# data[].attributes.headline
Klik op het groene vlak hieronder om naar de Padlet met check-in vragen te gaan

# data[].attributes.subject
Klik op het groene vlak hieronder om naar de Padlet met check-in vragen te gaan

# data[].attributes.headline
Klik op de afbeelding hieronder om naar de Padlet met voorbeelden te gaan

# data[].attributes.subject
Klik op de afbeelding hieronder om naar de Padlet met voorbeelden te gaan

# data[].attributes.headline
Klik op de afbeelding hieronder voor meer informatie en tips voor het maken van een DIRK

# data[].attributes.subject
Klik op de afbeelding hieronder voor meer informatie en tips voor het maken van een DIRK

# data[].attributes.headline
Poster Toetsrevolutie 3 strategieen formatief handelen

# data[].attributes.subject
Poster Toetsrevolutie 3 strategieen formatief handelen

# data[].attributes.body
Bekijk met behulp van deze single-point rubric jouw DiRK en die van een ander. Bespreek jullie bevindingen en verbeter je DiRK nav de ontvangen feedback

# data[].attributes.headline
Hier vind je de presentatie van de studiemiddag 

# data[].attributes.subject
Hier vind je de presentatie van de studiemiddag 

# data[].attributes.headline
Via deze link kan je de gratis versie van Reguleer! downloaden

# data[].attributes.subject
Via deze link kan je de gratis versie van Reguleer! downloaden

# data[].attributes.attachment_link.title
ReguLEER! Een pedagogisch-didactische verkenning van zelfregulerend leren - Toetsrevolutie

# data[].attributes.attachment_link.description
test Authors Hilly Drok Hilly Drok is trainer, onderwijsadviseur en bestuurder bij Toetsrevolutie. Ook is ze opleidingscoördinator van de opleiding Schoolexpert Formatief Handelen. Zij is 14 jaar docent Nederlands geweest [...]

# data[].attributes.headline
Link naar instructiefilmpje om een DiRK in Padlet te maken

# data[].attributes.subject
Link naar instructiefilmpje om een DiRK in Padlet te maken

# data[].attributes.body
Via deze link kom je op de verzamelpagina met info en voorbeelden voor een didactische routekaart en ga je direct naar het instructiefilmpje over hoe je een DiRK maakt in Padlet

# data[].attributes.body
Nav de mooie kunstcollages een zijpad bewandeld over kwaliteitsbesef bijbrengen.

In deze blog meer informatie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kwaliteitsbesef bijbrengen is een belangrijke strategie binnen formatief handelen. De strategie wordt gebruikt om leerlingen duidelijk te maken wat er van ze verwacht wordt bij meer complexe vaardigheden. Een van de manieren is het vergelijken van voorbeelden. Nu hebben we met dank aan Dennis Vos van het Hofstad Lyceum in een poster de stappen voor kwaliteitsbesef bijbrengen visueel gemaakt. Deze poster kan mooi zichtbaar maken welke stappen docenten in hun lespraktijk integreren om met behulp van het kwaliteitsbesef bijbrengen d.m.v. voorbeelden vergelijken hun lespraktijk te verbeteren. Je kunt deze poster bijvoorbeeld een mooie plek in de personeelskamer op school geven zodat deze strategie meer gaat leven in school.

In de poster vind je de stappen die je doorloopt bij het bijbrengen van kwaliteitsbesef d.m.v. voorbeelden vergelijken. Dit proces bestaat uit 4 stappen.

Ter voorbereiding verzamel je diverse voorbeelden van vergelijkbare opdrachten. Dit kunnen voorbeelden uit eerdere jaren, uit je klas of van internet zijn. Het is raadzaam te anonimiseren als de klas nog niet volwassen genoeg met voorbeelden van anderen om kan gaan. Om de leerlingen inzicht te geven in waar kwalitatief hoogstaand werk moet voldoen is het zinvol om voorbeelden van contrasterende kwaliteit te nemen. Het is aan te raden om niet meer dan 4-5 voorbeelden te nemen om het overzichtelijk te houden.

Leerlingen gaan in deze stap actief aan het slag met het vergelijken van de diverse voorbeelden. Leerlingen ordenen deze bijvoorbeeld van zwak naar sterk en denken na (en schrijven op) waarom ze sommige voorbeelden sterker vinden dan anderen.

