# data[].attributes.headline
Ryszard Kapuściński "Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku"

# data[].attributes.subject
Ryszard Kapuściński "Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Spotkanie z Innym - jako wyzwanie XXI wieku - wykład Ryszarda Kapuścińskiego
*
Doświadczenie przebywania latami wśród dalekich Innych uczy mnie, że tylko życzliwość dla drugiej istoty może poruszyć w niej strunę człowieczeństwa
- mówił w piątek w Krakowie z okazji wręczenia mu tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Ryszard Kapuściński.

Kiedy zastanawiam się nad swoimi, długo już trwającymi, podróżami po świecie, czasem wydaje mi się, że najbardziej niepokojącym problemem były nie tyle granice i fronty, trudy i zagrożenia, ile wielekroć odżywająca niepewność o rodzaj, jakość i przebieg spotkania z Innymi, z innymi ludźmi, z
którymi zetknę się gdzieś w drodze. Wiedziałem bowiem, że wiele, a nieraz może i wszystko, będzie od tego zależeć. Każde takie spotkanie było niewiadomą. Jak przebiegnie? Jak się potoczy? Czym zakończy?

Same tego rodzaju pytania są, oczywiście, prawieczne. Spotkanie z innym człowiekiem, z innymi ludźmi, było zawsze powszechnym i podstawowym doświadczeniem naszego gatunku. Archeolodzy mówią nam, że najpierwszymi grupami ludzkimi były małe rodziny - plemiona liczące trzydzieści -
pięćdziesiąt osób. Gdyby taka społeczność była większa, trudno by jej było szybko i sprawnie się poruszać. Gdyby była mniejsza, trudniej by jej było
skutecznie się bronić, walczyć o przeżycie.

I otóż teraz nasza mała rodzina - plemię idzie przed siebie w poszukiwaniu pożywienia. I nagle napotyka inną rodzinę - plemię. Jakiż to ważny moment w dziejach świata, jakie doniosłe odkrycie! Odkrycie, że na świecie istnieją jeszcze inni ludzie! Dotychczas bowiem członek wspomnianej przez nas grupy pierwotnej mógł żyć w przeświadczeniu, że poruszając się w gronie trzydziestu - pięćdziesięciu pobratymców, zna wszystkich ludzi na świecie. Tymczasem okazało się, że nie - że na świecie żyją jeszcze inne podobne istoty, inni ludzie! Ale jak się wobec takiej rewelacji zachować? Jak postąpić? Jaką podjąć decyzję? Rzucić się z furią na tych napotkanych? Minąć ich obojętnie i pójść dalej? Czy też próbować poznać się i porozumieć? Ten sam wybór, przed którym tysiące lat temu znalazła się grupa naszych prarodziców, stoi przed nami i dziś, i to z tą samą niesłabnącą intensywnością; wybór równie jak wówczas zasadniczy i kategoryczny. Jak odnieść się do Innych?

Jaką zająć wobec nich postawę?

Może być tak, że dochodzi do pojedynku, do konfliktu, do wojny. Świadectwa takich zdarzeń przechowują wszystkie archiwa, znaczą je pola niezliczonych bitew, resztki rozrzuconych po całym świecie ruin. Wszystkie one są dowodem klęski człowieka - tego, że nie umiał albo nie chciał
porozumieć się z Innymi. Literatura wszystkich krajów i wszystkich epok wzięła tę sytuację, tę naszą tragedię i słabość, za swój nieskończony w różnorodności i nastroju temat. Ale może też być tak, że śledzona przez nas rodzina - plemię, miast napadać i walczyć, postanowi odgrodzić się od
innych, oddzielić, izolować. To w wyniku takiej postawy zaczną z czasem pojawiać się podobne w zamyśle obiekty jak chiński Wielki Mur, wieże i bramy Babilonu, rzymski limes czy kamienne mury Inków.

Na szczęście dowody na jeszcze inne, znane doświadczeniu ludzkiemu postępowanie są także rozrzucone obficie na naszej planecie. To dowody na współpracę - pozostałości rynków, pozostałości przystani wodnych, miejsca, gdzie były agory i sanktuaria, gdzie ciągle widoczne są siedziby starych
uniwersytetów i akademii, czy też zachowały się ślady szlaków handlowych takich jak Jedwabny, Bursztynowy czy Saharyjski. Wszędzie tam ludzie spotykali się, wymieniali myśli, idee i towary, handlowali i załatwiali interesy, zawierali przymierza i sojusze, znajdowali wspólne cele i wartości.

Inny przestawał być synonimem obcości i wrogości, zagrożenia i śmiertelnego zła. Każdy odnajdywał w sobie choćby cząstkę owego Innego, wierzył w to, żył w takim przeświadczeniu.

***
Tak więc trzy możliwości stały zawsze przed człowiekiem, ilekroć spotkał się z Innym: mógł wybrać wojnę, mógł odgrodzić się murem, mógł nawiązać dialog.

Na przestrzeni historii człowiek cały czas waha się między tymi opcjami, w zależności od czasu i kultury wybiera to jedną, to drugą; widzimy, że w tych wyborach jest zmienny, że nie zawsze czuje się pewnie, nie stoi na mocnym gruncie.

Wojnę trudno usprawiedliwić, uważam, że przegrywają ją wszyscy, ponieważ jest ona porażką istoty ludzkiej, obnaża jej niezdolność do porozumienia, do wczucia się w Innego, do dobroci i rozumu. Bowiem spotkanie z Innym zwykle kończy się wówczas tragicznie, dramatem krwi i śmierci.

Myśli, która skłoniła człowieka do budowy wielkich murów i przepastnych fos, do otaczania się nimi i odgrodzenia od innych, współcześnie nadano nazwę doktryny apartheidu. Pojęcie to zostało niesłusznie ograniczone do polityki nieistniejącego dziś reżimu białych w Południowej Afryce. W rzeczywistości apartheid był już praktykowany w zamierzchłych czasach. W uproszczeniu jest to pogląd, którego zwolennicy głoszą, że każdy może żyć jak chce, byle z
dala ode mnie, jeśli nie należy do mojej rasy, religii, kultury. Ale gdyby to tylko o to chodziło! W rzeczywistości mamy tu do czynienia z doktryną strukturalnej nierówności rodzaju ludzkiego. W mitach wielu plemion i ludów zawarte jest przekonanie, że ludźmi jesteśmy tylko my - członkowie naszego klanu, naszej społeczności - a inni, wszyscy inni, są podludźmi albo w ogóle ludźmi nie są. Najlepiej wyrażała to jedna z doktryn starożytnych Chin: nie
- Chińczyk był uważany za diabli pomiot, w najlepszym razie za ofiarę losu, której nie udało się urodzić Chińczykiem. Inny zgodnie z tymi przekonaniami był przedstawiany jako pies, jako szczur albo pełzający gad. Apartheid był i jest doktryną nienawiści, pogardy i wstrętu do Innego, obcego.

Jakże różny jest obraz tegoż Innego w epoce wierzeń antropomorficznych, to znaczy takich, których bogowie mogli przyjmować ludzką postać i zachowywać się jak ludzie. Bowiem nigdy wówczas nie było wiadome, czy ten zbliżający się oto wędrowiec, podróżny, przybysz to człowiek czy bóg, do
człowieka podobny. Ta niepewność, ta intrygująca ambiwalencja jest jednym ze źródeł kultury gościnności, nakazującej okazanie wszelkiej życzliwości przybyłem u, o do końca nierozpoznawalnej istocie.

Pisze o tym Cyprian Norwid, zastanawiając się w swoim wstępie do „Odysei" nad źródłami gościnności, z jaką Odyseusz spotykał się w swojej drodze powrotnej do Itaki. „Tam w każdym nędzarzu i tułaczu obcym - zauważa autor „Promethidiona" - podejrzewano naprzód, c z y l i o n n i e j e s t z B o g a?... Nie można było ugościć nikogo, zapytując naprzód: k t o j e s t p r z y c h o d z i e ń? - ale dopiero skoro się w nim uszanowało boskość, zestępowało się do l u d z k i c h pytań. I to się nazywało gościnnością, a policzało ją dlatego właśnie między nabożne praktyki i cnoty. Jakiegoś
"o s t a t n i e g o c z ł o w i e k a! " nie było u Greków Homera! - zawsze on był pierwszym, to jest boskim".

