# data[].attributes.body
De student kan reflecteren op zijn attitude, kennis en vaardigheden met betrekking tot beeldend onderwijs op de basisschool en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
De student kent de stadia van (beeldende) ontwikkeling en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
Dit toetsdoel ga ik laten zien a.d.h.v. afbeelding en beeldende kunst die hoort bij de juiste leeftijdsgroep. De invalshoeken die zichtbaar worden door de afbeeldingen komen van Onna & Jacobse (2013).
Er zijn drie leeftijdsgroepen:
- onderbouw (kleuters 4 tot 6 jaar)
- middenbouw (6 tot 9 jaar)
- bovenbouw (9 tot 12 jaar)
Bij iedere leeftijdsgroep staat een kleine uitleg over de ontwikkeling en leeftijdskarakteristieken per groep. Deze heb ik via de digitale leeromgeving gevonden (Padlet, via ELO, 8 maart 2022).

# data[].attributes.body
Deze bouw onderzoekt materialen, waarbij de zintuigelijke ervaring centraal staat. Ontdekkingen kunnen dan een impuls zijn om op onderzoek uit te gaan. Hierbij verbinden ze hun ontdekkingen met betekenissen. Belevingswereld van kleuters en de bijbehorende fantasie zijn dan de leidraad.

# data[].attributes.body
De student kan inzichtelijk maken hoe bij een activiteit beeldend onderwijs de creativiteit en authenticiteit van kinderen gestimuleerd worden.

# data[].attributes.body
De begrippen die in de titel staan zijn van belang bij het vak beeldend onderwijs. Deze begrippen moesten in dit verslag ook duidelijk naar voren komen. Ik wil dus beginnen met de betekenis van de begrippen te benoemen.
Authenticiteit komt van authentiek en dit wordt beschreven als iets wat echt en vertrouwd is. Als we dit koppelen aan het beeldend onderwijs, kunnen we zeggen dat authenticiteit betekent dat een kind iets maakt of leert wat betekenisvol is, vertrouwd, echt en eigen voelt. Als we spreken over creativiteit, spreken we over het vermogen hebben om nieuwe ideeën te bedenken of te creëren. Dit kan betrekking hebben op het denken of het doen van de mens. Als we dit weer koppelen aan beeldend onderwijs is het dus belangrijk dat er gestimuleerd wordt dat een kind nieuwe ideeën kan op doen of zelf kan bedenken. Wanneer deze bedenkingen of ideeën ook nog betekenisvol zijn voor een kind, kan dit gelijk de authenticiteit van het kind laten groeien.

# data[].attributes.body
De student kent de meest voorkomende materialen en technieken en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
Voor dit toetsdoel gaan we gebruik maken van de technieken die het meest worden toegepast op de basisschool: 2D en 3D.

2D staat voor tweedimensionaal; dit betekent dat het beeld of werk twee maten heeft, namelijk lengte en breedte. Hier hoort ook het kenmerk bij dat het werk of beeld plat is.

3D staat voor driedimensionaal; het werk heeft drie afmetingen, namelijk lengte, breedte en de derde die hier bijkomt is diepte. Je kan om een 3D beeld heenlopen en ook voelen, omdat er dus een diepte in zit. In 2D zit deze diepte niet en het is vlak, dit kan je dus ook niet voelen of er omheen lopen.

Zo meteen volgen er een aantal voorbeelden van beelden/werken die op de basisschool uitgevoerd kunnen worden. Eerst een aantal voorbeelden met 2D, gevolgd door 3D.

# data[].attributes.body
Technieken
- Schetsen
- Tekenen
- Inkleuren

# data[].attributes.body
Technieken
- Inkleuren
- (Mogelijk) schetsen, maar meestal met potlood

# data[].attributes.body
Technieken
- Schilderen
- Vingerverven

# data[].attributes.body
Technieken
- Tekenen
- Uitwrijven
- Verven met ecoline

# data[].attributes.body
Technieken
- Boetseren
- Keramiek

# data[].attributes.body
Technieken
- Vouwen
- Knippen
- Plakken
- Construeren

# data[].attributes.body
Technieken
- Construeren
- Plakken
- (Vouwen)

# data[].attributes.body
Technieken
- Bouwen
- Solderen (dit komt niet per sé vaak voor, maar dit heb ik als kind op de basisschool vaak gedaan, dus wilde ik dit materiaal en deze techniek meenemen in dit verslag).

# data[].attributes.body
De student kent de beeldaspecten ruimte, kleur, vorm, textuur en compositie en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
Christelijke Hogeschool Windesheim (2008). Aspecten van de vormgeving. Padlet/ELO, geraadpleegd op 7 maart 2022, van https://windesheimschool.padlet.org/rmboter/6ijga8zaq7jd7reh

Braakhuis, G., von Piekartz, R., Vogel, H., Hendriks, A., Huij, E., & Poll, J., (2014, mei) Categoriearchief: CIRKELMODEL. Kennisbasis Beeldend Onderwijs. Geraadpleegd op 5 maart 2022, van https://kennisbasisbeeldend.ronaldvonpiekartz.nl/category/kennisbasis-beeldend-onderwijs/cirkelmodel/

HBO-raad vereniging van hogescholen. (z.d.). Kennisbasis Leraar basisonderwijs: beeldend onderwijs.

Meewis, V. (2014, 1 juni). Wat leer je van kunst? Wij-leren.nl. Geraadpleegd op 5 maart 2022, van https://wij-leren.nl/kunst-curriculum.php

Onna, J. van, & Jacobse, A. (2013). Laat maar zien: een didactische handleiding voor beeldend onderwijs. Groningen: Wolters-Noordhoff.

Pinterest (z.d.). Pinterest. Geraadpleegd op 7 maart 2022, van https://nl.pinterest.com/

Velthuijs, M. (2018). Bij kikker thuis. Leopold.

# data[].attributes.body
De student presenteert de uitwerkingen van de subdoelstellingen beeldend, kernachtig en overzichtelijk.

# data[].attributes.body
Ik heb de tien toetsdoelen gepresenteerd op deze padlet. Per toetsdoel heb ik een eigen sectie gemaakt met het bijbehorende doel en de informatie om het zo overzichtelijk te houden. Ik heb aan elk doel mijn eigen persoonlijke betekenis gegeven door het o.a. beeldend weer te geven

# data[].attributes.body
De student kan de samenhang tussen beeldend onderwijs en andere vak- en leergebieden op de basisschool inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
De student kan de kern van beeldend onderwijs inzichtelijk maken aan de hand van het cirkelmodel (Onna & Jacobse, 2017).

# data[].attributes.body
De student kent de specifieke bijdrage van beeldend onderwijs aan het leren en ontwikkelen van kinderen op de basisschool en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
De student kent verschillende functies en betekenissen van beelden in de samenleving en kan dit inzichtelijk maken.

# data[].attributes.body
Finn Teters
S1112831
EN-PREP-KU1.XX.20
9 maart 2022

# data[].attributes.body
Hallo, ik ben Finn Teters en voor mijn verslag van beeldend onderwijs heb ik deze padlet gemaakt. In deze padlet worden de tien toetsdoelen van beeldend onderwijs weergegeven. Aan ieder toetsdoel geef ik mijn eigen persoonlijke betekenis en maak ik gebruik van bronnen en literaire onderbouwingen.

Ik wens jullie veel kijk- en leesplezier!

Met vriendelijke groet,
Finn Teters

# data[].attributes.body
In het vorige toetsdoel is het cirkelmodel uitgelegd. Hier werd het productcomponent vorm ook toegelicht. Bij deze component werden er verschillende categorieën gemaakt. Deze noemen we beeldaspecten. de vorm van een beeld wordt bepaald door deze beeldaspecten. Het gaat hier om een aantal visuele variabelen die in een beeld te onderscheiden zijn (Onna & Jacobse, 2017, p. 156). Die aspecten zijn onder te verdelen in:
- ruimte
- kleur
- vorm
- textuur
- compositie
Deze aspecten worden in dit toetsdoel toegelicht.

# data[].attributes.body
Voor dit toetsdoel reflecteer ik over mijn attitude, kennis en vaardigheden op het gebied van beeldend onderwijs als docent (in opleiding). Ik wil dit aan doen van twee vragen die ik ben tegengekomen in mijn leeromgeving en een kleine samenvatting. Voor de ontwikkeling van attitude vertel ik een stukje eigen ervaring. Voor de kennis en vaardigheden stel ik mijzelf twee vragen.

