# data[].attributes.body
Zawiera:
1) Dialog motywujący jako interwencja w rzucaniu palenia przez mlodzież / Suzanne M. Colby - S. 347-372
2)  Dialog motywujący jako wstep do psychoterapii kobiet z depresją / Allan Zuckoff, Holly A. Swartz, Nancy K. Grote -  S. 171-206
3)  Dialog motywujący w pracy nad myślami samobójczymi / Peter C. Britton - S. 233-262
4)   Dialog motywujący w terapii depresji / Sylvie Naar, Heather Flynn - S. 207-232
5)  Dialog motywujący w terapii sprawców przemocy wobec partnera / Erica M. Woodin - S.  373-399
6)  Dialog motywujący w terapii uzależnień / William R. Miller -  S. 296-319
7)  Dialog motywujący w terapii zaburzeń odżywiania / Stephanie E. Cassin, Josie Geller -  S. 400-422
8)  Farmakoterapia motywująca : łączenie dialogu motywującego z terapią przeciwdepresyjną w celu osiągnięcia lepszych wyników leczenia / Ivan C. Balan, Theresa B. Moyers, Roberto Lewis-Fernandez -
S. 263-295
9)  Integrowanie dialogu motywującego z terapią zaburzeń lękowych / Henny A. Westra, Adi Aviram -  S. 111-141
10)  Krótkie interwencje motywujące w pracy z osobami z problemem hazardu / David C. Hodgins, Jennifer L. Swan, Katherine M. Diskin -  S. 320-346
11)  Uczenie się dialogu motywującego, korzystanie z niego i rozszerzanie jego zastosowań / William R. Miller, Hal Arkowitz -  S. 17-54
12)  Zwiększanie motywacji u osób z podwójną diagnozą zaburzenia stresowego pourazowego oraz zaburzeń spowodowanych uzywaniem substancji psychoaktywnych / David Yusko, Michelle L. Drapkin, Rebecca Yeh -  S. 142-170
13)  Zwiększanie skuteczności ekspozycji i powstrzymania reakcji w terapii zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego : rola dialogu motywującego / Allan Zuckoff, Ivan C. Balan, Helen Blair Simpson -  S. 82-110

# data[].attributes.body
Zawiera:
1) Co to jest DM?
2) Angażowanie - ugruntowanie     w relacji
3) Ukierunkowanie - wyznaczanie celów strategicznych
4) Wywoływanie - przygotowanie do zmiany
5) Planowanie - pomost na drodze do zmiany
6) DM w codziennej praktyce
7) Empiryczna ocena DM
...........................................................
* Słowniczek terminów związanych z DM
* Obszerna bibliografia prac poświęconych DM

# data[].attributes.body
Zawiera: Dialog motywujący jako metoda rozwijania motywacji wewnętrznej nastolatkow / Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek -  S. 29-46

# data[].attributes.body
Zawiera: Dialog motywujący jako sposób prowadzenia rozmowy o zmianie z klientem / Olga Mrozowska -  S. 59-88

# data[].attributes.body
Zawiera:
1) Dialog motywujący w Polsce / Małgorzata Adamczyk-Zientara, Jadwiga M. Jaraczewska -  S. 239-252
2)  Dialog motywujący w terapii uzależnień behawioralnych / Stephen R. Andrew -  S. 73-95
3)  O budzeniu nadziei i przywracaniu dialogu w procesie zdrowienia / Jacek Wciórka -  S. 15-30
4)  Ocena trafności stosowania dialogu motywującego : superwizja, szkolenia i badania naukowe / Denise Ernst, Anna Derwich, Jadwiga M. Jaraczewska, Beata Kita, Magdalena Połeć -  S. 97-115
5)  Odpowiedzialna polityka hazardowa : zastosowania DM w profilaktyce i terapii uzależnienia od hazardu / Rik Bes -  S. 153-168
6)  Terapia osób, których zachowania seksualne krzywdzą innych : motywacja, ustalanie celów, model dobrego życia / David S. Prescott -  S. 171-198
7)  Zastosowanie dialogu motywującego w pracy grupowej / Tom Barth -  S. 219-237
8)  Zastosowanie dialogu motywującego w terapii uzależnień behawioralnych : badania naukowe i wskazówki praktyczne / Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara, Jarosław Banaszak -  S. 117-152
9)  Zastosowanie dialogu motywującego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi i uzależnieniami / Rachel Green -  S. 199-218

# data[].attributes.body
Zawiera: Dialog Motywujący w pracy socjalnej z osobą używającą alkohol ponad normę / Izabela Krasiejko - S.  30-247

# data[].attributes.headline
Dialog Motywujący - zestawienie bibliograficzne    w wyborze, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Opolu

# data[].attributes.subject
Dialog Motywujący - zestawienie bibliograficzne    w wyborze, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Opolu

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Zestawienie bibliograficzne „Dialog motywujący" gromadzi piśmiennictwo z lat 2010-2018 i składa się z 54 opisów bibliograficznych. Bibliografia została sporządzona na podstawie baz danych Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Opolu oraz baz Biblioteki Narodowej.
Materiał bibliograficzny uporządkowany został alfabetycznie, z podziałem na wydawnictwa zwarte i artykuły w czasopismach. Książki dostępne w PBW w Opolu oznaczone są sygnaturami.
Książki:
1. Dialog motywujący : jak pomóc ludziom w zmianie / William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Robert Andruszko. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2014. - 607, [1] s. : il. ; 23 cm.
M 212187 M 212188 (Opole)

2. Dialog motywujący jako interwencja w rzucaniu palenia przez mlodzież / Suzanne M. Colby // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 347-372
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

3. Dialog motywujący jako metoda rozwijania motywacji wewnętrznej nastolatkow / Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek // W : Jak zmieniać zachowania dzieci i młodzieży / Artur Kołakowski, Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek, Nancy Rappaport, Jessica Minahan, Jessica Minahan i Jerome J. Schultz, Eliza Wasilewska, Bogdan Guziński ; red. Ewa Niezgoda. - Gdańsk ; Warszawa : Polskie Towarzystwo Terapii Poznawczej i Behawioralnej Dzieci, Młodzieży i Rodzin ; Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna, 2016. - S. 29-46
M 216283 M 216284 (Opole)

4. Dialog motywujący jako sposób prowadzenia rozmowy o zmianie z klientem / Olga Mrozowska // W : Nowe metody i techniki w poradnictwie zawodowym / Barbara Górka, Anna Hildebrandt-Mrozek, Piotr Miller, Olga Mrozowska, Patrycja Załuska ; [redakcja merytoryczna Grażyna Morys-Gieorgica, Lidia Osiecka-Macura] ; Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Departament Rynku Pracy. - Warszawa : Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. Departament Rynku Pracy, 2017. - S. 59-88

5. Dialog motywujący jako wstep do psychoterapii kobiet z depresją / Allan Zuckoff, Holly A. Swartz, Nancy K. Grote // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 171-206
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

6. Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - 257, [1] s. ; 21 cm.

7. Dialog motywujący w Polsce / Małgorzata Adamczyk-Zientara, Jadwiga M. Jaraczewska // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 239-252

8. Dialog motywujący w pracy nad myślami samobójczymi / Peter C. Britton // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 233-262
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

9. Dialog Motywujący w pracy socjalnej z osobą używającą alkohol ponad normę / Izabela Krasiejko ; Akademia im Jana Długosza w Częstochowie // W : Praca socjalna z osobą uzależnioną i jej rodziną : wybrane problemy / pod red. nauk. Katarzyny Marii Wasilewskiej-Ostrowskiej. - Warszawa : Difin, 2014. - S. 30-247
M 068808 (Nysa), M 212823 (Opole)

10. Dialog Motywujący w teorii i praktyce : motywowanie do zmiany w pracy socjalnej i terapii / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Izabela Krasiejko. - Toruń : Wydawnictwo Edukacyjne "Akapit", 2012. - 254 s. : il. ; 24 cm. - (Problemy Pracy Socjalnej)

11. Dialog motywujący w terapii depresji / Sylvie Naar, Heather Flynn // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 207-232
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

12. Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - 463, [1] s. : il. ; 23 cm. - (Psychiatria i Psychoterapia)
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

13. Dialog motywujący w terapii sprawców przemocy wobec partnera / Erica M. Woodin // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 373-399
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