W takim, przytoczonym przez Norwida, greckim rozumieniu kultury rzeczy ujawniają swoje nowe, przychylne człowiekowi znaczenia. Drzwi i bramy służą nie tylko do zamykania się przed Innym - mogą także otwierać się przed nim, zapraszać w gościnę. Droga nie musi służyć wrażym kolumnom, może być też traktem, którym idzie do nas ubrany w strój pielgrzyma któryś z bogów. Dzięki takim interpretacjom znaczeń zaczynamy obracać się w świecie nie tylko bogatszym i różnorodniejszym, ale również bardziej nam życzliwym, świecie, w którym sami będziemy chcieli spotkać się z Innym.

Spotkanie z Innym Emmanuel Levinas nazywa "wydarzeniem", nawet - "wydarzeniem fundamentalnym", to najważniejsze doświadczenie, najdalej sięgający horyzont. Levinas, jak wiemy, należy do grona filozofów dialogików, takich jak Martin Buber, Ferdinand Ebner czy Gabriel Marcel
(później do grona tego dołączył i Józef Tischner), którzy rozwinęli ideę Innego - jako bytu jedynego i niepowtarzalnego - w mniej lub bardziej pośredniej opozycji do dwóch fenomenów, które pojawiły się w XX wieku, a którymi były narodziny znoszącego odrębność jednostki społeczeństwa masowego i
ekspansja niszczycielskich ideologii totalitarnych. Filozofowie ci starali się ocalić największą dla nich wartość - jednostkę ludzką: Mnie, Ciebie, Innego, Innych, od niwelującego wszelką tożsamość człowieka działania mas i totalitaryzmu (stąd upowszechnili oni pojęcie Innego dla podkreślenia różnicy między jednostką a jednostką, różnicy niewymienialnych i niezastępowalnych cech).

Był to nurt niesłychanie ważny, nurt ocalający i wywyższający człowieka, nurt ocalający i wywyższający Innego, z którym, jak postulował Levinas, muszę nie tylko stawać twarzą w twarz i prowadzić z nim dialog, ale wręcz "brać za niego odpowiedzialność".

Jeśli chodzi o stosunek do Innego i Innych, dialogicy odrzucali drogę wojny jako prowadzącą do zagłady, krytykowali postawę obojętności i odgradzania się murem, a zamiast tego głosili potrzebę, więcej - etyczny obowiązek zbliżenia, otwartości i życzliwości.

W kręgu takich właśnie myśli i przekonań, podobnego typu poszukiwań i refleksji, podobnej postawy, rodzi się i rozwija wielkie dzieło badawcze słuchacza, a potem doktora filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, członka PAN - Bronisława Malinowskiego.

Problem Malinowskiego: jak zbliżyć się do Innego, jeśli to nie jest istota wyłącznie postulatywna, abstrakcyjna, ale konkretny człowiek należący do odmiennej rasy, mający swoje odrębne od naszych wierzenia i wartości, własną kulturę i obyczaje?

Zwróćmy uwagę, że pojęcie Inny jest najczęściej określane z punktu widzenia białego, Europejczyka. Ale dziś idę przez wieś w górach Etiopii, biegnie za mną gromada dzieci pokazujących mnie palcem, rozbawionych i wołających: Ferenczi! Ferenczi! To znaczy właśnie - obcy, inny. Oto przykład
dehierarchizacji świata i jego kultur. Że, co prawda, Inni są inni, ale dla tych Innych to Ja właśnie jestem Inny.

W tym sensie wszyscy jedziemy na jednym wozie. Wszyscy mieszkańcy naszej planety jesteśmy Inni wobec Innych - Ja wobec Nich, Oni wobec Mnie.
W epoce Malinowskiego i w wiekach ją poprzedzających biały człowiek, Europejczyk, wyprawia się poza swój kontynent niemal wyłącznie w celach zdobywczych - aby opanować nowe ziemie, zdobyć niewolnika, handlować czy nawracać. Często są to ekspedycje niesłychanie krwawe - podbój Ameryk przez Kolumba, a potem białych osadników, podbój Afryki, Azji, Australii.

Malinowski wyprawia się na wyspy Pacyfiku w odmiennym celu - żeby Innego poznać. Poznać jego sąsiadów, zwyczaje i język, zobaczyć, jak żyje. Chce zobaczyć i doświadczyć tego sam, osobiście, doświadczyć, żeby później - zaświadczyć.

Tak, zdawałoby się, oczywisty projekt okazuje się jednak rewolucyjny, światoburczy. Obnaża on bowiem - występującą w różnym, co prawda, stopniu
- słabość, czy może po prostu cechę każdej kultury polegającą na tym, że jedna kultura ma trudności w rozumieniu innej, że te trudności mają
ludzie do owych kultur przynależni, ich uczestnicy i nosiciele.

Mianowicie, autor "Ogrodów koralowych" stwierdza po przybyciu na teren swoich badań - Wyspy Trobrianda - że mieszkający tam latami biali nie tylko nic nie wiedzą o miejscowej ludności i jej kulturze, ale mają o niej wręcz zupełnie fałszywe, nacechowane pogardą i arogancją wyobrażenia.

I sam, na przekór wszelkim zwyczajom kolonialnym, rozbija namiot w środku jednej z tamtejszych wiosek i zamieszkuje z miejscową ludnością. To, co przeżyje, nie będzie doświadczeniem łatwym. W swoim zachowanym "Dzienniku w ścisłym znaczeniu tego wyrazu" coraz to wspomina o swoich
trudnościach, złych nastrojach, załamaniu, depresji. Za wyrwanie ze swojej kultury płaci się wysoką cenę. Dlatego tak ważne jest posiadanie własnej, wyraźnej tożsamości, poczucie jej siły, wartości i dojrzałości. Tylko wówczas człowiek może śmiało konfrontować się z inną kulturą. W przeciwnym
wypadku będzie chować się w swojej kryjówce, bojaźliwie odgradzać od innych. Tym bardziej że Inny to zwierciadło, w którym się przeglądam - czy w którym jestem oglądany - to lustro, które mnie demaskuje i obnaża, czego wolelibyśmy jednak uniknąć. Jest interesujące, że kiedy w rodzimej Europie Malinowskiego toczy się I wojna światowa, młody antropolog skupia się na badaniach kultury wymiany, kontaktów i wspólnych obrządków wśród
mieszkańców Wysp Trobrianda, czemu poświęci swoje wspaniałe dzieło "Argonauci Zachodniego Pacyfiku" i sformułuje swoją ważną, a tak rzadko
przestrzeganą przez innych tezę, że "aby o czymś sądzić, trzeba tam być". Z drugą jeszcze tezą, na owe czasy niesłychanie śmiałą, występuje
wychowanek Uniwersytetu Jagiellońskiego, a mianowicie, że nie ma kultur wyższych i niższych - są tylko kultury różne, w odmienny sposób zaspokajające potrzeby i oczekiwania jej uczestników. Dla niego inny człowiek, z innej rasy i kultury, jest przecież osobą, której zachowanie, jednako jak
każdego z nas, cechuje godność, szacunek dla uznawanych wartości, poszanowanie tradycji i obyczaju.

***
O ile Malinowski rozpoczynał pracę w momencie narodzin społeczeństwa masowego, o tyle dziś żyjemy w okresie przechodzenia od tegoż społeczeństwa masowego do nowego - planetarnego. Wiele temu sprzyja - rewolucja elektroniczna, niebywały rozwój wszelkiej komunikacji, wielkie ułatwienia w łączności i przemieszczaniu się, a także - i w związku z tym - przeobrażenia zachodzące w świadomości najmłodszych pokoleń i w szeroko rozumianej kulturze.