Als docent kun je met de klas in gesprek gaan over de verschillende voorbeelden en de kwaliteit ervan. In dit gesprek kun je doorvragen en opvallende verschillen in kwaliteit verder verhelderen of uitdiepen

Na de dialoog kun je met deze input een lijst criteria maken. Hierdoor denken ze actief na over de criteria van de opdracht en hebben ze daar ook voorbeelden van gezien tijdens het vergelijken. Om ervoor te zorgen dat ze deze criteria later ook naast hun eigen werk kunnen leggen is het aan te raden om leerlingen deze lijst op te laten schrijven.

Gouden regels

Om kwaliteitsbesef bij te brengen hebben we vier gouden regels opgesteld.
1. Breng kwaliteitsbesef altijd zo vroeg mogelijk bij in het (ontwerp)proces
Om de impact van kwaliteitsbesef bijbrengen optimaal te benutten is het raadzaam om de leerlingen zo vroeg mogelijk in het proces aan de slag te laten gaan met voorbeelden vergelijken. Dit zorgt ervoor dat de leerlingen vroegtijdig een goed beeld hebben over waar ze naartoe werken. Dit vergroot de kans dat leerlingen later in het proces feedback kunnen plaatsen. Ze weten immers waar kwaliteit aan moet voldoen en weten dus waar ze met de feedback naartoe werken.
2. Kies (contrasterende) voorbeelden waarmee je leerlingen laat nadenken over kwaliteitsaspecten die jij belangrijk vindt
Een product dat leerlingen moeten maken bevat veel aspecten waarover je kwaliteitsbesef zou kunnen willen bijbrengen. Om hierin focus aan te brengen is het raadzaam om voorbeelden te kiezen waarin de kwaliteitsaspecten die jij belangrijk vindt terugkomen. Je kunt leerlingen dan vragen de voorbeelden specifiek op die criteria te vergelijken zodat je de leerlingen gericht laat nadenken over de criteria waar jij nu de nadruk op wilt leggen. Vind je meerdere aspecten belangrijk dan is een ook een goede optie om meerdere keren kwaliteitsbesef bij te brengen waarbij je focust op andere aspecten van het product.
3. Zorg dat de leerlingen over de kwaliteitscriteria moeten nadenken
Om het proces van voorbeelden vergelijken te optimaliseren is het belangrijk om de leerlingen actief de voorbeelden te laten vergelijken. Je kunt dit bijvoorbeeld ook doen door leerlingen naar aanleiding van diverse voorbeelden te vragen of ze advies hebben voor degene die het zwakke voorbeeld heeft gemaakt. Hierdoor denken de leerlingen actief na over de kwaliteitscriteria waar sterk werk aan moet voldoen.
4. Voer dialoog over criteria om deze voor de leerlingen betekenisvol te maken
Na het vergelijken door de leerlingen is het belangrijk om met de groep scherp te krijgen hoe die criteria eruit zien. Je kunt de leerlingen hierbij de criteria laten opschrijven en in een klassikale dialoog aan elkaar laten toelichten. Alle leerlingen krijgen hierdoor een beter beeld van de criteria en jij kunt eventueel aanpassen, aanvullen of aanscherpen waar nodig.

Verdere toelichting & voorbeelden rondom kwaliteitsbesef bijbrengen kun je in deze blog vinden van René Kneyber of in het boek Formatief handelen: van instrument naar ontwerp (hoofdstuk 2).
Download hier de poster

Flemming van de Graaf is een docent maatschappijleer en maatschappijwetenschappen. Hij wil met zijn praktijkervaring collega's binnen zijn eigen school en op andere scholen inspireren om effectiever les te geven met behulp van formatief handelen. Samen met René Kneyber en Valentina Devid maakt hij de LLEARN-podcast. Flemming geeft trainingen voor Toetsrevolutie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kwaliteitsbesef d.m.v. voorbeelden vergelijken (inclusief poster) - Toetsrevolutie

# data[].attributes.attachment_link.description
Kwaliteitsbesef bijbrengen is een belangrijke strategie binnen formatief handelen. De strategie wordt gebruikt om leerlingen duidelijk te maken wat er van ze verwacht wordt bij meer complexe vaardigheden. Een van de manieren is het vergelijken van voorbeelden. Nu hebben we met dank aan Dennis Vos van het Hofstad Lyceum in een poster de stappen voor [...]

