# data[].attributes.headline
het verband tussen overschotten en specialisatie.

# data[].attributes.subject
het verband tussen overschotten en specialisatie.

# data[].attributes.body
Doordat er overschotten aan voedsel waren hoefden niet iedereen meer boer te worden. Daardoor gingen sommigen zing specialiseren in iets anders, zoals pottenbakken bijvoorbeeld.

# data[].attributes.headline
verband tussen nieuwe handelsproducten en de kruistochten.

# data[].attributes.subject
verband tussen nieuwe handelsproducten en de kruistochten.

# data[].attributes.body
Met de kruistochten ontdekken ze nieuwe gebieden en dus ook andere producten.

# data[].attributes.body
Als iemand 'wonderen' heeft verricht dan verklaart de paus hem/haar tot heilig. In dit geval Jeanne D'arc.

# data[].attributes.body
Centralisatie is het streven van vorsten om hun hele rijk te besturen vanuit één plek.

# data[].attributes.body
De Vlaamse handelssteden zijn hier een voorbeeld van

# data[].attributes.headline
 oorzaak voor de bevolkingsgroei in West-Europa.

# data[].attributes.subject
 oorzaak voor de bevolkingsgroei in West-Europa.

# data[].attributes.body
Mensen gaan meer handelen, omdat er meer aanbod is van landbouwproducten. Daardoor komt er meer welvaart. Door de gevolgen van de stijgende welvaart begint de bevolking te groeien en neemt de handel toe.

# data[].attributes.body
De kruisvaarders van de eerste kruistocht (1096-1099) veroverden verschillende gebieden op de moslims en hebben uiteindelijk Jeruzalem veroverd. Ze hebben hierbij alle inwoners van de stad gedood. De moslims waren alleen niet van plan om Jeruzalem zomaar op te geven: ze kwamen terug met een groot leger. Generaal Saladin veroverde met zijn leger in 1187 Jeruzalem op de christenen. Hierop volgden nog acht kruistochten om Jeruzalem en de gebieden eromheen terug te veroveren. De meeste kruisvaarders gingen niet mee puur vanwege religieuze redenen, velen wilden zoveel mogelijk buit binnenhalen. De kruisvaarders plunderden steden waar ze langskwamen en hoopten een stuk land te vergaren in het heilige land. De kruisvaarders werden gevolgd door handelaren, zij wilden handelen in het Midden-Oosten. De laatste kruistocht was in 1271. Het was de kruisvaarders niet gelukt, de heilige stad bleef in handen van de moslims en een oproep tot een nieuwe kruistocht vond geen gehoor. Het Byzantijnse rijk, vanwaar de eerste hulproep was gekomen, was ook alleen maar zwakker geworden in de periode van de kruistochten. Uiteindelijk viel in 1453 het Byzantijnse rijk.

''De kruistochten waren niet succesvol, want de moslims veroverde Jeruzalem later weer terug.''

# data[].attributes.body
In het jaar 1095 riep paus Urbanus II de edelen op om naar Jeruzalem te trekken en de heilige stad te bevrijden van de moslims. De paus vertelde dat de moslims christelijke pelgrims martelden en hij verzon nog meer gruwelijkheden. Hij hoopte op deze manier veel mensen over te halen. De deelnemers aan de kruistochten ontvingen een aflaat: kwijtschelding van de zonden. Velen gaven gehoor aan zijn oproep en in 1096 vertrokken de kruisvaarders, bestaande uit voornamelijk Franse en Duitse ridders.

Wat was de reden voor de oproep van de paus? Urbanus was vlak voor zijn oproep om hulp gevraagd door de Byzantijnse keizer Alexius I, de laatstgenoemde wilde graag hulp tegen de invallen van de Turkse Seldjoeken in het Byzantijnse rijk. De keizer had alleen geen kruistocht bedoeld, hij had gewoon meer soldaten nodig om zijn rijk te verdedigen. Maar de paus zag zijn kans rijk: hij wilde dat Jeruzalem weer in handen van de christenen zou komen en dat de christenen hun invloedssfeer zouden uitbreiden. Paus Urbanus dacht dat het, met alle spanningen binnen de kerk, goed was om een gemeenschappelijke vijand en een gemeenschappelijk doel te hebben.