Jak to zmieni stosunek nas - ludzi z jednej kultury - do ludzi z innej kultury czy innych kultur? Jak to wpłynie na relację Ja - Inny w obrębie mojej kultury i poza nią? Bardzo trudno odpowiedzieć na to w sposób jednoznaczny i ostateczny, jako że chodzi o proces, który trwa i w którym my sami - bez szansy na umożliwiający refleksję dystans - jesteśmy zanurzeni.

Levinas rozważał relację Ja - Inny w obrębie jednej, historycznie i rasowo jednolitej cywilizacji. Malinowski badał plemiona melanezyjskie w czasie
, kiedy zachowywały jeszcze stan pierwotny, nienaruszony wpływami zachodniej technologii, organizacji i rynku.

Dzisiaj coraz rzadziej jest to możliwe. Kultura staje się bardziej i bardziej hybrydyczna, heterogeniczna. Niedawno w Dubaju widziałem zdumiewają
ce zjawisko. Brzegiem morza szła dziewczyna, z pewnością muzułmanka. Ubrana była w obcisłe dżinsy i opiętą bluzeczkę, a jednocześnie jej głowę, samą tylko głowę, zakrywał ciemny czador tak purytańsko szczelny, że nawet oczu nie było widać.

Dzisiaj są już całe szkoły w filozofii, antropologii, krytyce literackiej, które temu procesowi hybrydyzacji, łączenia i kulturowego przetwarzania poświęcają głównie uwagę. Proces ten trwa zwłaszcza w tych regionach, gdzie granice państw były granicami różnych kultur (np. granica
amerykańsko - meksykańska), a także w gigantycznych megamiastach (jak Sao Paulo, Nowy Jork czy Singapur), w których miesza się ludność przedstawiająca kultury i rasy najprzeróżniejsze. Zresztą mówimy dziś, że świat zrobił się wieloetniczny i wielokulturowy nie dlatego, żeby tych
społeczności i kultur było więcej niż kiedyś, lecz że one mówią coraz pełniejszym głosem, coraz bardziej samodzielnym i zdecydowanym, domagając się akceptacji, uznania i miejsca przy okrągłym stole narodów.

Ale prawdziwe wyzwanie naszego czasu, spotkanie z nowym Innym, bierze się także i z szerszego kontekstu historycznego. A mianowicie - druga połowa XX wieku to lata, w których dwie trzecie ludności świata wyzwala się z zależności kolonialnej i staje się obywatelami swoich, przynajmniej
nominalnie niepodległych, państw. Stopniowo ludzie ci zaczynają odnajdywać swoją własną przeszłość, mity i legendy, swoje korzenie, poczucie tożsamości i oczywiście dumy z tego płynącej. Zaczynają czuć się sobą, gospodarzami i sternikami swoje go losu, z nienawiścią patrząc na wszelkie
próby traktowania ich wyłącznie przedmiotowo jako statystów, jako ofiary i bierne obiekty dominacji.

Dziś nasza planeta, zamieszkana wiekami przez wąskie grono wolnych i szerokie rzesze zniewolonych, zapełnia się coraz większą liczbą narodów i społeczności o rosnącym poczuciu własnej, odrębnej wartości i znaczenia. Proces ten przebiega często wśród ogromnych trudności, konfliktów, dramatów i strat.

Być może zmierzamy w stronę świata tak zupełnie nowego i odmiennego , że dotychczasowe doświadczenia historii okażą się niewystarczające, aby go pojąć i móc się w nim poruszać. W każdym razie świat, w który wchodzimy, jest Planetą Wielkiej Szansy, ale nie szansy bezwarunkowej, lecz otwartej tylko dla tych, którzy potraktuj ą swoje zadania serio, dając tym dowód, że siebie samych traktują serio. Jest to świat, który potencjalnie wiele daje, ale i wiele wymaga, w którym próba łatwego chodzenia na skróty jest często drogą donikąd.

Będziemy w nim ciągle spotykać nowego Innego, który powoli zacznie wyłaniać się z chaosu i zamętu współczesności. Możliwe, że ten Inny zrodzi się ze spotkań dwóch przeciwstawnych nurtów tworzących kulturę współczesnego świata - z nurtu globalizującego naszą rzeczywistość i z drugiego,
zachowującego nasze odmienności, nasze różnice, naszą niepowtarzalność. Że będzie ich płodem i spadkobiercą. Winniśmy z nim szukać dialogu i porozumienia. Doświadczenie przebywania latami wśród dalekich Innych uczy mnie, że tylko życzliwość dla drugiej istoty jest tą po stawą, która może
poruszyć w niej strunę człowieczeństwa.

Kim będzie ten nowy Inny? Jak będzie wyglądać nasze spotkanie? Co sobie powiemy? I w jakim języku? Czy potrafimy wysłuchać się nawzajem? Nawzajem się zrozumieć? Czy razem zechcemy odwołać się do tego, co - jak mówi Conrad - "przemawia do naszej zdolności doświadczenia zachwytu
i podziwu, do wyczucia tajemnicy otaczającej życie, do naszego poczucia litości, piękna i bólu, do utajonej łączności z całym światem - i do subtelnego, ale niezwyciężonego przeświadczenia o solidarności, która zespala w jedno samotność nieprzeliczonych serc ludzkich, do wspólnoty w marzeniach, radościach, troskach, dążeniach, złudzeniach, nadziei, lęku, która wiąże człowieka z człowiekiem, która łączy całą ludzkość - umarłych z
żywymi, a żywych z jeszcze nienarodzonymi".

*Wykład został opublikowany za zgodą Pani Alicji Kapuścińskiej

# data[].attributes.attachment_link.title
Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku

# data[].attributes.attachment_link.description
Najlepsze scenariusze zajęć z edukacji globalnej - ciekawe zajęcia dla Twoich uczniów i uczennic.

# data[].attributes.headline
Ryszard Kapuściński "Podróże z Herodotem"-1

# data[].attributes.subject
Ryszard Kapuściński "Podróże z Herodotem"-1

# data[].attributes.headline
Ryszard Kapuściński "Podróże z Herodotem"-2

# data[].attributes.subject
Ryszard Kapuściński "Podróże z Herodotem"-2

# data[].attributes.headline
Marek Nowakowski "Rewizja" (z tomu "Raport o stanie wojennym")

# data[].attributes.subject
Marek Nowakowski "Rewizja" (z tomu "Raport o stanie wojennym")

# data[].attributes.headline
Marek Nowakowski "Raport o stanie wojennym"  (fragmenty)

# data[].attributes.subject
Marek Nowakowski "Raport o stanie wojennym"  (fragmenty)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Opowieść taksówkarza

Jeżeli zamek zamarznie, to najlepszy jest płyn hamulcowy. Kilka kropel wlać do środka i kręcić kluczykiem. Można też podgrzać. Dziś rano miałem takie ćwiczenie z zamkiem. Ale silnik zapalił od razu. Kursy były niezłe. Niewiele jeździ taksówek. Przydziały benzyny dla prywatnych taksiarzy są ograniczone. Na lewo od wojska kupiłem kanister. Stoją w lesie zaraz za naszym osiedlem. Cała kolumna transporterów. Pilnują fabryki. Zmarznięci, głodni. Wpadli do cukierni na naszym osiedlu i w kilka minut wszystkie ciastka wyjedli. Pasażerowie małomówni raczej. Boi się człowiek człowieka. Kapusie wyjdą na wierzch. Zaczną węszyć i premię za czujność pobierać. Wiozłem jednego takiego. Futrzana czapa, morda czerwona, nabita. Mongoł. W lusterku go widziałem. Sprawdzić mnie chciał taki syn.

- Wreszcie -powiada - będzie spokój i porządek.

- Co, proszę? - ja mu na to.

- No jak to? - pyta. - Pan jest odmiennego zdania?