# data[].attributes.headline
Blog over Constructieve Afstemming bij Maatschappijleer

# data[].attributes.subject
Blog over Constructieve Afstemming bij Maatschappijleer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tijdens de docentenopleiding is er vaak beperkt tijd voor curriculumontwerp. Veel aandacht gaat uit naar het pedagogisch klimaat en naar didactische werkvormen. Naarmate ik langer voor de klas stond, ontwikkelde ik het besef dat er in mijn curriculumontwerp nog veel winst te behalen was. Toen ik hier prioriteit van maakte en me ging verdiepen in de samenhang in mijn curriculum kwam ik tot de conclusie dat ik hier nog flinke verbeterstappen in kon maken. In deze blog schets ik een voorbeeld van hoe de focus op samenhang binnen mijn curriculumontwerp ervoor heeft gezorgd dat mijn leerlingen zichzelf beter kunnen inschatten en gerichter naar het zelfstandig beheersen van het einddoel toe kunnen werken.
Figuur 1. Constructieve afstemming (Biggs, J. 1996)
Het belang van een samenhangend curriculum

Een paar jaar geleden beklaagden leerlingen zich erover dat een aantal elementen uit mijn lessen niet terugkwamen op de toets. Mijn eerste reactie was een hele herkenbare, vermoed ik, 'ja, maar ik kan toch niet alles aftoetsen?' Toen ik echter nog eens scherp naar mijn doelen keek, kwam ik erachter dat ik bij sommige onderdelen als doel had om ze bepaalde zaken kritisch te laten analyseren. Deze vaardigheid kwam te weinig terug in mijn toetsing, en andersom waren er een aantal belangrijke zaken uit mijn lessen die inderdaad niet terugkwamen in de toets.

Inmiddels heb ik dit soort problemen opgelost door een proces van achterwaarts ontwerpen te doorlopen. Mijn curriculum is er samenhangender van geworden, ik heb meer focus en mijn lesactiviteiten zijn doelgerichter. In zo'n proces denk je achtereenvolgens na over doelen, beoordeling en lesactiviteiten, aan de hand van o.a. de volgende vragen:

Waar wil je dat leerlingen diepgeworteld begrip over ontwikkelen? Welke activiteiten zijn passend om dit te bereiken? En hoe kan ik vaststellen dat leerlingen dit doel behaald hebben?

Hieronder deel ik mijn eigen ervaring over de constructieve afstemming van mijn eigen curriculum.

Constructieve afstemming in mijn curriculum

Voorbeeld

Hieronder een praktisch voorbeeld uit mijn lessenserie waarbij de constructieve afstemming, achteraf beschouwd, niet zo sterk was.

Doel: Een leerlingen kan zelfstandig bepalen of een land meer democratisch of dictatoriaal is.

Lesactiviteiten: De leerlingen moesten onder andere in een schema de verschillen tussen de beide soorten politieke systemen invullen en kregen veel voorbeelden van de verschillende systemen.

Beoordeling: Ik stelde vragen zoals: welke kenmerken van een dictatuur herken je in het voorbeeld van land x?
Wat valt hier op?
Zoals je nu wellicht opvalt, toetste ik met name oppervlakkige kennis i.p.v. begrip over wat ik echt wilde dat ze zouden kunnen (zie doel). Ook werkten mijn lesactiviteiten niet toe naar het kunnen bepalen en onderbouwen van de gehanteerde bestuursvorm van een land. Ze kwamen niet verder dan wat korte oppervlakkige herkenningsopdracht a.d.h.v. van voorbeelden.

Hoe krijg je meer zicht op de afstemming in je eigen praktijk?

Door een proces van achterwaarts ontwerpen te doorlopen heb ik de activiteiten in mijn lessen scherper en doelgerichter kunnen maken. Ik kwam er bijvoorbeeld achter dat ik niet checkte of leerlingen nu de vaardigheid (het beargumenteren of een land een democratie of dictatuur is) ook daadwerkelijk beheersten. Ook kwam ik erachter dat ik te weinig voorbeelden had waarbij ik de leerlingen gericht liet nadenken over moeilijke kenmarken waar misconcepten over zouden kunnen bestaan. Bovendien is de samenhang tussen de doelen, lesactiviteiten en toetsing nu sterker. Hierdoor ervaren de leerlingen de lessen als nuttiger want de lesactiviteiten bereiden nu echt voor op wat ze zeker moeten kunnen.

