# data[].attributes.body
1.000 urte ahurrera hiriak sortu ziren ez zegoelako arriskurik.

# data[].attributes.body
Klimak hobera egin zuelako nekazaritza sortu zen. Berrikuntza tekniko berriak sortu zituzten.

Nekazaritza tresnak hobetzea: Animaliendako tresna berriak erabiltzeari ezker lurra hobetu egin zuten.

Laborantza-metodo berriak: Lur txikiagoak uzten hasi zirenez, lursail berean neguko eta udaberriko zerealak txandakatzen hasi ziren.

Haize eta ur-erroten erabileta orokortzea:

Lehendik ezagutzen ziren errotak eta alea eholtzeko lana erraztu zituzten.

Produktitatea hobetu zen beraz elikagaien ekoizpena handitu eta landan ez zen hainbezte jende lanean izan behar.

# data[].attributes.body
Elikazioa obetzea gaitik gaixotazunak eta heriotzak gutxitu egin ziren, ondorioz europako biztanleria handitu egin zen.

Jendeak abandonatutako hiriak berriz landu hal izatea ezkatu zuten, landu eta landutako lurren azalera asko handitu zen.

Nekazariak hirietara emigratzera joatea bultzatu zituen. Hirietan ez zuten jaun feudalen kontrol zorrotzik horregaitik libre ziren eta bizi baldintza hobeak zituzten.

# data[].attributes.headline
Nekazaritzako soberakin gehiago izatea 1.4

# data[].attributes.subject
Nekazaritzako soberakin gehiago izatea 1.4

# data[].attributes.body
Nekazaritza soberakinak produktibitate eta laborantza-lurren azala hobetzeagaitik sortu ziren. Jaunek eta nekazariek bere uzten zati bat saldu zuten horren truke armak, luxuzko objetuak, tresnak, oihalak... Erosi zituzten.

Produktu-trukeak merkataritza eta artisauntza-ekoizpena suspertu zituen. Merkatari, artizau eta nekazari emigratuak hirietan ezarri ziren hirietako biztanleei burges esan zieten.

Hirien berpiztea existitzen ziren hirietan gertatu zen eta hiri berriak ere sortu ziren, gaztelu, bide gurutze eta abadien parean.

# data[].attributes.body
Golde normandiarra antzinakoa baino aztunagoa zen. Gainera ferrei esker zaldiek eta mandoek hobeto tiratzen zuten, azkarrago.

Ahuek dira atalak:

Collera: Lepokoa

Lanza o pértigo: Lantza edo pertigoa

Cama de arraste: Arraste-ohea

Vertedera: Belarria

Cuchilla: Hortza

Rueda: Gurpila

# data[].attributes.body
Urak edo haizeak errota mugitzen dute eta errotak gurpila mugiarazten du. Makina bat mugitzen da eta horrela, alea ehotzeko harria.

# data[].attributes.headline
 Zer ziren eta ze eremutan kokatzen zituzten hiriak? 3.1

# data[].attributes.subject
 Zer ziren eta ze eremutan kokatzen zituzten hiriak? 3.1

# data[].attributes.body
Ze eremutan kokatzen ziren?

Komunikazio-bideetatik gertu kokatzen ziren.

Nolakoak ziren hiriak erdi aroan?

Hiriaj merkataritza, erlijio eta eliza funtzioentzat garrantsitsuak ziren. Hauek ziren eraikuntza garrantzitsuenak: ospitalea, katedrala, plaza nagusia, udaletxea, lonja, ostatua, harresia, ostatua, errebala, merkatua, monasterioa, hilerria, kale estuak.

# data[].attributes.headline
Merkataritza portua eta bankaren sorkuntza 2.3

# data[].attributes.subject
Merkataritza portua eta bankaren sorkuntza 2.3

# data[].attributes.body
Merkataritza portu bat.

Mediterraneoko portu nagusiak Venezia, Genova, Marseilla eta Bartzelona ziren.

Bertatik abiatzen ziren mediterraneo itsasora. Portu gutxik zuten kaia eta are gutxiagok garabia. XIII mendetik aurrera belaontzuak erabiltzen hasi ziren.

Nola sortu zen banka?

Diru trukatzaileak sortu ziren. Besteen balioaren esker leku bateko dirua beste toki batzuetara mugitu ahal zuten merkataritzari esker. Baina bideak arriskutsuak ziren eta ez zen komeni dirua gainean eramatea, horregaitik kambio letrak zortu ziren.

Txanponak urrea, zilarra eta kobrearekin egiten zituzten.

# data[].attributes.body
XI.XIII. mendean zegurtazun gehiago zegoen eta horregaitik merkataritza hedatu zen.

. Lehorreko ibilbideak: Monarkek kobratutako zergak baliatuz autoritatea nobleei heman zien eta hiriak babeztu zituzten.

Bideak gero eta seguruagoak eta erabilgarriagoak ziren. Europan Mediterraneoko portuak iparraldeko portuekin lotzen zituzten.

. Itsas ibilbideak: Bikingoen inbasioa amaitu ondoren Ozeano atlantikoa seguruagoa bihurtu zen eta Biztantziar inperioa sendotu zen. Leku horiek seguruak ziren merkataritzarako.

