# data[].attributes.body
Bezoek de webshop met onze spellen digitale geletterdheid en gratis downloads.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Edux heeft geregeld nieuwe producten voor jou. Denk aan lesvoorbereidingsdocumenten voor Close Reading over verschillende thema's. Maar ook spellen die bijdragen aan digitale geletterdheid en methodematrixen waarmee verschillende methodes met elkaar vergeleken kunnen worden. De producten zijn ontwikkeld door Edux, of in samenwerking met partners. En mooi meegenomen: heel veel downloads zijn ook nog eens gratis!
Lesvoorbereiding Close Reading

Wil jij aan de slag met Close Reading? Hieronder vind je voor een aantal geselecteerde teksten gratis lessenseries voor elke groep. Wil je graag aan de slag gaan met een andere tekst? Download dan de gratis template lesvoorbereiding Close Reading.

Uitgelicht

Pedagogisch klimaat en gedrag

Boek Samenspel Pedagogisch coach in de kinderopvang | Meer info en kosten Bestellen

Overzicht van diverse methoden en aanpakken voor sociaal-emotionele ontwikkeling, gedrag en/of burgerschap | Gratis download

Beweegkaarten Weer- en wendbaar werken | Meer info Gratis download

Vakoverstijgend handelen

Onderzoekend en ontdekkend leren voor dagopvang, bso en onderwijs | Onderzoekende activiteiten met thema Sinterklaas | Gratis download

Verrijk je lessen wereldoriëntatie met de WO-tool | Gratis download

Methodematrix Wereldoriëntatie | Gratis download

Wetenschap & Technologie | W&T-wijzer Onderzoekend en Ontwerpend leren | Gratis download

Spel- en speelleeromgeving

Whitepaper Spelen en leren in een peuter-kleutergroep | Gratis download

Digitale vaardigheden

Nieuwe producten

We voegen geregeld producten toe aan onze webshop. Breng je binnenkort nog eens een bezoek?

Heb je een tip? Een onderwerp waar we echt eens mee aan de slag moeten? Dan ontvangen we graag een e-mail van je!

# data[].attributes.headline
Overzicht lesmateriaal mediawijsheid Edux (2024)

# data[].attributes.subject
Overzicht lesmateriaal mediawijsheid Edux (2024)

# data[].attributes.body
Mis je nog materiaal? Laat het ons dan weten!

# data[].attributes.attachment_link.title
Schema materiaal mediawijsheid (versie 2024)

# data[].attributes.attachment_link.title
Dé startpagina op het gebied van media en mediawijsheid

# data[].attributes.attachment_link.description
Lees alles over veilig en slim gebruik van (digitale) media en vind organisaties die hulp en/of meer informatie over mediawijsheid bieden.

# data[].attributes.headline
#Hoedanwel? is een initiatief van team Digitalig

# data[].attributes.subject
#Hoedanwel? is een initiatief van team Digitalig

# data[].attributes.body
#hoedanwel? sluit aan bij de Week van de Mediawijsheid met als thema digitale balans.

Een week waarin bewust en kritisch digitaal gedrag centraal staat. Waarin kinderen uitgedaagd worden om zélf de controle te nemen en zowel de kansen als risico's van het internet en media kunnen herkennen.

Wij (team Digitalig) vinden het belangrijk om kinderen te stimuleren om zelf REGIE te nemen over hun eigen mediagebruik. Met #hoedanwel willen we het onderwijs en de kinderopvang ondersteunen met praktische, mediawijze tips & trics.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wetenschapscollege door Esther Rozendaal

Esther Rozendaal (Erasmus Universiteit Rotterdam) laat zien waarom weten voor leerlingen niet altijd doen is in de online wereld. Ze brengt inzichten uit ontwikkelingspsychologie, gedrags- en communicatiewetenschap samen met de ervaringskennis van kinderen. Vier factoren staan daarbij centraal: zelfregulatie, motivatie, het ontwerp van online platformen en de sociale omgeving.

Praktijkcollege door Karim Amghar

Karim Amghar (mbo-docent en auteur van het boek 'Maar dat begrijp jij toch niet') gaat in op kansengelijkheid. Hij richt zich op wat verschillen in omstandigheden betekenen voor leerlingen, en hoe je in de praktijk ruimte maakt voor iedereen om volwaardig mee te doen.

Meer weten?

Wil je verder verdiepen? Bekijk deze artikelen over digitale inclusie en kansengelijkheid.

Over de wetenschapscolleges

De wetenschapscolleges zijn bedoeld voor onderwijsprofessionals die digitale geletterdheid doordacht willen integreren in hun onderwijs. Elk college bestaat uit een wetenschappelijk deel en een praktijkcollege met concrete voorbeelden en handvatten. De colleges worden door Kennisnet georganiseerd vanuit het Expertisepunt digitale geletterdheid, in samenwerking met SLO, PO-Raad, VO-raad, vakvereniging i&i, Netwerk Mediawijsheid, Platform VVVO, NRO, ResearchED NL en JEDi.

# data[].attributes.attachment_link.description
In dit wetenschapscollege vertellen Esther Rozendaal en Karim Amghar over digitale weerbaarheid en kansengelijkheid.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Heb je nog weinig beeld bij de nieuwe kerndoelen digitale geletterdheid? Wil je graag weten hoe de kerndoelen zich verhouden met de vier oorspronkelijke domeinen van digitale geletterdheid? En wat wordt er precies bedoeld met 'samenhang'? In dit artikel geven we duiding aan de nieuwe kerndoelen digitale geletterdheid, zodat jij gemakkelijker de vertaling naar de dagelijkse praktijk kan maken.
Definitieve conceptkerndoelen digitale geletterdheid opgeleverd

1 september 2025 zijn de definitieve conceptkerndoelen voor digitale geletterdheid opgeleverd door een team van leraren, vakexperts en curriculumexperts onder regie van SLO. Vanaf dit schooljaar (2025-2026) kunnen scholen aan de slag met deze nieuwe kerndoelen. En dat begint met kennis en inzicht.

Vanaf augustus 2027 zullen de kerndoelen wettelijk vastgelegd worden en gaan scholen werken met het volledige nieuwe curriculum. Alle leerlijnen en ondersteunende materialen zullen dan ook beschikbaar komen bij SLO. De leerlijnen zullen dieper ingaan op hetgeen wat leerlingen moeten kennen en kunnen (kennis, vaardigheden en houding). De kerndoelen kunnen ondertussen gebruikt worden om kritisch naar het eigen aanbod en bestaande leerlijnen te kijken: komen de kerndoelen hierin terug?
Bron: SLO, 2024
De kerndoelen digitale geletterdheid zijn onderverdeeld in 3 domeinen, te weten:

Praktische kennis & vaardigheden

Ontwerpen en maken

De gedigitaliseerde wereld

Er wordt dus onderscheid gemaakt in de praktische kennis en vaardigheden die leerlingen nodig hebben om digitaal geletterd te zijn, maar er is ook aandacht voor het creatieve aspect van digitale geletterdheid en het ontwikkelen van een bewuste en kritische houding. Deze domeinen kunnen niet los van elkaar worden gezien.
Bron: SLO, 2025
Relatie met het vierdomeinenmodel en andere leergebieden

Scholen werkten eerder met digitale geletterdheid vanuit het vierdomeinenmodel: praktische ICT-vaardigheden, informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking. Deze vier domeinen zijn nu onderverdeeld in de drie nieuwe domeinen. De inhoud van de oorspronkelijke vier domeinen is nog steeds bruikbaar en zitten geïntegreerd in de kerndoelen digitale geletterdheid. Om hier een concreter beeld van te krijgen, verwijzen wij je naar het schema inzicht kerndoelen digitale geletterdheid, wat je onderaan dit artikel kunt downloaden.

In dit schema heeft team Digitalig de kerndoelen overgenomen, inclusief de beschrijving vanuit SLO bij ieder kerndoel ('het gaat hierbij om' en 'te denken valt aan'). In de linker kolom wordt de relatie met het vierdomeinenmodel inzichtelijk gemaakt, waarbij verwezen wordt naar de onderwerpen zoals deze in de bestaande inhoudslijnen van SLO (2022) per domein beschreven staan.

In de rechter kolom staan suggesties voor samenhang met andere leergebieden beschreven, omdat digitale technologie en digitale media invloed hebben op alle leergebieden van het onderwijs. Bij bijvoorbeeld Nederlands (taal) gaat het om het verzamelen, structureren en kritisch beoordelen van informatie en bronnen, terwijl leerlingen bij vakgebieden als wereldoriëntatie en studievaardigheden deze kennis en vaardigheden toepassen. Bij rekenen kan het gaan om het analyseren en (re)presenteren van data. Het ontwerpen van producten met behulp van digitale technologie kan een plek krijgen bij vrijwel alle vakgebieden, in het bijzonder bij de creatieve vakken. En bij de leergebieden burgerschap, wereldoriëntatie en sociaal-emotionele vaardigheden (SOVA) kunnen leerlingen leren dat digitale technologie invloed heeft op henzelf en op de wereld. Ook biedt de dagelijkse actualiteit (bijvoorbeeld via het nieuws) voldoende mogelijkheden tot gesprek.
Bekijk hier het schema: inzicht kerndoelen digitale geletterdheid
Meer weten?

Wil je meer weten over het integreren van digitale geletterdheid in het onderwijsaanbod van jouw school? Neem dan contact op met één van onze Digitalig adviseurs en informeer of Edux jou of jouw team kan ondersteunen.

Wil je concrete voorbeelden hoe je taal en digitale geletterdheid met elkaar kan combineren? Lees dan dit artikel: Top 10 verbindingen tussen taal en digitale geletterdheid (edux.nl)
DOWNLOAD ARTIKEL ALS PDF

# data[].attributes.attachment_link.title
Inzicht in de kerndoelen Digitale Geletterdheid

# data[].attributes.attachment_link.description
In dit artikel geven we duiding aan de nieuwe kerndoelen digitale geletterdheid.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe zorg ik dat mijn schermgebruik goed en gezond voelt? - Mediawijsheid.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Als je af en toe bewust kiest om gezonder met je scherm om te gaan, dan ben je al beter bezig. Hier kunnen de volgende tips bij helpen:

# data[].attributes.headline
Artikel: AI is niet langer toekomstmuziek

# data[].attributes.subject
Artikel: AI is niet langer toekomstmuziek

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Of je het als leerkracht nu wilt of niet; AI vindt vanzelf zijn weg het klaslokaal in. De nieuwe conceptkerndoelen digitale geletterdheid beschrijven zelfs dat 'de leerling verkent hoe AI-systemen werken'. Als leerkracht zul je jouw leerlingen dus kennis moeten laten maken met de wereld van AI. Het ontwikkelen van AI-onderwijs kan echter een uitdaging zijn. De workshop REGIE over AI kan je hierbij helpen.
REGIE OVER AI: een beredeneerde aanpak voor ai-onderwijs

Nieuwe AI-tools schieten als paddenstoelen uit de grond. Afbeeldingen genereren, teksten schrijven, video's ontwikkelen en muziek laten inzingen; het is allemaal mogelijk met de juiste tools. Het schrijven van opstellen, het verzamelen van informatie voor een spreekbeurt of het samenvatten van een boek kan tegenwoordig allemaal snel en moeiteloos met tools zoals ChatGPT.

Heb je als leerkracht echter voldoende kennis over de werking, risico's en voordelen van deze tools om hier op een goede en verantwoorde manier gebruik van te maken? En weet je hoe je deze kennis effectief kan overdragen aan je leerlingen?

Het is van steeds groter belang om leerlingen AI-geletterd te maken, zodat ook zij zich bewust zijn van de risico's en kansen van AI. Hierdoor kunnen zij overwogen keuzes maken over het gebruik van AI. De REGIE-over-AI principes kunnen je helpen bij het vormgeven van je AI-onderwijs.

regie-over-ai principes

In de workshop REGIE over AI ontdek je hoe je AI op een verantwoorde en effectieve manier een plek geeft in je lespraktijk. Hiervoor hanteren we de REGIE-over-AI-principes:

We gebruiken de rijke leefwereld van de leerling als vertrekpunt om de abstracte werking van AI concreet en begrijpelijk te maken.

Door duidelijke en gestructureerde uitleg leren leerlingen hoe AI werkt. Expliciete instructie biedt de noodzakelijke basiskennis om AI bewust en verantwoord te gebruiken.

Het voeren van gesprekken en discussies over AI helpt leerlingen kritisch te denken over de invloed en toepassingen van AI in de maatschappij. Door ervaringen en meningen te delen, ontwikkelen ze hun eigen kritische blik.

Leerlingen leren bewust om te gaan met AI-tools door begeleide experimenten. Ze ontwikkelen een 'stop-en-denk'-houding: eerst nadenken, dan gebruiken. Dit bevordert een verantwoord en doordacht gebruik van AI.

Door kritisch te kijken naar de output van AI leren leerlingen dat ze informatie niet klakkeloos moeten overnemen. Ze leren om bronnen te checken en te reflecteren op de betrouwbaarheid van AI-resultaten.

Naast de REGIE principes is het niet alleen van belang dat je als leerkracht zelf ook AI-geletterd bent als je AI-tools gebruikt, maar zelfs verplicht volgens de nieuwe Europese AI-verordening. Daarom nemen we je mee in de werking van verschillende AI-tools en laten je zien wat de risico's en de kansen zijn voor jou als leerkracht en voor je leerlingen. Denk aan voordelen als werkdrukverlaging, nieuwe creativiteitstools en betere persoonlijke begeleiding, maar ook aan risico's zoals vooroordelen in algoritmes en overmatige energie en watergebruik.

Tot slot duiken we in vier verschillende vormen om het AI-onderwijs een plek te geven in jouw school. Kies je voor een geïntegreerde aanpak of ga je juist voor een methode of projectweken?

Meer weten?

Nieuwsgierig geworden? Neem contact op met onze adviseurs digitale geletterdheid. Wil je alvast het gesprek over AI in je klas of team beginnen? Vraag dan gratis de REGIE over AI gesprekskaartjes aan. Een handige, laagdrempelige manier om met elkaar te praten over AI.
DOWNLOAD ARTIKEL ALS PDF

# data[].attributes.attachment_link.description
REGIE over AI: Een stevige AI-basis voor jou als leerkracht en je leerlingen.

# data[].attributes.headline
Artikel: de praktische toepasbaarheid van digitale balans

# data[].attributes.subject
Artikel: de praktische toepasbaarheid van digitale balans

# data[].attributes.headline
Artikel: Bouwen aan digitale geletterdheid bij jonge kinderen

# data[].attributes.subject
Artikel: Bouwen aan digitale geletterdheid bij jonge kinderen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Media en digitale middelen zijn steeds meer onderdeel van het leven van kinderen. Dit vraagt om een rijke speelleeromgeving, waarin ook plek is voor de digitale wereld. Een omgeving die kinderen stimuleert en uitdaagt om te ontdekken en op onderzoek uit te gaan. Hoe integreer je digitale middelen hierbij?

Heb je de HJK special (thema 'samen bouwen aan de toekomst') van april gemist? Adviseur Brigitte Moulaert schreef een bijdrage over het verbinden van de 'echte' en digitale wereld bij jonge kinderen. Je kan het hier lezen.

Of kijk verder op de website van de HJK.

Meer weten?
DOWNLOAD ARTIKEL ALS PDF
Wil je meer weten over digitale geletterdheid? Neem vrijblijvend contact op met een van onze adviseurs en bekijk of Edux iets voor jou of jouw organisatie kan betekenen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe zorg je voor verbinding van de echte en digitale wereld bij het jonge kind?

# data[].attributes.headline
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 1

# data[].attributes.subject
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 1

# data[].attributes.body
Vijf tips voor een mediawijze klas! - Tip 1 (edux.nl)

# data[].attributes.headline
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 2

# data[].attributes.subject
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 2

# data[].attributes.body
Vijf tips voor een mediawijze klas! - Tip 2 (edux.nl)

# data[].attributes.headline
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 3

# data[].attributes.subject
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 3

# data[].attributes.body
Vijf tips voor een mediawijze klas! - Tip 3 (edux.nl)

# data[].attributes.headline
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 4

# data[].attributes.subject
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 4

# data[].attributes.body
Vijf tips voor een mediawijze klas! - Tip 4 (edux.nl)

# data[].attributes.headline
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 5

# data[].attributes.subject
Artikel: Vijf tips voor een mediawijze klas - Tip 5

# data[].attributes.body
Vijf tips voor een mediawijze klas! - Tip 5 (edux.nl)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Is Wikipedia een betrouwbare bron of niet? Wat deel je online met je vrienden en de wereld? Wat is fake news en wat is echt? Ofwel hoe mediawijs zijn jouw leerlingen eigenlijk?

We hebben voor jou onderstaande materialen van uitgevers en andere instanties op een rij gezet zodat je leerlingen mediawijs kunt maken.

Mis je nog wat of klopt iets niet meer? Neem dan contact op met José Lodeweges ( j.lodeweges@slo.nl).

Beeldkraken

(Onwijs, 2018)
po 7-8, vo 1-8
Onderwijsproject dat als doel heeft om jongeren beter om te leren gaan met de beeldcultuur waarin ze opgroeien. Ze bewust te maken van de invloed van beelden en ze weerbaar te maken tegen beeldmanipulatie. Website met gratis modules over diverse thema's, verdeeld over vijf niveaus (bovenbouw po tot havo-vwo 5-6).
Bij iedere afbeelding (afkomstig uit de collectie van Atlas van Stolk) staan vragen om leerlingen kritisch te leren kijken. Met verwerkings- en verdiepingsopdrachten die aansluiten bij geschiedenis, kunstzinnige oriëntatie en Nederlands.
www.beeldkraken.nl

BiebBoys in de klas - mediawijsheid

Check, check, dubbelcheck op internet

Criminelen op het internet!