Om dit te bereiken heb ik de onderstaande drie stappen doorlopen.
1. Doelen formuleren
Ik begon met het scherp krijgen van de doelen waarvan ik wilde dat leerlingen die na de lessen over het onderwerp democratie en dictatuur zelfstandig zouden beheersen. Hierbij bedacht ik me: wat moeten leerlingen nu aan het einde van het onderwerp (zelfstandig) beheersen? Bij het formuleren ervan maakte ik gebruik van de hulpwerkwoorden uit de taxonomie van Bloom ( https://www.agile4all.nl/wat-is-de-taxonomie-van-bloom/). Dit had ik hiervoor eigenlijk nooit gedaan. Hierdoor kwam ik erachter dat ik wilde dat ze bij een willekeuring land konden onderbouwen of het een democratie of dictatuur betreft.
2. Beoordeling bepalen
De manier van beoordelen baseerde ik vervolgens op mijn doel. Op welke manier kon ik het beste inzichtelijk maken of leerlingen de stof wel of nog niet beheersen? In het geval van een toets denk je dan na over welk soort vragen het beste aansluiten bij het doel. Ik heb ervoor gekozen om als toetsvraag een tekst te zoeken van China en ze op basis van die tekst te laten bepalen in hoeverre ze dat land nu democratisch vinden met gebruik van de kenmerken van een democratie en dictatuur. Door een voor hen onbekende context te gebruiken check ik gericht of ze het doel behaald hebben.
3. Lesactiviteiten
Na het bepalen van het doel en de manier van beoordelen ging ik mijn lesactiviteiten plannen. Omdat ik veel scherper had wat ik wilde dat leerlingen aan het einde moesten kunnen kon ik veel gerichter lesactiviteiten ontwerpen (en weglaten) en kon ik ook beter plaatsen op welk moment ik welke didactische strategieën in wilde zetten. Zo organiseerde ik in dit geval processen van formatief handelen ( https://toetsrevolutie.nl/?p=4015) om misvattingen rondom democratieën en dictaturen op te sporen. Denk hierbij aan stellingen zoals 'verkiezingen vinden alleen plaats in een dictatuur', waarbij leerlingen moeten aangeven of deze juist of onjuist zijn. Op basis hiervan gaf ik instructie en besprak ik voorbeelden van verschillende landen. Met behulp van die voorbeelden liet ik ze bepalen of dat land kenmerken heeft van een democratie of dictatuur. Daarna liet ik ze zelf aan de hand van het voorbeeld 'Rusland' bepalen in hoeverre zij dat een democratie of dictatuur vonden aan de hand van de kenmerken van beiden. Hierbij mochten ze nog de kenmerken van beide systemen gebruiken. Daarna kregen ze individueel een checkvraag waarbij ze zelfstandig voor een fictief land hetzelfde moesten bepalen en moesten beargumenteren of het land meer dictatoriaal of democratisch was. Bij grotere doelen kun je er ook voor kiezen om op tussendoelen een kort feedbackproces te organiseren ( https://toetsrevolutie.nl/?p=4805).

Wat ik nu heb weggelaten, en wat ik vroeger wel zou gebruiken, was een schema-opdracht waarbij leerlingen de kenmerken van beide systemen moesten invullen en wat ze niet wisten aanvullen op basis van twee filmpjes over beide bestuursvormen. Deze opdracht was achteraf beschouwd te oppervlakkig en leerlingen vulden dit eigenlijk zonder na te denken in, waardoor ze maar beperkt nieuwe kenmerken aangeleerd kregen. Bovendien leerden ze alleen maar de losse kenmerken en bespraken we te weinig de nuances tussen een democratie en dicatuur.

Tot slot

Het bovenstaande gaat over een deel van mijn curriculum maar dezelfde werkwijze is ook van toepassing op een grotere periode waarbij je je bijvoorbeeld richt op een thema als de Nederlandse rechtsstaat, voorplanting of Nederlandse literatuur. Je bedenkt je (hoofd)doel, bepaalt de manier van beoordeling en gaat vervolgens je lesactiviteiten ontwerpen.

Literatuurlijst

Biggs, J. (1996). Enhancing teaching through constructive alignment. Higher Education, 32, 347-364.

Flemming van de Graaf is een docent maatschappijleer en maatschappijwetenschappen. Hij wil met zijn praktijkervaring collega's binnen zijn eigen school en op andere scholen inspireren om effectiever les te geven met behulp van formatief handelen. Samen met René Kneyber en Valentina Devid maakt hij de LLEARN-podcast. Flemming geeft trainingen voor Toetsrevolutie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tijdens de docentenopleiding is er vaak beperkt tijd voor curriculumontwerp. Veel aandacht gaat uit naar het pedagogisch klimaat en naar didactische werkvormen. Naarmate ik langer voor de klas stond, ontwikkelde ik het besef dat er in mijn curriculumontwerp nog veel winst te behalen was. Toen ik hier prioriteit van maakte en me ging verdiepen [...]