# data[].attributes.body
Keizer Hendrik IV van het Heilige Roomse Rijk kwam in de elfde eeuw in conflict met paus Gregorius VII. Het conflict ging om wie bisschoppen mocht benoemen, dit behoorde al lange tijd tot de taken van de keizer, maar de paus vond dat hij dit zou moeten doen. Daarom benoemde Gregorius in 1075 zelf een bisschop, ondanks dat Hendrik ook al een nieuwe bisschop had benoemd. Hendrik besloot niet te luisteren naar de paus, maar dat pikte Gregorius weer niet. Hij excommuniceerde de keizer. Dit was een groot probleem voor Hendrik, omdat verschillende bisschoppen en vorsten hem nu niet langer als koning en keizer erkenden. Hendrik zag zich genoodzaakt om de paus te vragen om de excommunicatie ongedaan te maken. Hij ging in 1077 naar Canossa, waar de paus verbleef, en heeft daar drie dagen moeten wachten tot Gregorius hem wilde ontvangen. De excommunicatie werd ongedaan gemaakt, maar de vrede tussen de paus en de keizer duurde slechts enkele jaren, waarna de paus een tegenkoning benoemde en de keizer een tegenpaus.

Deze machtsstrijd tussen de paus en de keizer die zich afspeelde in de elfde en twaalfde eeuw noemen we de Investituurstrijd. Investituur betekent het bekleden, ofwel het aanstellen van bisschoppen. Waar de kerk en staat in de vroege middeleeuwen vaak samenwerkten, stonden ze in de late middeleeuwen juist veel tegenover elkaar. Volgens de tweezwaardenleer was de wereld verdeeld in de wereldlijke en de geestelijke macht. Het hoofd van de wereldlijke macht is de koning of keizer, hij gaat over zaken als landsbestuur en rechtspraak. De geestelijke macht gaat over alle geloofszaken en het hoofd hiervan is de paus. De Investituurstrijd kwam officieel ten einde in 1122 met het Concordaat van Worms. In dit verdrag stond dat de macht om bisschoppen te benoemen naar de paus ging en niet langer tot de taken van de keizer behoorde. Maar de keizer was wel de enige die een bisschop wereldlijke macht kon geven. In de voorgaande periode waren bisschoppen namelijk vaak leenmannen van de koning of keizer. Na de beslissing dat de paus de bisschoppen zou aanstellen, was dit niet meer altijd het geval. Dit was het begin van de scheiding tussen kerk en staat.

De bisschop had de geestelijke macht over een uitgestrekt gebied en bovendien had hij wereldlijke macht, want hij bestuurde een stuk land.

# data[].attributes.body
Ze trok weer ten strijde in april 1430, ze hoorde de stemmen van de engelen die haar verkondigden dat ze voor de zomer van 1430 gevangen zou worden. Ze sloeg hun raad af en in mei 1430 nam ze deel aan de slag bij Compiegne. Hier werd ze gevangengenomen door de Bourgondiërs, Koning Karel ondernam geen enkele poging om haar te bevrijden, ze werd verkocht aan de Engelsen, na een lange ondervraging (tot maart 1431) begon haar proces, ze werd veroordeelt voor ketterij en brandde op 30 mei 1431 op de brandstapel in Rouen.

Voor vele mensen was Jeanne een heilige, ze had hen bevrijdt van oorlog en pijn. Maar voor andere was ze een leugenaar, een boerendochter die opdracht kreeg van God die kon niet.

# data[].attributes.body
Op 29 april ging ze op weg om de stad Orléans te bevrijden van zijn Engelse bezetters. Eerst had ze de Engelsen verzocht het land vrijwillig te verlaten, de Engelsen waren woedend om haar brutaliteit. 8 dagen hebben de Engelsen zich kunnen verzetten maar toch hebben ze hun uittocht moeten aankondigen. Orléans was bevrijd maar dit was niet het einde van haar tocht. In 1 week overwon ze Jargau, Maeung-sur-Loire, Beaugency en Patey.