14. Dialog motywujący w terapii uzależnień / William R. Miller // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 296-319
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

15. Dialog motywujący w terapii uzależnień behawioralnych / Stephen R. Andrew // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 73-95

16. Dialog motywujący w terapii zaburzeń lękowych / Henny A. Westra ; tł. Anna Nowak. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016. - 318, [2] s. ; 23 cm. - (Psychiatria i Psychoterapia)
M 054409 M 054410 (Brzeg), M 64103 M 64104 (Kędzierzyn-Kożle), M 054097 M 054098 (Kluczbork), M 068237 M 068238 (Nysa), M 215455 M 215456 M 215457 (Opole)

17. Dialog motywujący w terapii zaburzeń odżywiania / Stephanie E. Cassin, Josie Geller // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 400-422
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

18. Farmakoterapia motywująca : łączenie dialogu motywującego z terapią przeciwdepresyjną w celu osiągnięcia lepszych wyników leczenia / Ivan C. Balan, Theresa B. Moyers, Roberto Lewis-Fernandez // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 263-295
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

19. Integrowanie dialogu motywującego z terapią zaburzeń lękowych / Henny A. Westra, Adi Aviram // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 111-141
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

20. Krótkie interwencje motywujące w pracy z osobami z problemem hazardu / David C. Hodgins, Jennifer L. Swan, Katherine M. Diskin // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 320-346
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

21. Motywowanie do zmiany zachowań : poradnik dla osób pomagających / Jadwiga Fudała. - Warszawa : Fundacja ETOH : Wydawnictwo Edukacyjne Remedium, 2015. - 99 s. ; 21 cm.
M 216044 (Opole)

22. O budzeniu nadziei i przywracaniu dialogu w procesie zdrowienia / Jacek Wciórka // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 15-30

23. Ocena trafności stosowania dialogu motywującego : superwizja, szkolenia i badania naukowe / Denise Ernst, Anna Derwich, Jadwiga M. Jaraczewska, Beata Kita, Magdalena Połeć // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 97-115

24. Odpowiedzialna polityka hazardowa : zastosowania DM w profilaktyce i terapii uzależnienia od hazardu / Rik Bes // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 153-168

25. Rozwijanie umiejętności w dialogu motywującym : podręcznik praktyka z ćwiczeniami / David B. Rosengren ; tł. Małgorzata Cierpisz. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2013. - 423, [1] s. : il. ; 24 cm. - (Psychiatria i Psychoterapia)
M 210737 M 210738 M 211161 (Opole)

26. Skuteczne pomaganie w zmianie szkodliwych zachowań : zastosowanie transteoretycznego modelu zmiany i dialogu motywującego w leczeniu uzależnień / Jadwiga Fudała. - Warszawa : Wydawnictwo Edukacyjne Parpamedia, 2013. - 61 s. ; 20 cm. - (Biblioteka Profesjonalisty - PARPA)

27. Terapia osób, których zachowania seksualne krzywdzą innych : motywacja, ustalanie celów, model dobrego życia / David S. Prescott // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 171-198

28. Uczenie się dialogu motywującego, korzystanie z niego i rozszerzanie jego zastosowań / William R. Miller, Hal Arkowitz // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 17-54
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

29. Wywiad motywujący : jak przygotować ludzi do zmiany / William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Agnieszka Pokojska. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010. - XIV, 541, [1] s. ; 23 cm. - (Seria: Psychiatria)
M 051091 (Brzeg), M 052504 (Kluczbork), M 066941 (Nysa), C 203288 M 202808 M 202953 M 208738 (Opole)

30. Wywiad motywujący w opiece zdrowotnej / Stephen Rollnick, William R. Miller, Christopher C. Butler ; przekł. Marzena Sobczak. - Warszawa : Wydawnictwo Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej "Academica", 2010. - 263 s. ; 24 cm.

31. Wywiad motywujący z młodzieżą i młodymi dorosłymi / Sylvie Naar-King, Mariann Suarez ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, cop. 2012. - XX, 262, [1] s. ; 23 cm. - (Psychiatria i Psychoterapia - Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego)

32. Zastosowanie dialogu motywującego w pracy grupowej / Tom Barth // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 219-237

33. Zastosowanie dialogu motywującego w terapii uzależnień behawioralnych : badania naukowe i wskazówki praktyczne / Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara, Jarosław Banaszak // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 117-152

34. Zastosowanie dialogu motywującego wobec osób z zaburzeniami psychicznymi i uzależnieniami / Rachel Green // W : Dialog motywujący : praca z osobami uzależnionymi behawioralnie / red. nauk. Jadwiga M. Jaraczewska, Małgorzata Adamczyk-Zientara ; [tł. Magdalena Połeć, Aleksandra Wilkin-Day, Anna Połeć]. - Warszawa : Eneteia Wydawnictwo Psychologii i Kultury : Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej, 2015. - S. 199-218

35. Zwiększanie motywacji u osób z podwójną diagnozą zaburzenia stresowego pourazowego oraz zaburzeń spowodowanych uzywaniem substancji psychoaktywnych / David Yusko, Michelle L. Drapkin, Rebecca Yeh // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 142-170
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)

36. Zwiększanie skuteczności ekspozycji i powstrzymania reakcji w terapii zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego : rola dialogu motywującego / Allan Zuckoff, Ivan C. Balan, Helen Blair Simpson // W : Dialog motywujący w terapii problemów psychologicznych / red. Hal Arkowitz, William R. Miller, Stephen Rollnick ; tł. Marta Kapera. - Kraków : Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2017. - S. 82-110
M 217206 M 217207 M 217208 (Opole)
Artykuły w czasopismach:
37. Dialog motywujący : budowanie mostu do zmiany / Olga Mrozowska, Anna Przenzak // Terapia : Uzależnienia i Współuzależnienia. - 2013, nr 2, s. 15-16

38. Dialog motywujący : budowanie mostu do zmiany. Cz. 2 / Olga Mrozowska, Anna Przenzak // Terapia : Uzależnienia i Współuzależnienia. - 2013, nr 3, s. 19-23

39. Dialog motywujący : budowanie mostu do zmiany. Cz. 3 / Anna Przenzak // Terapia : Uzależnienia i Współuzależnienia. - 2013, nr 5, s. 9-12

40. Dialog motywujący : budowanie mostu do zmiany. Cz. 4 / Olga Mrozowska, Anna Przenzak // Terapia : Uzależnienia i Współuzależnienia. - 2014, nr 4, s. 7-9

41. Dialog motywujący i model dobrego życia jako alternatywa w pracy z osobami osadzonymi z powodu przemocy seksualnej / David Prescott ; rozm. przepr. Jadwiga Maria Jaraczewska // Terapia : Uzależnienia i Współuzależnienia. - 2016, nr 5, s. 32-33

42. Dialog motywujący w pracy gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych / Jadwiga Fudała // Świat Problemów. - 2018, nr 3, s. 3-6

43. Dialog motywujący w pracy gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych / Marta Lizis-Młodożeniec // Świat Problemów. - 2013, nr 9, s. 16-21

44. Dialog motywujący w pracy z dziećmi i młodzieżą / Aneta Brzozowska // Świat Problemów. - 2018, nr 6, s. 10-12

45. Dialog motywujący w pracy z grupami osób podejmujących zachowania ryzykowne / Cezary Barański // Psychoterapia. - 2016, nr 3, s. 37-52

46. Dialog motywujący w pracy z młodzieżą / Robert Rejniak // Świat Problemów. - 2014, nr 1, s. 31-35
* Praca z młodzieżą uzależnioną lub zagrożoną uzależnieniem

47. Dialog Motywujący w pracy z młodzieżą podejmującą ryzykowne zachowania seksualne / Cezary Barański // Praca Socjalna. - 2016 nr 1, s. 184-206

48. Dialog motywujący w praktyce pomagania / Jadwiga Fudała // Świat Problemów. - 2013, nr 9, s. 13-15

49. Dialog motywujący w rozmowie z uczniem / Olga Mrozowska // Meritum. - 2015, nr 2, s. 17-22

50. Dialog motywujący w terapii uzależnień behawioralnych / Jadwiga Maria Jaraczewska // Serwis Informacyjny Narkomania. - 2014, nr 1, s. 34-39