- Co, proszę? - powtarzam. - Słabo słyszę, bębenki w uszach mi popękały. Minę zrobił głupią. Tak na mnie popatrzył wilkiem. Skończyła się rozmowa.

Wysiadł na Puławskiej w pobliżu tego rezerwatu bezpieki. Być może na służbę śpieszył. Tam posterunek za posterunkiem. Zatrzymują wozy, sprawdzają. Centrala stanu wojennego.

A z pasażerami rozmaicie. Jeden mówi: milicja miała dostawę na świąteczny stół, wie pan? Ze stawu w Łazienkach wyławiali dla nich karpia. Z pół tony nocą wybrali. Najlepszy gatunek. Królewski karp. Coś pan myślał! - dodał widząc moje zdziwienie. - Napracowały się chłopaki!

To nie był prowokator. Wyczułem go. Swojak. Kaszel taki miał. Długi, rzężący. Z nadmiaru gorzały.

- I łabędzie będą tłuc - powiedział i sporta przełamał na dwie połówki. Jedną osadził w szklanej lufce.

Palacze kiepsko mają. Przydział kartkowy dla nich nie wystarcza. I tacy jeżdżą. Mówią, jak mówili. Nie zamurowało im ust. Przeważnie jednak ludzie milczą. Nie mają humoru. Siedzą tak, łby zwieszone, i jak zderzy się taki z moim spojrzeniem w lusterku, to odwraca oczy. Przeżycia, kłopoty. Może ktoś z bliskich aresztowany, internowany. Wiozłem pewne starsze małżeństwo. Ona mówiła cały czas, że była internowana. Obóz, druty, baraki, apel. Starszy do niej: cicho, cicho, kochanie... - I głaskał ją po ręce. A mnie na boku wyjaśnił, że nerwy jego żonie wysiadły. Wiózł ją do głupiejewa na Nowowiejską. Różnie ta wojna na ludzi podziałała. Taka starsza osoba. Pamięta okupację. Łapanki, egzekucje. Odbiło jej. Czemu nie? Paru takich wiozłem, co opaski czarne nosili na rękawach. Na znak żałoby z powodu tego stanu wojennego. Młodzi jeszcze najlepiej się trzymają. Taki jeden po amerykańsku ubrany, w kurtkę z napisem US Army, mówi na koniec kursu: zna pan to? Wrona orła nie pokona! - I w śmiech. Dobrze, że młodzi nie pękają. Nadzieja jakaś, przyszłość. Bo złe myśli we łbie jednak buszują. Odpędzam, odpędzam, mózg wietrzę. Przyczepiły się, cholera jasna, jak rzep psiego ogona! Mróz ściska. Starzy ludzie umierają. Dużo pogrzebów. Telefonów nie ma, nim zawiadomią pogotowie... Te czołgi, budy i inne militarne wozy przetaczają się ulicami. Watahy milicjantów łażą, węszą. Można tym się zatruć! Zwalczać to w sobie trzeba. Tylko jak? Dziś to kilka razy mnie zatrzymywali. Prawo jazdy, stan licznika, wóz rewidowali. Najbardziej zdenerwowałem się tą ostatnią kontrolą. Już do domu zjeżdżałem. Wolno tak. Myślałem, że jeszcze jakiegoś pasażera zabiorę w swoim kierunku. Halt! Zatrzymują. Żołnierze w waciakach, uszate czapki, automaty w pogotowiu. Zmarznięci, przytupują. Od spodu ich obuli marniutko, w gumiaki.

- Dokumenty! - paluchy im zgrabiały, ledwo kartki w dowodzie przerzucają.

- Zimne te gumiaki - mówię.

- W środku mają ocieplenie - jeden odpowiada. - Ale zimne.

- Bo ci z ZOMO - zauważyłem - przyzwoite wojłoki mają. Nic nie odpowiedział.

Ten z drugiej strony wozu, kapral, odzywa się:

- Niech pan tylne drzwi otworzy.

Otworzyłem. Pod siedzeniem zaczął grzebać. Dynamitu czy petardy szukał? Nie znalazł. Zapalam silnik.

- Zaraz - mówi - od spodu zobaczymy. - Klęka i łeb pod wóz pakuje. Bach! Oberwał się zlodziały śnieg. Czapka mu spadła. Wylazł. Nos smarem ubrudzony. Z trudem śmiech hamuję. - Jeszcze bagażnik - warczy.

Przycisnąłem guzik. Otworzył. Tam zapasowe koło, narzędzia i nic więcej. Czekaj, węszycielu! Popracujesz jeszcze na tym mrozie! Tak pomyślałem. Zamknął bagażnik. I ledwo to zrobił, wieko znów odskoczyło. Powtórzył. To samo. Bagażnik w moim wozie trzeba umieć zamknąć. Tylko sposobem. I tak zaczął tym wiekiem tłuc. Co przycisnął, to mu odskakiwało. Aż sapać zaczął. Walił coraz mocniej.

- Uwaga! - papierosa zapaliłem. I tak mówię: - Popsujecie mi pokrywę, obywatelu kapralu!

Popatrzył na mnie i nic nie powiedział.

A ja ręce sobie na kierownicy opieram i czekam spokojnie. Radio włączyłem i muzyka płynie.

Załamał się wreszcie gorliwy żołnierz. Poprosił, żeby mu pomóc.

- No właśnie! - powiedziałem. - I po co ci to było, kolego?

- A co?! - wybuchnął. - Ja to wymyśliłem?

Już mu się pomału zaczyna przejaśniać w głowie.

Nowe życie

Stał na poboczu pustej, wiejskiej drogi i podtrzymywał kobietę. Ona wyła przeraźliwie. Psy z najbliższych zagród zaczęły odpowiadać na ten przenikliwy, nabrzmiały bólem głos. Był bezradny. Ból chwycił ją o północy i trzymał uparcie. Wzmagał się nawet. Patrzył na nią z niepokojem. Jej oczy zabłysnęły wilgotnie. Płakała.

Stał już długi czas na tym rozstaju. Stąd było dziesięć kilometrów do miasta. Tam znajdował się szpital. Raz już miał nadzieję. Wpatrzył się z napięciem w rosnące światła reflektorów. Zaczął machać rękoma i krzyczeć. Osobowy samochód minął go, nie zwalniając wcale. Patrzył bezsilnie za oddalającym się światłem. Złorzeczył szeptem. Zapanowała cisza. Kobieta przestała jęczeć. Tylko oddychała ciężko. Czuł jej gorący, chory oddech.

- Lepiej ci? - zapytał z nadzieją.

Pokręciła głową. Całym ciężarem ciała wspierała się na nim.

Znów patrzył w ciemność. W cztery strony zbiegających się dróg. Bielały pola. Nad ziemią wisiało czarne niebo bez gwiazd. Kobieta wydała przenikliwy jęk. W ciszy ten głos ogromniał. Psy rozszczekały się zajadle. Jej twarzy nie widział w ciemności. Słyszał chrzęst zębów, kiedy nimi zgrzytała. Dostrzegł też jej wielki, rozsadzający palto brzuch.

Z prawej strony rozbłysły światła. Powiększały s*ię szybko. Usadowił kobietę na pryzmie kamieni i rzucił się na drogę. Ciężarówka zahamowała gwałtownie. Chwilę jeszcze toczyła się po oślizgłej nawierzchni. Z szoferki posypał się grad przekleństw. Pobiegł po kobietę. Wziął ją na ręce. Ugiął się pod ciężarem jej bezwładnego ciała. Potykając się zaniósł ją do samochodu. Wdrapał się na stopień.

- Do szpitala! - wydyszał. - Natychmiast!

Kierowca otworzył drzwi i pomógł mu ułożyć kobietę na siedzeniu. Ona cały czas pojękiwała.

Kierowca włączył motor i ruszył tak ostro, że wozem aż zarzuciło. Nie mówił nic. W szoferce było ciepło. Z radia płynęła muzyka. Proporczyki umocowane nad lusterkiem falowały lekko jak na wietrze.

Odetchnął głęboko.