Databaas 2.0

De Baas Op Internet

De frisse blik

Digitale Kinderrechten Toolkit

Diploma Veilig Internet

Hack in the class

po 6-8, vo
Deze stichting wil de kennis van leerlingen in het basis- en middelbaar onderwijs rondom technologie, hacken en internetveiligheid verbeteren. De site bevat zowel informatie voor leerlingen als voor ouders en leraren. Ook zijn er lesmaterialen te vinden, onder andere over hacking en privacy en veiligheid.
www.hackintheclass.nl

HackShield in de Klas

(HackShield en Flavour)
po 5-8
Gratis achtdelig lespakket dat bestaat uit quests die op het digibord gespeeld kunnen worden. Thema's die behandeld worden zijn internet, data, online grenzen, desinformatie, phishing, geldezels, auteursrechten en foto's delen. De quests kunnen in 30 - 45 minuten klassikaal gespeeld worden. HackShield in de Klas stimuleert leerlingen om het heft in eigen hand te nemen en zorgt ervoor dat leerlingen op een leuke educatieve manier kennis opdoen en gemotiveerd raken om zichzelf en hun omgeving te beschermen tegen cybercriminaliteit.
www.JoinHackShield.com/indeklas

Hoe?Zo! Mediawijs

HUMAN Educatie - mediawijsheid

Kiek peuters - Kiek kleuters

(Cubiss, 2017)
peuters, po 1-2
Lessenreeks waarmee peuters en kleuters kritisch leren kijken naar beelden. Ze verkennen beeld en media en gaan met diverse fotomaterialen op ontdekkingstocht.
https://www.cubiss.nl/shop/kiek-peuters
https://www.cubiss.nl/shop/kiek-kleuters

Lespakket Privacy

Lessenreeks mediawijsheid po

Media Sheriff

Mediabegrip

MediJA Praat, voor een goed gesprek over (sociale) media

MediaMasters

Mediasmarties

peuters, po 1-8
Online gids met informatie over verschillende media om te lezen, kijken, luisteren, spelen en doen. Je kunt onder andere zoeken op onderwerp, thema, leeftijd en soort medium.
Voor de jaarlijkse Media Ukkie Dagen zijn wegwijzers ontwikkeld die een hulpmiddel zijn voor professionals in het onderwijs en kinderopvang bij het creëren van balans en variatie in mediagebruik (on- en offline) door samen te lezen, kijken, luisteren, spelen en doen. Met tips zoals prentenboeken, filmpjes, liedjes, apps en activiteiten, die passen bij het thema van dat jaar.
2021: 'Ik zie, ik zie, wat jij niet ziet' en 2022: 'Kijk hoe ik groei!'
www.mediaukkiedagen.nl -peuters 2021
www.mediaukkiedagen.nl -kleuters 2021
www.mediaukkiedagen.nl -peuters 2022
www.mediaukkiedagen.nl -kleuters 2022

Mediaspoor, leerlijn media-educatie & cultuur

Mijn Cyberrijbewijs

Nationaal Media Paspoort po, vo en (v)mbo

(Nationale Academie voor Media en Maatschappij, vernieuwde versie 2022-2023)
po 1-8, vo 1-6, mbo
Doorlopende leerlijn mediawijsheid. Uitgewerkt voor po, vo onder- en bovenbouw en (v)mbo.
Zeven thema's:
1. Weet wat je ziet
2. Bewaak je identiteit
3. Wat je geeft krijg je terug
4. Houd de klok in de gaten
5. Maak goede keuzes
6. Bescherm je privacy
7. Zorg voor je eigen veiligheid
Na aanmelding gratis te downloaden. In groep 8 po gaan leerlingen als junior MediaCoaches te werk. De lessen bestaan onder andere uit het maken van eigen vlogs, het geven van presentaties in de jongeren groepen en het organiseren van de Nationaal Media Paspoort ouderavond.
www.nationaalmediapaspoort.nl

News2Learn

Nieuwsmakers

Nieuwswijsheid (Nieuwsbegrip)

(CED-Groep, 2018)
po 5-8, vo 1-6
In samenwerking met Facebook ontwikkelde Nieuwsbegrip extra lessen (op niveau A, B, C en D) rond nieuwswijsheid. Doel: Leerlingen interesseren voor het volgen van het nieuws en ze helpen bewuste nieuwsconsumenten te worden. Bij niveau A gaat het vooral over de vraag waarom nepnieuws eigenlijk een probleem is en dat het belangrijk is om te weten of wat je leest en ziet, klopt. Op niveau B komt in dat kader het werk van factcheckers aan de orde, op de niveaus C en D gaat het over verschillende vormen van 'desinformatie' en hoe die de democratie kunnen aantasten. De handleiding, tekst en opdrachten zijn te downloaden.
www.nieuwsbegrip.nl

Online Masters

(VodafoneZiggo m.m.v. Veilig internetten en Mediawijzer, 2017-2023)
po 7-8, vo 1-2, vso
Gratis online lesprogramma (vier modules) waarbij verschillende masters uit het vak leerlingen aan de hand van video's meenemen in hun wereld.
1. Digital master (over ontwikkelingen in de digitale wereld die onze samenleving beïnvloeden)
2. Creative master (creatieve digitale vaardigheden op het gebied van programmeren, VR, vloggen, robotica, storytelling en design)
3. Safe master (online veiligheid, hack-check, digitale voetafdruk)
4. Social master (bewustwording en zelfreflectie bijvoorbeeld over nepnieuws, gamen en online flirten)
Modules kunnen los ingezet worden. Hele programma duurt in po ongeveer 10 lesuren en in vo 14 lesuren. Bij het programma hoort een toolkit voor scholen en een certificaat voor leerlingen. Voor voortgezet speciaal onderwijs zijn twee modules ontwikkeld: Programmeer master en Whats-App master.
www.online-masters.nl

Ooggetuigen, het fotografisch geheugen van de Tweede Wereldoorlog

(Studio Polat, FutureNL, 2020)
po 6-8
Vijf gratis lessen (online digi-doeners) rondom de Tweede Wereldoorlog, fotografie en digitale vaardigheden. Leerlingen gaan aan de slag met beeldbronnen en leren over de verschillende manieren waarop foto's kunnen worden ingezet en hoe beelden ook al in de geschiedenis gemanipuleerd werden. Ze zetten een photoshoot op waarin verhalen van personen uit de eigen omgeving worden verbeeld.
www.ooggetuigen.org

Reclame masters

REGIE spel

Rights now!

Sociaal Online

Special Agents

(Stichting Digital Playground, 2019)
po 7-8
Online les van 75 minuten waarin leerlingen als rechercheur een internetcrimineel proberen te ontmaskeren. Ze leren over online veiligheid en privacy. De gratis les staat op specialagents.nl
De handleiding en 'slides' voor het digibord zijn te downloaden.
www.digitalplayground.nl

Stapp

(Driestar Educatief, 2018)
po 1-8, vo 1-6, pro, (v)so
Leerlijn mediawijsheid met interactieve lessen voor verschillende lesniveaus (po: groep 1/2, 3/4, 5/6, 7/8; vo 1/2 en bovenbouw; pro en (v)so). Voor vo gedifferentieerd: vmbo-bk, vmbo-gt en havo/vwo.
Leerlingen leren over nieuwe media, effecten en dilemma's en worden gestimuleerd zelf keuzes te maken op basis van Bijbelse waarden. Het principe van weten-ervaren-oefenen-reflecteren vormt het fundament en de Mediacirkel de basis van Stapp. In de lessen komen thema's als cyberpesten, games, intieme media, reclame, films en nieuwswijsheid aan de orde. Een gratis proefpakket is te downloaden.
www.stappmethode.nl

#Waarzeggers

WhatsApp spel

Wikiwijs - Digitale geletterdheid po-vo-(v)so

(Kennisnet)
po 1-8, vo, (v)so
Open lesmateriaal, tips en informatie voor de vier domeinen van digitale geletterdheid: ICT-basisvaardigheden, informatievaardigheden, mediawijsheid en computational thinking. Voor primair onderwijs is er ook het initiatief App Noot Muis, een verzameling lesideeën die digitale geletterdheid verbindt aan taalonderwijs op de basisschool. En speciaal voor het (v)so is er een themapagina met leermaterialen rond thema's zoals: veiligheid en privacy, nep en echt, zoeken en vinden.
https://www.wikiwijs.nl/startpagina/dgpovo/

Wijs met media omgaan

Word Mediawijs (Ganzenbordspel)

# data[].attributes.body
Didactief | Mediawijsheid: betrek leerlingen (didactiefonline.nl)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst Carolien Drijfhout
Gepubliceerd op 10-11-2022 Gewijzigd op 04-08-2023
Beeld Jan van der Ploeg

Leg leerlingen niet op wat ze moeten leren als het gaat om mediawijsheid, maar betrek hen in een gezamenlijke aanpak. Dat is het advies van onderzoeker Esther Rozendaal. Door met leerlingen samen te ervaren en te onderzoeken hoe media hun leven beïnvloeden ontstaat effectieve media-educatie die aansluit bij hun belevingswereld.

Dat kinderen en tieners steeds meer tijd doorbrengen achter een scherm en blootstaan aan een constante stroom van informatie, is een feit. En dus is het aan ons als opvoeders en leraren hen mediawijs te maken. Maar is de manier waarop we dat doen wel effectief? Onderzoeker Esther Rozendaal constateert een kloof tussen kennis en gedrag. 'Veel onderwijs in mediawijsheid richt zich op bewustwording en kennis. We vertellen hoe de onlinewereld werkt, zetten uiteen hoe media je kunnen beïnvloeden, leggen uit wat de gevaren en risico's zijn. Maar ik zie steeds weer terug, en dat blijkt ook uit (inter)nationaal onderzoek, dat die kennis er op zichzelf niet voor zorgt dat leerlingen weerbaarder worden of zich online anders gaan gedragen. Informeren is belangrijk, maar niet voldoende.'

Impulsieve motivatie

Het was aanleiding voor Rozendaal om te onderzoeken wat nodig is om het onlinegedrag van leerlingen te beïnvloeden. 'We weten dat motivatie een grote rol speelt bij gedragsverandering. Toch houden we bij mediaopvoeding vooral rekening met de motivatie van de maatschappij en de opvoeders', aldus Rozendaal. 'Maar jongeren hebben een andere belevingswereld, gebruiken media anders, dus ook hun motivatie is anders. Zelfs al snappen ze rationeel wat gewenst gedrag is, ze zijn niet altijd gemotiveerd daar ook naar te handelen. De "instant gratification" (de directe beloning die media hen biedt), maakt dat de automatische, impulsieve motivatie om direct ergens mee door te gaan, sterker is.'

'Informeren is
belangrijk, maar
zeker niet voldoende'

Die impulsieve motivatie wint het vaak van de meer doordachte motivatie. Logisch, als je weet hoe het brein van kinderen en jongeren werkt. 'Door in te zetten op kennis en bewustzijn, vragen we van hen een bepaald reflectievermogen. Maar uit de ontwikkelingspsychologie weten we dat het voor een brein dat nog volop in ontwikkeling is, moeilijk is om te reflecteren. Zeker in een omgeving vol prikkels van diverse media die hen juist uitdagen om direct en impulsief te reageren. Neem het onderscheiden van feit of fakenieuws. Je kunt haast niet verwachten dat kinderen bij alles wat ze tegenkomen steeds even stoppen om stil te staan bij wat ze geleerd hebben over desinformatie. Dat vraagt veel mentale capaciteit; die moeite wil ons brein alleen doen als we het gevoel hebben dat het ook echt iets oplevert.'

Samen regie nemen

Rozendaal pleit er daarom voor meer rekening te houden met de belevingswereld van kinderen en jongeren om hen te leren reflecteren op mediagedrag. Wat vinden zij zelf belangrijk om te leren? En welke interventies passen daarbij? 'Samen media-educatie ontwikkelen is veel effectiever dan het leerlingen op te leggen. Met elkaar de aanpak bepalen zorgt voor motivatie en relevantie.' Rozendaal weet waar ze het over heeft. Ze trekt samen met kinderen en jongeren op in onderzoeksprojecten, zoals het gezonder maken van de leefomgeving van jongeren in Rotterdam-Zuid. Jongeren vonden het fijn dat ze zich gehoord voelden, dat hun de vraag gesteld werd: wat kun je zelf doen aan een gezondere leefomgeving? Onze open houding zorgde voor een gevoel van gelijkwaardigheid en dialoog en dat sloeg enorm aan. Onder de jongeren ontstond de drive om zelf in actie te komen. Dat effect was er niet geweest wanneer we die boodschap opgelegd hadden.'

Deze ervaring neemt Rozendaal mee in een onderzoeksproject naar de onlinewereld van leerlingen in de onderbouw van verschillende scholen van vmbo tot en met vwo. Leerlingen brengen in kaart wat ze online doen, waar ze tegenaan lopen en hoe ze het liever anders zien. Startpunt is de brede vraag 'Jouw online leven, wat is dat?' In tien sessies doorlopen leerlingen verschillende stappen en ze maken mindmaps en storyboards die ze vervolgens toelichten in rondetafelgesprekken. Rozendaal: 'Het feit dat leerlingen zo nauw betrokken zijn, geeft veel inzicht in wat ze online doen en de hindernissen die ze tegenkomen. Leerlingen weten vaak best hoe ze zich mediawijs moeten gedragen, maar er zijn andere factoren die hen daarvan weerhouden. Neem schermtijd; ze weten wel dat ze niet te lang op TikTok moeten zitten, maar geven aan dat het hen niet lukt er controle over te houden.' Voor ons heel interessant om vanuit de theorie naar die hindernissen te kijken. Welke factoren spelen een rol? Waar gaat het om kennis, waar om motivatie? Of waar wíllen leerlingen wel, maar lukt het niet? En waar is de sociale norm of omgeving het probleem?'

Onderzoekers en leerlingen komen samen tot conclusies waar kansen liggen voor interventies. Is het bijvoorbeeld te lastig om even te stoppen om te reflecteren op de echtheid van informatie? Misschien helpen automatische pop-ups of disclaimers om desinformatie te herkennen. Maakt de angst om zelf slachtoffer te worden van online pesten het moeilijk op te staan tegen haatberichten? Dan is het waardevol om te weten dat je ook anoniem kunt reageren, bijvoorbeeld door online pesten te melden bij een platform zelf. In ieder geval wil Rozendaal leerlingen zelf betrekken bij de oplossingen. 'Als het onderzoek klaar is, verandert hun rol van medeonderzoeker in co-creator. Zo hopen we vanuit gelijkwaardigheid tot nieuwe inzichten en uiteindelijk effectieve materialen te komen.'

Empowerment

Privacy beschermen, desinformatie herkennen, het is belangrijk, maar mediawijsheid is meer. Rozendaal vindt het ook essentieel dat jongeren online sociale hygiëne leren, zeg maar dagelijks sociaal gebruik van online devices voor Whatsapp, Facebook, TikTok, Instagram, Twitter. Samen met Netwerk Mediawijsheid en de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) is ze betrokken bij een onderzoeksproject dat draait om vragen als: wat zouden jongeren anders willen, wat hindert hen om hun gedrag te veranderen en hoe kunnen we hen daarbij helpen? 'Hierbij werken we met interactief improvisatie-theater; jongeren worden uitgedaagd te reageren op vragen als "wat zou jij doen" of "wat vind jij hiervan?" aangevuld door gesprekken. Zo leggen we bloot wat zij vinden van online shaming en uitsluiting.' Rozendaal raadt leraren aan ook zelf op zo'n manier aan de slag te gaan met mediawijsheid en online gedrag. 'Het geeft inzicht, leidt tot effectievere interventies, maakt dat leerlingen zich gehoord voelen en zorgt voor empowerment. Daarnaast krijgen leerlingen ook nog eens een onderzoekende houding mee, die aansluit bij andere vakken in het middelbaar onderwijs.'

Zo betrek je leerlingen bij mediawijsheid

Praat met leerlingen: vraag ze waarom iets (bijvoorbeeld het onderscheid tussen fake en feit) voor hen belangrijk is in plaats van hen te informeren wat jij ervan vindt.

Zet jouw kennis, oordeel of mening als leraar 'on hold'. Door een open houding maak je ruimte voor de beleving en ervaring van leerlingen.

Besef dat kinderen en tieners andere motivaties hebben dan volwassenen en dat hun brein in ontwikkeling is: gebrek aan reflectie is vaak geen onwil maar onmacht.

Ga in de klas zelf aan de slag met de onlinewereld van leerlingen en betrek hen daarbij. Verzin een creatieve werkvorm (theater, rapmuziek, T-shirts) om te praten over gewenst onlinegedrag en wat dit belemmert of juist bevordert.

Nodig leerlingen uit mee te denken over de vraag: wat moeten wij als school met mediawijsheid? Verzin samen oplossingen.

Esther Rozendaal is universitair hoofddocent Communication and Behavioural Change aan de Erasmus School of Social and Behavioural Sciences (ESSB). Daarnaast is ze oprichter van online platform Bitescience.com dat wetenschappelijke kennis over communicatie en media toegankelijk en aantrekkelijk maakt voor professionals.
Dit artikel verscheen in de Edux-special van Didactief, november 2022.

Verder lezen

# data[].attributes.attachment_link.description
Artikel | Mediawijsheid: betrek leerlingen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Veel scholen zien het als hun opdracht om leerlingen mediawijs te maken. Hoe? Dat vult iedere school zelf in. De meeste scholen bieden hun leerlingen medialessen aan. Als het gaat om lessen op het gebied van media en mediawijsheid, is er voor scholen nogal wat te kiezen. In dit dossier vind je lesmateriaal voor onder andere po, vo, so, mbo en hbo.

Wat moet een mediawijze leerling kennen en/of kunnen?

Om dat in kaart te brengen, is het Mediawijsheid Competentiemodel opgesteld. Daarin vind je een verzameling van competenties die je nodig hebt om actief en bewust deel te kunnen nemen aan de mediasamenleving.

De meeste onderstaande lesmaterialen zijn gebaseerd op (een deel van) dit competentiemodel. Bekijk hieronder een overzicht aan lesmateriaal per soort, doelgroep en thema.

Lesmateriaal over prosociaal gedrag

Wil je aan de slag met het thema van de Week van de Mediawijsheid 2022, Like en Cancel, en het stimuleren van online sociaal gedrag? Gebruik dan dit handige overzicht met lesmateriaal. En kijk op deze website voor meer tips voor het onderwijs.

Overzicht doorlopende leerlijnen

Overzicht lesmateriaal

Lesmateriaal per thema

Ook zijn er lespakketten of -ideeën die specifiek over één onderwerp gaan:

Mediawijsheid voor leraren - zelf mediawijzer worden?

In het dossier Mediawijze leraren vind je uitgebreide tips, tools en workshops voor leerkrachten & docenten.

Veelgestelde vragen

Wat is een goed anti-pestprogramma?

Er zijn veel antipestprogramma's. Om tot een wetenschappelijk verantwoorde validatie van deze programma's te komen, is in 2013 de onafhankelijke Commissie Antipestprogramma's opgesteld.

Deze commissie beoordeelde in 2018 voor het laatst welke programma's aan al hun criteria, en welke progamma's aan een aantal criteria voldoen.

" Lees hier de meest recente beoordeling van verschillende antipestprogramma's

Hoe wordt een leraar zelf mediawijs?

Het Nederlandse onderwijs vraagt in toenemende mate van leraren dat zij zelf ook mediawijs zijn.

Wat moet je dan kennen / kunnen? Een uitgebreid overzicht van de mogelijkheden vind je in het dossier Mediawijze leraren.

Wat zijn 21e eeuwse vaardigheden?

Dat zijn de vaardigheden die we nodig hebben in de 21ste eeuw. We zien dat bedrijven, universiteiten en opleidingsinstituten steeds minder belang hechten aan kennis en steeds méér belang aan vaardigheden als:

Samenwerken

Creativiteit

Ict-geletterdheid

Communiceren

Probleemoplossend vermogen

Kritisch denken

Sociale en culturele vaardigheden

De 21e eeuwse vaardigheden worden ook wel 21st century skills genoemd. Ook programmeren is een 21st century skill.

Tip: Cubiss heeft een online cursus 21e eeuwse vaardigheden ontwikkeld voor het onderwijs, mediacoaches en bibliotheken waarin bovenstaande vaardigheden worden behandeld.

Een mediacoach is gespecialiseerd in het begeleiden bij mediawijsheid. Ze helpen kinderen, jongeren én ouderen om (nieuwe en traditionele) media slim, leuk en juist gedoseerd te gebruiken.

Mediacoaches zijn vaak in dienst bij een bibliotheek, een school of (jeugd)hulpverlening. Er zijn ook zelfstandig werkende mediacoaches.

Zijn er websites waar kinderen en jongeren zelfstandig leren over mediawijsheid?

De website HoeZoMediawijs.nl biedt basiskennis over (sociale) media en digitale vaardigheden aan kinderen vanaf 10 jaar door middel van betrouwbare informatie, educatieve filmpjes en doe- en reflectieopdrachten. De website is zo ingericht dat kinderen en jongeren zelfstandig kunnen rondkijken en opdrachten maken, zowel thuis als op school.

Ook zijn er websites die regelmatig voor kinderen en jongeren actuele mediawijsheidthema's belichten, zoals Kidsweek, NOS Jeugdjournaal, Het Klokhuis en Schooltv.

Meer weten?

Wil je meer weten over lesmateriaal, dan kunnen deze organisaties je helpen:

# data[].attributes.attachment_link.title
Lesmateriaal en medialessen over mediawijsheid: een handig overzicht

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel scholen zien het als hun opdracht om leerlingen mediawijs te maken. Hoe? Dat vult iedere school zelf in. De meeste scholen bieden hun leerlingen medialessen aan. Als het gaat om lessen op het gebied van media en mediawijsheid, is er voor scholen nogal wat te kiezen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Leuk, veilig en slim gebruik van internet en (sociale) media - vanaf 10 jaar

# data[].attributes.attachment_link.description
Op HoeZoMediawijs.nl kunnen kinderen en jongeren zelfstandig aan de slag met sociale media, mediavaardigheden en mediawijsheid. Thuis én in de klas!

# data[].attributes.attachment_link.title
Voelt jouw schermgebruik nog goed en gezond?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wist je dit?