Attitude
Als ik het heb over attitude, wil ik het hebben over mijn 'houding' of de manier hoe ik tegen beeldend onderwijs aankijk. Mijn eigen ervaring met kunst of beeldend onderwijs is positief. Thuis heb ik een moeder die heel erg creatief is en de leukste dingen kan bedenken om iets nog creatiever te maken. Op school waren er ook altijd erg leuke opdrachten en deze werkjes heb ik allemaal bewaard. Ik moet wel eerlijk zijn dat ik altijd heb gedacht dat ik niet zo goed was in beeldend onderwijs, omdat ik het ook niet altijd even mooi deed als anderen. Maar als er iets is dat ik heb geleerd na deze module, is het wel dat als een beeld of mogelijkheid voor mij betekenisvol en echt is, het goed is en ik het dan op mijn eigen manier verder kan afmaken. Hoe ouder ik word, hoe meer ik in aanraking kom met kunst in mijn omgeving (zie foto's) door bijvoorbeeld op vakantie te gaan met bijzondere beelden, zoals de 'John Lennon Wall'. Beeldend onderwijs is zeker een heel  belangrijk vak in het onderwijs, omdat iedereen te maken krijgt met beelden en kunst en hoe mooi is het om de authenticiteit en creativiteit van kinderen te stimuleren en vrij bezig te laten gaan met opdrachten waarin leerlingen hun ei kwijt kunnen?

Kennis en ervaring
1. Welke kennis en vaardigheden heb ik nodig om beeldend onderwijs te geven op de basisschool?
Door deze module heb ik geleerd dat je aardig wat kennis en vaardigheden nodig hebt om beeldend onderwijs te geven op de basisschool. Je hoeft niet alles te weten over kunst, omdat je dit niet allemaal aan de kinderen kan leren in de korte tijd op de basisschool. Wat ik vooral belangrijk vind, is dat ik de kinderen de ruimte geef om een eigen betekenis aan een beeld te geven, zodat de creativiteit wordt gestimuleerd. Je moet enige kennis hebben over bijvoorbeeld kleuren, 2D en 3D en hoe je kinderen op weg kan helpen voor het vormgeven. Ook is het handig als je een juiste les kan ontwerpen, zodat je met de kinderen alles eruit kan halen. Kinderen moeten zich ook (net als in elke andere situatie) veilig voelen om aan de slag te kunnen. Enthousiasmeren vind ik ook een taak van de docent.

2. Wat kun je al en waarin kan je jezelf nog ontwikkelen?
Ik vind dat ik nog best wat creatiever mag zijn met het bedenken van opdrachten en het ontwerpen hiervan. Na het maken van deze padlet weet ik ook dat ik niet altijd strakke opdrachten moet meegeven, maar de kinderen ook zelf mag laten nadenken over wat zij willen maken. Na het maken van dit verslag en het volgen van deze module heb ik echt heel erg veel geleerd over dit vak. De inhoudelijke aspecten van kunst zelf, maar ook voor de rol als docent.

# data[].attributes.body
Groep 3-4
In deze groepen is er veel aandacht voor motorische oefeningen, zoals schrijven. Hiermee wordt het motorische repertoire uitgebreid. De impulsieve werkwijze die de kleuters hebben wordt ingeruild voor een meer stapsgewijze aanpak. Er komen nieuwe inzichten bij beeldend vormgeven en er ontstaan nieuwe mogelijkheden.

Groep 5-6
In deze groepen krijgen kinderen oog voor samenhangende factoren en zijn steeds geïnteresseerd in 'de echte wereld'. In beeldend onderwijs kunnen omgeving en wereldoriëntatie nu nieuwe onderwerpen vormen voor de leerlingen. Nu komen beeldaspecten ook aan de orde. Door een serieuze aanpak van 'beschouwen', kunnen leerlingen in deze groepen steeds beter genuanceerd reflecteren op hun beeldende producten.

# data[].attributes.body
Vormgeven is per definitie creatief: men gaat iets maken dat er nog niet is of was en dit is authentiek voor deze persoon (Onna & Jacobse, 2013, p. 44). Creativiteit kan in verschillende soorten komen, maar creatieve personen hebben veel dezelfde kenmerken. Zij worden gekenmerkt door een creatieve attitude (houding). Karakteristieke kenmerken zijn bijvoorbeeld open zijn, eigenzinnigheid of energie.

Onna & Jacobse (2013) geven aan dat het voornaamste aspect van creativiteit het vermogen is om nieuwe mogelijkheden op het spoor te komen (p. 45). Die mogelijkheden opzoeken en bepalen wordt divergentie of divergent denken genoemd. Het denken gebeurd niet alleen in het hoofd. In beeldend onderwijs vind dit denken ook plaats door te handelen en door te doen.

Het creatieve proces begint met een probleemstelling. Dit wordt bekeken vanuit verschillende invalshoeken. Na deze invalshoeken, komt er een reeks van ideeën en bedenkingen op gang. Er worden mogelijkheden gegenereerd. Dit is de eerste fase, de divergentiefase (Onna & Jacobse, 2013, p. 45). Vervolgens wordt er langzamerhand bepaald dat de mogelijkheden een oplossing kunnen vormen, dat een maker op het goede spoor zit. Inzichten ontstaan, keuzes worden gemaakt en vondsten worden met elkaar in verband gezet (p. 46). Dan wordt duidelijk welke mogelijkheid of mogelijkheden daadwerkelijk bruikbaar is of zijn. Het nagaan van de bruikbaarheid van deze mogelijkheden is de convergentiefase. In deze fase worden er selecties gemaakt en prioriteiten gesteld. Deze keuzes maken gaat samen met persoonlijke voorkeuren (zodat het authentiek blijft).

Het is van belang om dit proces te bespreken, zodat ik mij bewust wordt van het proces en hoe dit dus te stimuleren is bij de leerlingen.

Het is dus belangrijk dat leerlingen niet een voorgeschreven opdracht krijgen, omdat de eigen ideeën dan niet gebruikt kunnen worden en de kinderen dus niet zelf de mogelijkheden hoeven te bepalen. Wel is het belangrijk dat er een leidraad is tijdens het vormgeven, bijvoorbeeld een thema. Zo kunnen kinderen zelf heel veel ideeën opdoen, maar wel binnen een bepaald kader, zodat het niet te breed wordt dat er te veel ideeën ontstaan en er vervolgens geen keuzes gemaakt kunnen worden.

# data[].attributes.body
Alle beelden in onze cultuur hebben een communicatieve gebruiksfunctie, maar dat is lang niet de enige functie die beelden kunnen hebben (Onna & Jacobse, 2013, p. 18).

Bovenstaand citaat laat dus zien dat er nog meer functies zijn van beelden in onze maatschappij. Deze zijn onder te verdelen in tien andere categorieën.
- Functioneel gebruiksgemak
- Aanschouwelijk ordenend
- Narratief
- Illustratief
- Directief
- Verbeeldend
- Decoratief
- Esthetisch
- Expressief
- Amusement
In de volgende kopjes ga ik iedere functie kort toelichten en hier voeg ik een persoonlijke betekenis aan toe op mij van toepassing is.

# data[].attributes.body
Ik wil dit toetsdoel beginnen met een citaat die ik van waarde vind voor dit onderdeel.

Beeldend onderwijs ontwikkelt het visueel verbeeldend vermogen door kinderen aan te spreken op hun ervaringen van de werkelijkheid en ze vervolgens te leren die ervaringen te visualiseren (HBO-raad, z.d.)

Omdat er gesproken gaat worden over de ontwikkeling van kinderen t.o.v. het beeldend onderwijs, leek het mij belangrijk bovenstaand citaat te delen. Dan is er ook nog een citaat van Onna & Jacobse (2013) die begint in het hoofdstuk die past bij dit toetsdoel.

Onderwijs heeft als doel kinderen te begeleiden in hun ontwikkeling en ontplooiing als persoon. Het rust ze toe om zich met eigen mogelijkheden nu, maar ook straks, thuis te voelen en te kunnen functioneren in hun wereld . . . Bij beeldend onderwijs zijn kinderen bezig met beelden en hun betekenis (p. 50).