Op 17 juli werd kroonprins Karel gekroond tot Koning Karel VII in Reims, dus ze had haar missie voltooid. Maar de koning wou haar niet naar haar huis laten terugkeren, ze trokken naar Parijs om hier te vechten, Jeanne raakte hier echter gewond waardoor ze zicht terugtrokken.

# data[].attributes.body
Na het bezoek trok ze met haar oom naar Vacouleurs. In mei 1428 stond ze voor de opdracht om Robert de Baudricourt, de kapitein van de stad, te overtuigen van haar missie. Hij zou haar naar Chinon moeten begeleiden, maar zoals verwacht stuurde hij haar terug naar huis.

In januari 1429 ondernam ze een tweede poging maar weer zonder succes, daarom vertelde ze hem over het verloop van de veldslag tussen de Fransen en de Engelsen, wanneer dit uitkwam smeekte hij om haar te begeleiden. In maart 1429 kwam ze samen met 6 begeleiders in Chinon aan. Ze schreef aan kroonprins Karel over haar missie van God.

Twee dagen later mocht ze hem ontmoeten, Karel was echter niet overtuigd, daarom testte hij haar door een andere man verkleed als hem op de troon te zetten. Jeanne had geen probleem om de echte koning uit de menigte te pikken en vroeg of ze hem mocht spreken. Ze kon Karel overtuigen van haar missie.

# data[].attributes.body
Haar echte naam is Jehanne Darc, in het Engels wordt ze Joan of Arc genoemd. Ze is geboren op 6 januari 1412 in het dorpje Domrémy in Frankrijk. Haar ouders waren Isabelle Romée en Jacques Darc. Ze had nog 3 broers en 1 zus.

Jehanne was een stil en rustig meisje, ze werd gepest omdat ze naar de kerk ging. Wanneer ze dertien was verscheen de Engel St Michaël, hij vertelde haar dat ze nog bezoek zou krijgen van de engelen St Catherina en St Margaretha. Verder zadelde hij haar met enkele opdrachten op:

De Fransen bevrijden van de Engels bezetters

Orléans moest terug Frans gebied worden

Kroonprins Karel moest koning worden in Reims

Een hele opgave voor een dertienjarig meisje.

''Ik vind Jeanne D'Arc een erg moedig meisje als ik haar verhalen zo lees. Ze was een echte heldin, want ze heeft Orleans bevrijd.''

# data[].attributes.body
Relieken werden vereerd en vaak bewaard in kerken, zodat gelovige christenen naar de kerk kwamen om het reliek te zien. Als je erg rijk was, kocht je zo'n reliek voor jezelf. Vaak stopten mensen zo'n reliek in mooie versierde zilveren of gouden verpakkingen. Zoals het kistje dat hierboven op de foto is te zien. Door de pestepidemie werden dit soort relieken waarschijnlijk extra populair. Hopelijk beschermde jouw reliek je dan tegen de Zwarte Dood.

# data[].attributes.body
In de late middeleeuwen heerste er een vreselijke ziekte die vele levens eiste. Ongeveer een derde van de West-Europese bevolking stierf aan deze ziekte: de pest.
De mensen in de middeleeuwen hadden geen idee wat de pest was en waar het vandaan kwam. Mensen dachten dat zo'n vreselijke ziekte een straf van God was.

De pest werd ook wel de 'zwarte dood' genoemd. Sommige mensen vonden steun bij hun God en hun religie. Bij al dat verdriet om de mensen die stierven, zochten mensen vaker troost en steun bij hun God en de kerk. In de kerk rouwen om de doden en de rituelen vervullen die horen bij begrafenissen zorgden ervoor dat mensen samenkwamen en elkaar konden troosten.

De pest is een infectieziekte die mensen kregen door een beet van een zieke vlo. Deze vlo was besmet met een bacterie die Yersina Pestis heet (pas ontdekt in 1898!). Deze bacterie zorgde ervoor dat de vlo maar honger bleef houden. Hoeveel bloed hij ook dronk het was nooit genoeg. Deze vlo zat het liefste op de zwarte rat. En er waren veel zwarte ratten in de middeleeuwen. Mensen sliepen vaak op matrassen van stro. Ook gooide zij gewoon hun afval op straat. De rat had dus en een heerlijke slaapplek en al het eten van de wereld. Zaten er zieke vlooien op de rat, dan stierf hij al snel, omdat er zoveel bloed werd gedronken en hij zelf ook ziek werd. De vlo, die razende honger had, sprong over naar de mens voor eten en beet haar ook, voor dat ze zelf stierf van de honger.