- Dziękuję, kolego - powiedział.

Kierowca podsunął mu paczkę papierosów.

Miał sztywne od zimna palce i z trudem wyłuskał papierosa. Zapalił chciwie.

- Co jej jest? - zapytał kierowca. Był to młody chłopak. Światło mijanej latarni odsłoniło jego twarz. Pokazał się mocny zarost na policzkach i głębokie cienie pod oczami.

- Bóle porodowe - odpowiedział i popatrzył na bladą, spoconą twarz kobiety. Oddychała z wysiłkiem.

- Przycisnę na gaz - powiedział kierowca. - Migiem będziemy w mieście. Ta stara, rozklekotana ciężarówka popędziła w nie znanym jej dotąd tempie.

Silnik kaszlał i rzęził. Cały wóz skrzypiał i trzeszczał.

- Grat, ale posłuszny - powiedział z zadowoleniem kierowca. Zatrzymało ich mocne światło naprzeciw. Kierowca odruchowo opuścił głowę. Oślepiło go światło. Drogę zagradzał motocykl z przyczepą. Dwaj milicjanci potrząsali groźnie maszynową bronią.

- Wilki - warknął kierowca.

Ciężarówka wyhamowała z trudem. Zatrzymali się przed samym motocyklem.

- Kontrola - rzekł jeden z milicjantów.

- Za ostro jeździsz - dodał drugi rozcierając zmarznięte uszy.

Kierowca podał swoje dokumenty. Milicjant oświetlił latarką kobietę i mężczyznę siedzących obok niego.

- Do szpitala ich wiozę - wyjaśnił kierowca. - Na trasie stali. Kobieta jęknęła.

Milicjant przyglądał się jej dłuższą chwilę.

- Wasze dokumenty.

Mężczyzna zaczął przetrząsać kieszenie. Znalazł wreszcie portfel.

Milicjant przekartkował uważnie jego dowód. Półgłosem przeczytał nazwę miejscowości, w której mieszkał mężczyzna.

- Co robicie o tej porze - ponownie oświetlił go latarką. Tamten przymknął oczy.

- Mówiłem przecież - odpowiedział za niego kierowca. - Do szpitala jadą.

Drugi milicjant zaszedł od tyłu ciężarówki. Podniósł plandekę. We wnętrzu leżały ciasno ułożone worki.

- Kartofle do fabryki... - rzekł kierowca. - Dwie tony.

Milicjant począł obmacywać worki. Czynił to powoli i starannie. Ten pierwszy oddał dokumenty kierowcy. Zatrzymał dowód mężczyzny.

- A ona? - wskazał na kobietę.

Mężczyzna gładził machinalnym ruchem dłoń kobiety. Poprawił delikatnie jej opadającą głowę.

- Ona może umrzeć za chwilę - po raz drugi odpowiedział za niego kierowca.

Milicjant mruknął coś niezrozumiale. Nie ponowił pytania. Oddał dowód mężczyźnie. Tamten zadygotał cały i z jego ust wydobył się dziwny, chrapliwy dźwięk. Kierowca ścisnął go mocno za ramię.

- W porządku tam? - zapytał milicjant swojego kolegę, który sprawdzał worki z ziemniakami. Puścił silny snop światła z latarki na tył ciężarówki.

- Nie przewozi czegoś? - dodał nagle nieufnym głosem.

- Czysty - odpowiedział drugi milicjant i opuścił plandekę. Rękawicą starannie otrzepał kurtkę.

Pierwszy milicjant zgasił latarkę. Kopnął wojłokowym, ciężkim buciorem w oponę przedniego koła.

- Powietrza przymało - zauważył i ziewnął przeciągle. - Jedźcie!

Kierowca przekręcił kluczyk w stacyjce. Zapalił motor. Zgasł zaraz. Ponowił próbę. Milicjanci coś mówili do siebie. Przez dychawiczny kaszel silnika dobiegł śmiech jednego z nich. Za którymś razem silnik zapalił już na dobre. Ciężarówka ruszyła. Kierowca podsunął mężczyźnie papierosy. Zapalili.

Mężczyzna otarł pot z czoła kobiety. Jej głowa leciała do tyłu.

- Śpi - szepnął. Ale gdy spojrzał jeszcze raz, zrozumiał, że ona straciła przytomność. - Prędzej! - krzyknął.

Ogarnął go strach. Nie będą mieli dziecka. Poroni. Urodzi się martwe. Modlić się zaczął. Przypominał sobie słowa dawno zapomnianej modlitwy.

Wśród nocnej ciszy

Miasto zamiera już wczesnym wieczorem. Autobusy pędzą jak widma, a ostatni pasażerowie kulą się w nich strachliwie. Latarń pali się niewiele. Ciemną pustką zieją ulice. Tu i ówdzie widać żałobne okna kawiarni i restauracji. Są zamknięte. Sterczą nogi krzeseł ustawionych na stolikach. Niklowy błysk ekspresu. Puste półki.

Miasto zapada w ciężką, przymusową noc. Jedynie właściciele psów pokazują się jeszcze ze swoimi czworonogami. Trzymają się w pobliżu domów i czujnie spoglądają na zegarki.

Panuje głucha cisza. Każdy odgłos życia brzmi zwielokrotnionym echem między murami. Wtedy z okien wyglądają ludzie. Rozsuwają firanki i patrzą. Ludzie więc nie śpią. Czuwają.

Tego wieczoru jak zwykle panowała głucha cisza. A wieczorów tych było już sto kilkadziesiąt.

W pobliskim kościele odezwał się zegar na wieży. Wybił jedenaście uderzeń. Wraz z ostatnim jego uderzeniem jakaś sylwetka wynurzyła się zza węgła narożnej kamienicy. Skradała się pod murem. Spóźniony przechodzień. Dopadną go?

O tym zapewne pomyślała starsza pani, która wyjrzała z okna na pierwszym piętrze.

Niebo było bez gwiazd i bez księżyca. I w ciszy tej policyjnej nocy raptownie rozległy się donośne kroki.

Ludzie z okien zobaczyli żołnierzy podążających jezdnią. To nie był patrol. Czterech i szli gromadką. Zdjęli swoje wojskowe pasy i pomachiwali nimi z rozmachem. Pasy uderzały sprzączkami w kamienie bruku. Wzbijały się iskry. Żołnierze zataczali się i potrącali. Przystanęli i wsłuchali się w kocią muzykę miłosną z parku.

- Kici, kici - wołali.

Koty darły się ludzkimi, strasznymi głosami.

Dostrzegli ludzi w oknach. Zerwali z głów czapki. Podrzucali je w górę. Czapki spadały na bruk. Chwiejąc się i padając na kolana podnosili czapki z jezdni.

- Polska jest jedna! - wrzasnął któryś z nich. Zatoczył się na latarnię. Pokłonił się nisko ludziom w oknach. Objął latarnię i ciężko zwiesił głowę. Powlókł się za swoimi kolegami.

Dochodzili do skrzyżowania ulic. Nadjechał autobus zmierzający do zajezdni. Zahamował i przepuścił żołnierzy. Oni zatrzymali się znów i wykonali osobliwy, pijacki taniec.

- Wyonaczyć, wysobaczyć! - zawył przeraźliwie ten sam, co poprzednio. Rzucił czapkę na jezdnię. Deptać ją zaczął.

Inni odpowiedzieli mu nieartykułowanym wrzaskiem.

Te głosy i tupot podkutych butów jeszcze przez pewien czas niepokoiły ciszę nocy.

Ludzie w oknach powoli zasłaniali firanki i gasili światła. Tylko w jednym małym okienku na poddaszu majaczyła jeszcze jakaś sylwetka.