51. Jak motywować nastolatka do podjęcia terapii? / Agnieszka Ogonowska // Remedium. - 2014, nr 5, s. 4-6

52. Na co mi ta szkoła? : motywowanie do nauki uczniów ze środowisk trudnych wychowawczo / Małgorzata Łoskot // Głos Nauczycielski. - 2017, nr 86, s. 4-7

53. Skutecznie zmotywować : Dialog Motywujący w pracy z osobami doświadczającymi przemocy / Beata Kita // Niebieska Linia. - 2017, nr 1, s. 11-13

54. Wywiad motywujący w pracy socjalnej / Katarzyna Wasilewska-Ostrowska // Praca Socjalna. - 2012, nr 2, s. 69-81

Oprac. Anna Zacłona
Wydział Informacji, Bibliografii i Udostępniania Zbiorów, PBW w Opolu

# data[].attributes.attachment_link.description
Zestawienie bibliograficzne „Dialog motywujący" gromadzi piśmiennictwo z lat 2010-2018 i składa się z 54 opisów bibliograficznych. Bibliografia została sporządzona na podstawie baz danych Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Opolu oraz baz Biblioteki Narodowej. Materiał bibliograficzny uporządkowany został alfabetycznie, z podziałem na wydawnictwa zwarte i artykuły w czasopismach.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ze względu na bardzo dużą ilość i rodzaj prowadzonych szkoleń przez PIDM (od krótkich dwudniowych warsztatów, przez roczne studia podyplomowe do dwuletniej szkoły terapii motywującej) współpracujemy z wieloma doświadczonymi trenerami Dialogu Motywującego zarówno z kraju jak i z za granicy.

Więcej o trenerach możecie dowiedzieć się Państwo przy konkretnych projektach, w które dany trener jest zaangażowany.
Łączy ich jedno: każdy jest pasjonatem DM, doświadczonym trenerem DM oraz członkiem MINT.

# data[].attributes.attachment_link.title
Polski Instytut Dialogu Motywującego - PIDM |

# data[].attributes.attachment_link.description
Ze względu na bardzo dużą ilość i rodzaj prowadzonych szkoleń przez PIDM (od krótkich dwudniowych warsztatów, przez roczne studia podyplomowe do dwuletniej szkoły terapii motywującej) współpracujemy z wieloma doświadczonymi trenerami Dialogu Motywującego zarówno z kraju jak i z za granicy. Więcej o trenerach możecie dowiedzieć się Państwo przy konkretnych projektach, w które dany trener jest zaangażowany.

# data[].attributes.headline
Guilford Press - wyszukiwana fraza: motivational interviewing

# data[].attributes.subject
Guilford Press - wyszukiwana fraza: motivational interviewing

# data[].attributes.body
* Dialog Motywujący - publikacje zagraniczne

# data[].attributes.attachment_link.title
Search Results -- motivational interviewing

# data[].attributes.attachment_link.description
Your search for motivational interviewing matched 31 products. If you don't find what you're looking for, please try our search help page.

# data[].attributes.headline
Motivational Interviewing Network of Trainers 

# data[].attributes.subject
Motivational Interviewing Network of Trainers 

# data[].attributes.attachment_link.title
Welcome to the Motivational Interviewing Network of Trainers (MINT)

# data[].attributes.attachment_link.description
This website is a resource for those seeking information on Motivational Interviewing! The Motivational Interviewing Network of Trainers (MINT), an international organization committed to promoting high-quality MI practice and training.

# data[].attributes.headline
DM w pracy z dziećmi                i młodzieżą

# data[].attributes.subject
DM w pracy z dziećmi                i młodzieżą

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dialog motywujący w pracy z dziećmi i młodzieżą
Dialog motywujący daje dziecku zaufanie, że coś potrafi. Czuje się ważne, czuje też, że to, co myśli, również jest istotne i nie będzie negowane ani wyśmiewane, lecz brane pod uwagę. Dialog uczy i pokazuje dziecku, że są rzeczy, które potrafi świetnie robić. Dzięki takiej rozmowie nie potrzebuje się buntować i toczyć „wojny". Uczy się współpracy i zaufania do dorosłych. Czuje się bezpiecznie. Aneta Brzozowska
Jedna z wielu sytuacji w mojej pracy z dziećmi. Chłopiec uderzył kolegę. Przyprowadzony do mnie, mówi: „Przyłożyłbym mu dwa razy mocniej, zasłużył, nie będzie obrażał mojej matki". Gdy to mówi, kopie stolik. Najpierw zareagowałam tak: „Znowu to samo. Nie kop stolika! Rozumiem, że jesteś zły, ale nie możesz bić kolegi. Usiądź, uspokój się, trzeba było zignorować jego słowa. Tyle razy ci mówiłam". Ale można też i tak (reakcja druga): „Wiem, że mama jest dla ciebie ważna i chcesz jej bronić. Złości cię, kiedy ktoś ją obraża". I właśnie wtedy zaczyna się dialog.

Ciąg dalszy obu tych sytuacji? Reakcja chłopca na moje pierwsze słowa: zaprzeczanie, wulgaryzmy, w końcu naburmuszony rzuca na odczepne: „tak, tak przeproszę". Reakcja w drugim przypadku: chłopiec siada w fotelu i mówi: „Tak, mama jest ważna i pewnie się wścieknie, bo dostanę uwagę". Wykorzystując w swojej pracy dialog motywujący (DM), wybierzemy drugie rozwiązanie.
Zmiana w postrzeganiu
Dialog motywujący to „oparta na współpracy i skoncentrowana na osobie forma prowadzenia rozmowy, służąca wydobywaniu i wzmacnianiu motywacji do zmiany"(1). Oznacza to, że nasz rozmówca może odkryć własną motywację, ugruntować to, co jest najważniejsze dla niego. Podczas takiej rozmowy może znaleźć rozwiązania, które potrafi zastosować. Dzięki atmosferze współpracy i empatii może poczuć akceptację i to, że nikt nie będzie naprawiał go na siłę. Może sam odkryć, że to, czego potrzebuje do zmiany, jest w nim; może odkryć swoją sprawczość w decyzjach i działaniach, bo sam czuje się odpowiedzialny za siebie, ale czasem potrzebuje kierunkowskazów.

Jak to się ma do kontaktu z dziećmi, którym przywykliśmy tłumaczyć, co należy zrobić, co jest właściwe, a co nie. Szczególnie w ten sposób chcemy pomagać dzieciom, które mają trudności emocjonalne, zaburzenia zachowania, popadają w konflikty z prawem, konfliktują się zarówno z dorosłymi, jak i z rówieśnikami. Mając jako specjaliści ogromne doświadczenie w pomaganiu, chcemy to doświadczenie przekazać tym dzieciom. Otóż, jak widać, te dwa sposoby myślenia znacznie się różnią. Praca w duchu DM umożliwia inne spojrzenie na dziecko, jego trudności, zmienia także postrzeganie siebie jako terapeuty.
Partnerstwo
Duch DM to akceptacja, współczucie, współpraca i wydobywanie. W duchu dialogu myślimy o dziecku jako autonomicznej jednostce, która tak jak dorosły obserwuje, uczy się i nabywa doświadczeń, dzięki temu ma swoją wiedzę o świecie, o innych ludziach i o sobie. Jeśli przeżywa jakieś trudności, to najczęściej pokazuje to w formie zachowań, takich jak: używanie wulgaryzmów, bicie innych, niechęć do nauki czy milczenie. Często wiele takich zachowań etykietujemy: dziecko złe, leniwe, nieśmiałe, wycofane. Znając DM, możemy to potraktować jako objaw, sposób radzenia sobie z innymi trudnościami (alkohol w rodzinie, przemoc domowa, rozwód rodziców itp.). To pozwala powstrzymać się od oceny, zatroszczyć się o dziecko, zrozumieć i zobaczyć jego perspektywę bez narzucania własnego osądu. Akceptujemy osobę, niezależnie od tego, jak złe zachowania wybiera. Jesteśmy wobec dzieci partnerami w rozmowie; nie tłumaczymy, nie moralizujemy. Wydobywamy pomysły, sądy, wartości dziecka, aby poczuło, że potrafi samo dokonać zmiany, co z kolei sprzyja wzmocnieniu jego poczucia wartości. Jeśli dzieci mają go wystarczająco dużo, to czują się dobrze i zachowują się dobrze.
Zaufanie
Głównym założeniem DM jest to, że człowiek posiada zdolność do formułowania własnego planu, reaguje oporem na odebranie swobody, najchętniej przyznaje rację argumentom, które sam wypowiada. Kiedy dziecko samo znajduje rozwiązanie, opowiada nam o nim i najuważniej wtedy słucha. W przypadku dzieci i młodzieży są to niezwykle ważne elementy, które mogą czynić cuda.