# data[].attributes.body
Bij deze functie is de functionaliteit belangrijk. Hiermee wordt bijvoorbeeld het gebruiksgemak bedoeld (Onna & Jacobse, 2013, p. 19). Het maken van zo'n voorwerp moet dus goed doordacht worden, zodat het gebruikt kan worden zoals dit bedoeld is.
Als persoonlijke betekenis heb ik gekozen voor een afbeelding van mevrouw theepot uit Belle en het Beest. Ik ben namelijk een enorme theeliefhebber en een theepot is een mooi voorbeeld van een voorwerp dat op de juiste wijze moet worden gemaakt, zodat de functie van het voorwerp niet wegvalt (namelijk het schenken).

# data[].attributes.body
Met deze functie wordt bedoeld dat abstracte begrippen en complexe relatief duidelijker kunnen worden aan de hand van vormgeving. Met visuele middelen zoals kunnen relaties aangegeven worden. Neem bijvoorbeeld grafieken en diagrammen, maar ook sportkleding of uniformen (Onna & Jacobse, 2013, p. 19). Ik vind persoonlijk zelf een grafiek het duidelijkste voorbeeld van de functie aanschouwelijk ordenend, dus deze heb ik voor een beeldend en persoonlijke betekenis bijgevoegd. Dit is een grafiek over de DMT toetsen die worden afgenomen in het basissonderwijs.

# data[].attributes.body
Met narratief wordt bedoeld dat beelden een verhalende functie hebben. Er is dus een beeld en dit verteld een verhaal. Onna & Jacobse (2013) gebruiken als voorbeeld tekeningen van kinderen of schilderijen, maar ook reliëfs boven poorten van gotische kathedralen (p. 19). Het kan ook betekenen dat een boek of een beeld een 'alwetende verteller' verteller heeft. Dan wordt het verhaal (wat het beeld is) dus verteld door iemand anders.
Voor een persoonlijke betekenis over een narratief beeld moest ik goed nadenken en op onderzoek uitgaan. Ik heb namelijk ook boeken gelezen die verhalend worden verteld, maar ik heb uiteindelijk gekozen voor een afbeelding. Dit beeld heeft de foto van het jaar gewonnen en verteld (voor mij) ook echt een verhaal.

# data[].attributes.body
Als 'illustraties', en daarmee bedoel ik afbeeldingen, foto's of tekeningen, kunnen laten zien wat er in de tekst behandeld wordt, dan hebben deze beelden een illustratieve functie (Onna & Jacobse, 2013, p. 20). Het kan dus zijn dat er een illustratie wordt weergegeven in een boek. Ik heb een voorbeeld gebruikt uit een reeks boeken die ik vroeger vaak heb gelezen, namelijk de Kikker boeken. In bovenstaande afbeelding staat een klein stukje tekst en de illustratie die de tekst verduidelijkt, zodat mensen een beeld bij het verhaal kunnen krijgen.

# data[].attributes.body
Het basisonderwijs is gericht op de brede ontwikkeling van het kind. De verschillende ontwikkelingsgebieden kunnen worden gesplitst in vijf onderdelen. Beeldend onderwijs kan een specifieke bijdrage leveren aan deze ontwikkeling van het kind.

De vijf ontwikkelingsgebieden zijn:
- Sociaal-emotionele ontwikkeling
- Cognitieve ontwikkeling
- Zintuigelijke ontwikkeling
- Motorische ontwikkeling
- Creatieve ontwikkeling
(Onna & Jacobse, 2013, p. 52)
Deze ontwikkelingsgebieden worden in de volgende kopjes uitgelegd.

# data[].attributes.body
Beelden zijn directief wanneer ze een aanwijzing, waarschuwing of regulering aangeven. Dit kunnen borden zijn in het verkeer, maar ook icoontjes of tekeningen op digitale apparaten (Onna & Jacobse, 2013, p. 20). Deze beelden zorgen ervoor dat we snel weten wat de bedoeling is, of wat de regels zijn en wat we moeten doen. Dit geldt ook voor beelden op digitale middelen, zoals de laptop. Soms geeft een bekende directieve afbeelding ook nog eens verduidelijking als er een tekst of woord bij staat. Ik heb de bovenstaande afbeelding aan dit kopje toegevoegd voor mijn persoonlijke betekenis. Ik ben namelijk gek op films en bij veel films worden deze icoontjes toegevoegd als ze van toepassing zijn in een film. Ik realiseerde mij dat deze icoontjes ook een directieve functie kunnen hebben, omdat je gelijk weet of de film bijvoorbeeld een minimale leeftijdsgrens heeft, of dat er bepaalde zaken in de film naar voren komen zoals enge beelden, drugs, etc. Als je zo'n icoontje ziet kan je gelijk weten wat er in die film/serie voorkomt.

# data[].attributes.body
Met de verbeeldende functie zijn er beelden waarmee je kan fantaseren over een werkelijkheid, die (nog) niet echt is (Onna & Jacobse, 2013, p. 20). Voor mij persoonlijk betekent dit dat ik een beeld kan zien, waarin ik vervolgens zelf kan en mag bedenken wat ik erin zie en wat het betekent. Ik kan dit vooral vinden in beelden die abstract zijn. Wat nu heel populair is om als kunst te hebben in huis, zijn foto's of tekeningen die maar uit een of een paar simpele lijnen bestaan. Dit kan in een duidelijke vorm van bijvoorbeeld een vrouw of een dier, maar je hebt hier ook kunst van, die niet één bepaalde vorm heeft en waar dus meer in is te zien. Ik vind deze kunst heel erg mooi en dat ik mijn eigen werkelijkheid hier ook in kan bedenken maakt het nog leuker om naar te kijken.

# data[].attributes.body
Beelden hebben een decoratieve functie wanneer deze fungeren als versiering in een omgeving (Onna & Jacobse, 2013, p. 21). Dit kan bijvoorbeeld in een huis zijn. Deze beelden zijn er in alle vormen, maten en kleuren en kan heel erg variëren, want alle smaken verschillen.

Zelf koppel ik deze functie gelijk aan accessoires in en rondom het huis, dus spiegels, dingen op aan de muur op te hangen, etc. Ik vind het heel leuk om decoraties op de zoeken en over na te denken welke beelden eventueel bij elkaar passen. Het kan echter ook buitenhuis zijn, bijvoorbeeld in een winkel, een tuin, een stad of een kerk. Toch wil ik een afbeelding toevoegen van beelden met een decoratieve functie in een huis, omdat dit mij persoonlijk het meeste interesseert. Ik ben ook opgegroeid met veel beelden in huis die een decoratieve functie hebben. In de bovenstaande foto is een stoel te zien, plantjes een lamp, noem het maar op. O.a. deze beelden versieren de kamer en zorgen voor sfeer in de ruimte.

# data[].attributes.body
Als er gesproken wordt over een esthetische functie, dan gaat het over beelden die gemaakt worden uit schoonheidsoverwegingen. Dit is een verlengde van decoratie. Het zijn beelden/voorwerpen/afbeelding die mensen mooi vinden door bijvoorbeeld de vorm of de puurheid van een beeld (Onna & Jacobse, 2013, p. 21). Als ik zelf denk aan esthetisch, dan denk ik ook aan beelden die in mijn ogen bijna perfect zijn. Als ik een nieuwe afbeelding zoek als bijvoorbeeld een achtergrond zet ik er altijd esthetisch achter, omdat er dan speciaal gemaakte beelden komen die inderdaad heel schoon zijn en de puurheid laten zien van iets. In het vorige kopje (decoratief) heb ik ook een foto toegevoegd die ik eigenlijk ook wel esthetisch vind. Maar ook naakten zijn een voorbeeld van beelden die een esthetische functie hebben. Dit trekt mij ook aan, daarom heb ik gekozen voor een esthetisch beeld dat wel los staat van mijn vorige afbeelding.

# data[].attributes.body
Dit zijn beelden die emoties uit te drukken. Mensen die beelden maken met een expressieve functie proberen hun gevoelens weer te geven in deze beelden (Onna & Jacobse, 2013, p. 21). Er wordt een graffiti foto als voorbeeld gegeven, maar foto's of drukwerken kunnen ook een expressieve functie hebben. De beelden die mij vaak raken, zijn beelden die een gevoel proberen uit te drukken die te maken hebben met mentale problemen. Zelf heb ik nooit gekampt met mentale problemen, maar hoe mensen die dit wel ervaren, kunnen uit drukken hoe ze zich voelen i.c.m. een beeld vind ik heel bijzonder en hier heb ik heel veel respect voor. Daarom heb ik gekozen voor deze afbeelding.