De behoefte aan slaap varieert per leeftijd. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert jongeren van 14 - 17 jaar om 8 tot 10 uur te slapen per nacht. Volwassenen (18 - 64 jaar) hebben tussen de 7 en 9 uur slaap nodig per nacht. ( bron)

Let wel op dat bovenstaande gegevens gemiddelden zijn. Het kan dus zijn dat jij meer of minder slaap nodig hebt. Luister dus ook goed naar de signalen van je lichaam! 😴

*Dit geldt niet als je in de avond laat nog achter een computerscherm of telefoonscherm kijkt, vooral als je daar actief mee bezig bent. Daar word je namelijk lichamelijk en mentaal alert van. Je krijgt dan minder signalen van je brein door dat het tijd is om te gaan slapen. Dat vergroot het risico op slaapproblemen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wist je dit? De behoefte aan slaap varieert per leeftijd. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert jongeren van 14 - 17 jaar om 8 tot 10 uur te slapen per nacht. Volwassenen (18 - 64 jaar) hebben tussen de 7 en 9 uur slaap nodig per nacht. ( bron) Let wel op dat bovenstaande gegevens gemiddelden zijn.

# data[].attributes.attachment_link.description
MediaMasters is een spannende serious game over de kansen en gevaren van (digitale) media.

# data[].attributes.body
Ons aanbod (edux.nl)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Al vanaf jonge leeftijd zijn kinderen dagelijks digitaal en vaak online. Deze digitale wereld biedt veel mogelijkheden. Wanneer digitale middelen goed ingezet worden, kan de nieuwsgierigheid en betrokkenheid van kinderen en jongeren gestimuleerd worden.
Bewust en kritisch

Iedereen kent wel voorbeelden dat je je door reclame hebt laten verleiden tot een aankoop, die je mogelijk niet of niet direct op dat moment nodig had. Media en sociale media proberen je op allerlei manieren aan te zetten tot zo'n impulsaankoop. Dit speelt ook in de wereld van onze kinderen. Apps en games zijn zo geprogrammeerd dat ze je zo lang mogelijk online proberen te houden. Wat betekent dat voor onze rol als opvoeder? Hoe gaan we daar mee om? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat kinderen bewust en kritisch deelnemen aan de digitale wereld?

Digitale geletterdheid

Jong en oud komt in aanraking met de digitale samenleving. Van het spelen van games tot het online regelen van je bankzaken. De mogelijkheden en verleidingen zijn enorm en in de toekomst zullen steeds meer zaken digitaal en online georganiseerd worden. Het is daarom belangrijk dat kinderen daar goed mee om leren gaan. Als we spreken over digitale geletterdheid op de bso dan hebben we het over de vaardigheden van kinderen én pedagogisch professionals.

'Ik ben echt niet handig met computers'

We onderscheiden vier deelgebieden: mediawijsheid, ict-basisvaardigheden, informatievaardigheden en computational thinking (programmeren). Vaardigheden opdoen begint al bij de professionals. Door training worden zij zich bewust van digitale risico's, kansen en mogelijkheden. Zelf uitproberen geeft hen zelfvertrouwen. Een professional die zelf ervaart dat programmeren leuk is om te doen en kansen ziet voor de kinderen, zal dit ook eerder aanbieden op de groep. Op deze manier komen er meer digitale activiteiten op de bso.

Tips om zelf te starten

Begin klein, gewoon doen!

Laat je inspireren door het werken met een greenscreen. Monteer jezelf in jouw ideale vakantieplek zodat het lijkt alsof je daar echt geweest bent.

Leer van en met de kinderen, samen weet je meer. Laat je maar eens uitleggen hoe hun favoriete game werkt.

Deel successen met collega's. Laat tijdens een werkoverleg voorbeelden zien en geef elkaar praktische tips.

Training mediawijsheid

Digitalig heeft een praktisch trainingsaanbod over digitale geletterdheid afgestemd op de bso. Je ervaart waar en hoe vaak je met de digitale samenleving in aanraking komt, je maakt kennis met digitale activiteiten voor de bso en je gaat met elkaar in gesprek over digitale vragen en dilemma's. Wat gebeurt er met onze jonge generatie als we geen aandacht besteden aan mediawijsheid? Welke problemen zien we nu al ontstaan bij kinderen?

Professionals ervaren in de training zelf aan de hand van praktijkvoorbeelden, materialen en praktische opdrachten. Met uitwisseling en reflectie leren deelnemers van elkaar. Dus veel samen doen en ervaringen delen!
"Hoeveel selfies maak je voordat je tevreden bent? Door dit soort vragen over mediawijsheid ga je zelf ook weer eens nadenken over je eigen online gedrag."
In onze trainingen maken we gebruik van het Digitalig Imp@ctspel. Aan de hand van dit bordspel bespreek je met collega's de impact van digitalisering op kinderen en hun ontwikkeling. Het spel werkt met dilemma's, grappige persoonlijke vragen en interessante casussen uit de digitale wereld. Zoals deze twee vragen: Wat zou jij online wel kopen, maar in de winkel niet? En hoe check jij of nieuwsbericht waar is?

interactievaardigheden

De rol van de begeleider is belangrijk! Hoe digitaal vaardig ben je zelf? Hoe ga je om met digitale middelen op de groep? Welke vragen zet je daarbij in? Hoe reageer jij als kinderen vastlopen of hulp nodig hebben? Door bewust interactievaardigheden in te zetten bevorder je de betrokkenheid en zelfstandigheid van kinderen tijdens een activiteit.

tips om interactie te stimuleren

Verplaats je in het kind;

Stimuleer dat kinderen oplossingen voor problemen met elkaar uitwisselen;

Moedig kinderen aan om iets nieuws te proberen, ook al weten ze nog niet of dit lukt;

Stimuleer dat kinderen niet bij hun eerste idee blijven hangen;

Geef oplossingsgericht feedback.

Meer weten?
Wil je meer weten over mediawijsheid, digitale geletterdheid of het Imp@ctspel? Stel je vragen aan adviseur Brigitte Moulaert en kijk samen hoe een teamtraject vanuit Digitalig past bij jouw BSO.
DOWNLOAD ARTIKEL ALS PDF

# data[].attributes.attachment_link.description
Al vanaf jonge leeftijd zijn kinderen dagelijks digitaal en vaak online. Deze digitale wereld biedt veel mogelijkheden, ook in de BSO.

# data[].attributes.body
Deze pagina is bedoeld om van en met elkaar te leren. We delen praktische tips, informatie en lesmateriaal met elkaar. Achter elke sectie hieronder kan je d.m.v. het '+' een bericht plaatsen.

Lees je bericht nog eens na voordat je deze plaatst

Plaats uitsluitend mediawijze tips & trics

Gebruik de 'schuifbalk' als er meer berichten staan dan dat er op het scherm passen

Geef een like (hartje) bij tips die je interessant vindt

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Digitaal met een goed verhaal

Digitalig is het professionaliseringsprogramma over digitale geletterdheid dat jou als onderwijsprofessional uit het onderwijs of opvang ondersteunt in het stimuleren van bewust en kritisch digitaal gedrag bij kinderen. En met Digitalig zorgen we ervoor dat jij digitale geletterdheid bij kinderen kan stimuleren, ongeacht jouw vragen en vaardigheden op dat gebied. Want dit professionaliseringsprogramma houdt rekening met de wisselende digitale vaardigheden van professionals zelf.

Met Digitalig focussen we niet op de 'digitale kunstjes', maar stimuleren we de kennis en kernvaardigheden op het gebied van digitale geletterdheid. Zodat zowel kinderen als onderwijsprofessionals regie kunnen nemen over media, ict en internet. Dat doen we vanuit onze REGIE-uitgangspunten:

R ijke context

Expliciete instructie

Gesprekken centraal

Impulscontrole stimuleren

Evalueren en analyseren

Deze uitgangspunten komen terug in onze praktische en onderbouwde driedelige aanpak, die aansluit bij de context en behoeftes van jouw school of organisatie. Deze aanpak wordt regelmatig doorontwikkeld en afgestemd samen met wetenschap en praktijk.

Praktisch en geïntegreerd

Wetenschap
als basis

Samen sterk

Korte en lange
termijn

Liever direct contact?

Wil je meer informatie of heb je een vraag? Neem dan direct contact op met één van onze Digitalig-experts via digitalig@edux.nl.

Digitalig is ontwikkeld samen met:

# data[].attributes.attachment_link.description
Digitalig is het professionaliseringsprogramma over digitale geletterdheid dat jou als onderwijsprofessional uit het onderwijs of opvang ondersteunt in het stimuleren van bewust en kritisch digitaal gedrag bij kinderen. En met Digitalig zorgen we ervoor dat jij digitale geletterdheid bij kinderen kan stimuleren, ongeacht jouw vragen en vaardigheden op dat gebied.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dit is de Week van de Mediawijsheid 2025: Aan de slag met je scherm

# data[].attributes.attachment_link.description
De jaarlijkse bewustwordingscampagne over mediawijsheid staat in 2025 opnieuw in het teken van gezond schermgebruik. Bekijk alle tips.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dé startpagina op het gebied van media en mediawijsheid

# data[].attributes.attachment_link.description
Lees alles over veilig en slim gebruik van (digitale) media en vind organisaties die hulp en/of meer informatie over mediawijsheid bieden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Welke rol spelen media in jouw leven? Schermen zijn leuk, maar kunnen ook veel van je vragen. Je kunt de balans opmaken door te kijken naar je gezondheid. Stel jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen: Slaap ik voldoende? Hoe is het contact met mijn vrienden? Lukt het om tijd voor mezelf te nemen?

Als je een van deze vragen met 'nee' beantwoordt, kun je je afvragen of dit komt door je mediagebruik. Door hierover na te denken, kun je de controle in handen nemen. En digitale media juist benutten om het beste uit jezelf te halen. Lees verder via deze link, of klik gelijk door naar de drie hoofdthema's.

Meer over digitale balans

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke rol spelen media in jouw leven? Schermen zijn leuk, maar kunnen ook veel van je vragen. Je kunt de balans opmaken door te kijken naar je gezondheid. Stel jezelf bijvoorbeeld de volgende vragen: Slaap ik voldoende? Hoe is het contact met mijn vrienden? Lukt het om tijd voor mezelf te nemen?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
The European Digital and Media Literacy Conference in Brussels puts the many faces of digital and media literacy in the European spotlight during the Belgian EU presidency. The conference is focused on initiatives, tools, projects and practices that can be integrated in your own work or policy.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mediawijs wijst de weg in de digitale wereld

# data[].attributes.attachment_link.description
Mediawijs deelt kennis en inspiratie om sterker in de digitale wereld te staan

# data[].attributes.headline
Plaats hier je 'good practices' uit de praktijk

# data[].attributes.subject
Plaats hier je 'good practices' uit de praktijk

# data[].attributes.body
Hoe ga jij om met mediawijsheid in de klas? Hoe leer jij kinderen regie nemen over hun mediagebruik? Welke mediawijze tips & trics heb je?

Deel ze met de rest van Nederland en help elkaar invulling te geven aan #hoedanwel?

# data[].attributes.attachment_link.description
Op zoek naar lesmateriaal Mediawijsheid? In LessonUp vind je 3,995 lessen Mediawijsheid.

# data[].attributes.headline
Artikel: Autonome mediawijsheid in de strijd tegen tech-manipulatie

# data[].attributes.subject
Artikel: Autonome mediawijsheid in de strijd tegen tech-manipulatie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat kunnen we doen tegen de overheersing van de smartphone in bijna alle onderdelen van ons leven? Hoe stel je je teweer tegen algoritmes als die worden ingezet om onze keuzes en denkbeelden te beïnvloeden? De vraag wordt aan het eind van de veelbekeken Netflix-documentaire The Social Dilemma voorgelegd aan de geïnterviewden afkomstig uit de tech-wereld. Hun oplossingen klinken simpel: leg je telefoon weg, doe je notificaties uit, klik niet op aanbevolen video's en clickbait maar kies zelf, en: geef je kinderen nul schermtijd, hou ze weg van sociale media.
We hebben even daarvoor gezien hoe weinig bruikbaar zulke tips zijn. In een fictionele verhaallijn figureert een familie die probeert een maaltijd samen door te brengen terwijl hun telefoons in een afgesloten kluis liggen. Het lukt ze niet om het één avond vol te houden, sterker nog, al na een paar minuten breekt de jongste dochter des huizes met geweld de kluis open om haar telefoon te pakken.

In de afgelopen jaren is de mediasamenleving en daarmee ook de betekenis van mediawijsheid sterk veranderd. Welke 'wijsheid' hebben we nodig om ook de komende jaren bewust, kritisch en actief met media om te kunnen gaan? In aanloop naar de Mediawijsheid Kennisdag 2024 delen filosofen Izaak Dekker, Miriam Rasch en Cees Zweistra hun visie in een drieluik van essays. Deze editie: Miriam Rasch over autonome mediawijsheid. Rasch is filosoof en auteur van onder andere Frictie: Ethiek in tijden van dataïsme (2020) en Autonomie: een zelfhulpgids (2022).

Naar een autonome mediawijsheid

Het contrast met de adviezen van de tech-molochs is duidelijk, al blijft het in de documentaire zelf onuitgesproken. Je kunt moeilijk van individuen, laat staan jongeren, verwachten dat zij met een paar makkelijke ingrepen hun afhankelijkheid van de telefoon en alles wat daaraan vastzit verminderen. De groepsdruk kan zeer hoog zijn, zoals bij het meisje dat de kluis openbreekt om haar 'snips' te kunnen versturen.

En dat is niet per ongeluk. De techniek is zo ontworpen dat ze naadloos inspeelt op onze zwakheden, zoals behoefte aan contact en bevestiging. Als je ook nog op diezelfde telefoon cijfers of huiswerk binnenkrijgt, of als je baas verwacht dat je altijd bereikbaar bent, is het begrijpelijkerwijs haast onmogelijk om niet constant het apparaat in het oog te houden.

De grote paradox

Het wijst op wat ik de Grote Paradox van de autonomie in tijden van autonome techniek noem: op één en hetzelfde moment worden we aangesproken als 'autonome gebruiker' én wordt onze autonomie willens en wetens ondergraven. Om deze paradox te ontwarren, is een ander begrip van autonomie vereist. Een autonomie die je niet terugwerpt op jezelf en je individuele verantwoordelijkheid, zoals tips en tricks dat doen. Één die ook niet zomaar gerelativeerd of zelfs ontkend kan worden, zoals gebeurt wanneer algoritmes worden ingezet om onze keuzes te beïnvloeden of manipuleren.

Mediawijsheid vraagt bij uitstek om een vorm van autonomie. 'Wijs' omgaan met media betekent ook: dat doen als iemand die weet wat ze wil en waar ze staat, die op zichzelf durft te vertrouwen, maar zonder zich op te sluiten in een eigen bubbel of af te wenden van de ander. Hoe krijgen we dat voor elkaar?

Autonomie en wijsheid

Voor de verlichtingsfilosoof Immanuel Kant was autonomie het menselijk vermogen bij uitstek, dat wat ons tot morele wezens maakt. Hij zag het als een vermogen dat gegrond is in de rede. Het mooie is dat iedereen dit vermogen deelt (in elk geval in theorie, in de achttiende-eeuwse praktijk zat het anders). We hebben het allemaal in ons om autonoom te zijn, het komt er alleen niet altijd uit. Door omstandigheden, doordat we bang zijn om ons uit te spreken, of door gemak, luiheid, zelfverloochening.

Kants rationeel georiënteerde autonomie is een vorm van wijsheid, kun je zeggen. Maar dan wel een wijsheid die opgesloten zit, in het hoofd en in jezelf. Je reageert ermee op de buitenwereld, maar laat je zo min mogelijk door die buitenwereld raken. Daarmee schiet deze opvatting van autonomie tekort als het gaat om de omgang met de media.

Daarbij is immers ook van belang dat we emotioneel worden bespeeld en zelfs psychisch afhankelijk worden gemaakt. Media geven onze vriendschappen en relaties vorm, beïnvloeden ons zelfbeeld, brengen maatschappelijke groepen bij elkaar of spelen ze juist tegen elkaar uit. Dat vraagt om meer dan alleen rationeel nadenken. Je kunt zelfs stellen dat alleen maar zelf oordelen met zo min mogelijk invloeden van buitenaf, je eerder in het vaarwater van complotdenken doet belanden.

We kunnen meer dan we denken

Autonome mediawijsheid moet daarom meer zijn dan een goed gebruik van de rede. Toch leen ik graag Kants inzicht dat we meer kunnen dan we soms denken, maar dat dat vermogen om verschillende redenen in sluimerende staat verkeert. Bijvoorbeeld omdat we vastzitten in een disciplinerende mediaomgeving waar we zelf maar zeer ten dele vat op hebben. Het is niet het een of het ander: we kunnen heel wat én onze omgeving maakt het ons niet makkelijk dat ook te doen. Ik zie het als een democratische opvatting van wat de mens kan, die vraagt om een democratische inzet om dat mogelijk te maken.

Ook als het gaat om mediawijsheid zijn we wijzer dan we soms voorgeven. Neem de tips uit The Social Dilemma: eigenlijk weten we dat natuurlijk wel. Zelfs kinderen zijn in veel gevallen prima op de hoogte. Zoals een van de talking heads zegt: praat met je kinderen over schermtijd en je zult zien dat ze daar heel redelijke ideeën over hebben.

We weten dat het anders moet. Maar waarom lukt het dan niet?

Verschillende niveaus van weten

'Ik weet het heel goed, maar toch...' Filosoof Lisa Doeland beschrijft in Apocalypsofie deze reflex in relatie tot klimaatverandering. Ook daarvan weten we heel goed wat we zouden moeten doen, we willen dat ook doen, en lukt het toch niet. De reflex is een afweermechanisme om een pijnlijke waarheid niet onder ogen te hoeven zien, die Sigmund Freud 'loochening' heeft genoemd. Die verwijzing naar de psychoanalyse suggereert dat we hier met verschillende niveaus van weten te maken hebben. We kunnen iets op bewust niveau rationeel beseffen en zelfs onderstrepen. Terwijl het op een ander, onderbewust niveau toch niet lukt om het ons ook eigen te maken, te vertalen naar gedrag.

Dat is niet vreemd, als je bedenkt dat inspelen op onbewuste neigingen en gedragingen precies is wat de moderne media en technologie zo goed kunnen. Onderzoekers hebben beschreven hoe apps worden ontworpen om zo verslavend mogelijk te zijn en hoe algoritmes negatieve emoties uitbuiten. In de woorden van 'De Internethelden', een informatieve lessenreeks over mediawijsheid: 'Het Reflexbrein reageert op de vier G's - Genot, Gewoontes, Gevaar en de Groep.' En die vier G's gebruiken de ontwerpers van de technologieën dan ook om ons aan het scherm gekluisterd te houden.

Maar zelfs met deze kennis over hoe we bespeeld worden, lijken we er niet aan te kunnen ontsnappen. De kennis zet zich slechts met heel veel moeite om in (autonome) wijsheid. De disciplinering op onbewust niveau blijkt vaak sterker.

Vier strategieën van de tech-industrie

Het helpt om die verschillende facetten van elkaar te onderscheiden. Mediawetenschapper Joseph Turow beschrijft in The Voice Catchers vier strategieën die de tech-industrie inzet om de consument aan hun producten te binden, die ook iets kunnen vertellen over onze moeilijk te veranderen omgang met technologie:

1. De spiraal van personalisatie - marketing wordt steeds meer toegespitst op de individuele gebruiker

2. Verleidelijke surveillance - producten worden aangeprezen als gemakkelijk en comfortabel, waarvoor ze alleen wel even moeten inbreken op je privacy

3. Gewenning ('habituation') - het product wordt een onmisbaar onderdeel van het dagelijkse leven

4. Berusting ('resignation') - de tech-industrie stuurt expliciet aan op gelatenheid, 'het kan nu eenmaal niet anders'

Met elke strategie zinkt de technologische toepassing verder in het bewustzijn weg, tot we haar zonder nadenken gebruiken. Uiteindelijk leggen we ons erbij neer dat het is zoals het is en kunnen we ons niet voorstellen dat we ooit nog zonder zouden kunnen.