Kiedy w pracy z dzieckiem informujemy, nakazujemy, mówimy co trzeba zrobić, jak i kiedy, zapominamy o tym, jakie tak naprawdę są potrzeby dziecka. Chcemy szybko naprawić szkodę, powiedzieć, że czegoś nie wolno, a wtedy najczęściej dzieci stawiają opór albo się wycofują, albo podporządkowują, stwarzając pozory zmiany. Działają pod wpływem chęci uniknięcia kary, a nie wewnętrznej motywacji do zmiany.

Również dzięki zasadom DM - empatii, rozwijaniu rozbieżności pomiędzy wartościami a zachowaniami, zachowaniami a celami, podążaniu za oporem, a nie „walczeniu" z nim, i wspieraniu samoskuteczności - buduje się wewnętrzna motywacja do zmiany, pomysł na nią. Rosną umiejętności i możliwości.

Dialog daje dziecku zaufanie, że coś potrafi. Czuje się ważne, czuje też, że to, co myśli, również jest istotne i nie będzie negowane ani wyśmiewane, lecz brane pod uwagę. Dialog uczy i pokazuje dziecku, że są rzeczy, które potrafi świetnie robić. Dzięki takiej rozmowie nie potrzebuje się buntować i toczyć „wojny". Uczy się współpracy i zaufania do dorosłych. Czuje się bezpiecznie.
Narzędzia
W podejściu motywującym stosuje się narzędzia powszechne w każdym innym sposobie pracy. Są to:

* pytania otwarte - zachęcają do szerszej wypowiedzi, dają możliwość znalezienia różnych rozwiązań,

* dowartościowania - dawane w odpowiednim momencie, stosownie do zachowania, do słów, wzmacniają samoskuteczność, a przez to i samoocenę dziecka,

* odzwierciedlenia - wypowiedzenie tego, co powiedziała nam osoba, bez znaku zapytania na końcu, pozwalają lepiej rozumieć dziecko, ale też samo dziecko zaczyna lepiej rozumieć siebie, rośnie jego samoświadomość,

* podsumowania - zebranie informacji, które usłyszeliśmy - w pracy terapeutycznej pozwalają sprawdzić, na ile rozumiemy drugą osobę, czy jesteśmy w tym samym punkcie, czy przypadkiem nie jesteśmy szybsi w dążeniu do zmiany niż nasz rozmówca.

Powyższe narzędzia stosowane razem z duchem i założeniami DM tworzą spójną całość i mogą przynieść duże korzyści.
Pierwsze kroki
Dialog motywujący poznałam, pracując w świetlicy socjoterapeutycznej „SZAFA". Potem zaczęłam go stosować w pracy pedagogicznej w szkole oraz w indywidualnej pracy terapeutycznej z dziećmi i młodzieżą.

W świetlicy były dwie grupy: mała - dzieci w wieku 7-12 lat i duża - dzieci w wieku 13-16 lat. Przychodziły do nas dzieci z rodzin z bardzo różnymi problemami, często agresywne, zbuntowane, złe na rodziców, nauczycieli. Powtarzające klasę, eksperymentujące z używkami, mające kłopoty z prawem. Mieliśmy ustalone zasady, plan dnia, pomysły, które staraliśmy się realizować.

Mieliśmy określone nagrody, kary i przywileje. Dużo rozmawialiśmy z dziećmi i organizowaliśmy im różne atrakcje, aby poznały sposoby radzenia sobie z trudnościami. Superwizowaliśmy swoją pracę, zastanawialiśmy się nad potrzebami dzieci, chwaliliśmy ich zalety. Spotykaliśmy się też z ich rodzicami.

Wszystko to brzmi bardzo dobrze. Robiliśmy, co trzeba, jednak często przychodziła frustracja, bo „on wciąż nie chce odrabiać lekcji, ucieka, żeby zapalić, nie chce przychodzić na zajęcia, bije kolegów...". Pojawiało się poczucie bezradności i bezsilności, co z kolei przekładało się na pracę z dziećmi.

Po poznaniu dialogu motywującego zobaczyliśmy wyraźniej, że wzięliśmy odpowiedzialność za dzieci, ich zachowania; chcieliśmy „na siłę" je zmienić, spełnić oczekiwania rodziców w takim czasie, w jakim oni by sobie tego życzyli. Chcieliśmy bardziej niż nasi podopieczni.

To był moment zwrotny, kiedy spisane zasady - „słuchamy siebie nawzajem, nie bijemy innych, uczestniczymy aktywnie w zajęciach" - przestały wisieć na naszej tablicy. Zawisła jedna zasada: „Staramy się być w porządku wobec siebie i innych". Wszystkich to zdziwiło. „To znaczy, że od dziś można przeklinać?" - pytały dzieci. „A jak myślisz?" - pytaliśmy. „No, nie - bo to nie w porządku" - padała odpowiedź. To były pierwsze kroki w poznawaniu DM.
Uważne spojrzenie
Uczenie się DM może być trudne, bo często trzeba odrzucić wiele stereotypowych przekonań, czasem zrobić kilka kroków w tył. I zacząć od początku.

Wiadomo, że dzieci doskonale znają zasady obowiązujące w szkole, w świetlicy, w domu i nie jest problemem ich zapamiętanie, lecz ich stosowanie. Zamiast odwoływać się do zasad, próbowaliśmy z empatią zrozumieć powody ich złamania oraz wydobyć wiedzę na temat konsekwencji i możliwości zmiany. Nie ocenialiśmy, bo to zostawiliśmy dzieciom.

Oto przykład jednej z wielu sytuacji, jaka miała miejsce: siadamy do stołu, aby zjeść drugie śniadanie, jeden z chłopców nie chce usiąść. Zapraszamy go kilka razy, ale on konsekwentnie odmawia.

- Jeśli zmienisz zdanie, zapraszamy - reagujemy na kolejną odmowę.

- „P... cie się!" - brzmiała odpowiedź.

Z drugim chłopcem siedzącym przy stole wywiązuje się rozmowa. − To jemu wolno tak przeklinać? Nie dostanie żadnej kary?

− A co ty o tym myślisz?

- No chyba wolno, skoro tam jest i nie zmusza go pani, żeby przyszedł. To ja też tak mogę?

- Zastanawiasz się, czy możesz odejść od stołu i zacząć przeklinać?

- No tak.

- Co powoduje, że tu siedzisz i rozmawiamy o tym?

- Mama by mnie „zabiła", gdybym tak przeklinał do pani.

- Ważne jest dla ciebie zdanie mamy.

- Tak, mama mi ciągle powtarza, że nie wolno przeklinać, bo to niekulturalne i nie muszę robić tak jak inni.

- Słyszysz od mamy, że to ważna zasada na co dzień.

- Tak, choć to trudne.

- To kuszące, żeby robić to samo co inni, jednak siedzisz tutaj i rozmawiasz, używając kulturalnych słów. Wymaga to od ciebie dużo starań i wysiłku.

- No tak, a powie pani o tym mamie...? ( śmiejemy się oboje)

Ta sytuacja pokazuje, jak można wzmocnić obowiązującą zasadę, dostrzec wartości, zadbać o relację. Zaufanie do wiedzy dzieci i ich doświadczeń to bardzo ważna kwestia.

A co z drugim chłopcem, tym, który przeklął? Przed poznaniem DM pewnie zastosowalibyśmy jakąś karę, nie obyłoby się bez konsekwencji takiego zachowania. Natomiast w duchu dialogu wulgaryzmy odczytaliśmy jako objaw emocji, być może chęci prowokacji albo obrażenia nas. Bez oceny, zdziwienia, zaskoczenia, odrazy nasza reakcja wyglądała tak:

- Chcesz nam powiedzieć, że nie chcesz z nami usiąść?

- Nie, nie to chcę powiedzieć.

- Źle cię zrozumiałam.

- Jak wszyscy, nikt mnie nie rozumie!

- Czujesz, że nie ma takiej osoby, która by cię zrozumiała.