Wiosenny spacer

Bywają dnie lepsze i gorsze. W tych gorszych wszystko zamienia się w koszmar i ohydę. Niestety, gorszych dni jest więcej. Dzisiejszy dzień do takich najpodlejszych zaliczam. Wlókł się jeszcze tak wolno. Wymięty jak szmata wróciłem do domu. Marynia w lot chwyta moje nastroje i o nic nie pytała. Tylko szybko podała kolację. Udało jej się zdobyć podroby. Z tych podrobów ugotowała gulasz na wzór węgierski. Zacząłem jeść. Niby smaczne, pikantne, a śmierdzi. Wściekłem się. Tym bardziej że Franek kupił na chamowie pół świniaka i ma z tego żarcie palce lizać! Przedwojenne wyroby, tak mówił. Miał nielichą wałówkę w biurze. Kiełbasa, kaszanka. Oczywiście nikogo nie poczęstował. Ten gulasz może nawet tak bardzo nie cuchnął. Ale w dzisiejszym stanie ducha to mi wystarczyło. Odstawiłem talerz. Z hałasem, owszem. Marynia patrzy na mnie wystraszona. Opanowałem się ostatkiem sił.

- Nie mam apetytu - wydusiłem z siebie te słowa i zapaliłem papierosa. Palę caro. Były niezłe na początku. Teraz są okropne. Gorzkie, drapią w gardle, sieczka, nie tytoń. Wszystko tak zamienia się w świństwo, ohydę. U nas weryfikację przeprowadzała egzekutywa. Oni nawet dosyć porządni i postarali się rzecz całą po ludzku zrobić. Po prostu sami z siebie każdemu wpisali: „Postawa społeczno-polityczna nie budzi zastrzeżeń". Bardzo przyzwoicie. Każdy mógł na to przystać. Nikt nie czuł się pohańbiony czy do czegoś zmuszony i bardzo gładko ta weryfikacja leciała. Okazało się jednak, że wszędzie są szuje, paskudy, no brak mi słów! Stawaliśmy przed tą inkwizycją, czytali nam opinię i każdy z nas odchodził zadowolony. Tylko Herczak aż się zachłysnął z oburzenia:

- Postawa społeczno-polityczna bez zastrzeżeń! - zawołał. - To ja, ideowy członek partii, syn robotnika, który walczył z uciskiem sanacji, ojciec dwóch obywateli sprawujących odpowiedzialne zadania na froncie politycznym i ekonomicznym...

Takie ścierwo! Jeden syn jest kadrowcem w PBP 1. Drugi kierowcą w Animexie, wozi dyrektora. I jeszcze wyliczał swoje zasługi. Pomyśleć: żaden fachowiec, jego projekty ciągle trzeba poprawiać, przy tym leń, ile to razy był na zwolnieniu lekarskim...

Egzekutywa zbaraniała. Na taki numer nie byli przygotowani. Targ w targ, zmienili mu opinię. Wydali panegiryk na cześć ideowego komunisty. Z podkreśleniem, że wykazuje szczególne zrozumienie i należytą aktywność w trudnych warunkach stanu wojennego. Moim zdaniem to jest zakamuflowany ubowiec, który odsłonił się wreszcie. Nasz komisarz wojenny, porządny raczej człowiek, młody major, oświadczył poufnie dyrektorowi, że bezpieka bardzo się rozpanoszyła, nawet władzom wojskowym trudno wziąć na smycz tę sforę, nie mówiąc już, żeby te drapieżne kły zneutralizować kagańcem. Bo ja wiem? Może jedni na drugich co najgorsze zwalają...

Chociaż herbata była wyśmienita. Mocna, aromatyczna. Marynia jeszcze przed wojną kupiła większy zapas assamu i madrasu. Ona zawsze skrzętnie różne produkty chomikowała. Jednak miała rację. Z ulicy już od dłuższego czasu dochodził ryk silnika. Ten bydlak z parteru znów coś majstruje przy swoim polonezie. Nie liczy się z nikim i na cały regulator puszcza silnik. Już chciałem wychylić się z okna i powiedzieć mu coś obelżywego.

- Daj spokój - powiedziała Marynia.

Sam przestał za chwilę. Też jakiś mętny typ. Nie wiadomo, czym się zajmuje. Wiecznie uśmiechnięty. Jakby jeszcze bardziej poweselał w tym stanie wojennym.

Włączyłem telewizor na dziennik. Tak machinalnie wcisnąłem guzik i dopiero się zaczęło! Ta brednia, kłamstwo. Szczególnie stężoną strugą dziś pociekło. Gęby spikerów uroczyste, namaszczone. Słowa pieszczą, z niezwykłą atencją różne kalumnie, obelgi i groźby wypowiadają. I jacy brzydcy! Wstrętne, robaczywe gęby! O, migawka filmowa, nazywają to reportażem z życia. Jacyś kolaboranci mówią w imieniu załogi fabryki pras. Chwalą wszystko, produkcja wzrasta, ludzie odetchnęli, nareszcie spokój i porządek. Znam tę fabrykę pras, współpracujemy z nimi od dawna. 13 grudnia mocno ich spacyfikowali, potem jeszcze przez dwa tygodnie nocami z domów wywlekali ludzi. Ale oni ciągle protestują. Na pięć, dziesięć minut przerywają pracę, nagle w halach głucha cisza, maszyny stoją. Od razu ta sfora wojenna rozbiega się po halach, węszą, prowodyrów chcą wyłowić. A oni nic, milczą. Każdy ma wytłumaczenie, coś mu się zacięło, to musiał naoliwić, przykręcić, poluzować... Czyli dwie rzeczywistości. Rzeczywistość telewizyjna i życie. Jak to można znieść? Prosto z życia zasiadam przed telewizorem i inny świat przed oczyma się rozpościera. Następnie jakiś tłusty łysoń, oszust upozorowany na Mędrca, zaczął uzasadniać wyższą konieczność stanu wojennego. Profesor, filozof, tak go przedstawili. Krew mi uderzyła do głowy. Szum, ucisk w skroniach.

- Ty łobuzie! - nie wytrzymałem tej eskalacji. - Jak możesz tak tą japą kłapać! Żeby ci język kołkiem stanął!

- Też! Masz do kogo mówić... Przecież to śmieć - tak powiedziała Marynia. - Nie bądź śmieszny!

Miała rację. Przecież w ten sposób ulegam tej propagandzie.

O to im idzie. Wstałem. Chciałem wyłączyć to kloacze pudło. Ale Aśka zaprotestowała. Potem mają dać jakiś film. Nauczyła się wysiadywać przed telewizorem. Ma dwanaście lat i już zatruwa się tym smrodem. Pal licho! Niech Marynia martwi się o swoją ukochaną córeczkę. Wychowa ją na telewizyjną idiotkę z sieczką we łbie.

A, róbcie, co chcecie! Wyszedłem się przejść. Park blisko. Stare miasto. Ochłonę trochę, wywietrzę się z tych całodziennych miazmatów. Ładny, ciepły wieczór. Już wiosna. Zawsze to lepiej dla oka. Zamazali na murze ten wczorajszy napis. Zima wasza, wiosna nasza! Ale głupio zamazali. Słabo pociągnęli farbą i właściwie dalej jest to widoczne. Nic nie umieją zrobić. Partaczą. Ludzie sobie spacerują. Dużo młodzieży. Obejmują się, szepczą czułe słówka. Niedługo Aśka zacznie chodzić na randki z chłopakami. Może już chodzi? Mniej patroli. Tu przy skrzyżowaniu był posterunek, sprawdzali ludzi, samochody. Teraz zlikwidowany. Tam pod arkadami też warowali. Nie ma ich. Już od kilku dni rozluźnili ten gorset stanu wojennego. Również nie jeżdżą ulicami. Te skoty, budy i gaziki na sygnale. Taka kolumna regularnie wieczorem przejeżdżała naszą ulicą. W innych miejscach miasta ta samo. Pokaz siły. To był nacisk psychologiczny. Jesteśmy. Czuwamy. Wszędzie. Tu w parku, pamiętam, jeszcze tydzień temu, szedłem sobie zamyślony i oni jak spod ziemi wyrośli. Trzech. Dokumenty. Długo sprawdzali. Patrzyli na mnie badawczo. A przecież była dopiero dziewiąta wieczór. Teraz przestali. W pracy jeden technik opowiadał, że wracał po godzinie policyjnej do domu, kawał drogi, pieszo, ani razu nie natknął się na patrol. Tak, poluzowali trochę. Jednak nic to nie znaczy. Przyczaili się po prostu. Czuwają z ukrycia. Zawsze mogą zza krzaków wyskoczyć. W każdej chwili z tej czy z tamtej bramy wyjdą. Siedzą gdzieś po kątach. Czuwają, broń oliwią, te krótkofalówki bez przerwy nadają. Gotowi!