Turow schrijft over technologie gericht op stemherkenning, maar deze ontwikkeling is ook in andere contexten te herkennen. Bijvoorbeeld bij de inzet van technologie in het onderwijs, waar de vier strategieën allang doorlopen lijken; van de belofte van personalisatie tot de berusting dat het niet ander kan. Een belangrijke vraag is echter: heeft mediawijsheid nog wel zin als berusting is ingetreden? Of moet mediawijsheid beginnen met een omwenteling van deze vier strategieën, te beginnen bij de berusting?

Stappen richting autonome mediawijsheid

Onderdeel van berusting of gelatenheid is een gebrek aan verbeelding. 'Het kan nu eenmaal niet anders' werkt even verlammend als 'Ik weet het best, maar...'. Dan is het fijn om te bedenken dat we niet bij het begin hoeven te beginnen. We weten al heel veel en kunnen meer dan we denken. Maar daarvoor moeten we eerst de vier strategieën die Turow beschrijft omkeren. Dat is vooral een systemische opgave, maar ook een van onszelf.

De eerste stap in een autonome mediawijsheid is dan ook het doorbreken van het idee dat het niet anders kan. Dat idee is misschien vooral genesteld in een onbewust gevoel, en het is cruciaal om dat te onderkennen. Kunnen we deze berusting doorbreken en naar de oppervlakte brengen? Berusting (of 'resignatie') heeft, bekeken door de lens van autonomie, ook de betekenis van 'stoppen': the great resignation verwijst naar de beweging tijdens en vlak na de pandemie om je baan op te zeggen en iets anders te gaan doen. Het leven in te richten op eigen voorwaarden.

Zo'n weigering, een moment van frictie, die de geautomatiseerde omgang met technologie doorbreekt en dus de-automatiseert, schept de mogelijkheid voor iets nieuws. Want hoe moet het dan wel? Dan gaat het niet alleen om notificaties uitzetten en de telefoon in de tas laten zitten. Maar ook om te bekijken wat het is dat we (terug) willen en hierin autonome te keuzes maken.

Dat is gerelateerd aan de derde strategie. Welke nieuwe gewoontes, en dus gewenning, willen we aanleren? Bijvoorbeeld: aandacht en concentratie, gezamenlijk lezen, de natuur leren kennen, luisteren naar de ander. We kunnen nieuwe gewoontes oefenen, die zich op den duur zullen inkrassen tot op een onderbewust niveau.

De strategie van de verleidelijke surveillance is misschien wel het moeilijkst te doorbreken, omdat die zo sterk inspeelt op onze zwakheden. Het verlangen naar comfort en naar bescherming, beide geboden door een app die jou zowel bedient als kent. Wat kan mediawijze autonomie hiertegenover zetten? Dan gaat het denk ik om twee dingen: het leren kennen van de genoegens van het scheppen en het maken. En het kweken van zelfvertrouwen en zelfkennis. Opnieuw: een stap van het onbewuste naar het bewuste niveau.

Daarmee komen we bij de eerste strategie. Juist als we sterker in onze schoenen staan, zullen we uit de bubbel van personalisatie durven stappen. Dat kan eerst leiden tot een meer ouderwets begrepen autonomie: laat ieder zelf bedenken wat goed voor hem is. Maar het doorbreken van personalisatie vraagt er vooral om uit de bubbel van het zelf naar de ander toe te stappen, de wereld in. Hoe kun je anders weten wie je zelf bent, waar je vandaan komt of naartoe wilt? En hoe moeten we anders uit de koker van individuele verantwoordelijkheid breken, waar de techbedrijven ons in gevangen houden?

De deugd van het luisteren

Al deze stappen kunnen we zelf ondernemen, maar moeten zoals gezegd ook vertaald worden in infrastructuur. Dat gaat niet alleen over welke technologie wel of niet gebruikt wordt, waar of wanneer, maar ook over het waarom. Hoe willen we eigenlijk dat er met media om wordt gegaan? Welke vorm zou autonoom handelen aan moeten kunnen nemen? En hoe kunnen we zorgen dat de maatschappij dat dan ondersteunt? Dat is nooit alleen maar een individuele zaak. Voor het maken van een democratische vuist en voor het bepalen van de richting daarvan, heb je de ander nodig.

Dat kan op kleine schaal beginnen, bijvoorbeeld in een werk- of onderwijssituatie. Door vragen te stellen: Wat heb jij nodig om goed met media om te gaan? Wat betekent autonomie voor jou? Wat is wijsheid? Het verschil met de geïndividualiseerde aanpak van de detox - zet je notificaties uit, breng je schermtijd omlaag - is dat dit het begin is van een gesprek. Op het stellen van de vraag volgt dan ook: luisteren naar het antwoord.

Remco Pijpers brengt in Slowing social media de deugd van het luisteren naar voren, als het gaat om mediawijsheid. In plaats van steeds de nadruk te leggen op het zenden, delen, je mening te vormen en verkondigen, zou mediawijsheid ook een meer 'passieve' kant moeten onderkennen. Daarin staan luisteren, aandacht en betrokkenheid centraal. Immers, de (sociale) media sturen steeds aan op spreken, op actieve deelname, en dat is nu juist een deel van het probleem.

Twijfel, nieuwsgierigheid, een open houding zijn al een soort vormen van verzet. We weten namelijk ook minder dan we denken, hoeveel kennis en informatie we ook mogen bezitten. Wijsheid, anders dan kennis en informatie, houdt ook in: weten wat je niet weet en dat je niet alles weet. Dat je elkaar nodig hebt om tot weten te komen, dat niet-weten de bron van nieuw weten kan zijn.

We weten het best, maar...

Net zoals je voor autonomie grenzen nodig hebt - anders is er vooral sprake van richtingloze willekeur - vraagt zo'n gesprek opnieuw om een infrastructuur die het mogelijk maakt. Cynici kunnen opmerken dat dit een kip-en-ei-kwestie is: we willen tijd en ruimte scheppen om een nieuwe verhouding tot technologie vorm te geven, maar om die tijd en ruimte te krijgen moeten we eerst onze verhouding tot de technologie veranderen. Herkennen dat dit een argument van loochening en resignatie is, is een eerste stap om het te weerleggen. We zijn er al van overtuigd dat het anders moet. We hebben al de kennis hoe het anders kan. We bezitten het vermogen om het ook te doen. We weten het best, maar...

Dat 'maar' moeten we achterwege laten. Alles wat je nodig hebt is er al. Het komt er vooral op aan te beginnen.

Bronnen:

# data[].attributes.attachment_link.title
Essay - Autonome mediawijsheid in de strijd tegen tech-manipulatie, Miriam Rasch

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke 'wijsheid' hebben we in de toekomst nodig? Drie filosofen delen hun visie in een essay-reeks. Deze editie: filosoof Miriam Rasch...

# data[].attributes.headline
Artikel: Mediawijsheid leren in tijden van generatieve AI?

# data[].attributes.subject
Artikel: Mediawijsheid leren in tijden van generatieve AI?

# data[].attributes.attachment_link.title
Essay - Mediawijsheid leren in tijden van generatieve AI? Izaak Dekker

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke ‘wijsheid’ hebben we in de toekomst nodig? Drie filosofen delen hun visie in een essay-reeks. Deze editie: onderwijsfilosoof Izaak Dekker.

# data[].attributes.headline
Artikel: Is de toekomst van mediawijsheid empathie-gedreven?

# data[].attributes.subject
Artikel: Is de toekomst van mediawijsheid empathie-gedreven?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De ontwikkeling van het begrip mediawijsheid heeft door de tijd heen gelijke tred gehouden met de stand van technologische ontwikkelingen en het brede spectrum van maatschappelijke ontwikkelingen en uitdagingen waarin we staan. Dat is logisch. Media zijn immers onze toegangspoorten naar de samenleving. Daarom heeft mediawijsheid de kwaliteit van de dynamiek tussen media, onze verhouding tot die media en maatschappelijke uitdagingen steeds kritisch gevolgd. In de ontwikkeling van een blik op de toekomst van mediawijsheid is het daarom goed na te gaan waar we vandaan komen.

In de afgelopen jaren is de mediasamenleving en daarmee ook de betekenis van mediawijsheid sterk veranderd. Welke 'wijsheid' hebben we nodig om ook de komende jaren bewust, kritisch en actief met media om te kunnen gaan? In aanloop naar de Mediawijsheid Kennisdag 2024 delen filosofen Izaak Dekker, Miriam Rasch en Cees Zweistra hun visie in een drieluik van essays. Deze editie: Cees Zweistra, filosoof, schrijver en docent verbonden aan de Erasmus Universiteit en keynote spreker op de Mediawijsheid Kennisdag op 28 mei.

Het begrip mediawijsheid

De huidige definitie van mediawijsheid stamt uit 2005. In dat jaar bracht de Raad voor Cultuur een rapport uit over burgerschap in een gemedialiseerde wereld. Door een terugtredende overheid werden er nieuwe, eigen verantwoordelijkheden van burgers verwacht en het idee was dat de opkomende media van die tijd konden helpen bij het vormgeven van die verantwoordelijkheden. De 'nieuwe burger', zoals die werd genoemd, was mondig geworden en in staat z'n zaakjes zelf te regelen zonder tussenkomst van overheid, winkeliers en de gevestigde instituten van de geschreven pers. Wel was het nodig om een vorm van mediawijsheid te ontwikkelen zodat een nieuwe digitale kloof voorkomen zou kunnen worden.

Media-educatie en de digitale kloof

De oude kloof werd eind jaren '90 voorzien. In de tijd van opkomende personal computers, printers en scanners maakte men zich zorgen over een groep die snel handig zou worden in het gebruik van deze technologieën en een groep achterblijvers. Dat zou gelijke kansen op de arbeidsmarkt verstoren en daarom werd het begrip media-educatie in het leven geroepen. In het kielzog hiervan werden begin jaren 2000 verschillende initiatieven ontplooid om de digitale kloof te dichten, zoals de inrichting van zogeheten 'digitale trapvelden.' Dat waren ruimtes in wijken en dorpen waar mensen met elkaar oefenden in het gebruik van computers en printers. Als bijvangst zouden de trapvelden een bijdrage leveren aan de sociale cohesie in een wijk of dorp.

Mediawijsheid en de nieuwe digitale kloof

Media-educatie had min of meer de status van een rijbewijs. Je moest kunnen omgaan met computers zoals je een auto bestuurt. Mediawijsheid gaat echter verder. Het is niet per se wijsheid in een klassieke, aristotelische zin. Dat is een soort trial-and-error route naar het juiste midden tussen twee extremen met als doel het bereiken van menselijk geluk. Mediawijsheid in z'n oorspronkelijke vorm is instrumenteler. Het betreft een combinatie van kennis, vaardigheden en de juiste mentaliteit met het doel burgers klaar te stomen om hun rol te pakken in partnerschap met de beschikbare media. Zo zou de nieuwe kloof die in 2005 werd voorzien worden voorkomen. De kloof tussen kansarme mediaconsumenten en actieve gebruikers en producenten van media.

2005: Online media als partners

De opvatting van mediawijsheid in 2005 ging ervan uit dat mensen en media min of meer gelijkwaardige partners zijn. De media zijn er en de kansen liggen voor het oprapen. Wat vervolgens nodig is om die kansen te benutten, is een vorm van wijsheid. Er werd in 2005 gesproken over het scheppen van onszelf via webpagina's en het bouwen van virtuele gemeenschappen zoals je praat over het bouwen van een huis met behulp van stenen, cement en hout. In het toenmalige tijdsgewricht is dat te begrijpen.

'Ongeveer 20% van de bevolking had in 2005 nog nooit gebruik gemaakt van internet en de rest 'ooit wel eens"

Ongeveer 20% van de bevolking had in 2005 nog nooit gebruik gemaakt van internet en de rest 'ooit wel eens.' Het was nog maar zeer de vraag of het ons zou lukken de kansen te benutten van online media, toen nog een ontwikkeling in opkomst. Inmiddels is de situatie anders en met dat veranderende klimaat is de effectieve toepassing van mediawijsheid sinds 2005 veranderd. Dat ligt voor de hand als je kijkt naar de technologische ontwikkelingen sindsdien.

Het einde van het partnerschap

In 2022 gebruikte 89,5% van de bevolking het internet dagelijks en vrijwel iedereen gebruikt een of meer van de online socialemedia-toepassingen die in 2005 nog helemaal niet bestonden. En als we dat ooit al zijn geweest, zijn we inmiddels niet langer gelijkwaardige partners.

'Wij zijn geen gebruikers, maar de grondstof. Wij zijn niet het doel, maar het middel'

Veel mensen zijn inmiddels problematisch verslaafd aan verschillende internettoepassingen. Een nog grotere groep is misschien niet verslaafd, maar wel ongelukkiger door hun vele gebruik van sociale media. Dat we er desondanks niet mee kunnen of willen stoppen is te wijten aan de vele verslavingsmechanismen die zijn ingebouwd in Netflix of TikTok. De verslavingsmechanismen zijn niet toevallig, maar bewust onderdeel van de commerciële architectuur van online media, waarmee een nieuw stadium in het kapitalisme is aangebroken dat door de Amerikaanse auteur Zoshanna Zuboff is omschreven als 'surveillance capitalism' (Zuboff, 2019). In dit economische paradigma zijn wij geen gebruikers, maar de grondstof. Wij zijn niet het doel, maar het middel.

Verschuivingen in de toepassing van het begrip mediawijsheid

De feitelijke toepassing van mediawijsheid is daarom sinds 2005 ingrijpend veranderd en in lijn gebracht met de veranderde machtsverhouding in onze relatie tot online media.

De vraag is tegenwoordig niet meer hoe we met online media vorm kunnen geven aan ons burgerschap, maar vooral hoe we kunnen omgaan met de media zelf. Dat zijn immers niet langer vanzelfsprekende partners, maar in toenemende mate juist obstakels die in de weg staan van het leiden van een gelukkig leven. En daar zit een tweede verschuiving in de toepassing van mediawijsheid sinds 2005. Van de vraag hoe media kunnen helpen bij het vormgeven van ons burgerschap in de samenleving, is mediawijsheid inmiddels vooral gericht op de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat media gunstig uitpakken voor ons. Het idee is namelijk dat media ons gelukkiger kunnen maken, gezond houden of helpen bij het vinden van een prettige baan. Maar dan wel als we voldoende mediawijsheid hebben.

'Het idee is dat media ons gelukkiger kunnen maken, gezond houden of helpen bij het vinden van een prettige baan. Maar dan wel als we voldoende mediawijsheid hebben'

In deze opvatting ligt minder de nadruk op de vraag hoe je met de media om je heen actief verantwoordelijkheid kunt nemen. Voor anderen, voor de online wereld en ook de wereld daarbuiten. In dat opzicht ligt het accent minder op burgerschap en meer op een vorm van verantwoord consumeren - de zoektocht naar een 'digitale balans.'

Echter tekenen zich nu ook de contouren af van een nieuwe invalshoek op mediawijsheid.

De toekomst van mediawijsheid

Na de focus op het zoeken naar een 'digitale balans' is er 'een laag bij gekomen'. Daarin is de vraag aan de orde hoe we met ons mediagebruik (positieve) impact kunnen hebben op anderen en de wereld waarin we staan. In zekere zin is de vraag naar burgerschap in relatie tot media daarmee terug op de agenda van mediawijsheid.

Dat is een ontwikkeling die past bij de actuele uitdagingen waar sociale media ons voor plaatsen, maar ook bij de opstapeling van maatschappelijke crises. Die vragen immers om burgers die zich maatschappelijk bewust en geëngageerd opstellen, waarbij we media kritisch kunnen en moeten bevragen op de wijze waarop zij helpen bij het ontwikkelen van de houding en attitude die daarbij past. Media zijn immers niet bedoeld om ons in onszelf op te sluiten, maar juist om te bemiddelen bij het contact met de wereld waarin we staan.

Tegen de achtergrond van de al ingezette beweging van mediawijsheid anno nu wil ik daarom een aantal lijnen voorstellen waarbinnen de toekomstige ontwikkeling van mediawijsheid zich verder zou kunnen gaan concretiseren.

Mediawijsheid kan meer dan nu het geval is ketengericht zijn, meer holistisch in de benadering van media, en meer kritisch wat betreft het doel van mediawijsheid. De invulling van deze aandachtsgebieden zal uitmonden in een schets van wat het zou kunnen betekenen om burger te zijn in de gemedialiseerde wereld van vandaag.

'Mediawijsheid kan meer dan nu het geval is ketengericht zijn, meer holistisch in de benadering van media, en meer kritisch wat betreft het doel van mediawijsheid'

Ketenbenadering

In de eerste plaats ligt het accent bij mediawijsheid nu te veel op de competenties die het individu moet hebben om het beste te maken van de media in zijn omgeving. Dat is een te zware eis in het licht van de verstoorde machtsbalans. Er bestaat verschil van inzicht over de precieze verslavingskracht van sociale media, maar dat die verslaving er is staat niet echt ter discussie. Mediawijsheid kan daarom niet alleen gaan over gebruikers, maar moet de hele keten beslaan van ontwikkelaars, beleidsmakers en politici die betrokken zijn bij keuzes rond ontwikkeling en toepassing van media.

In het ontwerp worden immers keuzes gemaakt voor toepassing van verslavingsmechanismen waar geen enkele notie van individuele wijsheid tegenop kan. In de toepassing en het beleid rond media op scholen en breder in de samenleving moet voorts rekening worden gehouden met de kennis die we nu hebben over verslaving rond media, maar ook met de overige negatieve invloeden van media-gebruik waar inmiddels veel meer kennis over beschikbaar is. Dat brengt me bij een tweede aandachtsgebied.

Holistische benadering van media

In de praktijk van mediawijsheid gaat het vooral over onze relatie tot nieuwe online media. Tegelijk is er steeds meer bekend over de schade van nieuwe media en de vergeten waarde van oude, low-tech en offline media. Een meer holistische benadering van het begrip media houdt daar rekening mee. Zo weten we inmiddels dat het lezen van boeken meer is dan een elitaire hobby die is overgenomen door streamingdiensten zoals Netflix. Het lezen is een vaardigheid die we ontwikkelen door te lezen, en wanneer we dat afleren missen we niet alleen plezier, maar ook een werkplaats voor het aanleren van empathische vaardigheden en het doorgronden van complexiteit.

Datzelfde geldt voor het fysieke gesprek. Ook dat is geen medium dat in verbeterde vorm is overgenomen door whatsapp, maar een vaardigheid die we aanleren door de confrontatie aan te gaan met fricties. Die komen we tegen in fysieke situaties waar we controle uit handen hebben gegeven. Door de confrontatie met fricties aan te gaan leren we het aan om buiten ons eigen perspectief te stappen. Spreken met anderen is net als lezen een cruciale empathische basisvaardigheid.

'Het herwaarderen van oude, low-tech media kan soms juist innovatief zijn'

Low-tech, maar innovatief

Een holistische opvatting van mediawijsheid doet daarom ook een poging alternatieve praktijken te ontwikkelen en de waarde daarvan te articuleren. In sommige gevallen kan dat neerkomen op het herwaarderen van oude low-tech media. Dat is niet eenvoudig. Het dogma dat technologische innovatie gelijk staat aan vooruitgang zit diep in de samenleving verankerd. Tegelijk kan het soms juist innovatief zijn om op je schreden terug te keren.

Anderzijds is het evengoed een noodzakelijk onderdeel van een holistische benadering om te zoeken naar een visie van waaruit een relatie ontwikkeld kan worden tot nieuwe media. In die visie zou de vraag centraal kunnen staan hoe we met de media van vandaag vorm kunnen geven aan verantwoordelijk burgerschap, aan de zorg voor het netwerk waar we als mensen onderdeel van zijn.

Dit raakt aan de meer kritische ambitie die mediawijsheid zou kunnen hebben.