# data[].attributes.headline
Garraioak eta merkataritzaren garapena 2.1

# data[].attributes.subject
Garraioak eta merkataritzaren garapena 2.1

# data[].attributes.body
Nekazaritzako produktu asko zeuden eta berrikuntza trukean sustatu zituzten.

. Berrikuntza garraioan: Gurdi bidezko lehorreko garraioa hobetu zen lepoko eta ferrek zaldi eta mandoen trakzioa arreagotu zutelako.

. Merkataritza berrikuntzak: Diru gehiago zegoen eta hala salerozketak errazago egiten zituzten.

Horrek guztiak merkataritzaren garapena bultzatu zuen eta azokak garatu ziren. Berrikuntza garrantzitsuena urruneko merkataritza izan zen.

# data[].attributes.body
Hiriak harresiz inguratuta egoten zen. Borroketatik babesteko harresiak gauez itxi egiten zituzten. Oinplanoa oso irregularra izaten zen. Plaza batean, katedrala, udaletxea, lonja egoten ziren. Biztanleria auzoetan biltzen zen erlijioen edo artizautza-jardueren arabera. Kaleak bihurriak eta estuak ziren. Ez zegoen txorrotako ura, higienea kaskarra zen, hori dela eta arratoi eta arkakuso asko zeuden. Errebalak harresien kanpoko ausoak ziren, bertan herriko biztanleria pobreena bizi zen.

# data[].attributes.headline
Hiriko patrizioek osatzen zuten gobernua 3.3

# data[].attributes.subject
Hiriko patrizioek osatzen zuten gobernua 3.3

# data[].attributes.body
Biztanleek magistratuak autatzen zituzten. Magistratua gumisua edo alkatea zen. Udaletxean biltzen ziren. Gutxinaka herriko familia aberatsak gobernua bereganatzen joan ziren.

Familia horiek noblesiarekin batera talde pribilegiatu bat sortu zuten: hiriko patrizioak.

# data[].attributes.headline
Hiriak artisautza eta merkataritzako guneak ziren 4.1

# data[].attributes.subject
Hiriak artisautza eta merkataritzako guneak ziren 4.1

# data[].attributes.body
Ekoizten ziren produktu gehienen trukeak bertan egiten ziren. Hirietan ere gremioak zeuden hau da, lanbideen elkarte desberdinak.

# data[].attributes.headline
Gizarte talde berriak sortu ziren haietan 4.2

# data[].attributes.subject
Gizarte talde berriak sortu ziren haietan 4.2

# data[].attributes.body
Talde barria burgesia zen, bi taldetan banatzen zen gohi eta behe-burgesia. Beren produktuak saldu edo negozioetan irabaziak lortzeagatik aberastu ziren. Diru asko zuten baina ez ziren pribilegiatuak.

Goi-burgesia

hauek merkatari andiak eta bankariak ziren.

Behe-burgesia

Bestalde behe-burgesiakoak artisauak eta merkatari txikiak ziren.

Burgesiaz gain bezte talde batzuk hirietan bizitzen zeuden:

nobleak, klerikoak, mirabeak eta eskaleak.

# data[].attributes.headline
Burgesiaren babesak monarkiaren autoritatea sendotu zuen 5.1

# data[].attributes.subject
Burgesiaren babesak monarkiaren autoritatea sendotu zuen 5.1

# data[].attributes.body
XII mendearen erdialdera erregeak jaun feudal boteretsuenak ziren.

Monarkek burgesiaren babeza behar zuten beren autoritatea nobleziari inposatzeko.

Burgesak babesa behar zuten jaun feudalen kontra hirietan merkataritzan haritzeko.

Burgesiaren babesa lortzeko hiri gutunak zinatu behar zituzten. Pribilegio horien truke burgesek ordaintzen zituzten zergek aukera heman zieten.

# data[].attributes.headline
Gorteen edo parlamentuen sorrera bultzatu zuen 5.2

# data[].attributes.subject
Gorteen edo parlamentuen sorrera bultzatu zuen 5.2

# data[].attributes.body
Gobernatzeko, monarkek Curiaren laguntza behar zuten eta hori klerotik sortzen zen, erregeak egiten zuen denak biltzeko deialdia.

Hi estamentuek monarkien bilereri gorte edo parlamentu deitzen zieten.

Burgesiaren boterea erresuma desberdinetan desberdina zen.

# data[].attributes.body
Izurrite beltza Asiatik 1348. urtean heldu zen.

Gaixotazun infekziosoa bat zen. Ez zekiten zerk sortzen zuen orduan hipotesi zentzugabeak sortzen zituzten.

Gaixotasun hori arkakuzoaren ziztaden bidez sortzen zen, oso hilkorra zen. Zenbait neurri aplikatu harren pandemia ez zen gelditu, bolada horrek gero eta intentsitate txikiagoa artzen joan zen.

# data[].attributes.headline
Jada ahulduta zegoen biztanleriari eragin zion 6.2

# data[].attributes.subject
Jada ahulduta zegoen biztanleriari eragin zion 6.2

# data[].attributes.body
Gaixotazun horren hedapenak oso larria izan zen Europan bezte faktore ahuekin batera:

XIV. mendean gerra ugari gertatu ziren, horren ondorioz hildako asko eta ekonomia-galera handiak izan ziren.

Lurren zati handi baten produktibitate oso txikia zen.

Izotz Aro Txikia hasi zen euri eta txingor ugari izan ziren eta horren ondorioz, uztak galdu ziren eta gozeteak gertatu ziren.