W parku trawa ładnie się zazieleniła. Dywan taki. Ci młodzi na ławkach sobie siedzą. Migdalą się, jak to się mówi. Co to za młodość! Człowiek ma takie krótkie życie, tyle chorób czai się zewsząd i jeszcze ten ustrój, psia krew! Ten, co ma szwagra w bezpiece, mówił, że przed pierwszym maja będzie ostry reżym. Ściągają ZOMO, wszystkie hotele będą przez nich zajęte. Boją się, żeby tak zwane Święto Pracy nie wymknęło im się z łap. Żeby prawda nie przemówiła. Wyobraziłem sobie, jak z tyłu zachodzę patrolującego zomowca i dotykam go lekko w ramię: - Hallo! - Odwraca się nerwowo. Patrzę: a zomowiec ten ma gębę Herczaka łobuza. I ja go cap za przyrodzenie! Tak z całej siły. Pada jak ścięty. Biorę to wypasione cielsko pod obcasy.

Z trudem wyzwoliłem się z tego sadystycznego czadu. Przyśpieszyłem kroku. Biegłem wprost tymi parkowymi alejkami. Czy to marszobieg? Ciemno już. Za każdym krzakiem wyobrażałem sobie zomowca. Każdy mocniejszy stukot butów kojarzył się z patrolem. Cywile też podejrzanie wyglądali. To nie mania prześladowcza. Taki poczciwy z pozoru cywil może okazać się tajnym funkcjonariuszem. Ja tym łobuzom nic a nic nie wierzę! Zwolniłem kroku. Przecież to spacer do cholery!
Fragmenty Raportu o stanie wojennym według książki Macieja Woźniaka Podróż przez rzeczywistość. O twórczości Marka Nowakowskiego (Kraków 2018).

# data[].attributes.attachment_link.title
„Raport o stanie wojennym". Fragmenty - Marek Nowakowski | Nowy Napis

# data[].attributes.attachment_link.description
Fragmenty „Raportu o stanie wojennym" według książki Macieja Woźniaka „Podróż przez rzeczywistość. O twórczości Marka Nowakowskiego".

# data[].attributes.headline
Marek Nowakowski"Raport o stanie wojennym"-1

# data[].attributes.subject
Marek Nowakowski"Raport o stanie wojennym"-1

# data[].attributes.headline
Marek Nowakowski"Raport o stanie wojennym"-2

# data[].attributes.subject
Marek Nowakowski"Raport o stanie wojennym"-2

# data[].attributes.headline
Zadanie domowe. Dla chętnych. Termin oddania: 23 października 2023r. Format pracy: A4 (z zaznaczonym marginesem).

# data[].attributes.subject
Zadanie domowe. Dla chętnych. Termin oddania: 23 października 2023r. Format pracy: A4 (z zaznaczonym marginesem).

# data[].attributes.body
Jakie postawy wobec zła może przyjąć człowiek?
W pracy odwołaj się do:
• wybranej lektury obowiązkowej
• innego utworu literackiego (może to być również wiersz)
• wybranych kontekstów.

# data[].attributes.headline
Lista zadań jawnych w części ustnej egzaminu maturalnego

# data[].attributes.subject
Lista zadań jawnych w części ustnej egzaminu maturalnego

# data[].attributes.attachment_link.title
How to recognize a dystopia - Alex Gendler

# data[].attributes.headline
Bohaterowie w świecie opanowanym przez zło - ćwiczenie

# data[].attributes.subject
Bohaterowie w świecie opanowanym przez zło - ćwiczenie

# data[].attributes.attachment_link.title
Bohaterowie w świecie opanowanym przez zło

# data[].attributes.headline
INFORMACJA O WYMAGANIACH EDUKACYJNYCH Z JĘZYKA POLSKIEGO W TECHNIKUM ZAWODOWYM

# data[].attributes.subject
INFORMACJA O WYMAGANIACH EDUKACYJNYCH Z JĘZYKA POLSKIEGO W TECHNIKUM ZAWODOWYM

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dlaczego matura, która została przeprowadzona po raz pierwszy w 2023 r., jest nazywana nową maturą?

Wprowadzenie tzw. nowej matury związane jest z likwidacją gimnazjów i wydłużeniem nauki do czterech lat w liceach i pięciu lat w technikach. W 2021 r. CKE opublikowała Informatory do poszczególnych przedmiotów, w których zaprezentowała, jak będą wyglądały egzaminy maturalne od 2023 roku. Zmiany w stosunku do wcześniejszej matury objęły przede wszystkim czas trwania egzaminu, wymagania, kryteria oceniania, rodzaje zadań np. na maturze z matematyki. Największe zmiany dotyczą jednak języka polskiego - matura ustna to obecnie dwa zadania (a nie jedno), egzamin pisemny na poziomie podstawowym składa się z dwóch arkuszy (a nie jednego) oraz dzieli się na 3 części: 2 testy i wypracowanie. Zupełnie nowa część to test historycznoliteracki.

Skąd wiadomo, jakie wymagania obowiązują na maturze?

W latach 2023 i 2024 egzamin maturalny przeprowadzany jest na podstawie Wymagań egzaminacyjnych dotyczących egzaminu maturalnego w latach szkolnych 2022/2023 i 2023/2024 (czyli osobno opublikowanego przez CKE dokumentu), które zawierają mniej wymagań niż podstawa programowa.

Jaka jest rola języka polskiego na maturze?

Język polski to:

jeden z trzech obowiązkowych przedmiotów na poziomie podstawowym (w części ustnej i pisemnej),

przedmiot dodatkowy (wybierany przez ucznia) na poziomie rozszerzonym.

Ile trwają poszczególne części egzaminu z języka polskiego?

część ustna trwa 30 minut (15 min przeznaczonych jest przygotowanie się do obu zadań, 10 min - na wygłoszenie dwóch wypowiedzi i 5 min - na rozmowę z komisją egzaminacyjną),

część pisemna na poziomie podstawowym trwa 240 minut,

część pisemna na poziomie rozszerzonym - 210 minut.

Znajomość lektur obowiązkowych, ich treści i problematyki, sprawdzana jest:

w zadaniach w teście historycznoliterackim,

w wypracowaniu (każdy temat wymaga odwołania do lektury obowiązkowej wybranej spośród lektur, których lista zostanie zamieszczona w arkuszu egzaminacyjnym),

na egzaminie ustnym.

Funkcjonalne wykorzystywanie kontekstów - w zadaniach na egzaminie ustnym oraz w wypracowaniu niezbędne jest wprowadzanie kontekstów.

Konfrontowanie dwóch tekstów poprzez porównanie stanowiska autorów na temat podjęty w tekstach (na tym polegają zadania w teście Język polski w użyciu oraz niektóre zadania w teście historycznoliterackim).

Przestrzeganie liczby wyrazów w wypracowaniu- niezbędne jest użycie minimum 300 wyrazów dla poziomu podstawowego i 500 wyrazów dla poziomu rozszerzonego.

Wykazanie się erudycją w wypracowaniach, czyli rozległą i szczegółową wiedzą przedmiotową (poprzez wykorzystanie kontekstów, odpowiedniej terminologii, odwołania do lektur i dzieł sztuki).

Jak będzie wyglądał egzamin ustny?

Zestaw egzaminacyjny składa się z dwóch zadań, w tym jednego zadania z tzw. zadań jawnych CKE.