Kritische mediawijsheid

Mediawijsheid beweegt zich meer in de richting van de kritische vraag op welke manier we met de media die we hebben een positieve bijdrage kunnen leveren aan de wereld waarin we staan. Dat is een positieve tendens.

We kunnen immers een goede balans hebben in de totale hoeveelheid mediagebruik en toch alleen maar kanalen volgen van finfluencers die ons uitleggen hoe we in vijf stappen een Lamborghini kunnen kopen. Of we geven invulling aan onze maatschappelijke betrokkenheid door het volgen van de kanalen van complotdenkers die vraagtekens hebben bij de klimaatwetenschap. Dat is geen goede ontwikkeling. Media moeten ons juist helpen onze verantwoordelijkheid op te nemen voor de wereld waarin we nu staan. Vanuit die ambitie kunnen we de lat bij de kritische benadering van de media van vandaag hoger leggen en de vraag stellen in hoeverre die media ons bij die opgave helpen.

Kwaliteit van gebruikte media

Dat vraagt dat we maatstaven ontwikkelen om kritisch te zijn op de inhoud van ons mediagebruik. Niet alleen de intensiteit of duur van mediagebruik moet onderwerp van discussie kunnen zijn, ook de kwaliteit ervan. Dat vraagt ambitie en durf in het formuleren van de kaders voor wat het betekent een geëngageerd burger te zijn in de wereld van vandaag. Uiteindelijk is vooral dat waar de discussie rond de toekomst van mediawijsheid over zou moeten gaan. Want hoe belangrijk het ook is dat wijzelf gelukkig zijn, we leven niet alleen voor onszelf, maar zijn onderdeel van een menselijke politieke gemeenschap en een niet-menselijke gemeenschap van dieren, planten en technologieën.

'In het burgerschap van de toekomst zou empathie centraal moeten staan'

Een notie van burgerschap in 2023 zou kunnen gaan over de vraag hoe we onszelf onderdeel kunnen maken van een netwerk en moet daarom meer omvatten dan de loutere zorg voor ons persoonlijk geluk. Burgerschap zou ook betrekking moeten hebben op verantwoordelijkheid en de zorg voor iets anders dan onszelf. Anders gezegd: in het burgerschap van de toekomst zou empathie centraal moeten staan.

Empathie en nieuw mediaburgerschap

Een nieuwe notie van ketengericht empathisch-gedreven mediaburgerschap kan de recent ingezette ontwikkeling van mediawijsheid concrete handen en voeten geven.

In 2005 betekende burgerschap zelfredzaamheid. In de samenleving van nu weten we onszelf prima te redden, geholpen door de architectuur van online media, maar tegelijk ervaren we dat de samenleving polariseert, groeit de eenzaamheid en wordt meer dan ooit een beroep gedaan op onze verantwoordelijkheid voor de vele crisissen die we het hoofd te bieden hebben. Verantwoordelijkheid gaat niet alleen over eigen verantwoordelijkheid, over zelfredzaamheid, maar juist ook over onze zorg voor iets anders dan onszelf. Verantwoordelijkheid en empathie liggen in dat opzicht in elkaars verlengde. Alleen wanneer we in staat zijn een ander perspectief dan dat van onszelf in te nemen, kan ons verantwoordelijkheidsgevoel voor dat andere groeien.

In de omgang met online media zou daarom de vraag centraal moeten staan hoe we vorm kunnen geven aan empathische vaardigheden binnen een technologische architectuur die deze vaardigheden juist onder druk zet.

Empathie-gedreven mediawijsheid

Nieuwe mediawijsheid moet tegen de maatschappelijke stroom inroeien vanuit een visie op de vraag hoe gebruikers én de keten rond online media met elkaar kunnen vormgeven aan empathisch-gedreven burgerschap in het netwerk van de samenleving. Vanuit die visie ontstaat een gerichte invalshoek van waaruit de keten rond online media en ons mediagebruik kritisch kan worden gevolgd. De maatstaf daarbij is telkens de vraag in welke mate de mediaketen, media zelf en ons individuele mediagebruik helpen of juist afbreuk doen aan het vormgeven van empathisch-gedreven mediaburgerschap, aan het kunnen nemen van de verantwoordelijkheden die we hebben voor het netwerk waar we onderdeel van zijn.

In het onderzoek naar mogelijkheden om online pro-sociaal gedrag (upstandergedrag) te stimuleren wordt al een grote stap in deze richting gezet. Tegelijk is het mitigeren van de negatieve aspecten van online media een kant van de medaille. De kritische begeleiding van online media omvat ook dat we ons afvragen hoe deze media ons nu en in de toekomst actief kunnen helpen bij het adresseren van de grote vraagstukken waar de samenleving voor staat. Het betrokken zijn op iets anders dan onszelf, op medemensen nu en in de toekomst en niet in de laatste plaats onze verantwoordelijke voor niet-mensen, is onderdeel van het empathisch-potentieel dat gerealiseerd zou moeten worden met de hulp van media. Met beloften in deze richting zijn de grote media immers onze wereld binnengekomen en op die belofte moeten we ze steeds kritischer volgen en steeds strenger afrekenen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Essay - Is de toekomst van mediawijsheid empathie-gedreven? Cees Zweistra

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke 'wijsheid' hebben we nodig om ook de komende jaren bewust, kritisch en actief met media om te kunnen gaan? Drie filosofen delen hun visie in een drieluik van essays

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Stappenplan

|

Digitale geletterdheid

|

po

vo

Scholen zijn mikpunt van roddelaccounts op TikTok, op grote schaal zo lijkt het. Via anonieme accounts, die veelal de naam Gossip Girl bevatten, worden leerlingen opgeroepen roddels te melden over leerlingen en leraren die al dan niet bij naam of initialen worden genoemd. De namen van de roddelaars staan er niet bij, omdat de beheerder de roddels een-op-een anoniem doorzet. Wat kunnen scholen doen? In dit artikel geven Kennisnet en de VO-raad meer context, adviezen en een actieplan om roddelaccounts tegen te gaan.

Wat is Gossip Girl?

Scholen hebben vaker te maken met digitale incidenten. Momenteel hebben meerdere scholen te maken met zogenaamde Gossip Girl-accounts. Roddels maar ook compromitterende beelden van leerlingen (of docenten) worden online verspreid. Dit kan enorme impact hebben. Het kan gevoelens van onveiligheid oproepen, het leerproces belemmeren, sociale problemen geven of psychisch lijden tot gevolg hebben.

Aan het publiceren en reageren kunnen allerlei motieven ten grondslag liggen. Variërend van pesten en wraak nemen tot gewoon lol trappen. Vaak zijn er helemaal geen aanwijsbare motieven voor het verzenden of doorzenden; het kan ook onnadenkend of reflexmatig gebeuren. De gevolgen zijn er niet minder om.

Een roddel op internet is akelig, pijnlijk en kwetsend. De Gossip Girl-roddelaccounts op TikTok en de razendsnelle verspreiding ervan kunnen als een overweldigende vloedgolf worden ervaren. Des te belangrijker dat:

privacy-inbreuken en onrechtmatige uitingen zo snel mogelijk offline gaan;

ook roddels en onwaarheden via TikTok en andere platforms van sociale media verdwijnen;

dergelijke content niet opnieuw online komt;

er blijvende aandacht is voor preventie; voer het gesprek met leerlingen over (digitale) omgangsnormen, hoe goed met elkaar om te gaan (en het belang hiervan) en hoe sociale media veiliger kunnen.

Context doet ertoe

Hoe je Gossip Girl- en vergelijkbare accounts goed aanpakt, luistert nauw. Waar het in de ene situatie verstandig is om alle ouders en leerlingen een brief te sturen, kan een brief of een mediaoptreden van de rector in een andere situatie juist olie op het digitale vuur gooien - nog meer leerlingen die op het idee komen een roddel te posten, nog meer leerlingen die besluiten eens te kijken te zien over wie er roddels rondgaan.

Bovendien hóéft een account over school op sociale media niet vervelend zijn. Zoals de schoolkrant grappen over leraren kan bevatten die op het randje zitten, maar waar leraren zelf hartelijk om kunnen lachen, zo kan een TikTok-account ook humor bevatten waar de school, vanuit een pedagogisch perspectief, toch ruimte voor wil laten.

Verder kan de school gossip niet alleen aanpakken. Het is de verantwoordelijkheid van, in dit geval, school, ouders, TikTok en uiteraard de leerlingen zelf.

Sowieso kan de school wijsheid putten uit de ervaringen van leerlingen zelf. Maak bespreekbaar wat ze meemaken op sociale media. Niet alleen na incidenten, juist niet. Alles wat ze meemaken op Tik Tok en andere sociale media leent zich voor een open dialoog waarin de leraar vooral luistert. Vraag ze waar in hun ogen de grens ligt op sociale media - wat is acceptabel, wat niet? Wat vinden zij een positieve ervaring, hoe dragen zij daaraan bij, en wanneer is het niet leuk meer?

Context doet er hoe dan ook toe, ook wanneer zaken digitaal uit de lopen. Daar gaan onderstaande adviezen over. Er is niet één stappenplan dat passend is voor elke school. Toch hebben we belangrijke aandachtspunten op een rij gezet. Het 'actieplan' is gebaseerd op twee eerdere publicaties:

Actieplan om roddelaccounts tegen te gaan

De nummering van het onderstaande overzicht geeft prioriteiten aan. Het is dus beslist niet zo dat elke stap eerst helemaal afgemaakt moet worden voor aan de volgende stap kan worden begonnen. Sommige stappen kunnen ook naast elkaar worden uitgevoerd, zeker bij ernstige incidenten.

De melding over een roddelaccount van de school komt binnen (bij de directie, de privacy-officer, of het incidententeam). Het kan om een account met grappen gaan, misplaatst of niet, die kant noch wal raken.

Beoordeel de ernst en vertel de melder wat je gaat doen.

Sta erbij stil dat niet alleen leerlingen, maar ook leraren en schoolleiders slachtoffer kunnen zijn.

Verzamel zo veel mogelijk informatie over het account en de berichten die erop zijn geplaatst.

Is er geen incident maar heb je wel het vermoeden dat er roddelaccounts zijn, dan kan de privacy-officer ook zelf TikTok-accounts nagaan. Zoek bijvoorbeeld op #gossipgirl in combinatie met de naam van je school of een verbastering daarvan. Waak er wel voor om leerlingen te 'bespioneren'; dat kan averechts werken.

Leg alle gegevens vast, zoals beschreven in het Algemeen Veiligheidsplan van de school.

Maak screenshots met de naam van het account en de mensen die het verder verspreiden erin. Zie ook internetsporen.nl over het veiligstellen van internetsporen.

Roddelen is niet strafbaar, ook niet als dat op internet gebeurt. Maar de kans bestaat wel degelijk dat er teksten of beelden worden gedeeld die maken dat er wel van een strafbaar feit sprake is (zie zo nodig het overzicht van strafbare feiten in het onderwijs). Je kunt bijvoorbeeld denken aan smaad en laster.

Ga door naar stap 4 (niet strafbaar), 5 (mogelijk strafbaar) of 6 (strafbaar).

De roddelaccounts op TikTok zijn doorgaans anoniem. Is de beheerder toch bekend, leg de feiten voor, en tref zo nodig sancties.

Denk vooraf na over welke sancties. Kies straffen/berispingen die passen bij je sanctiebeleid. Kijk voor ideeën hierover naar de sanctieladder van School en Veiligheid.

Regel nazorg, samen met de mentor of de vertrouwenspersoon (of beiden).

Registreer het incident (conform het Algemeen Veiligheidsplan van jouw school).

Doe eventueel een melding bij de politie.

Ook degenen over wie geen roddels op TikTok rondgaan, kunnen bang zijn dat ze weldra wel aan de beurt zijn. Denk na over de zorg voor hen die zich misschien nog niet melden maar wel in angst leven. Dit punt geldt uiteraard ook bij de stappen 5 en 6.

Ga door naar stap 7.

Bij twijfel kun je de situatie altijd voorleggen aan de politie. Wees daarbij zo feitelijk mogelijk. Is er sprake van een strafbaar feit, ga door naar stap 6. Is daar geen sprake van, zie stap 4.

Heb je nog geen vast contact bij de politie, neem dan contact op via meldknop.nl.

De politie kan de zaak onderzoeken.

Daarna beslist de politie wat er met de zaak gedaan wordt.

Zorg hoe dan ook voor een goed contact met de politie, bijvoorbeeld via de wijkagent. Je kunt elkaar bij een volgend incident dan snel vinden.

Ga door naar stap 7.

Als de school het slachtoffer is:

De directie doet aangifte bij de politie.

Spreek met de politie af hoe je geïnformeerd kan blijven.

Als een leerling het slachtoffer is:

Overleg met de ouders van de gedupeerde leerling of zij willen dat er aangifte wordt gedaan. Zowel de school als de ouders kunnen aangifte doen.

Heb speciale aandacht voor kinderen en/van ouders die de Nederlandse taal niet goed machtig zijn.

Spreek af hoe iedereen geïnformeerd blijft.

Regel nazorg, samen met de mentor of de vertrouwenspersoon (of beide).

Als een medewerker het slachtoffer is:

Overleg met het gedupeerde personeelslid over het al of niet doen van aangifte. Zowel de school als het personeelslid zelf kunnen aangifte doen.

Spreek af hoe iedereen geïnformeerd blijft.

Een roddelaccount kan op TikTok als volgt worden gemeld:

Tik rechtsonder op Profiel.

Tik op het 3-lijnenpictogram rechtsboven.

Tik op Instellingen en privacy.

Tik op Een probleem melden en selecteer een onderwerp.

Volg de stappen in de app om het probleem op te lossen. Helaas weet je niet zeker of het account meteen wordt weggehaald.

Wat doet TikTok zelf tegen roddelaccounts?

TikTok geeft aan dat als scholen, leraren of scholieren gossip-accounts of -video's melden (of als het bedrijf ze zelf proactief tegenkomt tijdens moderatie), ze de melding zo snel mogelijk onderzoeken. Ook ondernemen de moderatoren van TikTok actie, afhankelijk van de aard van de overtreding. "Het is heel belangrijk dat scholen dit doen en blijven doen inclusief zo veel mogelijk details", aldus een woordvoerder. "Denk aan verwijdering van de video, schorsing van het account en/of verwijdering van het account. Onze moderatieteams gebruiken de signalen uit deze verwijderde content om in de toekomst sneller en effectiever deze content te herkennen en te verwijderen."

Het 'Hulpcentrum' van TikTok heeft meer informatie over online veiligheid.

Gaat het niet om roddels maar om compromitterende beelden, kijk dan op stappenplansexting.nl en neem contact op met helpwanted.nl. Helpwanted.nl is, zoals dat heet, 'trusted flagger': meldingen van dit steunpunt worden met voorrang behandeld, ook door TikTok.

Wees alert op schadelijke socialemediaberichten in de uren nadat een roddelaccount is verwijderd. Onder een iets andere naam kan zo'n account terugkomen, nadat het oorspronkelijke account is verwijderd.

Reageer niet op het bericht zelf, niet opvliegend, niet boos, helemaal niet. Dat kan de anonieme pesters stimuleren om juist door te gaan.

Zijn er behalve roddels en/of laster ook compromitterende berichten of beelden gepubliceerd en zijn deze op de telefoons of computers van de leerlingen terechtgekomen? Vraag dan (via de gebruikelijke communicatiekanalen, zoals de nieuwsbrief, in de klas of via ouders) om die niet door te sturen en meteen te wissen. Leg uit waarom dat belangrijk is.

Vraag ook aan alle medewerkers om compromitterende berichten of beelden niet te delen op sociale media.

Licht zo snel mogelijk alle betrokkenen in: leraren, leerlingen en ouders.

Houd rekening met personen die niet digitaal vaardig zijn en/of niet bekend zijn met TikTok.

Vertel alles wat op dit moment bekend is.

Zeg dat er zo snel mogelijk aanvullende informatie volgt als die er is.

Vertel wat de volgende stappen zullen zijn.

Meld elk incident direct bij de privacy-officer van de school.

Is zo'n functionaris er nog niet? Wijs iemand aan, op school of vanuit het bestuur. Zorg dat incidenten op een centrale plaats verzameld en bewaard worden.

Als leerlingen, leraren en schoolleiders het Gossip Girl-account snel melden, vergroot dit de kans om de herkomst van het bericht te achterhalen.

Als de zaak is opgelost, of in een ander stadium is beland, licht dan de leraren, leerlingen en ouders opnieuw in.

Los van het incident is het van belang met ouders en verzorgers in gesprek te blijven over sociale veiligheid en digitale technologie. De roddelaccounts op TikTok zijn helaas niet de enige uitwassen, meer dingen gaan mis waarvan ouders niet altijd op de hoogte zijn. Bij Netwerk Mediawijsheid zijn tal van organisaties aangesloten, die kunnen worden geboekt om een ouderavond te verzorgen.

Blijf ouders en leerlingen wijzen op de mogelijkheid om met de vertrouwenspersoon en/of mentor contact op te nemen over veiligheid op sociale media.

Als de rust is weergekeerd, evalueer dan hoe de zaak is afgehandeld.

Hebben de protocollen en maatregelen goed gewerkt?

Is er nog geen rampenplan voor socialemedia-incidenten, stel dat dan alsnog op. Lees als hulpmiddel hierbij bijvoorbeeld hoofdstuk 10 uit de brochure Sociale media en medewerkers: omgaan met valkuilen.

Bepaal hoe het de volgende keer beter kan (beleid bijstellen, richtlijnen wijzigen, protocollen aanscherpen, et cetera).

Preventie van gossip-acties

# data[].attributes.attachment_link.title
Gossip Girl-accounts op TikTok: adviezen voor scholen - Kennisnet

# data[].attributes.attachment_link.description
Bescherm jezelf als school tegen 'Gossip Girl'-roddels op TikTok met een gedetailleerd actieplan en preventieve gesprekken over digitale veiligheid.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Media zoals kranten en televisie kunnen misleiden en de werkelijkheid kleuren. Ook op internet zijn gekleurde of (bewust) gemanipuleerde berichten te vinden, zoals op sociale media of nieuwswebsites.

Mediawijs zijn betekent onder andere: begrijpen hoe media de werkelijkheid weergeven, om op basis daarvan een bewust oordeel te kunnen vormen. Waar moet je op letten en welke invloed heb je zelf?

Hoe kunnen mediaberichten invloed hebben?

Mediaberichten kunnen sturend - of zelfs leidend - worden. De publieke opinie wordt dan bepaald door de manier waarop nieuws wordt gebracht, zowel qua inhoud als vorm. Het is belangrijk om je te verdiepen in de verscheidenheid aan opvattingen en de manier waarop je berichten interpreteert. Hiervoor is mediawijsheid extra belangrijk.

Mediaberichten hebben invloed door de informatie die wordt gegeven, maar ook door hoe die wordt gegeven: wat is de toon van het bericht? Op welke plek en welk moment is het bericht gemaakt en geplaatst? Ook heeft een mediabericht een grotere invloed, wanneer het vaak wordt gedeeld. Als een bericht massaal wordt overgenomen door andere media is er sprake van een mediahype. De factoren die meespelen in de manier waarop mediamakers de actualiteit interpreteren en presenteren, noemen we ook wel medialogica.

" Het programma Medialogica van omroep HUMAN onderzoekt dit verschil tussen beeld en werkelijkheid.

Media geven de werkelijkheid weer vanuit een bepaald perspectief. Mediaberichten zijn gemaakt door iemand met een bepaald belang of wereldbeeld. Het lijkt daarom praktisch onmogelijk om berichten volledig objectief te formuleren. Vaak is het perspectief duidelijk, zoals bij een reclamefilmpje waarbij je weet dat de maker iets wil verkopen. Maar niet altijd. Iedereen kan dingen op internet zetten en daarbij is het vaak niet duidelijk vanuit welk oogpunt het is geplaatst.

" Oprichter van De Correspondent Rob Wijnberg legt in dit artikel uit waarom objectieve journalistiek niet alleen onmogelijk, maar ook erg onwenselijk is.