# data[].attributes.body
De laatste functie wordt omschreven als amusement. Dit wil zeggen dat beelden mensen kunnen amuseren. Beelden zijn een uitbreiding voor de visuele wereld en kunnen mensen vermaken. Zo kun je verschillende beelden verzamelen omdat je dit leuk vindt om te doen (Onna & Jacobse, 2013, p. 2022). Voor mij is amusement een verzameling van beelden (foto's, beeldjes, etc.) waar ik gelukkig van wordt en die bij mij horen. Zo heb ik foto's met familie en vrienden, maar ook beeldjes van engeltjes die ik heb verzameld, omdat ik deze als cadeautje kreeg van mijn oma. Voor het amusement heb ik gekozen voor een afbeelding waar ik een heel gelukkig gevoel van krijg en dat is toevallig ook mijn achtergrond op mijn telefoon, wat de amusement functie ook weer kan omschrijven.

# data[].attributes.body
(Beeldend) vormgeven is nauwelijks uit te voeren zonder emotionele betrokkenheid. Dit heeft te maken met de persoonlijke keuzes die gemaakt worden om een eigen verbeelding te creëren (Onna & Jacobse, 2013, p. 52). Wanneer er een keuze wordt gemaakt en dit wordt besproken of uitgevoerd, dan kunnen anderen de keuze die je hebt gemaakt ook zien. Je stelt je dan bloot aan anderen, waardoor er automatisch deelgenomen wordt aan een sociale interactie. Kinderen moeten echter ook leren om anderen ruimte te geven en dus proberen andere keuzes te begrijpen en wellicht in te verplaatsen. Want alle vormgeving is persoonlijk en er is niet één ding juist. Wanneer het gedeeld wordt met andere ben je dus bezig met het sociale aspect. Het kunnen verplaatsen in anderen en anderen proberen te begrijpen, heeft naar mijn mening te maken met empathie, waardoor het emotionele aspect weer naar voren komt. Beeldend onderwijs kan dus actief bijdragen aan de sociaal-emotionele ontwikkeling. Er is echter wel één eis: een veilig pedagogisch klimaat in een groep of klas (Onna & Jacobse, 2013, p. 52)

# data[].attributes.body
Deze twee ontwikkelingsgebieden worden samengevoegd in dit kopje en samen toegelicht. Wat is de reden hier achter? Omdat beide ontwikkelingsgebieden het vermogen betreffen om kennis te verwerven (Onna & Jacobse, 2013, p. 52). Tijdens het beeldend vormgeven is het kind gericht op zijn/haar waarneming. Dit wordt ondervraagd en vervolgens kan er ruimte ontstaan. Ruimte voor het interpreteren van waarnemingen en het inzicht dat (beeldende) informatie sterk bepaald kan worden door de context. Door beeldende activiteiten ontwikkelen kinderen het bewustzijn dat ze personen zijn die kunnen waarnemen en kennis kunnen verwerven. Dit is o.a. een koppeling die gemaakt kan worden tussen het zintuigelijke aspect en het cognitieve aspect.

Er is echter nog een belangrijk aspect van cognitie die ontwikkelt kan worden door beeldend onderwijs. Dit heeft te maken met het voorstellingsvermogen (Onna & Jacobse, 2013, p. 53). Door beeldende verkering kan kennis beter onthouden worden en makkelijker oproepbaar zijn in andere situaties. Kinderen die beeldend vormgeven, kunnen veranderingen en betekenissen ervaren door het veranderen van de vorm van het materiaal (p. 53). Dan zijn er nog de metacognitieve vaardigheden (kennis en vaardigheid over het eigen denken). Deze kan geoefend worden wanneer kinderen bezig zijn met het reflecteren van probleemoplossingsstrategieën (p. 53).

# data[].attributes.body
Als we dit toetsdoel moeten uitleggen a.d.h.v. het cirkelmodel, is het wellicht handig om deze eerst toe te lichten. Bovenstaande afbeelding geeft het cirkelmodel weer, maar wat betekent dit nou precies? Het heeft alles te maken met het vormgevingsproces. Onna & Jacobse (2013) zeggen het volgende: '''Beeldend vormgeven' is het betekenis verlenen aan materie door de vorm aan te passen'' (p. 29). De drie aspecten die in de kern van het cirkelmodel staan zijn in deze zin van toepassing; betekenis, materie en vorm. Deze aspecten worden nader toegelicht. Het maken en bedenken van beelden noem je het vormgevingsproces. Het cirkelmodel geeft dit proces schematisch weer.

De drie parten (productcomponenten) uit de cirkel zijn net benoemd, maar dat maakt de cirkel nog niet rond. Er zijn namelijk nog andere componenten die van belang zijn voor het model en dus het vormgevingsproces. Dit zijn de procescomponenten. Dit is onderverdeeld in beschouwing, werkwijze en onderzoek. Ook deze aspecten zullen nader toegelicht worden.

# data[].attributes.body
Met motorische ontwikkeling kunnen we letterlijk zeggen dat een kind zijn spieren leert beheersen en gebruiken. Hoe kunnen we dit nou specifieker bekijken en koppelen aan het beeldend onderwijs? Dit gaat natuurlijk om de manuele handelingen met materiaal en gereedschap tijdens het beeldend vormgeven Onna & Jacobse, 2013, p. 53). Wanneer deze motoriek (nog) niet juist is, kan er niet gedaan worden wat er gevraagd wordt. Er wordt nu gesproken over psychomotorisch aspect. Hierbij staat de interactie tussen zien, bewegen en beslissen tijdens het vormgeven centraal. Als er sprake is van een betekenisvolle context dan kunnen kinderen die motorische vaardigheden oefenen en wellicht verbeteren (p. 53)

# data[].attributes.body
De titel zegt het al; zorgen dat de creativiteit van kinderen wordt ontwikkeld en verbreed. Een kind in hiermee in staat om flexibel en met zekere originaliteit te anticiperen en te reageren op veranderingen en problemen. Dit heeft weer te maken met het kunnen observeren, het herkennen van een probleem, vragen kunnen stellen, ideeën kunnen produceren en informatie kunnen analyseren en herstructureren (Onna & Jacobse, 2013, p. 53). Creatief gedrag is de kern van elk vormgevingsproces. Beeldend onderwijs werkt aan creatieve attitude. ''Daarbij staan variëteit in de vorm en benaderingswijze centraal'' (Onna & Jacobs, 2013, p. 53).

# data[].attributes.body
Wat kunnen wij als docenten nog doen om deze ontwikkelingsgebieden te verbeteren en te stimuleren bij kinderen, als het gaat om beeldend onderwijs? Onna & Jacobse (2013) zeggen dat het van belang is dat er aandacht is voor het gedrag van kinderen waarin de genoemde ontwikkelingsgebieden naar voren komen. Zo kan je te weten komen wat de kwaliteiten zijn van een kind en waar de verbeterpunten liggen. Op basis hiervan kun je als docent je activiteiten op de juiste manier inrichten, zodat de leerbehoeften van de kinderen ook naar voren komen in een les. Daarnaast is het handig om te beschikken over de variëteit in activiteiten, die vervolgens ingezet kunnen worden om de ontwikkeling van de kinderen specifiek te verbeteren of te helpen.

# data[].attributes.body
Ruimte is iets waar iedereen mee te maken heeft. Iedereen beweegt zich er namelijk door. Maar hoe kun je dit weergeven op een beeld en hoe maak je dit beeldaspect duidelijk?