- Tak... Okazuje się, że często pod jednym wulgarnym słowem jest całe mnóstwo zupełnie innych znaczeń, myśli i uczuć, niż przypuszczalibyśmy w pierwszej chwili. Nie dowiedzielibyśmy się tego, gdybyśmy uważnie nie spojrzeli na dziecko i nie wsłuchali się w to, co mówi.
Towarzyszenie
W pracy z nastolatkami dialog motywujący dobrze się sprawdza z racji cech charakterystycznych dla tego wieku. Nastolatki cenią sobie coraz większą wolność i autonomię. Ważne jest dla nich to, że słucha się tego, co mają do powiedzenia. W literaturze znajdziemy dużo zagadnień na temat pracy z młodzieżą. Szeroko jest to opisane w książce „Wywiad motywujący z młodzieżą i młodymi dorosłymi"(2). To jedyna książka na rynku polskim opisująca ten obszar pracy. Mimo braku literatury, w ten sam sposób były prowadzone rozmowy z młodszymi dziećmi, tj. poniżej 12. roku życia, co również dobrze się sprawdziło w wielu trudnych sytuacjach. Wymagało to uważności na rozwój poznawczy dzieci, myślenia przyczynowo-skutkowego. W DM musimy pamiętać o tym, że jako wychowawcy nie mamy być ekspertami, lecz jedynie przewodnikami, dlatego pytamy: „Czy mogę ci opowiedzieć, co się dzieje, gdy...?" albo „Czy mogę ci wyjaśnić...?".

Dzieci prawie zawsze się zgadzały. Wtedy też pytaliśmy je, co myślą o tym, o czym mówiliśmy. Tutaj zaczynała się też rozmowa nie o tym, co dziecko wie, ale o tym, jak to rozumie, jak to odnosi do siebie, co w tym jest ważne dla niego.

Dużo wątpliwości budziły konsekwencje za złe zachowanie. Skąd dziecko wie, że źle zrobiło i jak ma się nauczyć właściwie postępować. Nasze doświadczenia pokazały, że większość dzieci doskonale wie, że źle się zachowuje i tak naprawdę czeka, aż zwrócimy na to uwagę.

„Przeklinałem dziś, uderzyłem Stasia, nic nie napisałem na zajęciach, a pani zauważyła tylko to, że przeprosiłem" - taki komentarz często był wypowiadany przez dzieci, które były bardzo zaskoczone zachowaniem wychowawcy. Dało nam to informację zwrotną, że dzieci rzadko słyszą, co robią dobrze. Dlatego wprowadziliśmy informacje zwrotne, taki rodzaj podsumowania dnia na temat tego, co dzieci zrobiły ważnego na drodze ku zmianie swojego zachowania. Starsze dzieci pisały w specjalnym zeszycie, co dobrego zauważyły u siebie i innych. Natomiast młodsi dostawali takie same informacje od wychowawców na karteczkach „wlepkach".

Proces uczenia się patrzenia na zachowanie dzieci i wychwytywania nawet najmniejszych pozytywnych zmian był dość długi. „Wlepki" z czasem się wydłużały (również wychowawcy takie dostawali, napisane przez dzieci). To był rodzaj dowartościowań, odzwierciedleń zarówno słów, jak i zachowań oraz podsumowań w jednym. Niektórzy skrupulatnie je zbierali, dumnie pokazywali rodzicom, niektórzy wyrzucali, darli; to była dla nas informacja, że nie są jeszcze gotowi na wprowadzenie zmian w swoim zachowaniu, ale także i o tym, jak głębokie i trudne mają doświadczenia za sobą.

Dla niektórych dzieci i dorosłych było dziwne, że na takiej „wlepce" jest informacja: „Przyniosłeś dzisiaj plecak, spytałeś Zosię, czy napije się herbaty, powiedziałeś, że naprawisz zepsute drzwi". Przecież to wydaje się oczywiste, że takie rzeczy powinno się robić. Z czasem większość dzieci nauczyła się, że małe rzeczy składają się na większe zmiany. Rodzice również z przyjemnością zaczęli czytać nasze „wlepki", a niektórzy wykorzystali ten pomysł w domu.

Pracując zgodnie z DM, zdjęliśmy z siebie ciężar odpowiedzialności za zachowanie dzieci, jednocześnie dyrektywnie towarzyszyliśmy im cały czas w podejmowanych decyzjach i staraniach. Czuwaliśmy, czy rzeczywiście zmierzają do swoich marzeń i celów.
Spotkanie
Dialog motywujący stosuję również w pracy pedagogicznej w szkole, kiedy spotykam się z klasami, prowadząc warsztaty czy rozmawiając indywidualnie z uczniem. Uczniowie najczęściej „przeżywają szok", kiedy przychodzą do mnie właściwie za karę, a słyszą: „Czy możemy porozmawiać o tym, co się stało? Jak to rozumiesz?". Oczekują, że dostaną wykład na temat złego zachowania, a tu nic takiego się nie dzieje.

Zdziwienie i zaskoczenie obserwuję również na twarzach nauczycieli, kiedy siadam na podłodze z uczniem i zaczynam od: „Domyślam się, jak trudno ci teraz, w tej sytuacji...". Bywa, że empatyczne słuchanie, odzwierciedlanie, pytania otwarte wystarczają jako interwencja w trudnych sytuacjach. Pozwalają dzieciom się uspokoić. Potem chętniej wracają do rozmów. Dialog motywujący jest niezwykle przydatny zwłaszcza w pracy z dziećmi, które zostają przyprowadzone do placówki, pedagoga na siłę, za karę, z powinności, w oporze. Znacznie ułatwia on nawiązanie relacji, zmniejsza opór, pozwala na szczery i prawdziwy kontakt. To już przestaje być pracą, a staje się po prostu ciekawym spotkaniem z drugą osobą.
Co może być trudne?
Dialog motywujący, jak każde narzędzie, ma swoje ograniczenia i wiąże się z pewnymi trudnościami. Jednym z nich jest czas; trudno niekiedy dotrzymać kroku zmianom, które odbywają się w tempie dziecka, co nie zawsze podoba się rodzicom. Oni zazwyczaj oczekują natychmiastowych postępów.

Poza tym inne osoby - pracujące w inny sposób, nieznające DM - często krytykują to, że dziecko nie dostało kary za złe zachowanie. Jeśli są świadkami rozmowy w duchu dialogu motywującego, mają poczucie bagatelizowania sytuacji/zachowania przez dorosłego oraz spoufalania się z dzieckiem.

Zawsze trzeba mieć na uwadze rozwój psychofizyczny dziecka oraz zaburzenia, jakie dziecko może posiadać, ponieważ może to wpływać na rozumienie tego, co i w jaki sposób mówimy. Czasami dialog motywujący może się okazać niewłaściwym podejściem.

Potrzebna jest duża uważność, kiedy można oddać autonomię i odpowiedzialność, a kiedy trzeba natychmiast działać za dziecko. Nie ma tutaj jasnych wskazówek, poza oczywiście zagrożeniem zdrowia i życia. Każda osoba jest inna i z każdą może to wyglądać inaczej. Na pewno dialog motywujący zmienia nie tylko sposób pracy, ale również nas samych. W książce, o której wcześniej wspominałam, autorzy napisali: „Uwaga, czytelniku! Ty też możesz się zmienić"(3).

(1) Miller W.R., Rollnick S., Wzmacnianie motywacji do zmiany w terapii nadużywania substancji, PARPAMEDIA, Warszawa 2009, s. 137.

(2) Naar-King S., Suarez M., Wywiad motywujący z młodzieżą i młodymi dorosłymi, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.

(3) Tamże, s. 11.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dialog motywujący w pracy z dziećmi i młodzieżą - Miesięcznik „Świat Problemów"

# data[].attributes.attachment_link.description
Dialog motywujący daje dziecku zaufanie, że coś potrafi. Czuje się ważne, czuje też, że to, co myśli, również jest istotne i nie będzie negowane ani wyśmiewane, lecz brane pod uwagę. Dialog uczy i pokazuje dziecku, że są rzeczy, które potrafi świetnie robić. Dzięki takiej rozmowie nie potrzebuje się buntować i toczyć „wojny".

