pays qu'ils considèrent comme rétrograde, des officiers russes tentent de soulever la garnison de Saint-Pétersbourg. Leur échec fige un peu plus la Russie dans un absolutisme et un conservatisme sans failles. Après avoir remis son peuple au pas, le tsar se fait le défenseur de la légitimité monarchique dans toute l'Europe et il revient sur les libertés et une certaine autonomie accordées aux Polonais par son prédécesseur Alexandre .

Le non-respect de la Constitution et des persécutions rencontrent une opposition de plus en plus grande, surtout de la part des militaires et encore plus des universitaires. Le ils s'unissent à l'initiative de Piotr Wysocki (1797-1874), instructeur à l' École des enseignes d'infanterie de Varsovie pour la défense de la Constitution. Ce groupe patriotique est passé dans l'histoire comme Conspiration de Wysocki.

Le se couronne roi de Pologne à Varsovie.

La rumeur d'une utilisation éventuelle de l'armée polonaise contre la monarchie de Juillet, fille de la révolution de 1830, donne une impulsion à la révolte. La nuit du , Piotr Wysocki, avec 24 de ses hommes, s'empare du palais du Belvédère, résidence du grand-duc Constantin, avec l'intention d'assassiner celui-ci. Le grand-duc échappe aux assaillants mais le groupe de Wysocki s'empare alors de l'arsenal et la distribution de 30 000 fusils à la population de la ville transforme la situation. Le lendemain, avec l'aide des civils armés, les insurgés prennent le contrôle de toute la ville. Létendard des révoltés porte la mention "Pour notre liberté et pour la vôtre". La conspiration militaire se transforme en insurrection.

Les loyalistes conservateurs du gouvernement polonais ( Adam Czartoryski, Ksawery Drucki-Lubecki) condamnent la révolte et vont jusqu'à inciter Constantin à employer la force contre les rebelles. Ils sont consternés de le voir s'y refuser et laisser les autorités polonaises le soin de ramener l'ordre. Soucieux d'éviter la rupture avec le tsar et de mater le soulèvement, le gouvernement s'assure alors le concours du très populaire Józef Chłopicki, vétéran des guerres napoléoniennes. Se dresse alors la nouvelle Société Patriotique conduite par le radical Joachim Lelewel et l'orateur enflammé Maurycy Mochnacki. Des unités de l'armée polonaise cantonnées à l'extérieur de la ville se rallient aux insurgés et le grand-duc Constantin quitte la ville avec ses troupes russes. La situation devient incontrôlable et le gouvernement se voit dans l'obligation de convoquer une diète.

Emportée par une vague de patriotisme, la Diète réunie le reconnaît l'insurrection comme " nationale " et le nomme le général Chłopicki chef suprême du soulèvement ("dictateur "). Paradoxalement, ce dernier aspire à une réconciliation avec le tsar, mais refuse de négocier comme de faire la moindre concession susceptible d'apaiser l'opinion polonaise. Le , le tsar offre une amnistie tout en exigeant une capitulation sans conditions. Incapable de donner à Nicolas ce qu'il désire et se refusant à écraser la rébellion, Chłopicki démissionne le .

Le , la diète dépose du trône de Pologne par acclamation publique, ce qui équivaut à une déclaration de guerre. Il s'ensuit une lutte politique intense au sein de la diète sur la nature, les méthodes et les objectifs de l'insurrection. Afin d'empêcher les patriotes et les radicaux de la Société patriotique de s'emparer du pouvoir, des conservateurs modérés comme Czartoryski jugent ne pas avoir d'autre choix que de prendre la direction du mouvement. Le gouvernement national des Cinq, élu le inclut Joachim Lelewel mais il est présidé par Czartoryski, chargé de la politique étrangère alors que le prince Michał Radziwiłł assume le commandement de l'armée. La diète décide aussi que la Pologne sera une monarchie héréditaire constitutionnelle et que seule la diète est habilitée à'élire un nouveau roi. Alors que les radicaux veulent "la guerre du peuple" contre la Russie, le gouvernement modéré nourrit l'espoir qu'une campagne militaire victorieuse forcera Nicolas et les grandes puissances à réviser les clauses des traités de Vienne en ce qui concerne la Pologne.