Ruimtelijk vormgeven
Het ruimtelijk vormgeven kunnen we onderverdelen in drie categorieën:
1. Ruimte innemen
2. Ruimte doorsteken
3. Ruimte omvatten
(Onna & Jacobse, 2013, 158).
Deze categorieën worden kort doorgenomen.
1. Ruimte innemen
''Als je ruimtelijk vormgeeft, kun je geboeid raken door vormen die vooral door verdeling van massa worden bepaald'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 158). Het beeld wat dan is gemaakt of is gevormd, de massa dus, speelt een belangrijke rol voor de beleving van het beeld. Er wordt dus iets gemaakt van bepaald materiaal en deze gemaakte vormen nemen de ruimte in, waar vervolgens het oog op valt.
2. Ruimte doorbreken
''Een ruimtedoorstekend werkstuk wordt gekenmerkt door grote efficiëntie in materiaalgebruik en boeiende richtingverschillen van de onderdelen'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 158). In deze categorie speelt massa nauwelijks een rol. Er kan dan gedacht worden aan het aangeven en benadrukken van de ruimte die je kan waarnemen. Dit kan bijvoorbeeld door een lijnenspel dat ruimtelijk is.
3. Ruimte omvatten
Met ruimte omvatten wordt bedoeld dat er materialen zijn en vormen zijn, die onze ruimte, of ruimte in een beeld kunnen omringen (omvatten). Een voorbeeld van ruimte omvatten voor de mens is kleding of onderdak, maar ook potten, waarin iets bewaard kan worden. We kunnen dus zelf omvat worden, of iets omvatten (Onna & Jacobse, 2013, p. 159).

Ruimtesuggesties
Naast het vormgeven aan ruimte, zijn er ook nog ruimtesuggesties. Hier wordt mee bedoeld dat wanneer je een werkelijke situatie wilt maken op een teken- of schildervlak, je dit dus ook ruimtelijk moet kunnen weergeven. Het is ten slotte een plat vlak (2D) maar hoe kun je dit nou ruimtelijk laten lijken? (Onna & Jacobse, 2013, p. 159). Er zijn een aantal inzichten waarmee je ruimte op een plat vlak kunt suggereren:
- Lichtval
- Standpunt en horizon
- Plaats in het grondvlak
- Overlapping
- Grootteverschil
- Kleur en textuur
(Onna & Jacobse, 2013, p. 159-161).

Christelijke Hogeschool Windesheim (2008) heeft ook nog een aantal andere begrippen die horen bij het beeldaspect ruimte, deze zijn weer onderverdeeld in tweedimensionaal (bijvoorbeeld klikvorsperspectief, verkorting en plasticiteit) (p. 2-4) en driedimensionaal (bijvoorbeeld volume, vrijstaand of reliëf) (p. 5-6).

In bovenstaand bestand staan een aantal voorbeeld beelden die te maken hebben met het beeldaspect ruimte.

# data[].attributes.body
Kunstzinnige leereffecten
Meewis (2014) heeft een aantal leereffecten op een rijtje gezet als het gaat om kunstonderwijs. Ze schrijft dat volgens Elliot Eisner, een invloedrijke denker over kunstonderwijs, kinderen hun denkvermogen wordt ontwikkeld door kunstonderwijs. Vervolgens worden er tien 'lessen' genoemd die leerlingen kunnen leren van kunst (Meewis, 2014). Ik heb gekozen om deze lessen allemaal te noteren, omdat ik ze van waarde vind voor de specifieke bijdrage die kunstonderwijs kan bieden.
- Van kunst leren leerlingen om tot een goed oordeel te komen over betekenisvolle relaties.
- Van kunst leren leerlingen dat problemen meer dan één oplossing kunnen hebben, en vragen meer dan één antwoord. Kunst biedt meervoudig perspectief.
- Kinderen leren dat er veel manieren zijn om de wereld te zien en hier een (eigen) betekenis aan te geven.
- Leerlingen leren dat doelen niet vaststaan bij complexe vormen van problemen oplossen. Doelen kunnen veranderen onder invloed van bijvoorbeeld omstandigheden en kansen.
- Leren van kunst vereist het vermogen en de bereidheid om je over te geven aan onverwachte mogelijkheden van een werk terwijl je het maakt. Dit kan gekoppeld worden aan het hiervoor genoemde leereffect, dat doelen kunnen veranderen door omstandigheden, zo ook wanneer je bezig bent met een werk.
- Er wordt leerlingen duidelijk gemaakt dat woorden en cijfers niet genoeg zijn om uit te drukken wat we weten. We kunnen namelijk ook uitdrukken wat we weten door de handelingen die in het kunstonderwijs gevraagd worden of mogelijk zijn.
- Leerlingen leren van kunst dat kleine verschillen, grote effecten kunnen hebben. Je hoeft geen grote veranderingen te maken om je werk heel erg te veranderen. Dit kan ook met subtiele aanpassingen.
- Leerlingen leren om te denken in materiaal, omdat in het kunstonderwijs middelen en materiaal moet worden gebruikt om iets te kunnen maken of uit te drukken (als het gaat om beeldend onderwijs).
- Leerlingen leren dat je dingen kan zeggen die niet gezegd kunnen worden. Hiermee wordt bedoeld dat je je gevoel of gedachten kan uitdrukken d.m.v. het maken van kunst.
- Kunst biedt een ervaring die leerlingen op geen enkele andere manier meemaken. Er is een variëteit die je kan leren kennen, ervaren en voelen.
(Meewis, 2014).

Niet kunstzinnige effecten
De kunstzinnige effecten zijn benoemd, maar er zijn ook leereffecten die in verband staan met bijvoorbeeld taal of woordenschat. Voor het beeldend onderwijs geld dat het kijken naar kunstobjecten de waarneming traint. De andere effecten zijn vooral van toepassing met dans en drama en muziek. Ook dit zijn natuurlijk kunstvakken, alleen in dit verslag staat beeldend onderwijs centraal.

# data[].attributes.body
Hoe kan de kern van beeldend onderwijs nou het beste worden toegelicht? Aan de hand van het cirkelmodel. We beginnen met de productcomponenten.

Betekenis
''Onder betekenis wordt datgene verstaan, wat het beeld uitdrukt: het geheel van associaties en emoties dat het teweeg kan brengen'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 30).
De betekenis van een beeld is het gevolg van het zowel bewust als onbewust interpreteren van visuele prikkels, dus dat wat je waarneemt of ziet. Er is dan nog een verschil met de betekenis van de maker en de betekenis van de 'kijker'. De maker kan allerlei betekenissen hebben bij een gemaakt beeld, maar dan is het nog de vraag of degene die naar het beeld kijkt ook hetzelfde ervaart (Onna & Jacobse, 2013, p. 30). Wat kan een beeld vertellen? Er is kennis nodig om die vraag te kunnen beantwoorden. Hoe wordt de betekenis in beeld overgedragen? Hierin worden drie 'lagen' in onderscheiden:
1. De visuele betekenis geeft antwoord op de vraag: hoe ziet het eruit? Door goed te kijken naar de vorm of naar de kleur en compositie van een beeld, kan er al veel betekenis vrij komen over zo'n beeld. Er wordt alleen afgegaan op dat wat waarneembaar is (Onna & Jacobse, 2013, p. 31-32).
2. De objectbetekenis geeft antwoord op de vraag: wat stelt het voor? Er komen herkenbare factoren uit onze omgeving in een beeld en daarom is deze betekenisgeving de meest begrijpelijke (directe objectverwijzing) (Onna & Jacobse, 2013, p. 32).
3. de symbolische betekenis. Deze geeft antwoord op de vraag: waar verwijst het naar, wat het dus niet is? Je kijkt naar een beeld en je beseft dat de maker van zo'n beeld het heeft gemaakt met een bedoeling of een gedachte erachter. Met het beeld kan er iets verteld worden of duidelijk gemaakt worden. Daarom wordt er achter de objectbetekenis (laag 2) iets gezocht. Eigenlijk is het antwoord op de vraag bij laag drie, verstopt in laag één en twee. Dit kan achterhaald worden door de aandacht te vestigen aan de kenmerken die de verwijzing verduidelijken (Onna & Jacobse, 2013, p. 32-33).

Vorm
We maken de stap van betekenis naar vorm. Letterlijk genomen is vorm datgene wat zaken van elkaar onderscheidt (Onna & Jacobse, 2013, p. 35). Het staat nauw in verband met betekenis, maar: ''Onder 'vorm' verstaan we de verzameling van visuele aspecten die het beeld bepalen'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 35). Tijdens het waarnemen van een beeld gaat men vaak aan de vorm voorbij. Toch zijn er verschillende kenmerken voor de aspecten die onder de visuele aspecten van de vorm vallen. De verschillende elementen die in een beeld aanwezig zijn, noemen we de beeldaspecten. Deze beeldaspecten zijn ook weer onder te verdelen onder:
- De vorm van onderdelen in het beeld.
- De manier waarop de ruimte is uitgebeeld
- De kleur en de lichtval, die zo bepalend zijn voor de sfeer van een beeld
- De textuur
- De indeling op een beeld oftewel de compositie
(Onna & Jacobse, 2013, p. 36)
Elk van deze beeldaspecten kan weer verdeeld worden onder verschillende factoren die behoren tot dat beeldaspect.