# data[].attributes.headline
DM jako alternatywa dla modelu nagród i kar

# data[].attributes.subject
DM jako alternatywa dla modelu nagród i kar

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dialog motywujący jako alternatywa dla modelu nagród i kar

Dr Richard Rutschman pracuje w Chicago w Northeastern Illinois University w Centrum dla Nauczycieli, gdzie ze znakomitymi wynikami stosuje dialog motywujący (DM) jako alternatywną dla tradycyjnego modelu nagród i kar metodę angażowania uczniów w proces wychowawczo-dydaktyczny. Jest współtwórcą eksperymentu, jaki przeprowadzono w amerykańskich szkołach (w Chicago i okolicach). Przyjęto nowy sposób pracy z dziećmi, które z powodu złego zachowania w szkole zostawały za karę po lekcjach. Były to dzieci, które nie odrabiały prac domowych, źle się zachowywały w trakcie zajęć, łatwo się rozpraszały, ale również takie, które miały słabe umiejętności rozwiązywania problemów, często wchodziły w konflikty itp. Do tej pory takie dzieci musiały np. za karę zostawać po lekcjach i poświęcać czas na nadrabianie zaległości. Pracowały zwykle w ławkach, przygotowując się do kolejnych zajęć pod okiem nauczyciela. W efekcie ich niechęć do szkoły rosła, a osiągnięcia były niewielkie. Dr Rutschman wpadł na pomysł, żeby zapewnić dzieciom inny sposób radzenia sobie z problemami. Wprowadzono zajęcia aktywizujące, podczas których w atmosferze zabawy budowano współpracę i wzajemne zaufanie w grupie oraz zwiększano poczucie pewności siebie u dzieci. W związku z udziałem dr. Richarda Rutschmana w konferencji „Dialog motywujący i jego szerokie zastosowanie" (11-14 października 2014 r.), zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej (PTTM), miałam kolejną okazję do rozmowy z nim na temat jego ostatnich doświadczeń z dialogiem motywującym.

Z dr. Richardem RUTSCHMANEM, trenerem dialogu motywującego, członkiem MINT, rozmawia Jadwiga Maria JARACZEWSKA, wieloletnia przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Terapii Motywującej

Podczas konferencji PTTM w Warszawie zaprezentowałeś amerykański program oparty na zasadach dialogu motywującego i tzw. pedagogiki przygody (adventure learning). Program ten skierowano do dzieci stwarzających w szkole poważne problemy wychowawcze. Dla wielu profesjonalistów było to początkowo zaskakujące podejście: jak to?! Dzieci, które odbywały karę, miały możliwość brania udziału w zajęciach w formie zabawy? Jakie obserwacje udało wam się poczynić w wyniku tego eksperymentu?
Zaobserwowaliśmy, że u tych dzieci - które często doświadczają lęku i innych problemów emocjonalnych czy trudności z koncentracją - następował zarówno wzrost poczucia bezpieczeństwa, jak i rozwój umiejętności społecznych. W wyniku tych doświadczeń dzieci stawały się bardziej gotowe do podejmowania wyzwań związanych ze szkołą. Przyczyniało się to nie tylko do poprawy atmosfery pracy w klasie, ale również do tworzenia środowiska sprzyjającego nauce. Dzięki zastosowaniu tej metody szkoła, klasa stawały się przyjaznym miejscem nauki i rozwoju dzieci, również tych stwarzających do niedawna poważne problemy wychowawcze.

Takie doświadczenia wspierają autonomię dziecka, zwiększają poczucie własnej skuteczności, są często wyrazem akceptacji i troski. Zatem zmiana zachodzi, gdy dziecko zamiast kar lub nagród otrzymuje pomoc, by podejmować decyzje w zakresie własnych zachowań. W jaki sposób rozpoczęliście wprowadzanie tych metod do amerykańskich szkół?
Większość szkół w rejonie Chicago miała już doświadczenia z pedagogiką przygody, ale nie znali jeszcze dialogu motywującego. Pierwsza szkoła, w jakiej rozpoczęliśmy naszą pracę, borykała się z wieloma problemami, głównie przemocą rówieśniczą i wagarami. Pozwolono nam zająć się pracą z najtrudniejszymi przypadkami. Szybko okazało się, że uczniowie polubili nasze zajęcia; uczniowie biorący w nich udział zaczęli regularnie uczęszczać na lekcje.

Dzieci zostały dowartościowane, umocnione w poczuciu własnej skuteczności. Aby takie ukierunkowanie dziecka było możliwe, w DM zwraca się uwagę na tzw. efekt Pigmaliona. Oznacza to, że aby skutecznie motywować osobę do zmiany, najpierw należy „popracować" nad swoim stosunkiem do młodej osoby. Jeśli to my, specjaliści, zmienimy swój obraz młodego człowieka, nasze zachowanie wobec niego ulegnie zmianie, a to z kolei przełoży się na lepsze efekty naszej pracy.
Jest dokładnie tak, jak powiedziałaś. Aby skutecznie wpływać na motywację dziecka, należy przede wszystkim spojrzeć na nie z pozytywnym nastawieniem. Wprawdzie może robi coś niewłaściwego, ale z pewnością - przy odrobinie pomocy - będą z niego ludzie. Takie nastawienie nie powoduje dysonansu w relacji, którego efektem są często uczucia zażenowania, wstydu czy poczucia winy, co z kolei skutkuje rozdźwiękiem i niezgodą.
Ten rozdźwięk i niezgoda przejawiają się w postaci sprzeczania się, przerywania sobie nawzajem czy dyskontowania lub wręcz ignorowania wypowiedzi rozmówcy.
Obserwacje kliniczne pokazują, że im więcej takich zachowań świadczących o rozdźwięku, tym mniejsze szanse na umotywowaną wewnętrznie zmianę. Zatem specjaliści, którzy np. naciskają na zmianę, ryzykują powstanie rozdźwięku w relacji, który może wywołać w dziecku naturalną potrzebę do utrzymania status quo lub wręcz opór przed zmianą.

W dialogu motywującym wychodzimy z założenia, że im mniej naciskamy, tym większa szansa na zmianę. Przekonywanie nie jest pomocne!
W systemach edukacyjnych opartych na odgórnej kontroli, gdzie wychowawcy/nauczyciele są od „zarządzania" i wydawania poleceń, a dzieci są od ich wykonywania, praca bywa bardzo frustrująca. Wprowadzając zmiany w amerykańskich szkołach, odkryliśmy, że uczniowie nie byli chętni do stawiania sobie wyzwań, kiedy czuli się „kontrolowani".
Odkryliśmy, jak ważne jest uznanie autonomii uczniów. Aby poczuć się prawdziwie zmotywowanym do podjęcia zmian, człowiek musi mieć poczucie, że ma przynajmniej jakąś kontrolę nad swoimi działaniami. Autonomiczne, świadome decyzje są motorem do zmiany zachowania. Wola ma moc sprawczą.
W DM stosujemy pewne działania, których przestrzeganie zwiększa prawdopodobieństwo, że nasz komunikat będzie usłyszany, a osoba zaangażuje się w dane czynności. Przykładem może być rozmowa motywująca z dzieckiem na temat konieczności systematycznego odrabiania przez nie prac domowych. Zamiast nakazowego polecenia w rodzaju „Od dzisiaj masz codziennie odrabiać lekcje przez co najmniej jedną godzinę", prowadzimy rozmowę w oparciu o trzy kroki:
1. Na początku pytamy dziecko co już wie o danej sytuacji (np. „Po co są zadawane prace domowe?", „W jaki sposób należy przygotowywać się do lekcji?").
2. Po zyskaniu odpowiedzi, udzielamy mu dodatkowych specyficznych informacji („Niektórym uczniom w systematycznym odrabianiu lekcji pomaga trzymanie się stałej pory dnia, innym poświęcanie lekcjom co najmniej jednej godziny dziennie").
3. Na końcu pytamy o zdanie dziecka w omawianej kwestii („Jak myślisz, co tobie mogłoby pomóc w bardziej systematycznym odrabianiu prac domowych?").