Le , une armée russe forte de 115 000 hommes, commandée par le général Diebitsch, franchit la frontière du royaume de Pologne. L'armée polonaise compte 80 000 hommes. Après les batailles victorieuses de Stoczek (), Dobra () et de Wawer (), les Polonais affrontent les Russes près de Grochów.

C'est la plus grande bataille terrestre engagée en Europe entre Waterloo et la guerre de Crimée. Les Polonais (40 000 hommes) repoussent les Russes (60 000 hommes), les dissuadant d'attaquer directement la capitale polonaise. L'armée polonaise est officiellement commandée par le prince Michał Radziwiłł, mais ce dernier laisse l'initiative militaire au général Józef Chłopicki, qui ayant renoncé à la dictature du soulèvement se voit nommé le "commandant de première ligne". La bataille de Grochów est considérée comme indécise car elle force les deux camps à se retirer. Elle empêche toutefois les troupes russes de marcher sur Varsovie. Le statut non réglementé de Chłopicki a une incidence négative sur le déroulement de la bataille. Chłopicki arrive sur le champ de bataille en tant que civil. Il prend le commandement de l'ensemble des forces polonaises, mais certains de ses subordonnés ne reconnaissent pas sa souveraineté et Jan Krukowiecki et Tomasz Łubieński refusent d'exécuter ses ordres à des moments clés de la bataille. Ce qui fait que ce dernier perd une chance de briser définitivement la cavalerie russe. Chłopicki est gravement blessé lors de la bataille et c'est Jan Skrzynecki, un autre vétéran des guerres napoléoniennes, qui prend alors le commandement de l'armée. Il est officiellement confirmé à ce poste à la place de Michał Radziwiłł le .

La première action de Skrzynecki est de s'entourer de ses fidèles : Wojciech Chrzanowski est promu chef d'état-major, tandis qu' Ignacy Prądzyński est nommé conseiller. Il place des officiers disciplinés : Maciej Rybiński, Antoni Giełgud, Kazimierz Małachowski et Henryk Milberg à la tête des divisions. Il réorganise la structure de l'armée polonaise dont la force en est estimée à 70 000 soldats.

Cependant, Skrzynecki ne croit pas au succès du soulèvement. Sans l'autorisation du gouvernement national, outrepassant ses pouvoirs, il tente de négocier avec le commandant en chef de l'adversaire, Ivan Diebitsch. Les négociations sont rompues par la partie russe.

Bien que l'armée polonaise sous son commandement remporte de nouvelles victoires à Wawer (), Dębe Wielkie () et Iganie (), ces batailles ne décident pas du succès final. Skrzynecki tarde à passer à la contre-attaque et ne profite pas de l'occasion pour démanteler la garde impériale du prince Pawłowicz près de Śniadów. Par conséquent, il perd l'initiative et cette situation conduit à la bataille à Ostrołęka, qui a lieu le . De l'aveu du général en chef Skrzynecki, 5 000 hommes sont hors de combat, parmi lesquels des généraux ainsi que 30 officiers d'état-major et 125 de grades inférieurs avaient été tués. Les pertes russes étaient tout aussi considérables mais cette bataille met un terme aux succès polonais.

Accusé de la démoralisation de l'armée et blâmé pour une série de fautes militaires graves et des velléités autoritaires, Skrzynecki perd le soutien populaire.

Pendant ce temps, le général Ivan Paskevitch (commandant de l'armée russe après la mort de Diebitsch) traverse la Vistule le et s'approche de Varsovie par l'ouest. L'échec et l'inefficacité du commandant suprême approfondissent encore le mécontentement du peuple de Varsovie. Le , la perspective de la défaite provoque de violentes émeutes dans la ville, ainsi que des frictions au sein du gouvernement national. Le peuple fait irruption dans des prisons et pend des dizaines d'espions arrêtés et de généraux soupçonnés de trahison. Czartoryski suggère que les Polonais recherchent la protection des Autrichiens, ce qui déclenche la fureur de Lelewel et les radicaux qui demandent instamment la création d'une république égalitaire. Le gouvernement démissionne et le les pleins pouvoirs sont confiés à un seul homme, le général Jan Krukowiecki, qui ramène l'ordre. Mais il est trop tard.