Materie
''Onder 'materie' verstaan we datgene waarvan een beeld is gemaakt of kan worden gemaakt'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 37). Als het om materie gaat, kunnen we onszelf de vraag stellen: waarvan is het beeld gemaakt? Beelden ontstaan door de bewerking van materie. Aan het werk gaan met materie is ervaringsrijk voor kinderen. Zo kunnen ze aanraken, voelen, ruiken en soms proeven en bekijken en ervaren wat en hoe de materie in elkaar zit. Dankzij materie kunnen we waarnemen. Er kan namelijk geen zichtbaar beeld worden gemaakt zonder materie, want anders is het niet waarneembaar.

Ten slotte wil ik eindigen met het feit dat deze componenten bij elkaar een beeldend werk kunnen maken, maar deze componenten kunnen voor een beeld ook niet zonder elkaar. Ze moeten met elkaar in verbinding staan en ieder component heeft op de andere twee effect. Ze vullen elkaar aan.

# data[].attributes.body
Wat is dus belangrijk tijdens de activiteit om authenticiteit en creativiteit te stimuleren? Zorg ervoor dat kinderen een rode draad hebben waar ze hun creatieve proces op kunnen baseren, maar zorg dat vanaf dat moment kinderen de ruimte krijgen om eigen ideeën in te brengen en mogelijkheden te bedenken, om vervolgens een selectie te maken om tot een oplossing te komen voor het vormgeven van het beeld. De procescomponenten (beschouwen, onderzoek en werkwijze) zijn ook van belang in dit proces. Een leerling moet informatie aangereikt krijgen én eigen inbreng kunnen hebben om de creativiteit te stimuleren. Wanneer een leerling iets mag gaan vormgeven wat voor hem/haar van waarde is en betekenisvol is, dan wordt de authenticiteit geleerd. Als leerlingen de ruimte krijgen om zelf vorm te geven, wordt dit gestimuleerd.

# data[].attributes.body
In deze groep zijn de leerlingen geïnteresseerd in de volwassen wereld. Er worden verschillen tussen mensen en culturen opgemerkt en proberen de oorzaak daarvoor te vinden. In deze groepen is behoefte aan veel veiligheid en een duidelijke structuur. Extra aandacht voor de inbedding van beeldende activiteiten die een passen in de juiste context is heel belangrijk en staat centraal voor de betekenis.

# data[].attributes.body
Kan beeldend onderwijs samenhangen met andere vakken en is dit betekenisvol?

Onna & Jacobse (2013) laten in een overzicht zien (p. 219) dat er een aantal kerndoelen zijn uit andere leergebieden, die aansluiten of samen (kunnen) hangen met andere leergebieden, zoals Nederlands (taal of lezen) of rekenen. Het overzicht is als PDF bijlage toegevoegd. ''Beeldend onderwijs dat wordt aangeboden in een betekenisvolle en brede onderwijscontext is goed onderwijs omdat het een rijke verwerking biedt voor inhouden uit diverse leergebieden'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 219).

Wanneer er gekozen wordt voor een thema i.p.v. een onderwerp, bevat dit meer inhoudelijke samenhang. Hierdoor verdwijnen de grenzen tussen de verschillende leergebieden en wordt er vakoverstijgend gewerkt (Onna & Jacobse, 2013, p. 227). Onderwerpen en thematische inhouden uit meerdere vakgebieden kunnen fungeren als inspirerende bron voor zowel kennisverwerping als vormgevende activiteiten (p. 228). Kinderen leren vooral door dingen te doen en je ziet steeds vaker dat de 'leer/theorie' vakken meer kleine verwerkingsopdrachten gaan geven tijdens de lessen, maar deze worden niet zo serieus genomen (Onna & Jacobse, 2013, p. 230) Maar de kern dat er dus iets gedaan moet worden (met de handen) komt wel naar voren.

Nog een samenhang wat bij veel vakgebieden van toepassing is, is verhalend ontwerpen. Het verhaal krijgt een plaats in het thema en deze zorgt voor een samenhang of verbanden die gelegd kunnen worden bij een thema. Kennis dat wordt doorgegeven in de vorm van verhalen, zijn toegankelijk voor leerlingen (p. 231).

Er zijn dus meerdere redenen waarom samenhang tussen verschillende vakgebieden een positief effect heeft op het leren en het ontwikkelen in het onderwijs. Er volgen een aantal voorbeelden van verschillende vakgebieden die met beeldend onderwijs zijn gecombineerd. Dit wordt inzichtelijk gemaakt d.m.v. verschillende beelden.

# data[].attributes.attachment_link.title
OVERZICHT 10.3 AANSLUITEN BIJ INHOUDEN UIT ANDERE LEERGEBIEDEN

# data[].attributes.body
De productcomponenten zijn net benoemd en toegelicht. Het zijn de aspecten die noodzakelijk zijn voor het uiteindelijke beeld wat waargenomen wordt. Maar een beeld dat wordt vormgegeven, dat ontstaat natuurlijk niet zomaar. Er moet namelijk een heel proces aan vooraf gaan, voordat je het uiteindelijk product af hebt. Dat vormgeven is een creatief proces dat bestaat uit drie 'procescomponenten', namelijk beschouwen, onderzoeken en handelen (werkwijze) (Onna & Jacobse, 2013, p. 41). Net zoals bij de productcomponenten, gaan wij de verschillende procescomponenten één voor één toelichten.

Beschouwing
'''Beschouwing' is bewust en met enige afstand kijken naar de wijze waarop een beeld kan worden waargenomen en betekenis krijgt'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 42).
''Beeldend werk wordt in hoge mate bepaald door waarnemingen en voorstellingen'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 41-42). Tijdens het beschouwen onderzoek je de visuele informatie (Braakhuis et al., 2015). In dit proces  ga je ervaren, interpreteren. Beschouwing kan vooraf aan het vormgeven plaatsvinden, maar ook tijdens het vormgeven, voor nieuwe indrukken en ideeën.

Onderzoek
We maken de overstap naar het onderzoeken. Deze staat in het verlengde van de beschouwing, want je kan wel onderzoeken zonder te beschouwen, alleen wanneer je vooraf beschouwt, kunnen er veel meer ideeën, indrukken en waarnemingen ontstaan voor een maker. '''Beeldend onderzoek' is de creatieve ontdekkingstocht naar mogelijkheden met materiaal, variaties in de vorm en het effect op de zeggingskracht van een beeld'' (Onna & Jacobs, 2013, p. 42). Onderzoek doen is dus op zoek gaan naar mogelijkheden. Het is echter belangrijk om te melden dat het in beeldend onderwijs gaat om creatief onderzoek en dit heeft toch een ander doeleinde dan wetenschappelijk onderzoek. Bij wetenschappelijk onderzoek moeten uitkomsten gemeten worden en dus objectief vastgesteld worden, terwijl het bij creatief onderzoeken de maker zelf is die mag en kan bepalen wat succesvol is, omdat het het beeld is van de maker en deze dus zijn eigen ideeën kan beoordelen of het succesvol is. Tijdens creatief onderzoek kom je allerlei (nieuwe) mogelijkheden en ontdekkingen tegen. Een voorbeeld van creatief onderzoek is het combineren van kleuren. Je komt achter bepaalde kleuren als je het ervaart en het dus gewoon doet. De combinaties en keuzes die naar aanleiding van dat ervaren de betekenis van het beeld ondersteunen, zijn het gevolg van dat creatieve proces/onderzoek.

Werkwijze
Na het beschouwen en onderzoeken, komen wij bij de werkwijze aan. ''Onder 'werkwijze' wordt het handelen met materiaal en gereedschap verstaan, waarmee gerichte vormgevende ingrepen worden uitgevoerd'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 43). Het gaat dus om de handelingen die gedaan moeten worden om het beeld te maken. Dit gebeurt in combinatie met de juiste materie die je hebt gekozen door te beschouwen en te onderzoeken. Techniek en ambacht staan nauw in verband en zijn van belang bij de component werkwijze. De handelingen die je uitvoert vragen om motorische beheersing, dit betekent dat de bewegingen die je maakt, secuur en bewust moeten worden gemaakt. Wanneer je dit oefent, ontwikkel je een vaardigheden.