Czasem nauczyciele mówią, że na takie rozmowy nie mają dość czasu. Obserwujemy jednak ciekawe zjawisko, że przestrzeganie kolejności tych trzech prostych reguł nie tylko daje dziecku poczucie poszanowania jego autonomii i poczucie kontroli nad sytuacją, ale również wpływa na to, że dziecko z większym przekonaniem decyduje się na zmianę, np. podejmuje decyzję o poświęceniu większej ilości czasu na odrabianie lekcji. I znowu obserwujemy tu ciekawe zjawisko dotyczące efektywności naszej pracy, potwierdzone w wielu badaniach, przykładem może być meta analiza przeprowadzona przez Rubaka 1. Wprawdzie dane wyniesione z tych badań nie dotyczą obszaru edukacji, to jednak obserwuje się, że trwające zaledwie 15 minut rozmowy, prowadzone w duchu DM, w 64% przypadków przekładają się na jakiś ruch w kierunku zmiany. Po tak krótkim kontakcie osoba niekoniecznie może już dokonywać konkretnych zmian w życiu, ale z pewnością może zacząć zbliżać się w tym kierunku. DM nie wymaga długiego czasu.

Obserwacje kliniczne wykazują, że skuteczność DM wiąże się m.in. z jakością przekazu.
To nie wymaga od specjalisty dodatkowego wysiłku, a może mieć duże znaczenie dla skuteczności. Ważne jest m.in. podkreślanie osobistego wyboru i kontroli sytuacji, zapewnienie dziecka, że ostatecznie to ono zdecyduje, co zrobi, a czego nie. Poczucie zagrożenia dla własnej wolności może prowadzić do reakcji obronnych. Jeśli dziecko widzi, że władza, siła, kontrola jest wyłącznie w rękach osoby dorosłej, będzie miało mniejszą gotowość do działania i zmierzenia się z trudnościami. A nawet jeśli będzie próbowało mierzyć się z trudnościami, będzie za to oczekiwało nagrody. Z kolei w sytuacji, gdy nagroda z jakiegoś powodu zostanie wycofana, dziecko traci zainteresowanie wprowadzaniem zmian. Zatem, jak w warunkach szkolnych nie wpadać w pułapkę systemu kar i nagród, a jednocześnie wyrażać szacunek dla niezależności i autonomii dziecka?
To stanowi prawdziwe wyzwanie! Pomocą są tu wyniki badań Johna Reeve'a. Nie tylko kary (np. uwaga w dzienniczku, skarga do rodziców) czy nagrody (np. dobra ocena) tworzą elementy motywujące. Przed np. nauczycielami, wychowawcami stoi wiele innych możliwości wyrażania poszanowania dla autonomii ucznia, które przekładają się na efektywność przekazu. To sytuacje, kiedy nauczyciel:
1. Zauważa/docenia punkt widzenia ucznia, choć nie musi się z nim zgadzać (w terminologii DM mówimy o aktywnym słuchaniu).
2. Nauczyciel zachęca ucznia do dokonywania wyborów i wykazywania inicjatywy; określając również pewne granice aktywności (w terminologii DM mówimy o procesie ukierunkowywania).
3. Informuje o jasnych regułach postępowania dotyczących ograniczeń (w terminologii DM mówimy o wykorzystywaniu omówionej wcześniej zasady 3 kroków udzielania informacji).
4. Nie kwestionuje, nie dziwi się nieprzyjemnym uczuciom, ale przyznaje, że naturalną reakcją na wprowadzaną przez niego kontrolę mogą być negatywne uczucia ucznia (w terminologii DM mówimy o specyficznej reakcji na opór).
5. Praktykuje komunikację opartą na pozytywnych informacjach zwrotnych i nie naciska na kontrolowanie sytuacji (w terminologii DM mówimy o stosowaniu dowartościowań i odzwierciedleń).

Czasem sytuacja staje się jednak tak nabrzmiała, że wymaga bezpośredniej rozmowy z dzieckiem. Jak już wskazywałeś, ogromną rolę ma nie ilość czasu, ale jakość kontaktu z drugim człowiekiem. Jakie warunki musi spełniać taka rozmowa, aby była rzeczywiście pomocna?
Ogólnie można powiedzieć, że takie ważne rozmowy powinny odbywać się w atmosferze akceptacji i troski. W DM przyjmuje się, że jednym z najistotniejszych elementów takiej rozmowy jest przestrzeganie tzw. ducha w kontakcie z drugim człowiekiem. Oznacza to, że każdy kontakt z dzieckiem opiera się na przestrzeganiu czterech zasad:
1. Współpraca, a nie konfrontacja.
2. Akceptacja, a nie ocenianie.
3. Wywoływanie u dziecka pomysłów na zmianę, a nie „instalowanie" w dziecku naszych pomysłów.
4. Autonomia, a nie kontrolowanie.

Warto więc być ciekawym, co dzieci mają do powiedzenia. DM podpowiada: wywołujmy i wydobywajmy ich myśli, ich pomysły. W tym celu pomocne okaże się stosowanie pewnych reguł prowadzenia rozmowy. Jakie podstawowe reguły możesz nam wskazać?
Te wskazówki dotyczą podstawowych wypowiedzi specjalisty, m.in. stawianie pytań otwartych.
Jeśli zadajemy pytania, starajmy się, aby otwierały one dziecko na myślenie o zmianie. Na przykład: Co sprawia, że lubisz lub nie lubisz swoich lekcji? Opowiedz proszę, jak to jest z twoimi najtrudniejszymi przedmiotami.
DM to model pracy bazujący na mocnych stronach. Ponieważ specjalista spostrzega dziecko w pozytywnym i dowartościowującym świetle, ono zaczyna dostrzegać to w sobie. Pierwszeństwo jest więc po stronie pozytywów, choć okazją do uczenia się może być wysiłek, ale również porażki czy błędy.
Tak, to kolejna reguła: warto jak najczęściej dowartościowywać dziecko, mówiąc np. „To, co powiedziałeś, jest ważne", i podsumować, co dziecko powiedziało. Można najpierw podsumować wypowiedź dziecka, a następnie zapytać: „Jakie masz mocne strony, które pomogą ci zmienić zachowanie? Tak jak powiedziałaś, uznajmy nie tylko umiejętności, mocne strony dziecka, ale również podejmowane próby i wysiłek włożony w zmianę. Zamiast: Nie zależy ci na własnej przyszłości. Nie myśl, że możesz się uczyć tylko na lekcjach, które lubisz. Masz się równie dobrze przygotowywać do wszystkich innych lekcji. Znowu narzekasz, że to trudne zadanie. Skoro inni mogą sobie z nim poradzić, to i ty powinieneś! Powiedzmy: Naprawdę zależy ci na własnej przyszłości. Spójrz, jak dobrze idzie ci na lekcjach, które lubisz. Niezależnie od tego, jak było trudno, nie jesteś osobą, która po prostu się poddaje.
Podstawową regułą w DM jest koncentrowanie się na uważnym słuchaniu dziecka, aby zrozumieć, co ono naprawdę mówi i jaki jest głęboki przekaz jego wypowiedzi. Ale nie tylko słuchamy. Oddajemy dziecku to głębsze zrozumienie jego wypowiedzi w postaci tzw. odzwierciedleń.
Odzwierciedlenia pomagają osobie przytrzymać i poddać refleksji własne doświadczenia i myśli. Pozwalają usłyszeć jednocześnie różne aspekty ich doświadczenia, usłyszeć je zestawione w zwięzły sposób, dostarczający pełny obraz ja, oferując przy tym coś nowego. I tak jak mówisz, nie chodzi o odzwierciedlenie powierzchowne, ale o takie, które uwypukli istotę sprawy. Przykład:
* Uczeń: To nie ja mam problem. Gdyby nauczycielka prowadziła interesujące zajęcia, nie rozmawiałbym z kolegami. Po prostu jej lekcje są nudne.
* Odzwierciedlenie proste: Te lekcje nie wywołują twojego zainteresowania, dlatego się rozpraszasz.
* Odzwierciedlenie złożone: Martwisz się, że konflikt z nauczycielką wpłynie na twoje oceny.