Waar moet je op letten?

Stel jezelf altijd de volgende vragen wanneer je een bericht in de media ziet of leest:

Wie biedt deze informatie aan? Welke belangen heeft deze persoon / organisatie?

Wat is de specifieke boodschap? Hoe hangt die samen met de belangen van de aanbieder?

Voor wie is deze boodschap bedoeld?

Klopt de informatie? Controleer altijd door meerdere bronnen te gebruiken, zoals een andere website, een boek of sociale media

Is er sprake van een filter bubbel?

Leer ook kinderen om een kritische houding te ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van nepnieuws en kritisch kijken naar beelden. Een paar tips:

Welke informatie deel je zelf?

Tegenwoordig zijn wij allemaal mediamakers. Met elke blog, vlog, tweet of like maak je iets. Als je gruwelijke beelden deelt, ben jij dan ook verantwoordelijk? Je hebt het artikel niet geschreven en ook de video of foto niet gemaakt. Maar toch publiceer je een verhaal, een reactie of een update, simpelweg door te klikken. Wat is je eigen verantwoordelijkheid hierin?

Na de moord op journalist Peter R. de Vries werden bijvoorbeeld al snel filmpjes en video's van de aanslag verspreid via social media. Dit zorgde voor veel, digitale, ophef.

Dit fenomeen is niet nieuw. In 2014 al schreef journalist James Ball het artikel Denk voordat je klikt n.a.v. een gruwelijke filmpje van de onthoofding van een Britse journalist door terreurbeweging IS. Journalisten moeten nieuws brengen, dat is hun taak, en zij kiezen er daarom voor om dergelijke materiaal online te plaatsen.

Maar waarom wil je als burger zo'n filmpje zien? Welke beweegredenen heb je om te klikken? Snap je de oorlog in Syrië beter na afloop? Ball sluit zijn betoog af met de oproep om alleen goede content met elkaar te delen. Dat geeft burgers macht om een statement te maken.

Veelgestelde vragen over media(wijsheid) en journalistiek

Wat is persvrijheid precies?

Hoe komt dit?

Hoe werkt de filterbubbel?

Hoe ontstaat gekleurde informatie?

Is het waar dat Google mijn zoekresultaten beïnvloedt?

Wat is een voorbeeld van misleidend nieuws?

Is er lesmateriaal om nieuws te leren beoordelen?

Wat is context collapse?

Meer weten?

Deze organisaties helpen je op weg:

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe kunnen media de werkelijkheid kleuren?

# data[].attributes.attachment_link.description
Media kunnen misleiden en de werkelijkheid kleuren. Ook op internet is gekleurde of zelfs (bewust) gemanipuleerde informatie te vinden.

# data[].attributes.headline
Podcast: Mediawijsheid in het klaslokaal

# data[].attributes.subject
Podcast: Mediawijsheid in het klaslokaal

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In deze podcast praat ik met Denise Brilman over mediawijsheid in het klaslokaal. Denise noemt zichzelf educatief technoloog en is bekend als winnaar van een eerdere editie van de Media & Onderwijsprijs van Beeld en Geluid, met de Minecraft Menselijk lichaam escaperoom. We gaan het hebben over digitaal burgerschap. Wat het is, waarom het belangrijk is om mee aan de slag te gaan en hoe je dat praktisch kunt doen in de klas.

Check zeker ook de bronnen en linkjes die voorbijkwamen in ons gesprek:

Deze podcast serie maak ik in samenwerking met Beeld en Geluid Onderwijs en LessonUp. Beeld en geluid beheert één van de grootste archieven ter wereld als het gaat om media en is natuurlijk bekend van het prachtige museum in Hilversum. In de aanloop naar de uitreiking van de media en onderwijsprijs 2023 hebben we meer van dit soort Tjipcastshorts gemaakt. Deze vind je op de website van Beeld & Geluid. Daar vind je ook het inschrijfformulier als je mee wilt doen. Ben jij de volgende winnaar? Doe mee!

# data[].attributes.attachment_link.title
Mediawijsheid in het klaslokaal. Met Denise Brilman

# data[].attributes.attachment_link.description
In deze podcast praat ik met Denise Brilman over mediawijsheid in het klaslokaal. Denise noemt zichzelf educatief technoloog en is bekend als winnaar van een eerdere editie van de Media & Onderwijsprijs van Beeld en Geluid, met de Minecraft Menselijk lichaam escaperoom. We gaan het hebben over digitaal burgerschap.

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to Netwerk Mediawijsheid on Spotify. Meer info op netwerkmediawijsheid.nl

# data[].attributes.attachment_link.title
Het succes en de gevaren van social platform TikTok. Over schermverslaving, mediawijsheid, kennis delen en dopamine met Joey Scheufler

# data[].attributes.attachment_link.title
Mediawijsheid: met co-creatie bereik je het meest! Met Nienke Hielkema, Maartje van Ierland en Kelly Westerhuis.

# data[].attributes.body
Dit is een 2-delige serie over privacy op social media. Geschikt voor de bovenbouw.

Danny vroeg samen met Jiami Jongejan en Zoey Ivory hun social media-data op bij negen bedrijven. Alleen al aan tekst kwamen er 3 miljoen pagina's binnen.

Danny ging samen met Zoey Ivory en Jiami Jongejan onderzoeken hoeveel social media bedrijven zoals Facebook, Instagram, Netflix, Snapchat, Spotify, Tinder, Twitter, Whatsapp en Google. Want wat weten grote techbedrijven zoals Snapchat, Instagram, Whatsapp en Tinder eigenlijk allemaal van ons? En waar worden die gegevens allemaal voor gebruikt? NOS Stories gaat op zoek naar de waarheid over jouw privacy op social media.

# data[].attributes.attachment_link.title
De waarheid over jouw PRIVACY op SOCIAL MEDIA met Jiami en Zoey Ivory | 1/2

# data[].attributes.attachment_link.description
Edulab ROC van Twente, Versie 2, Juni 2023

# data[].attributes.headline
In gesprek over mediawijze filmpjes, stellingen en eigen ervaringen.

# data[].attributes.subject
In gesprek over mediawijze filmpjes, stellingen en eigen ervaringen.

# data[].attributes.body
Op onze school gaan wij gedurende het schooljaar met leerlingen in gesprek over mediawijsheid. We maken hier eens in de 2 weken tijd voor op ons rooster, als SOVA-les.

Soms bedenken we zelf een stelling, bijvoorbeeld n.a.v. een item in het jeugdjournaal. Een andere keer laten we leerlingen met een stelling of ervaring komen die we met elkaar bespreken. Ook gebruiken we vaak filmpjes van hoe?zo!mediawijs.

Het klassengesprek richten we vaak in d.m.v. de placemat werkvorm, waarin leerlingen in groepjes hun mening opschrijven en met elkaar bespreken.

# data[].attributes.headline
Artikel: 10 tips om online upstander-gedrag te stimuleren

# data[].attributes.subject
Artikel: 10 tips om online upstander-gedrag te stimuleren

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Online shaming, canceling, intimidatie, discriminatie of haat... Wanneer iemand online te maken krijgt met kwetsend gedrag, zijn er meestal omstanders die getuige zijn van de situatie. Zij kunnen een groot verschil maken door als upstander in actie te komen. Bijvoorbeeld door zich uit te spreken tegen het gedrag, het slachtoffer te steunen of melding te maken. Maar vaak doen we niks, en negeren we het gedrag. Hoe kunnen we toch als upstander in actie komen? Waarom is dat belangrijk? En wat kun jij doen om upstander-gedrag bij jezelf en anderen te stimuleren?
Bitescience dook in het wetenschappelijke onderzoek hiernaar en zocht het voor je uit. De meeste inzichten die in deze Bitefile beschreven staan zijn gebaseerd op onderzoek naar omstanders van online pestgedrag.

In opdracht van Netwerk Mediawijsheid analyseert Bitescience het meest recente en relevante wetenschappelijke onderzoek naar mediawijsheid-thema's. Het thema waar in deze Bitefile aandacht aan wordt besteed is online upstandergedrag. Ook bespreken we de belangrijkste mediawijze vragen voor de toekomst. Bekijk hier ook de andere thema's

Waarom is het belangrijk om als upstander in actie te komen?

Passief gedrag van omstanders (wegkijken en zwijgen) kan worden geïnterpreteerd als aanvaarding van het kwetsende gedrag. Dat kan leiden tot een toename van het negatieve gedrag en meer emotioneel leed voor de slachtoffers.

Als omstanders van online kwetsend gedrag daarentegen als upstander in actie komen, kunnen zij:

de negatieve effecten van dat gedrag op het welzijn van de betrokkenen verlichten,

toekomstige gevallen van kwetsend gedrag online verminderen,

de sociale normen positief beïnvloeden, zodat minder mensen kwetsende en meer mensen prosociale dingen delen online.

Hoe kun je als upstander in actie komen?

Omstanders kunnen een positieve bijdrage leveren aan een socialere online wereld. Er zijn verschillende manieren waarop omstanders als upstander in actie kunnen komen tegen online kwetsend gedrag. Dat kan direct en publiekelijk, maar ook indirect en anoniem:

Je publiekelijk en op respectvolle wijze uitspreken tegen het gedrag van degene die kwetsend gedrag online vertoont (bijvoorbeeld in de vorm van een openbare opmerking: "Dit is niet cool/niet oké")

De persoon die kwetsend gedrag online vertoont persoonlijk en op respectvolle wijze aanspreken op het gedrag (bijvoorbeeld door een een-op-een bericht te sturen en uit te leggen waarom het gedrag niet oké is)

De persoon waartegen het kwetsende gedrag online gericht is publiekelijk of persoonlijk steunen (bijvoorbeeld door een bericht te sturen en te vragen hoe het gaat of door iemand te troosten)

Hulp inschakelen van een bekende (bijvoorbeeld een leerkracht, ouder, vriend of vriendin)

De situatie melden bij het socialemediaplatform waar de situatie zich afspeelt

De situatie melden bij de politie of een ander meldpunt (zoals Meldknop.nl)

10 tips om online upstander-gedrag te stimuleren

Dit kun jij doen om jezelf en anderen te stimuleren om als upstander in actie te komen tegen online kwetsend gedrag:

1. Train empathie
Omstanders zijn eerder geneigd om als upstander in actie te komen als zij empatischer zijn. Empathische mensen zijn in staat de emoties van anderen te herkennen en begrijpen. Daardoor kunnen zij goed meevoelen met slachtoffers van online kwetsend gedrag. Je kunt empathie trainen door je in te leven in een ander. Ga in de schoenen van een ander staan en bedenk hoe diegene zich voelt. Empathie kan ook versterkt worden door het beoefenen van mindfulness.

2. Houd rekening met angst voor vergeldingEen van de grootste belemmeringen voor omstanders om als upstander in actie te komen is de angst om zelf doelwit te worden van kwetsend gedrag. Dat geldt met name voor het publiekelijk in actie komen, zoals het direct aanspreken van de dader of het openlijk steunen van het slachtoffer. Er zijn echter ook anoniemere manieren om als upstander in actie te komen waarbij de kans op vergelding (waarschijnlijk) minder groot is, zoals het melden van kwetsend gedrag bij het platform. Het kan helpen mensen daarvan bewust te maken.

3. Train herkenning van online kwetsend gedragMensen hebben vaak moeite om te beoordelen of de gebeurtenissen waarvan zij getuige zijn erg genoeg zijn om in te grijpen. Tenzij die gebeurtenissen ernstig genoeg zijn om geen twijfel te laten bestaan. Als mensen niet zeker weten of een situatie erg genoeg is om er iets tegen te doen, dan is de kans kleiner dat zij als upstander in actie komen. Upstander-gedrag kan gestimuleerd worden door mensen te trainen om kwetsend gedrag online beter te herkennen (zie bijvoorbeeld de website eerstehulpbijonlinehaat.nl).

4. Empower slachtoffers om hulp te vragenMensen zijn eerder geneigd om als upstander in actie te komen als het slachtoffer actief om hulp vraagt. Als slachtoffers om hulp vragen dan helpt dat omstanders een betere inschatting te maken van de ernst van de situatie. Omstanders gaan zich dan ook verantwoordelijker voelen om in te grijpen.

5. Versterk gevoel van zelf-effectiviteitMensen zijn eerder geneigd om als upstander in actie te komen als ze weten hoe ze dat kunnen doen. Als ze er vertrouwen in hebben dat ze dat kunnen. En als ze ervan overtuigd zijn dat hun acties als upstander effectief zijn in het tegengaan van online kwetsend gedrag. Om het gevoel van zelf-effectiviteit te versterken kan het daarom zinvol zijn om mensen uit te leggen wat effectieve upstander-strategieën zijn (zoals hierboven vermeld onder het kopje 'Hoe kun je als upstander in actie komen'). Train hen in het toepassen daarvan.

6. Verminder morele onthechting
Morele onthechting betekent dat iemand moreel los staat van de situatie. Diegene voelt dus geen verantwoordelijkheid om in te grijpen ("Het zijn mijn zaken niet"). Mensen die minder moreel onthecht zijn voelen een sterkere morele verplichting om te helpen, omdat dat het juiste is. Zij zijn daardoor eerder geneigd als upstander in actie te komen. Online morele onthechting kan verminderd worden door het trainen van het digitaal moreel kompas. Een digitaal moreel kompas geeft richting bij het maken van keuzes voor het 'juiste' handelen online (zie ook de publicatieDigitaal Moreel Kompas).

7. Vergroot persoonlijk verantwoordelijkheidsgevoel
De online wereld is een publiek domein waar veel mensen het kwetsende gedrag kunnen zien. Dat activeert het 'omstandereffect': mensen zijn minder geneigd in te grijpen omdat zij ervan uitgaan dat anderen het zullen doen. Hoe meer toekijkers er zijn, hoe minder persoonlijke verantwoordelijkheid je voelt om iets te doen. Het omstandereffect kan verminderd worden door mensen online meer publiek zelfbewust te maken. Bijvoorbeeld door hen te laten voelen dat ze online zichtbaar zijn voor anderen.

8. Focus op het helpen van naastenMensen zijn over het algemeen eerder geneigd hulp te bieden aan vrienden en familieleden dan aan onbekenden. Dat geldt ook voor online upstander-gedrag. Als mensen het slachtoffer van online kwetsend gedrag kennen, zijn ze eerder geneigd als upstander voor hen in actie te komen.

9. Be ï nvloed de sociale norm
Omstanders komen eerder als upstander in actie als ze denken dat anderen uit hun omgeving dat ook doen. Dat werkt ook omgekeerd: wanneer mensen de indruk hebben dat anderen uit hun omgeving niet als upstander in actie komen, is er een grotere kans dat zij dat zelf ook niet doen. De sociale norm kan op verschillende manieren positief beïnvloed worden. Bijvoorbeeld door invloedrijke rolmodellen (bijvoorbeeld leeftijdsgenoten waartegen opgekeken wordt of populaire sociale media influencers) te vinden en hen te motiveren als upstander in actie te komen. Of door te communiceren dat de meeste andere sociale mediagebruikers als upstander in actie komen tegen kwetsend gedrag online (bijv. 'De meeste mensen die jij volgt op Instagram vinden het belangrijk om kwetsend gedrag te melden bij het platform').

10. Creëer een netwerk van upstanders of doe mee met een bestaande beweging
Je kunt de sociale norm positief veranderen door het goede voorbeeld te geven en zelf een zichtbare upstander te zijn. Het is echter nog veel krachtiger als je dat samen met anderen doet en een georganiseerde tegenbeweging te vormen.Een goed voorbeeld is het project #DatMeenJeNiet van Movisie, Diversity Media en Hogeschool Inholland.

Lees in de bitefile over prosociaal gedrag wat je nog meer kunt doen om bij te dragen aan een sociale online wereld.

Onbeantwoorde vragen voor de toekomst

Alhoewel er al vrij veel onderzoek gedaan is naar online upstander-gedrag, is een groot aantal vragen nog onbeantwoord:

Als omstanders op een directe manier als upstander in actie willen komen, hoe kunnen zij hun boodschap dan het beste formuleren om het kwetsende gedrag online te laten stoppen en slachtoffers effectief te ondersteunen?

Is er een verschil in effectiviteit tussen openbare en privéberichten aan dader en/of slachtoffer? Verschilt dat effect per type kwetsend gedrag (bijv. shaming, haat, canceling).

Wanneer is kwetsend gedrag online 'ernstig' genoeg om in te grijpen? En hoe kunnen mensen getraind worden de ernst van situaties goed in te schatten?

Hoe kan het digitale morele kompas van mensen het beste getraind worden zodat morele onthechting online afneemt?

Hoe kan het omstandereffect online verminderd worden? Welke interventiestrategieën zijn effectief om het verantwoordelijkheidsgevoel te vergroten bij omstanders die getuige zijn van kwetsend gedrag?

Hoe kunnen socialemediaplatformen het makkelijker (en veiliger) maken voor mensen om als upstander in actie te komen?

De Bitefile '10 tips om online upstander-gedrag te stimuleren' is gebaseerd op deze artikelen

# data[].attributes.attachment_link.title
Bitefile - 10 tips om online upstander-gedrag te stimuleren

# data[].attributes.attachment_link.description
Online shaming, canceling, intimidatie, discriminatie of haat: wanneer iemand online te maken krijgt met kwetsend gedrag, zijn er meestal omstanders die getuige zijn van de situatie. Maar vaak doen we niks, en negeren we het...

# data[].attributes.headline
Artikel: 5 tips om positieve sociale normen online te stimuleren

# data[].attributes.subject
Artikel: 5 tips om positieve sociale normen online te stimuleren

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Haatspraak, scheldpartijen, dreigementen, kleineren, pesten... waarom vertonen mensen zulk kwetsend gedrag online? Onderzoek laat zien dat sociale normen een belangrijke drijver zijn van zulk gedrag. Sociale normen zijn de overtuigingen die iemand heeft over wat anderen doen en gepast vinden. Hoe beïnvloeden sociale normen gedrag? Welke rol spelen sociale normen in online kwetsend gedrag? En hoe kunnen we positieve sociale normen online stimuleren? Bitescience dook in het wetenschappelijke onderzoek hiernaar en zocht het voor je uit.
In opdracht van Netwerk Mediawijsheid analyseert Bitescience het meest recente en relevante wetenschappelijke onderzoek naar mediawijsheid-thema's. Het thema waar in deze Bitefile aandacht aan wordt besteed is sociale normen en kwetsend gedrag online. Bekijk hier ook de andere thema's

Wat zijn sociale normen en hoe beïnvloeden ze gedrag?

Sociale normen zijn de informele, meestal ongeschreven regels die aanvaardbaar en gepast gedrag binnen een bepaalde groep of gemeenschap (zoals een familie, vriendengroep of online community) omschrijven. Er zijn twee soorten sociale normen:

1. Descriptieve norm: wat we denken dat anderen doen (bijvoorbeeld: veel Nederlanders sturen haatberichten).

2. Injunctieve norm: wat we denken dat anderen goed- of afkeuren of van ons verwachten (bijvoorbeeld: veel Nederlanders vinden het sturen van haatberichten oké).

Mensen zijn eerder geneigd een bepaald gedrag te vertonen als ze geloven dat anderen in hun sociale kring of gemeenschap het gedrag vertonen (descriptieve norm), of omdat ze geloven dat anderen die belangrijk voor hen zijn het gedrag goedkeuren of van hen verwachten (injunctieve norm). Sociale normen hebben invloed op gedrag, omdat mensen graag bij een groep willen horen. Om 'bij de groep' te horen conformeren mensen zich vaak aan de door hen waargenomen norm in een groep. Als mensen zich conformeren aan de norm, verwachten ze sociaal geaccepteerd of beloond te worden; als ze zich niet conformeren, verwachten ze sociaal gestraft of uitgesloten te worden.

Wat is de rol van sociale normen in online kwetsend gedrag?