(Reflectie)
Een andere component die nog niet is genoemd, maar wel wordt weergegeven in het cirkelmodel en van belang is, is reflectie. Reflecteren is het waarnemen en beoordelen van het beeld en de resultaten die zijn ontstaan. Vervolgens beoordeelt de maker van het beeld wat er goed is en wat beter kan om hier vervolgens aan te werken. Het reflecteren gebeurt ook naderhand. In plaats van de maker, kunnen de waarnemers vertellen wat ze mooi of goed vinden aan het beeld of wat ze juist niet goed vinden. Het reflecteren zorgt dat de procescomponenten interactie met elkaar hebben en dus ook met elkaar in verbinding blijven (Onna & Jacobse, 2013, p 43).

Het reflecteren zorgt dus voor interactie tussen deze componenten. Je moet blijven beschouwen, onderzoeken en bezig met je werkwijze om het beste uit jezelf te willen halen. Ze versterken elkaar en de componenten hebben elkaar nodig. Daarom zijn deze (zowel de proces- als de productcomponenten) verbonden met elkaar en niet alleen in relatie staan met beeldend onderwijs, maar ook in verbinding en in relatie staan met elkaar.

# data[].attributes.body
Kleur is een heel breed begrip. Hoe kunnen we dit kort en bondig uitleggen? Ik ga niet elke kleur of elke manier van kleur uitleggen of toelichten, maar ik ga wel vertellen waarom kleur wel of niet belangrijk is voor een beeld.

Hoe ontstaan kleuren? Kleur wordt veroorzaakt door het effect van het licht wat je kan waarnemen (zien) (Onna & Jacobse, 2013, p. 163). Bij het maken van een beeld gaat het vooral om de kleurkeuze. Welke kleur is juist voor een bepaalde situatie of omgeving in een beeld? Laten we beginnen met de drie eigenschappen van kleur. Dit zijn toon, helderheid en verzadiging (Onna & Jacobse, 2013, p. 163). Als we spreken over toon, dan hebben we het over de soort waar een kleur toe behoort. Met helderheid wordt bedoeld in welke mate het licht wordt weerkaatst. Dan is er nog verzadiging, dit zegt iets over de mate van kleurigheid.

Er zijn zo ontzettend veel kleuren, maar lang niet alle kleuren zijn bekend bij iedereen. Om het systematischer te kunnen uitleggen, is er een kleurenleer. Hier wordt vastgesteld hoe kleuren zich verhouden ten opzichte van andere kleuren. Een voorbeeld is een kleurencirkel. Deze staat ook in het midden van bovenstaande afbeelding. In het midden bevinden zich de primaire kleuren, daarom heen de secundaire kleuren, dit zijn mengkleuren van twee begrenzende primaire kleuren (Onna & Jacobse, 2013, p. 164). Dan zijn er nog de kleuren die tegenover elkaar liggen in deze cirkel. Deze worden de complementaire kleuren genoemd (Christelijke Hogeschool Windesheim, 2008).
De volgende kenmerken bij het beeldaspect kleur lichten Onna & Jacobse (2013) ook nog toe:
Kleurenleer
- Kleurnuances en -contrasten
- Basiskleuren en mengen
Kleurbeleving
- Functie
- Betekenis en symboliek
Toonwaarde en lichtval
Kleur in kinderwerk

In bovenstaande afbeelding zijn een aantal beeldende voorbeelden die ik van waarde vind bij het beeldaspect kleur.

# data[].attributes.body
Kunstwerken en beelden bestaan uit vormen. Deze vormen kunnen allerlei verschillende gedaantes hebben, vierkant, rond, puntig, etc. In vlak beeldend werk wordt de vorm vooral bepaald door contour. Er zijn verschillende soorten vormen te categoriseren, maar het is lastig om een groep met dezelfde visuele kenmerken een naam te geven (Onna & Jacobse, 2013, p. 169). Bij het zoeken naar zo'n vormen helpen tegenstellingen vaak. Hier zijn een aantal soorten vormen en de visuele kenmerken erbij:
- verschijningsvormem: hoekig-rond, geometrisch-organisch, open-gesloten, grillig-regelmatig
- wijze van ontstaan: natuurlijk, kunstmatig, gegroeid, samengeperst, ingesnoerd
- de functie die verricht wordt: steunen-hangen, staande-liggende vormen
- wat uitgedrukt wordt: agressieve-zachte, uitbundige-ingetogen, statistische-dynamische vormen

Net zoals genoemd is bij het beeldaspect ruimte, heb je bij het beeldaspect vormen ook (ruimtelijke) categorieën: ruimte-innemende, ruimtedoorstekende en ruimteomvattende vormen (Onna & Jacobse, 2013, p. 169).

We hebben het gehad over vormen van kunstwerken, maar er zijn ook vormen op het platte vlak. Hier was over gezegd dat deze bepaald worden door contouren. Je hebt lijnen, de buitenste begrenzing of de omtreklijn en deze noemen we contour. Die lijnen die het contour maken kunnen ook een figuur weergeven (bijvoorbeeld in eens strip). Maar er zijn natuurlijk nog meer vormen die plaats kunnen vinden op zo'n vlak. Die vormen die om het figuur heen zijn, noemen we restvorm (Onna & Jacobse, 2013, p. 171). Christelijke Hogeschool Windesheim (2008) heeft een begrippenlijst met verschillende vormen die weergegeven kunnen worden in een beeld en ik vind het leuk om deze begrippenlijst bij tenminste 1 beeldaspect weer te geven met de betekenis. Ik heb gekozen voor deze begrippen omdat deze een nog beter inzicht geven over vormen in beeldende werken.
- Abstract (zonder herkenbare voorstelling)
- Figuratief (met herkenbare voorstelling)
- Geometrisch (wiskundige vormen, bijv. cirkel of vierkant)
- Gesloten vorm (gesloten omtreklijn)
- Gestileerde vorm (vereenvoudigd, geen details)
- Gestroomlijnd (vorm zonder uitstekende delen)
- Massief (niet holle vorm)
- Open vorm (heeft geen gesloten omtrek)
- Organische vormen (vormen die gebaseerd zijn op de natuur)
- Restvorm (2D, vorm die niet wordt getekend, maar 'overblijft') (3D, open ruimte in een vorm of tussen meer vormen in)
- Silhouet (schaduwkant van een voorwerp = donker, egaal gekleurde vorm)
- Volume (alles wat ruimte inneemt heeft volume)
(p. 1-4).

Door deze begrippen te noteren krijg ik zelf meer inzicht in de betekenis van de vorm in een beeld.

# data[].attributes.body
''Textuur is een begrip waarmee we de geaardheid van het oppervlak of de huis kunnen aangeven'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 173). Dit kan bijvoorbeeld glad zijn of ruw (tegenovergestelde van elkaar), maar ook schubachtig aanvoelen. In bovenstaande afbeelding zijn verschillende texturen weergeven. Het oppervlak is waarneembaar met de ogen als met de handen, we kunnen namelijk de textuur ook voelen. De textuur kan ons iets over de beelden vertellen. Het kan laten zien hoe een object tot stand is gekomen, maar het kan ook iets zeggen over de opbouw of structuur van een beeld (zoals textielproducten).
Als maker kan je invloed uitoefenen op het oppervlak van een beeld. We kunnen namelijk bepalen hoe het oppervlak eruit komt te zien, door het materiaal te kiezen, hoe het er uit gaat zien of wordt er nog iets toegevoegd aan het oppervlak, etc. (Onna & Jacobse, 2013, p. 174). Er wordt nu vooral gesproken over de huis van objecten, maar er is ook een textuur op platte vlaken. Hiermee geven we de aard van het oppervlak weer. Dit wordt ook wel stofuitdrukking genoemd. De textuursuggesties komen tot stand door gebruik te maken van o.a. lijntjes, puntjes of vlekjes (Onna & Jacobse, 2013, p. 174).