Le , l'armée russe forte de 110 000 hommes commandés par Ivan Paskevitch attaque les faubourgs de Varsovie. Malgré la défense héroïque (le général Józef Sowiński défend Wola, la porte Ouest de la capitale, avec 1 300 hommes face à 11 bataillons russes), le , Varsovie capitule.

La majeure partie de l'armée polonaise et la direction civile du soulèvement refusent de capituler et traversent la frontière prussienne afin de s'exiler. Les forteresses de Modlin et de Zamość tombent les dernières, respectivement le 9 et le .

Des déportations massives et une répression violente seront le prix à payer pour ce soulèvement libertaire.

En 1832, Nicolas met fin à la constitution de 1815, remplacée par le Statut organique de l'administration du royaume de Pologne : la Diète est abolie et l'armée polonaise dissoute. Le royaume de Pologne est purement et simplement incorporé dans les frontières de l'Empire russe. Le comte Ivan Paskevitch reçoit le titre de " prince de Varsovie " et il est nommé lieutenant du roi de Pologne. La langue polonaise n'est plus reconnue comme langue de l'administration et le pouvoir russe s'attaque à toutes les institutions culturelles polonaises du royaume : l' université de Varsovie, le lycée de Varsovie, la Société des Amis des Sciences sont fermés. Des changements similaires ont lieu dans l'ensemble des provinces polonaises déjà annexées de 1772 à 1795.

En France, on s'indigne d'un mot maladroit attribué au ministre de la Guerre, le général Sébastiani : " L'ordre règne à Varsovie "...

La capitulation de Varsovie, le , cause une violente émotion et déclenche même une émeute à Paris.

" Toute la France est polonaise, affirme le général Lafayette à la Chambre des Députés le .

Pour calmer l'indignation publique, le gouvernement français autorise et seconde la formation de comités d'accueil aux réfugiés polonais. L'écrasement des patriotes polonais est, en effet, précédé par la fuite, à l'étranger, des membres de leur famille, et, après la défaite, de leur propre fuite. Des milliers de fugitifs, intellectuels et militaires, gros propriétaires ou simples artisans cherchent donc à échapper à la vengeance russe, se réfugiant en divers pays d'Europe. Mais c'est la France qui les attira surtout, et malgré l'énorme distance, c'est environ 10 000 Polonais qui y viennent chercher secours et fortune.

bataille de Stoczek (), les Polonais infligent une défaite à une brigade de cavalerie russe

bataille de Dobra (17 février 1831)

première bataille de Wawer (19 février 1831), bataille non décisive entre Russes et Polonais

bataille de Białołęka (24 février 1831), victoire polonaise

bataille de Grochów (25 février 1831), victoire polonaise

bataille de Kurów (3 mars 1831), victoire polonaise

seconde bataille de Wawer(31 mars 1831), victoire polonaise

bataille de Dębe Wielkie (31 mars 1831), victoire polonaise

bataille de Domanice (9 avril 1831)

bataille d'Iganie (10 avril 1831), victoire polonaise

bataille d'Ostrołęka (), défaite polonaise

bataille de Wola (6 septembre 1831), défaite polonaise

Jerzy Lukowski, Herbert Zawadzki, Histoire de la Pologne, Ed. Perrin, 2010, 420 p.

Władysław Zajewski, Powstanie Listopadowe 1830-1831Bellona, 2012, 320p.

Norman Davies, God's Playground, a History of Poland, New York, Columbia University Press, 1982, 725 p.

Daniel Beauvois (dir.), Pologne L'Insurrection de 1830-1831. Sa réception en Europe, Actes du colloque des 14 et au Centre d'étude de la culture polonaise, Université Lille-III, 1982.

Stefan Kieniewicz (dir.), Histoire de Pologne, Varsovie, Éditions scientifiques de Pologne (P. W. N.), 1972. Textes de A. Gieysztor, S. Kieniewicz, E. Rostworowski, J. Tazbir, H. Wereszycki.

# data[].attributes.attachment_link.description
Batailles L' Insurrection de Novembre de 1830 est un soulèvement polonais contre la domination de la Russie, qui débute le et se termine en . La défaite de l'insurrection est suivie d'une sévère répression, de l'exil de plusieurs milliers de combattants et d'une réduction drastique de l'autonomie du royaume de Pologne.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Que va devenir le Grand duché de Varsovie ?