Onderzoek laat zien dat mensen sneller geneigd zijn om zich online kwetsend te gedragen als ze denken dat anderen dit ook doen of goedkeuren. Het werkt ook omgekeerd: als mensen denken dat online kwetsend gedrag wordt afgekeurd door de sociale omgeving, dan doen zij het veel minder. Sociale normen spelen dus een belangrijke rol in het stimuleren én afremmen van online kwetsend gedrag.
Verschillende vormen van online kwetsend gedrag worden gedreven worden door sociale normen. Bijvoorbeeld:

Haatzaaien: Mensen die vaker haat tegenkomen in onlinegroepen plaatsen zelf ook vaker haatcomments, omdat zij sterker het gevoel hebben dat anderen dat gedrag goedkeuren. Mensen die online vaker haat tegenkomen hebben ook een sterkere overtuiging dat anderen zoals zij online haatcomments plaatsen. Dat zorgt er echter niet automatisch voor dat ze dat zelf ook vaker doen.

Onbeschoftheid: Mensen die onbeschofte berichten plaatsen op nieuwswebsites doen dat vaker als zij zien dat anderen in reactie op hun bericht ook onbeleefde opmerkingen plaatsen. En als anderen hun onbeschofte reacties belonen met een like, duimpje omhoog, hartje of andere positieve emoji.

Cyberpesten: Cyberpesten komt vaker voor in klassen waarin de norm heerst dat online pesten oké is, bijvoorbeeld omdat er gedacht wordt dat anderen het grappig vinden (en daarom dus goedkeuren). Het werkt ook andersom: tieners zijn minder geneigd anderen online te pesten, als zij het gevoel hebben dat anderen die belangrijk voor hen zijn dat ook niet doen en dat gedrag afkeuren.

5 tips om positieve sociale normen online te stimuleren

1. Geef het goede voorbeeld en beloon anderen voor positief gedrag. Door zelf positieve of constructieve reacties te plaatsen en zulke reacties van anderen te belonen met likes, hartjes of andere positieve emoji's wordt positief gedrag online aangemoedigd.
Sociale mediaplatformen, nieuwswebsites en online discussiefora kunnen daarbij helpen, door algoritmes te gebruiken die respectvolle reacties automatisch belonen.

2. Keur online kwetsend gedrag van anderen niet goed. Door kwetsende reacties en berichten online niet te 'belonen' met likes, hartjes of andere positieve emoji's, wordt online kwetsend gedrag ontmoedigd. Anderen 'straffen' voor hun kwetsende reacties - door hen tegen te spreken of hun reacties af te keuren door een duimpje omlaag - kan een signaal afgeven dat het gedrag sociaal onaanvaardbaar is. Maar let op: het kan het ook averechts werken en er juist voor zorgen dat er meer negatieve opmerkingen geplaatst worden.
Sociale mediaplatformen, nieuwswebsites en online discussiefora kunnen ook hier helpen door tools te bieden die het gebruikers makkelijk maken om kwetsende reacties af te keuren of te melden.

3. Verwijder online kwetsende reacties. Het verwijderen van online kwetsende reacties zorgt ervoor dat mensen het gevoel hebben dat anderen zich minder kwetsend gedragen. Het zorgt dus voor een positieve verandering in de descriptieve norm. Dat zorgt er vervolgens voor dat mensen zelf ook minder kwetsende reacties plaatsen.
Hier ligt wederom een rol voor sociale mediaplatformen, nieuwswebsites en online discussiefora. Er bestaan slimme taalalgoritmes die kwetsende reacties automatisch kunnen herkennen. Door zulke algoritmes te gebruiken, kunnen kwetsende reacties automatisch herkent en verwijderd worden.

4. Maak duidelijk wat de regels zijn. Het duidelijk communiceren van de sociale gedragsregels zorgt ervoor dat er minder kwetsende reacties geplaatst worden. Dat geldt zowel voor kleinere online groepen (zoals een WhatsApp-groep) als voor grotere (zoals nieuwswebsites of sociale mediaplatformen). Zo'n bericht moet wel aan bepaalde voorwaarden voldoen:

het moet onacceptabel gedrag benoemen (injunctieve norm);

duidelijk maken wat de consequenties zijn van het schenden van de norm;

aangeven hoe er gecontroleerd en gehandhaafd wordt. Bijvoorbeeld: "Reacties in deze groep zullen worden verwijderd as ze beledigend of intimiderend zijn. Onze [aantal] moderatoren helpen respectvolle discussie te stimuleren."

5. Bestrijd misvattingen over kwetsend gedrag online. Mensen hebben vaak een verkeerd beeld van wat anderen doen en welk gedrag zij goed- of afkeuren. Hoe dat komt wordt verklaard door de 'sociale norm theorie'.

Wat is de sociale norm theorie?

Volgens de sociale norm theorie wordt de mate waarin anderen zich negatief en risicovol gedragen en zulk gedrag goedkeuren vaak overschat. Ook wordt de mate waarin anderen zich positief gedragen en zulk gedrag goedkeuren onderschat. De kans is dus groot dat veel mensen denken dat de meeste anderen zich online kwetsend gedragen en zulk gedrag goedkeuren. Terwijl in realiteit de meeste mensen zich online vooral sociaal gedragen en dat ook van anderen verwachten.

Dit soort misvattingen kunnen ontstaan doordat kwetsend gedrag van een klein aantal individuen heel zichtbaar is online, er veel media-aandacht is voor zulk negatief gedrag en het in alledaagse gesprekken benadrukt wordt. Omdat bovenstaande misvattingen over sociale normen kwetsend gedrag online kunnen stimuleren, is het belangrijk die misvattingen te bestrijden. Dat kan door informatie te geven over wat mensen werkelijk doen en belangrijk vinden. Daarbij zijn twee dingen van belang:

1. Zorg voor overtuigend bewijs dat de meeste mensen zich online (of in een specifieke chatgroep of nieuwssite) op een respectvolle manier gedragen en dat ook belangrijk vinden, bijvoorbeeld door cijfers uit een betrouwbaar onderzoek te delen (bijvoorbeeld "De meeste kinderen van deze school (9 van de 10) zijn het ermee eens dat er in de klassenapp op een respectvolle manier gecommuniceerd wordt").

2. Voorkom dat mensen het idee krijgen dat normen vooral van 'bovenaf' (bijvoorbeeld door de regering) opgelegd geworden. Het werkt beter als de norm van 'binnenuit' gecommuniceerd wordt door iemand uit de groep waar mensen zich mee identificeren.

Week van de Mediawijsheid

Tijdens de Week van de Mediawijsheid van 10 t/m 17 november 2023 vraagt Netwerk Mediawijsheid aandacht voor online omgangsvormen en het stellen van grenzen bij kwetsend gedrag. Maak je hard voor een fijnere online wereld en zeg #hierniet: weekvandemediawijsheid.nl.

De Bitefile 'De rol van sociale normen in online kwetsend gedrag' is gebaseerd op deze artikelen

# data[].attributes.attachment_link.title
Bitefile - De rol van sociale normen in online kwetsend gedrag

# data[].attributes.attachment_link.description
Haatspraak, scheldpartijen, dreigementen, kleineren, pesten... waarom vertonen mensen zulk kwetsend gedrag online? Onderzoek laat zien dat sociale normen een belangrijke drijver zijn van zulk gedrag. Sociale normen zijn de overtuigingen die iemand heeft over wat...

# data[].attributes.body
Op onze school werken we al een aantal jaar met het Nationaal Media Paspoort. Via het Nationaal Media Paspoort krijgen de leerlingen van groep 1 tot en met 8 zeven lessen, zeven thema’s die geheel in het teken staan van mediawijsheid.

De thema’s zijn voor iedere groep elk jaar hetzelfde maar vindt er ieder jaar een verdieping van het thema plaats. Als leerkracht heb je een leidraad, maar het geeft je ook zoveel ruimte om er je eigen inbreng en ervaringen aan toe te voegen. Er ontstaan mooie gesprekken met de kinderen. Lessen van gemiddeld een uur vliegen voorbij en het kan zijn dat je de les in tweeën moet delen, dat bepaal jezelf.

Mooi is dat de lessen van NMP vier fasen belicht, namelijk weten, voelen, willen en doen.

Weten: kinderen hebben kennis van media

Voelen: Wat voelen ze daarbij (ervaringen?), hoe ga je om met je emoties. Hier kun je leerlingen echt zaken laten ervaren (gebruik je fantasie en/of ervaringen);

Willen: Welke motivatie heb je om iets te doen/niet te doen. Waarom wil je dat doen/niet doen?

Doen: Hoe ga je iets doen/niet doen? Hoe ga je dat onthouden?

Via Ouderbrieven en een tweetal Huiswerkopdrachten vanaf groep 3, zorg je voor een mooie verbindende driehoek ouders-leerling-leerkracht.

# data[].attributes.headline
Bewust digitaal gedrag stimuleren m.b.v. een korte film

# data[].attributes.subject
Bewust digitaal gedrag stimuleren m.b.v. een korte film

# data[].attributes.body
Via de website www.filmeducatie.nl vind je de mooiste korte films. Zo ook Pony Place. Een prachtige aanleiding om in groep 5-6 in gesprek te zijn over regie nemen over je digitaal gedrag. Wat gebeurt er, hoe voelen Emma, oma en opa zich, heb je dit ook wel eens meegemaakt, hoe zou Emma dit ook hebben kunnen oplossen?

# data[].attributes.body
Tips om te starten met digitale geletterdheid op de BSO.

Begin klein, gewoon doen!

Laat je inspireren door het werken met een greenscreen. Monteer jezelf in jouw ideale vakantieplek zodat het lijkt alsof je daar echt geweest bent.

Leer van en met de kinderen, samen weet je meer. Laat je maar eens uitleggen hoe hun favoriete game werkt.

Deel successen met collega’s. Laat tijdens een werkoverleg voorbeelden zien en geef elkaar praktische tips.

Tips om interactie te stimuleren tijdens digitale activiteiten.

Verplaats je in het kind.

Stimuleer dat kinderen oplossingen voor problemen met elkaar uitwisselen.

Moedig kinderen aan om iets nieuws te proberen, ook al weten ze nog niet of dit lukt.

Stimuleer dat kinderen niet bij hun eerste idee blijven hangen.

Geef oplossingsgericht feedback.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Er gebeurt veel op gebied van onderzoek naar mediawijsheid. In dit liveblog houden we je op de hoogte van de nieuwste kennis. 6 februari 2024
Plegerschap van sexting-misbruik

Als het gaat om sexting-misbruik staat het slachtoffer vaak centraal. Helpwanted, een initiatief van Offlimits, vindt het belangrijk om de focus te verleggen naar de pleger zodat sexting-misbruik kan worden voorkomen. Om inzicht te krijgen in de motieven van jonge plegers is vanuit Helpwanted, in het kader van Safer Internet Day, een afstudeeronderzoek gedaan naar het plegerschap van sexting-misbruik. Hieruit blijkt:

Het ontladen van spanning is de meest voorkomende reden om zonder toestemming intiem beeldmateriaal door te sturen (89,5%)

In 35% van de gevallen hebben de plegers in eerste plaats helemaal geen toestemming gegeven om dit intieme beeldmateriaal te ontvangen

Bijna alle plegers van sexting-misbruik hebben meerdere motieven voor het doorsturen van beeldmateriaal (87,5%), waarbij de motieven 'wraak' en 'shamen' minder vaak voorkomen dan andere motieven

" Lees hier het onderzoek
December 2023
Digitale geletterdheid in het onderwijs

Docenten, schoolleiders, bestuurders en ICT-coördinatoren hebben meer behoefte aan handvatten en (externe) ondersteuning bij het onderwijzen van digitale geletterdheid. Dat blijkt uit de Monitors Digitale Geletterdheid 2023, in opdracht van ECP. Na hogere cijfers in coronatijd (2021) scoren leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs in 2023 weer onvoldoende voor digitale geletterdheid.

" Bekijk hier de Monitors Digitale Geletterdheid 2023

Kennisnet, SLO en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben het Expertisepunt Digitale Geletterdheid geopend om het onderwijs op het gebied van digitale geletterdheid te versterken.

" Bezoek het Expertisepunt Digitale Geletterdheid
December 2023
Digitale inclusie

Er is recent binnen het netwerk veel aandacht geweest voor digitale inclusie en media. Lees hier een aantal onderzoeken:

" Het Practoraat Mediawijsheid presenteert onderzoek naar de vraag 'hoe kun je als docent in de les omgaan met kansenongelijkheid door onderwijstechnologie?'. Lees hier het volledige onderzoeksverslag, inclusief aanbevelingen en een workshop voor docenten en onderwijsteams.

" Niet iedereen profiteert in dezelfde mate van het internet. Dat blijkt uit het trendrapport digitale inclusie van de Universiteit Twente. Zij concluderen dat het internet bestaande vormen van ongelijkheid versterkt. Lees hier het volledige rapport.

" Ga zelf aan de slag met digitale inclusie.
November 2023
Mediagebruik onder jongeren

Recente onderzoeken naar mediagebruik en misinformatie leveren interessante resultaten op wat betreft het mediagebruik van jongeren:

" De Mediamonitor 2023 van het Commissariaat voor de Media laat zien dat de kloof tussen het mediagebruik van jongeren en oudere leeftijdsgroepen steeds groter wordt, waarbij jongeren steeds meer gebruik maken van sociale media platforms zoals TikTok voor nieuwsconsumptie.

" Jongeren krijgen regelmatig misinformatie over het klimaat voorgeschoteld op TikTok. Zo blijkt uit onderzoek van Pointer en Beeld & Geluid.

" Uit recent onderzoek van netwerkpartner internetvergelijk.nl en Multiscope blijkt dat 71,2% van de Nederlanders denkt dat de samenleving beter af zou zijn zonder sociale media. Met name jongvolwassenen (18-34) geloven dat we beter geen sociale media kunnen hebben.
November 2023
Online grensoverschrijdend gedrag: Waar ligt de grens voor jou?

In het kader van de Week van de Mediawijsheid heeft Netwerk Mediawijsheid onderzoek laten doen naar de grenzen in kwetsend en schadelijk online gedrag. Uit het onderzoek, gehouden onder Nederlanders in het algemeen en specifiek onder jongeren (12 t/m 15 jaar) blijkt dat:

Het merendeel van Nederland online kwetsend gedrag als een groot probleem ervaart

Slechts een kwart van de Nederlanders iemand anders aanspreekt op online kwetsend gedrag

Nederlanders over het algemeen alle typen schadelijk en immoreel gedrag als grensoverschrijdend ervaren, maar wraakporno en shame sexting het meest

Er normvervaging optreedt als mensen bepaalde typen schadelijk en immoreel gedrag vaak tegenkomen online

" Lees hier het volledige onderzoeksrapport
" Lees ook de Whitepaper: Online kwetsend gedrag
27 oktober 2023
Hoe mediawijs is Nederland?

In 2018 heeft Netwerk Mediawijsheid een onderzoek laten uitvoeren naar het niveau van mediawijsheid onder Nederlandse jongeren en volwassenen op basis van het Mediawijsheid Competentiemodel. Om de mediawijsheid van Nederlanders opnieuw in kaart te brengen deed Kantar Public, in opdracht van Netwerk Mediawijsheid, in 2023 onderzoek naar mediawijsheid in Nederland.

Wat blijkt?

Zes op de tien volwassen Nederlanders is niet voldoende mediawijs

Vier op de tien volwassenen geeft geen prioriteit aan online veiligheid of cybercriminaliteit

Meer dan de helft van de volwassenen lijkt niet bezorgd te zijn over nepnieuws en desinformatie

Ruim zes op de tien jongeren denkt niet na over internetveiligheid, cybercriminaliteit, nepnieuws of desinformatie

Ruim vier op de tien jongeren geeft aan door hun mediagebruik minder productief te zijn in het dagelijks leven dan ze zouden willen

" Lees hier het volledige onderzoeksrapport
" Meer over dit onderzoek? Lees ook: Ruim 8 miljoen volwassenen zijn onvoldoende mediawijs
26 oktober 2023
Immersieve technologieën - Rathenau Scan

De doorontwikkeling en brede toepassing van VR, spraaktechnologie en andere zogeheten immersieve technologieën kan gepaard gaan met het verzamelen van steeds meer en nieuwe soorten gebruikersgegevens. Onderzoekers van het Rathenau Instituut concluderen in recent onderzoek dat de huidige wetgeving en beleid niet afdoende zijn voor een verantwoorde doorontwikkeling van dit soort technologieën.

" Lees hier het volledige rapport
26 oktober 2023
Immersieve technologieën - Rathenau Scan

Virtual reality (VR), spraaktechnologie en andere zogeheten immersieve technologieën komen steeds dichter op de zintuigen van de gebruiker te liggen. De doorontwikkeling en brede toepassing van dergelijke technologieën kan gepaard gaan met de verzameling van steeds meer en nieuwe soorten gegevens over gebruikers. Onderzoekers van het Rathenau Instituut concluderen in recent onderzoek dat de huidige wetgeving en beleid niet voldoende zijn voor een verantwoorde doorontwikkeling van immersieve technologieën.
19 oktober 2023
Onderzoek naar haatspraak en discriminatie in online gaming

Haatspraak en discriminatie is een serieus probleem in online gaming. Dit blijkt uit internationale cijfers en signalen van jongerenwerkers. Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS) deed onderzoek om te achterhalen hoe vaak het nu eigenlijk voorkomt, op welke manieren het tot uiting kan komen en hoe ertegen kan worden opgetreden.

Uit het rapport volgen enkele aanbevelingen:

Er moet meer onderzoek worden gedaan naar haatspraak en discriminatie in online gaming

Er moeten duidelijke richtlijnen worden gesteld voor de game-industrie

Er moet worden ingezet op normverandering bij gamers

" Lees hier het gehele rapport
" Tijdens de Week van de Mediawijsheid maken organisaties zich sterk voor een socialere online wereld. Ontdek hier wat jouw organisatie kan betekenen
September 2023
Cyber Security Onderzoek AlertOnline 2023

AlertOnline deed, in het kader van de Cybersecuritymaand, opnieuw onderzoek naar de kennis, houding en het gedrag van verschillende doelgroepen in Nederland op het gebied van online veiligheid. Hieruit blijkt dat:

Driekwart van de Nederlanders tevreden is over hun eigen kennis van digitale risico's en online veiligheid

De meerderheid van de Nederlanders de kans groot schat om met phishing (75%), malware (65%) en hacking (65%), te maken te krijgen

De helft (53%) van de Nederlanders zich geen of weinig zorgen maakt over digitale veiligheid in de privésituatie

Nederlanders zichzelf een ruime voldoende (6,8 gemiddeld) geven voor het veilig omgaan met online risico's

Eén op de drie Nederlanders melding of aangifte doet na slachtoffer te zijn geweest van een cybercrime

" Lees hier het hele onderzoek
20 september 2023
Hoe maak je impact met mediawijsheidgames?

Tijdens de expertsessie Educatieve games en apps op 20 september presenteerden onderzoekers van de Universiteit Utrecht en Erasmus Universiteit de resultaten van hun onderzoek naar mediawijsheid games. Zij onderzochten het aanbod van mediawijsheidgames, doken in de literatuur over de effectiviteit ervan en deden experimenteel onderzoek in de praktijk.

" Lees het onderzoek Literacy at play: An analysis of media literacy games used to foster media literacy competencies
" Download de powerpoint-presentatie met de belangrijkste inzichten
" Kijk hier de keynotes van de onderzoekers Teresa de la Hera, René Glas en Julia Kneer terug:
31 augustus 2023
Burgerperspectieven op online desinformatie en gedrag

Het SCP heeft een nieuwe editie van Burgerperspectieven uitgebracht, een uitgebreide enquête en panelonderzoek naar 'de stand van het land'. In de ronde die vandaag is uitgebracht is een hoofdstuk gewijd aan online mis/desinformatie en aan online gedrag. Wat blijkt?