W DM chodzi też o wywoływanie u dziecka bardzo specyficznych wypowiedzi, tzw. języka zmiany. Język zmiany to wyrażenia, które wskazują na zwiększającą się u osoby gotowość do zmiany lub wręcz sygnalizują zobowiązanie do wprowadzenia zmian. To bardzo ważne wypowiedzi wskazujące na dostrzeganie przez dziecko problemu, dostrzeganie potencjalnych korzyści ze zmiany lub kosztów związanych z jej brakiem. Oto kilka przykładów wywoływania u dziecka takich wypowiedzi: Pragnienie: „Co chciałbyś zrobić z tym zachowaniem?" Zdolność: „Co sprawia, że wierzysz, że możesz to zrobić?" Powód/Potrzeba: „Dlaczego chciałbyś dokonać tej zmiany?" Zobowiązanie: „A więc, co masz zamiar teraz zrobić?". Jakie są inne przykłady pracy z językiem zmiany?
Rozmowa o celach i wartościach dziecka: „Na czym ci zależy", „Co chciałbyś osiągnąć w przyszłości", „Kim chciałabyś być?". Zachęcanie dziecka do spojrzenia w przód/wstecz: „Jak chodziło ci się do szkoły w przeszłości, kiedy miałeś dobre oceny?", „A gdy uda ci się poprawić oceny, jak będziesz się wtedy czuł?", „Wyobraź sobie koniec roku szkolnego - odbierasz świadectwo z zaliczeniem wszystkich przedmiotów, jak wtedy zapowiadają się twoje wakacje?".
Warto pamiętać, że niektóre pytania mogą prowokować do wypowiedzi przeciwko zmianie. Postawione przez nas pytanie: „Co nie pozwala ci wprowadzić tej zmiany?", może spowodować, że uczeń zacznie koncentrować się na trudnościach i przeszkodach we wprowadzaniu zmian. Czasem warto się przy tym zatrzymać, ale naszym celem jest jednak przede wszystkim ukierunkowywanie uwagi dziecka na to, co może pomagać mu dostrzegać potencjał zmiany. Stawiamy więc pytania wywołujące wypowiedzi świadczące o języku zmiany, które np. ukierunkują dziecko na dostrzeganie korzyści ze zmiany.

To bardzo ważna praca z dzieckiem. W jaki sposób angażujecie nauczycieli i rodziców?
Szkolimy ich w dialogu motywującym. Jeśli chodzi o rodziców, to podczas warsztatów z podstaw DM pokazujemy im inne podejście do ich własnych dzieci. Niektórych rodziców szkolimy w specyficznych umiejętnościach DM tak, by to oni stali się wsparciem dla innych dorosłych. Oprócz warsztatów dla nauczycieli, prowadzimy szkolenia także dla doradców zawodowych, coachów, rzeczników uczniów-rodziców, kuratorów pracujących z młodymi ludźmi mającymi problemy z prawem.

A czy nauczyciele i inni specjaliści nie twierdzą, że już od dawna stosują te metody?
Rzeczywiście tak często mówią, zwłaszcza gdy nie znają jeszcze dobrze DM. Najczęściej jest to sygnał, że nie do końca zdają sobie sprawę, że DM opiera się nie tylko na działaniach, które stosujemy, ale również na tym, czego nie robimy, np. pracując dialogiem motywującym, nie przekonujemy, nie namawiamy, nie podpowiadamy dziecku rozwiązań itp.

Jakie kroki należy rozważyć, by wprowadzić takie podejście w szkołach?
Prawdziwa zmiana następuje, gdy jest wola. DM pokazuje nam, jak pracować wolą i wzmacniać wewnętrzną gotowość do zmiany, zamiast dyrektywnego forsowania pewnych rozwiązań (nauczyciel kontroluje sytuację). DM pokazuje, jak podążać za uczniami, nawet gdy aktualnie nie są oni na dobrej drodze, komunikując się z nimi w sposób ukierunkowujący, tak jak robią to dobrzy przewodnicy. Dobry przewodnik wprowadza ludzi w nowe doświadczenia, dając im jednocześnie poczucie, że uczestniczą w czymś, czego chcą. I podobnie można postępować w szkole; ukierunkowujemy ludzi na zmianę w taki sposób, że zarówno nauczyciele, jak i uczniowie mają poczucie, że bez narzucania im czegokolwiek, mogą mieć wpływ na tę zmianę. Takie podejście przyspiesza proces wprowadzania zmian, a zmiana staje się wówczas bardziej autentyczna.

Tłumaczenie: Aleksandra Wilkin Day, Jadwiga Maria Jaraczewska, Anna Bui Ngoc.

1Rubak S., Sandboek A., Lauritzen T. & Christensen B., Motivational interviewing: A systematic review and meta analysis, „British Journal of General Practice", 55(510), 2005.[^]
2Reeve J., Motivating Others: Nurturing the Inner Motivational Resources, Allyn & Bacon, Needham Heights, 1996.[^]

# data[].attributes.attachment_link.title
Dialog motywujący jako alternatywa dla modelu nagród i kar - Miesięcznik „Świat Problemów"

# data[].attributes.attachment_link.description
Dr Richard Rutschman pracuje w Chicago w Northeastern Illinois University w Centrum dla Nauczycieli, gdzie ze znakomitymi wynikami stosuje dialog motywujący (DM) jako alternatywną dla tradycyjnego modelu nagród i kar metodę angażowania uczniów w proces wychowawczo-dydaktyczny. Jest współtwórcą eksperymentu, jaki przeprowadzono w amerykańskich szkołach (w Chicago i okolicach).

# data[].attributes.attachment_link.title
Polskie Towarzystwo Terapii Motywującej PTTM

# data[].attributes.headline
POLISH ASSOCIATION OF MOTIVATIONAL INTERVIEWING 

# data[].attributes.subject
POLISH ASSOCIATION OF MOTIVATIONAL INTERVIEWING 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
POLISH ASSOCIATION OF MOTIVATIONAL INTERVIEWING

Szanowni Państwo
Serdecznie witamy na stronie
POLSKIEGO TOWARZYSTWA DIALOGU MOTYWUJĄCEGO zachęcamy do współpracy Zespół PTDM

# data[].attributes.attachment_link.title
POLISH ASSOCIATION OF MOTIVATIONAL INTERVIEWING | POLSKIE TOWARZYSTWO DIALOGU MOTYWUJĄCEGO

# data[].attributes.attachment_link.description
POLISH ASSOCIATION OF MOTIVATIONAL INTERVIEWING Szanowni Państwo Serdecznie witamy na stronie POLSKIEGO TOWARZYSTWA DIALOGU MOTYWUJĄCEGO zachęcamy do współpracy Zespół PTDM

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cel szkolenia: - Zapoznanie uczestników z założeniami pracy Dialogiem Motywującym w pracy indywidualnej i grupowej z osobami potrzebującymi rozwoju kompetencji w obszarze interpersonalnym. - Przedstawienie teoretycznych informacji dotyczących metody oraz rozwój umiejętności posługiwania się metodami motywującymi. - Zapoznanie uczestników z mechanizmami funkcjonowania grupy (fazy rozwoju grupy, systemowe mechanizmy funkcjonowania grupy, konflikty: przyczyny i dynamika konfliktów, [...]

Dwudniowy warsztat oparty na metodzie Dialogu Motywującego (DM). Stanowi prezentację podejścia DM w adaptacji do pracy grupowej stworzonej przez norweskiego terapeutę Toma Barta. Warsztat koncentruje się wokół rozwoju praktycznych umiejętności uczestników. Zagadnienia poruszane na warsztacie: wprowadzenie do koncepcji DM, zastosowanie strategii i metod DM w pracy grupowej, mechanizmy i zjawiska w procesie grupowym, warianty i [...]

Szkolenie jest prowadzone oparciu o metodę Dialogu Motywującego (DM) Szkolenie opiera się na praktycznym rozwoju umiejętności służących wydobywaniu motywacji w obszarze współpracy z nastolatkiem. W programie szkolenia: wprowadzenie do metody DM, rozumienie trudności okresu dorastania w podejściu humanistycznym, zastosowanie DM w pracy z trudnościami okresu adolescencji, narzędzia i techniki pracy z nastolatkiem, sposoby radzenia sobie [...]

# data[].attributes.attachment_link.title
Akademia Terapii Motywującej - Szkolenia z terapii motywującej

# data[].attributes.attachment_link.description
Cel szkolenia: - Zapoznanie uczestników z założeniami pracy Dialogiem Motywującym w pracy indywidualnej i grupowej z osobami potrzebującymi rozwoju kompetencji w obszarze interpersonalnym. - Przedstawienie teoretycznych informacji dotyczących metody oraz rozwój umiejętności posługiwania się metodami motywującymi. - Zapoznanie uczestników z mechanizmami funkcjonowania grupy (fazy rozwoju grupy, systemowe mechanizmy funkcjonowania grupy, konflikty: przyczyny i dynamika konfliktów, [...]