Via de digitale leeromgeving heeft Christelijke Hogeschool Windesheim (2008) ook nog een aantal begrippen benoemd die behoren tot het beeldaspect textuur. Ik noem de vier begrippen.
1. Factuur: hier gaat het om de bewerking van het oppervlak (van een ruimtelijk beeld) met gereedschap. Dit kan verschillende texturen hebben.
2. Structuur: hiermee wordt bijvoorbeeld een patroon bedoeld. Je kan aan de oppervlakte van het materiaal zien hoe het is ontstaan.
3. Stofuitdrukking: Deze is net genoemd, maar het begrip wordt uitgelegd als het tekenen of schilderen zodat het materiaal net echt lijkt.
4. Textuur: Dit is natuurlijk het beeldaspect en ook dit begrip is omschreven. De aard van een oppervlak (p. 1-2).

# data[].attributes.body
Ik wil beginnen met een les die ik een tijd geleden heb ontworpen en vervolgens heb uitgevoerd met mijn groep drie. De kinderen mochten namelijk een huis bouwen van suikerklontjes. Glazuur was de vervanger van lijm. Er was een probleemstelling (hoe kan ik het beste een huis maken zodat deze stevig blijft staan?). Eigenlijk had ik deze les gemaakt voor natuur & techniek, omdat het gaat om construeren en bouwen, maar na alle literatuur en kennis die ik heb opgedaan in dit verslag, kwam ik erachter dat ik met deze kinderen ook bezig ben geweest met het maken van een driedimensionaal beeld.

# data[].attributes.body
Je bent aangekomen bij het laatste beeldaspect dat toegelicht wordt, namelijk compositie. Maar wat ik compositie nou precies? ''Compositie is de manier waarop, vormen, kleuren, lijnen en richtingen in een kunstwerk zijn geordend'' (Christelijke Hogeschool Windesheim, 2008, p. 1). Een maker kan hierdoor een beeld bewegelijk maken of juist rustig. Compositie is een beeldaspect met veel verschillende factoren en er moet rekening gehouden worden met het materiaal waarmee wordt gewerkt (Onna & Jacobse, 2013, p. 175). Onna & Jacobse (2013) gaan uit van drie invalshoeken:
1. Ordenende handelingen
2. Effect van ordeningswijze
3. Decoratie
Iedere invalshoek wordt kort besproken.
Ordenende handelingen
Dit heeft te maken met het indelen van de ruimte, zowel in een twee- als driedemensionaal beeld. In de ruimte worden bepaalde dingen geordend of gerangschikt. Je kan bijvoorbeeld een relatie aanbrengen tussen verschillende objecten door ze op één lijn te zetten. Je kan objecten ook groeperen of rangschikken, hier hoeven de objecten niet in één richting te verlopen (Onna & Jacobse, 2013, p. 175-176).

Het kan ook zijn dat losse onderdelen samen iets vormen, dit heet constructie. De uitdaging bij constructie is de wijze van verbinden. Nog een uitdaging is efficiëntie (zo min mogelijk materiaal gebruiken, maar toch een sterk en stevig object maken (Onna & Jacobse, 2013, p. 176).

Effect van ordeningswijze
De manier van samenstellen, beeldopbouw of beeldstructuur is van belang bij het maken van een beeld, want je wil dat de compositie wel correct is (volgens jou ideeën). Als we kijken naar de opbouw van een compositie, kan dit gecategoriseerd worden (Onna & Jacobse, 2013, p. 177). Deze categorieën zijn van belang om een visuele rommelige ruimte te voorkomen. Er zijn dus bepaalde regels die gehanteerd worden voor het samenstellen van objecten/ruimtes voor een juiste compositie. Zo is er het kader. Je kan dan bepalen welke ruimte je wil laten zien. Er kan in een beeld sprake zijn van rust, dan is er behoefte aan organisatie. Een rustig beeld wordt voornamelijk gekenmerkt door horizontale en verticale richtingen, grote samenhangende vormen en symmetrie of balans in de opbouw van een beeld. Als je beweging in een beeld wil, dan kan er gebruik gemaakt worden van  scharnier- of draaipunten, maar er kan ook sprake zijn van wind, water. Dit is echter wel in een ruimtelijke constructie. Er is dan sprake van een krachtbron (Onna & Jacobse, 2013, p. 178). Dit zijn echter punten over een beeld dat daadwerkelijk beweegt. Je kan ook beweging krijgen in een stilstaand beeld. Dit kan je doen door:
- gebruik te maken van diagonale richtingen
- gebruik te maken van ritmische gefragmenteerde vormen
- gebruik te maken van asymmetrie en doorbroken evenwicht (Onna & Jacobse, 2013, p. 179)
Onder het effect van ordeningswijze valt ook nog contrast en nuance. Bij contrast is er sprake van tegenstelling. De tegenstelling van contrast wordt nuance genoemd (een geleidelijk verloop). Belangrijke contrasten zijn te vinden in kleur, vormsoort, textuur, ritme, etc. (Onna & Jacobse, 2013, p. 180)
Ten slotte is er herhaling, ritme en patroon.

Decoratie
Bij decoratie (toetsdoel 1) gaat het om het op de juiste manier versieren van objecten/beelden, zodat het nog aantrekkelijker wordt. Er is dus versiering en ornament en bij hebben dezelfde functie: versieren. Dan is er stileren, spiegelen en roteren. Door dit toe te passen, ontstaat symmetrie en bij een consequente herhaling van bijvoorbeeld een motief, kunnen patronen ontstaan (Onna & Jacobse, 2013, p. 182).

''Met de compositie wordt de uiteindelijke betekenis van het beeld bepaald.'' (Onna & Jacobse, 2013, p. 182).

In bovenstaande afbeelding zijn een aantal door mij gekozen beelden weergegeven waarvan de kernmerken van de compositie duidelijk naar voren kunnen worden gehaald.

# data[].attributes.body
Dit prentenboek is gevuld met verschillende soorten stof, of zoals we dit in het beeldend onderwijs kunnen noemen, meerdere texturen die een kind kan voelen tijdens het lezen. De vorige zin verklapt het al, tijdens het kijken en lezen (of voorlezen) van het boek, wat duidelijk bij de uitbreiding en ontwikkeling van de woordenschat hoort. We noemen dit nu even Nederlands (hieronder vallen, taal, spelling, begrijpend lezen, enz.).

# data[].attributes.body
Met rekenen moest ik gelijk aan deze blokjes denken. Tijdens mijn stage in groep drie hadden alle leerlingen een bakje met rekenblokjes. Dit werd gebruikt om onder andere te tellen, maar het heeft ook een functie die samen zou kunnen hangen met beeldend onderwijs. Dit is namelijk het onderwerp 'aanzichten'. Leerlingen moesten proberen een getekende (!) plattegrond na te bouwen met deze blokjes, om vervolgens te kijken naar het vooraanzicht, daarna het zijaanzicht en ten slotte het bovenaanzicht. Het maken van die 'beelden' was een echte uitdaging voor deze leerlingen. Ik denk dat dit een mooie samenhang weergeeft tussen beeldend onderwijs en rekenen.

# data[].attributes.body
Er zijn natuurlijk meerdere vormen om beeldend onderwijs samen te laten hangen met natuur, bijvoorbeeld door het maken van een herbarium boek, of het maken van foto's van de natuur en dit natekenen. Maar er is mij één ding heel erg bijgebleven over mijn eigen beeldend onderwijs lessen in combinatie met natuur en dat is het 'spinnenweb'. Hiervoor gingen wij namelijk eerst naar buiten om een mooie kastanje uit te zoeken, om vervolgens met prikkers en wol een spinnenweb te maken. Dit speelde zich altijd af in de herfst. Vaak was er dan een thema met herfst dieren of insecten. Dit is dus duidelijk een combinatie van natuur een beeldend onderwijs.

# data[].attributes.body
Ik heb hier geen afbeelding bij, maar wel een verhaal. Tijdens mijn stage heb ik een les levensbeschouwing gegeven. Ik heb een verhaal voorgelezen uit het boeddhisme en dit heette ''Allesomvattende liefde''. Ik heb dit uitgelegd en over gepraat met mijn leerlingen (levensbeschouwing) en vervolgens kregen de leerlingen een vrije tekenopdracht: zij mochten helemaal zelf weten wat ze gingen tekenen, de leidraad was echter dat het moest gaan over iets wat je leuk vond of lief vind of wat verliefdheid is. Bovenstaande afbeelding zijn een aantal van deze werken.

Ik vind dit een heel duidelijk verband tussen beeldend onderwijs en levensbeschouwelijke vorming.