Er zijn vier soorten pest:

1. De builenpest: kreeg je van een vlooienbeet. Na ongeveer 2 tot 8 dagen werd je erg ziek en kreeg je builen. Deze waren blauw, paars en soms zwart en ze deden heel veel pijn. Ongeveer een kwart van de mensen die deze soort pest hadden overleefde deze. Deze soort pest was ook niet besmettelijk.

2. De longpest: was wel besmettelijk. Bij deze soort pest zat de infectie in je longen. Je kreeg het vaak benauwd met veel slijm. Als je dan moest hoesten vlogen er allemaal kleine slijmdruppeltjes in het rond. Daar zat de infectie dan in en zo was het dus gemakkelijk om het over te dragen. Als je deze soort pest had was je binnen een paar dagen vaak dood.

3. Pestsepsis: zat direct in je bloedbaan. Als je deze pest had, was je meestal binnen een dag dood, nog voor de builen konden ontstaan.

4. Pestis minor: is een milde variant van de ziekte, bij deze soort van de pest krijg je lichte koorts en minder uitgesproken zwellingen van de lymfeklieren. De symptomen verdwijnen meestal zonder een behandeling na een week. Door deze soort van de pest heeft de patiënt een immuniteit opgebouwd en zo is de patiënt dus een lange tijd beschermd voor alle soorten van de pest.

# data[].attributes.body
De Honderdjarige Oorlog kent vele veldslagen en vredesverdragen, die meestal niet lang duurden. Tijdens de oorlog brak ook nog eens de pest uit. Een aanzienlijk deel van de bevolking is hierdoor om het leven gekomen. Jeanne d'Arc heeft een grote rol gespeeld in de laatste jaren van de Honderdjarige Oorlog. In het jaar 1453 kwam een einde aan de oorlog, nadat de Fransen de slag bij Castillon van de Engelsen wonnen.

# data[].attributes.headline
Andere factoren van de honderdjarige oorlog

# data[].attributes.subject
Andere factoren van de honderdjarige oorlog

# data[].attributes.body
Behalve de opvolgingskwestie, speelden er nog meer factoren. Zo was een deel van Frankrijk, het hertogdom Guyenne, in handen van de Engelse koning voor het uitbreken van de Honderdjarige Oorlog. Nog vroeger hebben de Engelsen meer Franse gebieden in hun bezit gehad, maar die hebben de Fransen allemaal weer terugveroverd. De Engelse koning was in feite een leenman van de Franse koning. Dit zorgde voor spanningen tussen de beide vorsten.

Daarnaast stonden Engeland en Frankrijk ook bij een ander conflict tegenover elkaar. Engeland was vaak in conflict met Schotland, een land dat ze beschouwden als een vazalstaat, maar dat zelf onafhankelijk wilde zijn en blijven. Schotland en Frankrijk hadden een verbond getekend aan het einde van de dertiende eeuw.

# data[].attributes.body
In 1337 begon de oorlog tussen Frankrijk en Engeland die we kennen als de Honderdjarige Oorlog. De Franse koning was overleden zonder erfgenaam achter te laten, waardoor het Franse huis Capet uitstierf. De Fransen waren van mening dat Filips van Valois de koning op moest volgen, omdat hij de neef van de overleden koning was. Filips was van het Franse huis Valois. Maar er was nog iemand anders die vond dat hij de rechtmatige opvolger was: de zus van de overleden koning had namelijk een zoon. Dit was de Engelse koning Eduard III van het Engelse huis Plantagenet. Het resultaat van deze onenigheid was een oorlog die zou duren tot 1453. Het was niet één lange oorlog, maar een verzameling van oorlogen en conflicten, waar pas in 1453 een einde aan kwam.