Le Congrès de Vienne décide de créer un Royaume de Pologne, avec les frontières du Grand Duché de Varsovie, rattaché à l'Empire de Russie avec pour souverain, le Tsar Alexandre 1 er.

carte et drapeau de la Pologne du Congrès

Des pourparlers en avril 1814 entre des généraux polonais parmi les quels Jan Henryk Dabrowski et le Tsar aboutissent à la création d'une armée polonaise avec des cadres et une instruction typiquement polonais au service du Tsar devenu Roi de Pologne à qui l'on prête le Serment d'allégence.

Drapeau de l'armée du Royaume du Congrès

Etat major

Uhlans

Chasseur à cheval de la Garde et Carabinier

Ulhans de Plock, Podlasie et Lublin

Cavalerie de Kalisz et Cracovie

l'insurrection de 1830 marque le retour des Kosynierzy, soldats paysans armés de faux

Artilleur et soldat du train

Krakus, Ulan et milice bourgeoise

L'Insurrection de novembre est un soulèvement national polonais contre la Russie, qui a débuté le 29 novembre 1830 et qui s'est terminé en octobre 1831.

À l'annonce, fausse, que l'armée polonaise est requise par la Russie pour réprimer les révolutions française et belge de 1830, la population de Varsovie se soulève. L'armée polonaise se joint aussitôt à l'insurrection. Mais la réaction russe à cette révolution polonaise, engageant des forces bien supérieures à la bataille d'Ostroleka , abouti à la prise de Varsovie en 1831. Il s'ensuit une répression sévère ainsi qu'une russification systématique chassant de Pologne de nombreux patriotes qui trouvent bien souvent refuge en France, renforçant l'amitié franco-polonaise.

Bataille d'ostroleka

La "Jeanne d'Arc" polono-lituanienne Emilia PLATER (1806-1831) :

Emilia Plater menant les insurgés

La capitulation
HAUT

# data[].attributes.attachment_link.title
La Pologne du Congrès et l'insurrection de 1830 - Armée polonaise suite

# data[].attributes.attachment_link.description
Que va devenir le Grand duché de Varsovie ? Le Congrès de Vienne décide de créer un Royaume de Pologne, avec les frontières du Grand Duché de Varsovie, rattaché à l'Empire de Russie avec pour souverain, le Tsar Alexandre 1 er.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
L'ordre règne à Varsovie ( pol. Porządek panuje w Warszawie) - karykatura wykonana w technice barwnej litografii na papierze, znajdująca się w zbiorach Biblioteki Narodowej Francji w Paryżu. Autorem karykatury stworzonej w 1831 jest francuski grafik i ilustrator Jean Ignace Isidore Gérard bardziej znany pod pseudonimem Grandville.

Tytuł karykatury - Porządek panuje w Warszawie - nawiązuje do słów ministra spraw zagranicznych Francji Horace′a Sébastianiego wypowiedzianych 16 września 1831 przed francuską Izbą Deputowanych ( tekst). Sébastiani użył tego sformułowania nawiązując do informacji o zdobyciu Warszawy przez wojska rosyjskie tłumiące powstanie listopadowe.

Karykatura przedstawia zarośniętego rosyjskiego Kozaka z długą fajką w lewej i lancą w prawej dłoni w płonącej i zrujnowanej Warszawie, który stoi we krwi. Jego „dziki" i „zbójecki" wygląd dobrze oddaje grozę przedstawionej sceny - obok niego leży odcięta głowa w bolesnym grymasie, a za nim leżą stosy ciał pomordowanych. W tle po lewej widać wbite w ziemię lance, na których nadziano odcięte głowy, po prawej zaś widoczne są szubienice przygotowane do wieszania Polaków. Rosyjski „porządek" w Warszawie ukazany poprzez śmierć i pożogę stał się faktem...