Bijna de helft van de Nederlanders maakt zich zorgen over onware informatie (48%) op het internet

Daarnaast zijn er zorgen over vervelende omgangsvormen online, zoals bedreigingen en beledigingen

Ruim driekwart (76%) heeft vertrouwen in zichzelf als het gaat om het herkennen van onjuiste info

Meer mensen zijn bereid vrijheid van meningsuiting in te perken of te laten inperken bij belediging (60%) dan bij onware informatie (48%)

De nationale overheid (71%) of de EU (64%) worden genoemd als actoren die er iets tegen moeten doen. Meer dan de helft vindt dat internetgebruikers (59%) en technologiebedrijven (50%) verantwoordelijkheid dragen

" Lees hier het gehele rapport
" Bekijk ook de aflevering van Zembla 'Online hufters' over online haat tegen politici
24 augustus 2023
Daders online misbruik vaak jong

Stop it Now en de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld deden onderzoek naar gedrag van (potentiële) daders van (online) seksueel kindermisbruik. Uit het onderzoeksrapport komt naar voren dat deze daders vaak jong (>25 jaar) zijn. En dat er behoefte is aan goede informatie en voorlichting op het gebied van gezond (online) seksueel gedrag.

" Lees hier het volledige onderzoeksrapport

Kan een algoritme echt objectief zijn?

Die vraag stelt het Centraal Planbureau in het onderzoek 'Rechtvaardige Algoritmes', dat 5 juli verscheen. De voorzichtige conclusie van de onderzoekers is dat een selectie-algoritme representatief kan selecteren met behoud van effectiviteit, mits van tevoren goed wordt nagedacht over de verhoudingen waarin verschillende groepen in de selectie worden opgenomen. Maar de onderzoekers waarschuwen ook: algoritmes zijn mensenwerk en kunnen daardoor nooit helemaal objectief zijn.

" Lees hier het onderzoek 'Rechtvaardige algoritmes'
26 juni 2023
Hoe consumeren we nieuws?

Veel nieuwe onderzoeken naar nieuwsgebruik en nieuwswijsheid in juni. Een aantal opvallende rapporten:

" Reuters Digital News Report 2023 over de digitale nieuwsconsumptie in verschillende landen. Wereldwijd staat het nieuws onder druk door laag vertrouwen, afnemende betrokkenheid en een onzeker ondernemingsklimaat

" Communicatiewetenschapper Sanne Tamboer onderzoekt mediawijsheid onder pubers en vertelt op Radio 1 over hoe we van jonge pubers kritische nieuwsvolgers maken

" De Nieuwsbarometer over het mediagebruik van Vlamingen tussen 12 en 26 jaar, laat zien dat zeven op de tien jongeren nieuws vooral volgen via sociale media en dat slechts 40% kan nepnieuws herkennen
19 juni 2023
Onderzoek kritische digitale vaardigheden van Nederlanders

Veel Nederlanders zijn minder digitaal vaardig dan ze zelf denken. Een aanzienlijk deel van de Nederlanders heeft namelijk moeite met het herkennen van nepwebwinkels en phishingberichten, terwijl zij zelf denken dat ze dit wél goed kunnen. Dat blijkt uit onderzoek voor het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. In dat onderzoek evalueerde Centerdata de kritische digitale vaardigheden van Nederlanders: welke vaardigheden missen zij en waarover willen ze graag meer weten?

" Lees hier meer over het onderzoek
14 juni 2023
Jongeren halen veel voordelen uit sociale mediagebruik

Tieners halen zelf meer voor- dan nadelen uit hun sociale mediagebruik, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Amber van der Wal, onderzoeker aan de UvA, vertelt op Radio 1 over de positieve effecten die tieners ervaren.

" Lees hier meer over het onderzoeksproject AWeSome

Heb jij een update over nieuw onderzoek dat hier niet mag ontbreken? Mail deze naar info@mediawijzer.net of laat een reactie achter onder dit artikel

Meer onderzoek naar mediawijsheid?

# data[].attributes.attachment_link.title
Onderzoek naar Mediawijsheid | Digitale geletterdheid in het onderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Er gebeurt veel op gebied van onderzoek naar mediawijsheid. In dit liveblog houdt Netwerk Mediawijsheid je op de hoogte van de nieuwste kennis...

# data[].attributes.attachment_link.title
Edux Podcast #4 Digitale geletterdheid programma Digitalig

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to this episode from Edux on Spotify. Welkom bij de Edux Podcast. Lotte interviewt in deze aflevering collega's Bas en Marleen over digitale geletterdheid. Met behulp van professionaliseringsprogramma Digitalig ondersteunen zij scholen en kinderopvangorganisaties bij het vinden van een aanpak voor digitale geletterdheid, waarbij bewust en kritisch digitaal gedrag bij leerlingen gestimuleerd wordt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ChatGPT; het is je vast niet ontgaan. Deze slimme chatbot (ontwikkeld door OpenAI) schrijft op basis van kunstmatige intelligentie in een paar tellen geloofwaardige teksten die in veel gevallen bruikbaar zijn voor boekverslagen, essays en andere opdrachten. ChatGPT is echter niet altijd inhoudelijk juist of actueel. Kinderen, jongeren én volwassenen experimenteren volop met deze toegankelijke virtuele assistent. Maar wat betekent dit voor ons onderwijs?
Onze REGIE-uitgangspunten

Vanuit team Digitalig richten we ons op het bewust en kritisch digitaal gedrag van kinderen. Ons doel is dat kinderen zelf regie leren nemen over hun handelen wanneer zij in aanraking komen met internet, (sociale) media en technologie. Leerkrachten kunnen dit stimuleren door toepassing van de onderbouwde REGIE-uitgangspunten. Deze uitgangspunten, die je onderaan in dit artikel vindt, zijn gericht op het pedagogisch en didactisch handelen in de klas.

Ook nieuwe technologieën,zoals ChatGPT, benaderen wij vanuit deze REGIE-uitgangspunten. Waarbij het belangrijk is om deze nieuwe technologieën te duiden bij leerlingen en vooral het gesprek met hen hierover aan te gaan. Wij vinden het belangrijk dat leerlingen leren 'mens' te blijven in de wereld van technologie en bewust en kritisch met deze technologieën experimenteren.

Tips om ChatGPT bewust en kritisch in te zetten in het onderwijs:

Gesprekken centraal: Leer leerlingen de juiste vragen te stellen aan de chatbot en ga samen in gesprek over de antwoorden die door ChatGPT gegenereerd worden: "Wat vinden we hiervan? Kunnen we dit antwoord ook ergens anders vinden?" Een neutrale en open houding van de leerkracht zorgt voor de meest waardevolle discussies, waarbij leerlingen de ruimte hebben om hier zelf over te redeneren.

Evalueren en analyseren: Leg als leerkracht uit wat ChatGPT is en wat de voor- en nadelen kunnen zijn. Je kan er ook voor kiezen om leerlingen te stimuleren om hier zelf over na te denken. Bedenk vervolgens een stelling, zoals: "Door ChatGPT hebben we zoekmachines als Google niet meer nodig". Laat leerlingen argumenteren waarom ze voor of tegen de stelling zijn.
Op zoek naar inspiratie hoe je dit soort leeractiviteiten kunt organiseren? Vanuit Digitalig hebben we 8 vormen op een rij gezet waarbij kritisch denken wordt gestimuleerd. Ons overzicht kun je aanvragen via digitalig@edux.nl.

Rijke context: Gebruik ChatGPT in een sessie 3 bij een Close Reading lessenserie. Laat ChatGPT een tekst schrijven over hetzelfde onderwerp van het boek/de tekst die je behandelt met je groep. Laat leerlingen de door ChatGPT gegenereerde tekst vergelijken met de tekst van de les op overeenkomsten en verschillen. Leerlingen kunnen hierbij een venndiagram maken. Hiermee stimuleer je niet alleen de kritische denkvaardigheden van leerlingen, maar ook het dieper tekstbegrip.

Wil je uitgebreidere informatie lezen over ChatGPT? Lees dan het artikel op de website van Kennisnet: Is ChatGPT de volgende gamechanger voor het onderwijs? (kennisnet.nl).

Wil je verder onderzoeken hoe taal en digitale geletterdheid elkaar kunnen versterken? Lees dan het artikel uit de Special die wij in november met de redactie van Didactief uitbrachten: Didactief | In 5 stappen een digitalige les voorbereiden (didactiefonline.nl). Lees je de Didactief Special liever op papier? Stuur dan een e-mail naar één van ons.
Download artikel als pdf

# data[].attributes.attachment_link.title
CHATGPT bewust en kritisch inzetten in het onderwijs: Hoe pak je dat aan?

# data[].attributes.attachment_link.description
ChatGPT; het is je vast niet ontgaan. Deze slimme chatbot (ontwikkeld door OpenAI) schrijft op basis van kunstmatige intelligentie in een paar tellen geloofwaardige teksten die in veel gevallen bruikbaar zijn voor boekverslagen, essays en andere opdrachten. ChatGPT is echter niet altijd inhoudelijk juist of actueel.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst Redactie
Gepubliceerd op Gewijzigd op 10-11-2022
Beeld Shutterstock

In november 2022 verscheen in Didactief een special van Edux over digitale geletterdheid in de klas. Met recente inzichten en tips van leerkrachten, onderzoekers en andere deskundigen.

Hoe kun je leerlingen stimuleren om zelf de regie te leren nemen over media, internet en technologie? En hoe houd jij als onderwijsprofessional zelf regie over het stimuleren van digitale geletterdheid in je klas, die past bij jou en jouw school zonder daarbij de behoeftes van leerlingen uit het oog te verliezen? In deze special recente inzichten en tips van leerkrachten, onderzoekers en andere deskundigen.

'Like' het of niet, digitalisering in het onderwijs is een feit. Offline en online zijn twee kanten van dezelfde medaille, en niets doen is geen optie meer. Het onderwijs is hard nodig om kinderen te leren daar bewust en kritisch mee om te leren gaan. Oftewel: om digitaal geletterder te worden. Hoe pak je dat aan?

Leg leerlingen niet op wat ze moeten leren als het gaat om mediawijsheid, maar betrek hen in een gezamenlijke aanpak. Dat is het advies van onderzoeker Esther Rozendaal. Door met leerlingen samen te ervaren en te onderzoeken hoe media hun leven beïnvloeden ontstaat effectieve media-educatie die aansluit bij hun belevingswereld.

Digitale geletterdheid wordt op termijn een basisvaardigheid in het nationale curriculum, maakte minister Wiersma deze zomer bekend. Daarmee komt dit vakgebied op gelijke voet met rekenen, taal en burgerschap. Wat betekent deze verandering voor scholen en leerlingen?

Hoe laat je 10- tot 15-jarigen ontdekken hoe algoritmes werken? En wat de risico's zijn? Door ze zelf te laten programmeren, rond een onderwerp uit hun leefwereld. Hoogleraar en vo-docent Felienne Hermans vertelt hoe dat uitpakt.

Taal is cruciaal bij het digitaal geletterder maken van je leerlingen, betogen Martine Gijsel, Eva van de Sande en Eliane Segers.

Tik de naam van een beroemdheid in op Google en je krijgt miljoenen zoekresultaten. Hoe selecteer je daaruit bruikbare informatie? Op de Dr. De Visserschool in Breda leert groep 8 een goede zoekvraag te stellen en kritisch naar bronnen te kijken.

Leerlingen met een licht verstandelijke beperking zijn vaker slachtoffer van cyberpesten, manipulaties en seksueel misbruik via (sociale) media dan andere jongeren. Jeugd en media-deskundige Peter Nikken ziet dagelijks tot welke problemen dat leidt maar heeft ook tips hoe scholen kunnen helpen.

Cijfers over geletterdheid, het [email protected] en programmeren met Hedy: Edux heeft een schat aan tips.

Deze special was onderdeel van Didactief, november 2022. Hij kwam tot stand in samenwerking met Edux. Meer weten? Verdiep je in Edux.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tekst Redactie Gepubliceerd op Gewijzigd op 10-11-2022 Beeld Shutterstock In november 2022 verscheen in Didactief een special van Edux over digitale geletterdheid in de klas. Met recente inzichten en tips van leerkrachten, onderzoekers en andere deskundigen. Hoe kun je leerlingen stimuleren om zelf de regie te leren nemen over media, internet en technologie?

# data[].attributes.headline
Filmpje: uitleg domein mediawijsheid (Basicly)

# data[].attributes.subject
Filmpje: uitleg domein mediawijsheid (Basicly)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Klopt die informatie op die website wel?' 'Wat deel ik wel op social media, en wat deel ik niet?' 'Hoe hangt deze informatie samen met de informatie uit die andere bron?'.

Om je leerlingen écht digitaal geletterder te maken, is het essentieel dat ze een bewuste en kritische houding ontwikkelen. Om dat te bereiken zullen leerlingen in gesprek moeten gaan, kennis opdoen, en informatie verwerken over thema's binnen ICT en media. Lezen, praten en schrijven - oftewel taal - is dus cruciaal (OECD, 2015). Taal en digitale geletterdheid zijn dus sterk verweven, en daarom biedt het taalonderwijs veel kans om ook digitale geletterdheid te stimuleren. Maar hoe pak je dat aan? Je kunt bijvoorbeeld doelen ten aanzien van digitale geletterdheid in je bestaande taallessen verweven. Die aanpak werkt vanuit jouw vertrouwde basis, en biedt daarom vaak een fijn uitgangspunt om te starten.

In het artikel dat recent verscheen in de Didactief Special Digitale Geletterdheid van november 2022 beschrijven we een stappenplan voor zo'n 'digitalige les'. In deze publicatie werken we dit verder uit met 10 uitgewerkte voorbeelden. De toelichting vind je hieronder. De uitgewerkte top 10 lijst is als bijlage opgenomen zodat je hem eventueel los kunt printen. Je vindt de lijst vanaf pagina 4.

uitgangspunten bij de lijst

1. Tussendoelen gevorderde geletterdheid en mondelinge communicatie staan centraal

De beschrijving van de taaldoelen is gebaseerd op de Tussendoelen gevorderde geletterdheid (Biemond & Van het Zand, 2016) en de Tussendoelen Mondelinge communicatie (Gijsel & Van Druenen, 2013) van het Expertisecentrum Nederlands. De tussendoelen sluiten aan bij de referentieniveaus taal (Meijerink, 2009). Uiteraard kun je ook kiezen voor de doelen uit je taal- of leesmethode.

2. Bewust en kritisch digitaal gedrag wordt expliciet gestimuleerd

De inhoudslijnen van het SLO voor digitale geletterdheid bevatten een breed scala aan aanbodsdoelen voor elk van de 4 domeinen (mediawijsheid, informatievaardigheden, computational thinking en ict-basisvaardigheden). Vanuit een literatuurstudie en gesprekken met wetenschappers en onderwijsprofessionals kwam naar voren dat bij elk van de domeinen van digitale geletterdheid doorgaans bewust en kritisch digitaal gedrag centraal staan. Dat gedrag is daarom het uitgangspunt in het Digitalig programma. En in de geselecteerde doelen in de top 10 lijst hieronder hebben we kenmerkende vaardigheden toegepast die bewust en kritisch digitaal gedrag expliciet kunnen
stimuleren.

3. De integratie zorgt (idealiter) voor een win-win situatie

Ons uitgangspunt is dat er idealiter sprake is van een win-win situatie: de taalvaardigheden worden aangeleerd of geoefend in een betekenisvolle context, en de digitale geletterdheid wordt extra (goed) bevorderd door gerichte aandacht voor taal.

Logische win-win combinaties per domein van digitale geletterdheid

Uit de lijst met voorbeelden blijkt dat er voor mediawijsheid vooral veel kansen liggen bij taalactiviteiten waarin mondelinge communicatie wordt gestimuleerd. Met name activiteiten waarin begrijpend luisteren/kijken en reflectie op communicatie worden geoefend, lijken zich bij uitstek te lenen voor het werken aan mediawijsheid. Maar ook doelen voor begrijpend lezen en reflectie op geschreven taal kunnen goed gecombineerd worden met activiteiten voor mediawijsheid. Voor digitale informatievaardigheden liggen de kansen het meest voor het oprapen bij begrijpend lezen en informatieverwerking (gevorderde geletterdheid). Maar ook in het schrijfonderwijs kunnen kansen
gecreëerd worden. Je kunt bijvoorbeeld het strategisch schrijven van leerlingen laten oefenen tijdens het schrijven van een verslag over een zoektocht die ze hebben gedaan naar informatie op het internet. Voor computational thinking zien we ook zowel kansen bij gevorderde geletterdheid (begrijpend lezen en informatieverwerking) en mondelinge taalvaardigheid (deelname aan discussie, vertellen en presenteren). De kansen zijn natuurlijk ook afhankelijk van de gekozen deelvaardigheden. Ook voor ICT basisvaardigheden kun je allerlei taaldoelen op een natuurlijke wijze integreren. Denk aan het werken met een spellingchecker bij het schrijven van een verslag, het posten van een vlog bij mondelinge taalactiviteiten of het bijhouden en opslaan van je gevonden artikelen bij het lezen op internet. Genoeg mogelijkheden dus, en nog veel meer dan de 10 combinaties hieronder. Heb, of wil, je andere ideeën voor integratie, check dan het stappenplan in onze Didactief Special. Je zult zien dat het steeds gemakkelijker wordt om met een digitaal sausje je taal-of leesles te verrijken!

De top 10 lijst vind je in de bijlage hieronder. In de lijst staan voor verschillende taaldoelen telkens een paar specifieke voorbeelden met uitgewerkte activiteit.

TOP 10 VERBINDINGEN TUSSEN TAAL EN DIGITALE GELETTERDHEID: ARTIKEL + de LIJST
TOP 10 VERBINDINGEN TUSSEN TAAL ENDIGITALE GELETTERDHEID: DE LIJST

# data[].attributes.attachment_link.title
Top 10 verbindingen tussen taal en digitale geletterdheid

# data[].attributes.attachment_link.description
'Klopt die informatie op die website wel?' 'Wat deel ik wel op social media, en wat deel ik niet?' 'Hoe hangt deze informatie samen met de informatie uit die andere bron?'. Om je leerlingen écht digitaal geletterder te maken, is het essentieel dat ze een bewuste en kritische houding ontwikkelen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Er is geen digitaal zonder taal. Geen digitale geletterdheid zonder geletterdheid. Adviseur Eva van de Sande werd voor Cubiss geïnterviewd voor de editie van 'Lees, Lezer Leest'.

Lees hier het volledige artikel.

# data[].attributes.attachment_link.description
Er is geen digitaal zonder taal. Geen digitale geletterdheid zonder geletterdheid. Adviseur Eva van de Sande werd voor Cubiss geïnterviewd voor de editie van 'Lees, Lezer Leest'. Lees hier het volledige artikel.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Digitale geletterdheid verovert een plek in het nieuwe curriculum. Hoe talig is deze vaardigheid? En wat zijn kansen voor verbinding met het taalonderwijs?

Edux adviseur Eva van de Sande schreef samen met Martine Gijsel (senior onderzoeker Expertisecentrum Nederlands) hierover een mooie bijdrage in het themanummer Taal in Beeld van de JSW. Je kan het artikel hier lezen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Digitale geletterdheid verovert een plek in het nieuwe curriculum. Hoe talig is deze vaardigheid? En wat zijn kansen voor verbinding met het taalonderwijs? Edux adviseur Eva van de Sande schreef samen met Martine Gijsel (senior onderzoeker Expertisecentrum Nederlands) hierover een mooie bijdrage in het themanummer Taal in Beeld van de JSW.

# data[].attributes.headline
Ga in gesprek n.a.v. het campagnefilmpje van KPN

# data[].attributes.subject
Ga in gesprek n.a.v. het campagnefilmpje van KPN

# data[].attributes.headline
De Dikke Data Show; samen antwoorden zoeken in de online wereld

# data[].attributes.subject
De Dikke Data Show; samen antwoorden zoeken in de online wereld

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe is het om blind te zijn in de onlinewereld, waar kan je online veilig je seksualiteit ontdekken, en in welke filterbubbel zit jij? Quinty Misiedjan duikt in de onlinewereld, spreekt verschillende wetenschappers en journalisten, en wisselt haar onderzoek af met grappige sketches.