# data[].attributes.body
Maar alleen stadsrechten vonden de steden nog niet genoeg, ze wilden meer vrijheid. Steeds meer privileges (= voorrechten) werden afgekocht van de landheer: eigen rechtspraak, stadsmuren, een eigen munt, zelf markten organiseren. De rijke stedelijke burgerij verkreeg steeds meer vrijheid en macht, ze konden hun gang gaan zonder de landheer om toestemming te vragen. De landheer verloor langzaamaan zijn invloed over de steden op zijn gebied. De rijke burgerij werd steeds belangrijker en machtiger, terwijl de adel steeds meer van zijn macht verloor.

# data[].attributes.body
De steden stonden op het grondgebied van een hertog of graaf, waardoor de steden een landheer hadden. De burgerij in de steden kon niets besluiten zonder hiervoor toestemming te vragen bij de landheer. De burgerij besloot om afspraken te maken met de landheer. De steden inden belasting onder de burgers en deze belasting gaven ze aan de landheer. In ruil voor de belasting kregen de steden stadsrechten. Voorbeelden van steden met stadsrechten zijn Amsterdam, Deventer, Coevorden en Maastricht. Dit gaf steden het recht om een eigen stadsbestuur in te stellen. Dit stadsbestuur bestond uit de rijkste burgers, patriciërs geheten.

# data[].attributes.body
De inwoners van een stad noemen we burgers en bij elkaar de stedelijke burgerij.

# data[].attributes.body
Steden die erg rijk zijn geworden door de handel zijn de Hanzesteden. Deze steden hadden een samenwerkingsverbond, waardoor er op de markten niet alleen lokale producten verkocht werden, maar ook producten uit andere steden en zelfs uit andere landen. In Nederland lagen de Hanzesteden allemaal aan het water, zodat ze makkelijk bereikbaar waren. Enkele voorbeelden zijn Deventer, Kampen, Stavoren, Zutphen en Zwolle. Andere Hanzesteden liggen in het huidige Duitsland, België, Engeland, Zweden, Noorwegen, de Baltische Staten en Polen. Er werden in de Hanze steden producten verkocht zoals: Linnen, wol, graan en ijzer. Door gezamenlijk te reizen en te handelen zorgden de handelssteden voor elkaar. Tegelijk was het een bescherming tegen concurrentie.

# data[].attributes.body
Er werden ook jongens opgeleid binnen de gilden. Het vak werd geleerd door een meester, die zich een aantal jaren over de leerling ontfermde. Zodra de leerling het vak goed onder de knie had, werd hij een gezel, wat betekent dat hij aan het werk kon onder leiding van zijn meester. Aan het einde van zijn opleiding deed hij de meesterproef, waarna hij zich een meester kon noemen. Niet iedereen werd echter tot een gilde toegelaten, waardoor er ook mensen waren die buiten de boot vielen.

# data[].attributes.body
De meeste burgers waren ambachtslieden, ze maakten producten met hun handen. Er woonden ook handelaren in de steden. De ambachtslieden in de steden verenigden zich per ambacht in zogenaamde gilden. Zo bestond er een bakkersgilde, een weversgilde en een gilde van de schoenmakers. Binnen een gilde werden er regels opgesteld over het uitoefenen van het ambt. Dit waren regels over bijvoorbeeld kwaliteit en prijs waar alle leden zich aan moesten houden. Op deze manier was er geen ruimte voor concurrentie. Wat ook voordelen waren was dat er in een gilde veel samenwerking is en dat er leerlingen werden opgeleid binnen een glide.

# data[].attributes.body
Het ontginnen van gebieden zoals bossen en moerassen, zodat deze gebieden ook gebruikt konden worden voor de landbouw.

# data[].attributes.body
De grond werd verdeeld in drie akkers, waarop ze om het jaar een ander gewas verbouwden. Twee jaar achter elkaar werd er verbouwd en het derde jaar lag de akker braak. Op deze manier kon de grond herstellen en werd de grond zeer vruchtbaar. De boer verbouwde dus elk jaar twee akkers, terwijl de derde akker braak lag.

# data[].attributes.body
Het halsjuk maakte het mogelijk om een trekdier, een paard of een os, te gebruiken voor het ploegen.

# data[].attributes.headline
De tijd van de steden en staten 1000-1500

# data[].attributes.subject
De tijd van de steden en staten 1000-1500