# data[].attributes.attachment_link.description
L'ordre règne à Varsovie ( pol. Porządek panuje w Warszawie) - karykatura wykonana w technice barwnej litografii na papierze, znajdująca się w zbiorach Biblioteki Narodowej Francji w Paryżu. Autorem karykatury stworzonej w 1831 jest francuski grafik i ilustrator Jean Ignace Isidore Gérard bardziej znany pod pseudonimem Grandville.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Type(s) de contenu et mode(s) de consultation : Image fixe : sans médiation

Titre(s) : L'ordre règne à Varsovie [Image fixe] : [estampe]

Publication : Chez Aubert, Galerie véro dodat

Description matérielle : 1 est. : lithographie coloriée ; 28,6 x 19,8 cm

Note(s) : En bas, à dr., à l'intérieur du tr. c., signat. : "J. J. Grandville E. Forest". - Au bas, à g. et à dr. : "Lith. de Delaporte". - Cette pl. et son pendant, L'Ordre règne aussi à Paris, sont reliées, à la Réserve des Imprimés, à la fin du t. 1 de La Caricature. - Une épr. en noir dans le t. 2 de Dc 199d. Dépôt le 20 sept. 1831
Un cosaque fume une longue pipe en pataugeant dans le sang des victimes. Partout des potences, des cadavres et des têtes coupées

Cette notice appartient à l' univers images et cartes

# data[].attributes.attachment_link.description
Type(s) de contenu et mode(s) de consultation : Image fixe : sans médiation Titre(s) : L'ordre règne à Varsovie [Image fixe] : [estampe] Publication : Chez Aubert, Galerie véro dodat Description matérielle : 1 est. : lithographie coloriée ; 28,6 x 19,8 cm Note(s) : En bas, à dr., à l'intérieur du tr.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
On ignore souvent, je crois, l'origine de cette formule, entrée dans le langage courant.

Nous la devons à un militaire et homme politique français, ministre des Affaires étrangères, le général François Horace, comte Sebastiani de la Porta (1772-1851).

Interrogé le 16 septembre 1831 à propos des événements de Pologne, où les Russes venaient de réprimer cruellement l'agitation, ce charmant personnage répondit que l'ordre et la tranquillité étaient entièrement rétablis à Varsovie...

Le caricaturiste Grandville a immortalisé ce mot malheureux en publiant dans le journal "Le Moniteur" une illustration montrant un soldat russe sur un monceau de cadavres polonais avec cette cynique légende : " L'ordre règne à Varsovie".

# data[].attributes.attachment_link.description
On ignore souvent, je crois, l'origine de cette formule, entrée dans le langage courant. Nous la devons à un militaire et homme politique français, ministre des Affaires étrangères, le général François Horace, comte Sebastiani de la Porta (1772-1851).

# data[].attributes.body
Manuel francais

# data[].attributes.attachment_link.description
Le manuel numérique max, c'est le complément indispensable du manuel papier ou numérique. 22 manuels numériques max avec tous les contenus des manuels Belin Éducation nouveaux programmes de lycée, organisés en base de données, et des milliers de ressources.

# data[].attributes.body
Przesłuchanie członków WRON

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Polska Kronika Filmowa nr 50/1992

Wydanie poświęcone jest przesłuchaniu członków Rady Państwa, którzy byli odpowiedzialni za wprowadzenie stanu wojennego, sprowadzeniu prochów gen. Kazimierza Sosnowskiego, śląskiemu mistrzowi płatnerstwa oraz przyjeżdżającym do Polski na handel Rosjanom. Program miał swoją premierę 9 grudnia 1992 roku

Opis materiału

Na ten odcinek Polskiej Kroniki Filmowej składają się następujące materiały:

Przesłuchanie - specjalnie powołana komisja przesłuchuje członków Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, którzy odpowiadają za wprowadzenie stanu wojennego. Po tym jak sejm uznał tę decyzję za bezprawną, złożono wniosek o pociągnięcie członków WRON do odpowiedzialności konstytucyjnej przed Trybunał Stanu i do odpowiedzialności karnej. Słyszymy wypowiedzi między innymi generałów Wojciecha Jaruzelskiego i Czesława Kiszczaka. Prezentowane są również materiały archiwalne.

Powrót generała - materiał filmowy pokazuje uroczystości towarzyszące sprowadzeniu do Polski urny z prochami generała Kazimierza Sosnowskiego. Z wielkimi honorami została ona złożona w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie. Po dekadach na emigracji wielki patriota wraca do ojczyzny.

Stara broń -Kronika odwiedza warsztat płatnerza z Tarnowskich Gór. Śląski rzemieślnik wytwarza broń i zbroje, przypominając w ten sposób chlubną tradycję polskiego rycerstwa. Jego praca została doceniona - Katowicka Izba Rzemieślnicza oddelegowała go do reprezentowania regionu na wystawie w Kolonii. Z programu dowiadujemy się, że w Niemczech dzieła polskiego płatnerza spotkały się z nie mniejszym uznaniem.