Zadanie 1. (z puli zadań jawnych) odnosi się do znajomości treści i problematyki lektury obowiązkowej i sprawdza tworzenie wypowiedzi na temat wskazany w poleceniu, trzeba też uwzględnić wybrany kontekst.

Zadanie 2. dotyczy zagadnienia związanego z literaturą, sztuką lub językiem i jest wyposażone w materiał źródłowy, np. tekst literacki lub nieliteracki albo tekst ikoniczny.

Jak będzie wyglądała matura na poziomie podstawowym?

Zdający otrzyma dwa arkusze egzaminacyjne. Pierwszy arkusz będzie zawierał dwa testy: Język polski w użyciu oraz Test historycznoliteracki. W drugim arkuszu znajdzie się jedno zadanie, wymagające napisania wypracowania (wypowiedzi argumentacyjnej) na jeden z dwóch podanych tematów.

I arkusz

II arkusz

Język polski w użyciu

Test historycznoliteracki

Wypracowanie (do wyboru jeden z dwóch podanych tematów)

ZADANIA

Zadania do dwóch tekstów nieliterackich - publicystycznych lub popularnonaukowych, wymagające skonfrontowania tych tekstów.

Co najmniej 2 zadania do każdej z wymienionych 3 grup epok literackich:

- starożytność (antyk i Biblia), średniowiecze, renesans, barok, oświecenie;

- romantyzm, pozytywizm, Młoda Polska;

- 20-lecie międzywojenne, literatura wojny i okupacji, literatura lat 1945-1989, literatura po 1989 r.

Zadania mogą zawierać fragmenty tekstów literackich (w tym lektur obowiązkowych), tekstów krytycznych, haseł słownikowych, teksty ikoniczne.

W każdym temacie są wskazane 4 elementy, które trzeba uwzględnić w wypracowaniu:

- dwa utwory literackie, w tym jeden wskazany jako obowiązkowy na liście lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym;

- dwa konteksty pogłębiające rozumienie omawianych utworów do wyboru spośród: historycznoliterackiego, teoretycznoliterackiego, literackiego, biograficznego, kulturowego, mitologicznego, biblijnego, religijnego, historycznego, filozoficznego, egzystencjalnego, politycznego, społecznego.

UMIEJĘTNOŚCI

umiejętności z zakresu języka i retoryki, np. badanie struktury tekstów, funkcje użytych środków językowych, rozstrzyganie i uzasadnianie, formułowanie argumentów na podstawie tekstów, ilustrowanie argumentów przykładami

wiadomości i umiejętności z zakresu historii i teorii literatury oraz języka

umiejętność formułowania dłuższej wypowiedzi pisemnej o charakterze argumentacyjnym,

wiadomości i umiejętności z zakresu historii

Jak będzie wyglądała matura na poziomie rozszerzonym?

Zdający otrzyma arkusz z jednym zadaniem, wymagającym napisania wypracowania (wypowiedzi argumentacyjnej) na jeden z dwóch podanych tematów.

W każdym temacie są wskazane 4 elementy, które zdający musi uwzględnić w wypracowaniu:

lektura obowiązkowa, wskazana na liście lektur zamieszczonej w arkuszu egzaminacyjnym;

dwa utwory literackie, reprezentujące dwie różne epoki literackie;

jeden kontekst pogłębiający rozumienie omawianych utworów lub problemu podanego w temacie do wyboru spośród: historycznoliterackiego, teoretycznoliterackiego, literackiego, biograficznego, kulturowego, mitologicznego, biblijnego, religijnego, historycznego, filozoficznego, egzystencjalnego, politycznego, społecznego.

Zgodnie z komunikatem wydanym w dniu 1 marca 2023 r. przez ministra edukacji i CKE lista zadań jawnych na tegorocznym egzaminie ustnym z polskiego została skrócona z 227 do 110. Które zadania pozostały i obowiązują na tegorocznej maturze? Szczegóły znajdziesz w załączniku.

Zachęcamy do obejrzenia materiału podsumowującego wszystkie zmiany na egzaminie maturalnym z języka polskiego w świetle komunikatu wydanego w dniu 1 marca 2023 r. przez ministra edukacji i CKE.

Poziom podstawowy

W części 1. i w części 2. arkusza egzaminacyjnego znajdą się zarówno zadania zamknięte, jak i otwarte.

Wśród zadań zamkniętych pojawią się m.in.: zadania wyboru wielokrotnego, zadania typu prawda-fałsz, zadania na dobieranie. Natomiast wśród zadań otwartych - zadanie krótkiej odpowiedzi z luką, wymagające sformułowania odpowiedzi, oraz - zawsze jako ostatnie - zadanie polegające na zredagowaniu notatki syntetyzującej (można za nie zdobyć 4 punkty).

Za rozwiązanie zadań otwartych będzie można uzyskać odpowiednio:

w części Język polski w użyciu- około 50% punktów możliwych do zdobycia w danej części;

w części Test historycznoliteracki- około 70% punktów możliwych do zdobycia w danej części.

W części 3. (drugi arkusz egzaminacyjny) pojawi się zadanie rozszerzonej odpowiedzi - wypracowanie.

Część arkusza

Liczba zadań

Liczba punktów

Udział w wyniku sumarycznym

Część 1: Język polski w użyciu

5-7

10

17%

Część 2: Test historycznoliteracki

6-15

15

25%

Część 3. Wypracowanie

1

35

58%

RAZEM

12-23

60

100%

Poziom rozszerzony

W arkuszu znajdzie się zadanie rozszerzonej odpowiedzi - wypracowanie.

Część arkusza

Liczba zadań

Liczba punktów

Udział w wyniku sumarycznym

Wypracowanie

1

35

100%

Za co możesz stracić punkty?

Jeśli Twoja odpowiedź będzie nieprecyzyjna, niejednoznaczna czy niejasno sformułowana, zostanie uznana za błędną.

Jeśli popełnisz błąd kardynalny w zadaniach dotyczących lektur obowiązkowych poznawanych w całości, za całe zadanie otrzymasz 0 punktów.

Jeżeli w wypracowaniu (na obu poziomach) nie spełnisz wszystkich warunków polecenia (np. nie odwołasz się do lektury obowiązkowej, nie przywołasz kontekstu, nie zajmiesz stanowiska), otrzymasz 0 punktów za całe zadanie.

Jeżeli w odpowiedzi zamieścisz jakiekolwiek informacje, które mogą świadczyć o zasadniczych brakach w rozumieniu omawianego zagadnienia i zaprzeczać pozostałej części odpowiedzi, to za odpowiedź jako całość otrzymasz 0 punktów.

Jeżeli Twoja wypowiedź jest nieczytelnie zapisana, zostanie oceniona na 0 punktów.

Jeżeli Twoje wypracowanie nie będzie zawierać w ogóle rozwinięcia (np. napiszesz tylko wstęp), praca zostanie oceniona na 0 p. we wszystkich kryteriach.

Pamiętaj!

Przygotowując się do matury z języka polskiego, nie korzystaj z materiałów, zadań, arkuszy z lat ubiegłych. Forma egzaminu w języku polskim zmieniła się znacząco. Aby się do niego przygotować, niezbędne jest sięgnięcie do materiałów opracowanych do nowej matury.

Jeśli nie pamiętasz dokładnie treści danej lektury obowiązkowej, nie pisz o niej w wypracowaniu - nie ryzykuj popełnienia błędu kardynalnego i otrzymania 0 punktów za całe wypracowanie.

# data[].attributes.attachment_link.title
I wiesz, jak zdać nową maturę - język polski

# data[].attributes.attachment_link.description
Serwis informacyjny dla maturzystów „NOWA Teraz matura" zawiera informacje i materiały, które zapewnią Ci pomoc na wszystkich etapach nauki do egzaminu.

# data[].attributes.headline
Powtórzenie wiadomości - literatura wojny i okupacji 

# data[].attributes.subject
Powtórzenie wiadomości - literatura wojny i okupacji 

# data[].attributes.body
Norbert Smilgin