Inwazja - krótki reportaż o Rosjanach, którzy - pomimo politycznych przemian - wciąż odwiedzają Polskę, by prowadzić handel. Często jest to sprzedaż przydrożna - na zaimprowizowanych stoiskach albo na gazecie. Pokazane są kadry z dworców, na które wjeżdżają pociągi z Moskwy. Handlarze opowiadają o swoim losie.

Polska Kronika Filmowa to emitowany w latach 1944-94 cotygodniowy magazyn filmowy, realizowany przez warszawską Wytwórnię Filmów Fabularnych. Kroniki wyświetlane były w kinach przed rozpoczęciem seansów. Na poszczególne odcinki składały się materiały informujące o najważniejszych wydarzeniach w kraju, m.in. z zakresu życia kulturalnego, gospodarczego i społecznego. Na przestrzeni lat wśród lektorów Kroniki znaleźli się m.in. Władysław Hańcza, Andrzej Łapicki, Tomasz Knapik i Tadeusz Sznuk. Sygnał Polskiej Kroniki Filmowej został skomponowany przez Władysława Szpilmana. Choć kinowe emisje PKF zostały przerwane w 1994 roku, programy były realizowane do 2012 roku.

Tagi

# data[].attributes.attachment_link.description
Wydanie poświęcone jest przesłuchaniu członków Rady Państwa, którzy byli odpowiedzialni za wprowadzenie stanu wojennego, sprowadzeniu prochów gen. Kazimierza Sosnowskiego, śląskiemu mistrzowi płatnerstwa oraz przyjeżdżającym do Polski na handel Rosjanom. Program miał swoją premierę 9 grudnia 1992 roku Opis materiału Na ten odcinek Polskiej Kroniki Filmowej składają się następujące materiały: Przesłuchanie - specjalnie powołana komisja przesłuchuje członków Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, którzy odpowiadają za wprowadzenie stanu wojennego.

# data[].attributes.attachment_link.title
IPN TV  Kraków -  Stan wojenny. Dlaczego?

# data[].attributes.attachment_link.title
𝐒𝐓𝐀𝐍 𝐖𝐎𝐉𝐄𝐍𝐍𝐘 𝐰 𝐏𝐑𝐋 – Przystanek Historia odc. 11

# data[].attributes.headline
Film - przemówienie Jaruzelskiego 3 min. 

# data[].attributes.subject
Film - przemówienie Jaruzelskiego 3 min. 

# data[].attributes.attachment_link.title
10 novembre 1980 : enregistrement du syndicat Solidarnosc

# data[].attributes.attachment_link.description
Face à la grève menée par les ouvriers des chantiers navals de Gdansk en Pologne durant l'été 1980, le pouvoir polonais est contraint de céder. Ania Szczepanska raconte ce mois d'août qui permit à Solidarnosc d'être le premier syndicat indépendant du bloc de l'Est.

# data[].attributes.attachment_link.title
Les exploits de Mourawief : Guerre de Pologne. N°27 : [estampe]

# data[].attributes.attachment_link.description
Les exploits de Mourawief : Guerre de Pologne. N°27 : [estampe] -- 1864 -- images

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
La Grande émigration (XIXe)

La Grande Émigration fait suite à la défaite de l'Insurrection de Novembre (1830-1831). Cette émigration politique est appelée " la Grande " en raison de son ampleur mais aussi pour souligner le rôle culturel et politique majeur qu'elle a joué dans l'histoire de la Pologne et de la France. Les soulèvements de 1848 et 1863 entraîneront de nouvelles arrivées de réfugiés.

# data[].attributes.attachment_link.title
Grandes heures | France Pologne - Francja Polska | Patrimoines Partagés

# data[].attributes.attachment_link.description
La Grande émigration (XIXe) La Grande Émigration fait suite à la défaite de l'Insurrection de Novembre (1830-1831). Cette émigration politique est appelée " la Grande " en raison de son ampleur mais aussi pour souligner le rôle culturel et politique majeur qu'elle a joué dans l'histoire de la Pologne et de la France.