# data[].attributes.headline
Τι είναι δικαίωμα...?

# data[].attributes.subject
Τι είναι δικαίωμα...?

# data[].attributes.body
Μπορούμε αλήθεια να ορίσουμε τι είναι δικαίωμα...?

# data[].attributes.attachment_link.title
Τι είναι τα Ανθρώπινα Δικαιώματα;

# data[].attributes.headline
Σύνταγμα της Ελλάδος

# data[].attributes.subject
Σύνταγμα της Ελλάδος

# data[].attributes.body
Όπως αναθεωρήθηκε με το Ψήφισμα της 27ης Μαΐου 2008 της Η΄Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων

# data[].attributes.attachment_link.title
ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

# data[].attributes.headline
Τα δικαιώματα του Ευρωπαίου πολίτη

# data[].attributes.subject
Τα δικαιώματα του Ευρωπαίου πολίτη

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών και η ευρωπαϊκή ιθαγένεια κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) και στο άρθρο 9 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ). Αποτελούν δε ουσιώδεις παράγοντες στη διαμόρφωση ευρωπαϊκής ταυτότητας. Σε περίπτωση σοβαρής παραβίασης των βασικών αξιών της Ένωσης είναι δυνατό να επιβληθούν κυρώσεις σε κράτος μέλος.

Νομική βάση

Άρθρα 2, 3, 7 και 9 έως 12 ΣΕΕ, άρθρα 18 έως 25 ΣΛΕΕ και άρθρα 39 έως 46 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( 4.1.2).

Στόχοι

Το δίκαιο της ΕΕ παρέχει ορισμένα ατομικά δικαιώματα των οποίων είναι δυνατή η απευθείας επίκληση ενώπιον των δικαστηρίων, τόσο οριζοντίως (μεταξύ ατόμων) όσο και καθέτως (μεταξύ του ατόμου και του κράτους). Εμπνευσμένη από την ελεύθερη κυκλοφορία των προσώπων που προβλέπεται στις Συνθήκες, η θέσπιση μιας ευρωπαϊκής ιθαγένειας με σαφώς προσδιορισμένα δικαιώματα και καθήκοντα εξεταζόταν ήδη από τη δεκαετία του 1960. Έπειτα από προπαρασκευαστικές εργασίες που ξεκίνησαν στα μέσα της δεκαετίας του 1970, η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, που εγκρίθηκε στο Μάαστριχτ το 1992, έθεσε ως στόχο της Ένωσης "να ενισχύσει την προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των υπηκόων των κρατών μελών της με τη θέσπιση ιθαγένειας της Ένωσης". Ένα νέο τμήμα της συνθήκης ΕΚ (πρώην άρθρα 17-22) ήταν αφιερωμένο στην ιθαγένεια αυτή και διατηρήθηκε όταν η Συνθήκη έγινε ΣΛΕΕ.

Όπως συμβαίνει και με την εθνική ιθαγένεια, η ιθαγένεια της ΕΕ αναφέρεται στη σχέση ανάμεσα στον πολίτη και την Ευρωπαϊκή Ένωση, μια σχέση που διέπεται από δικαιώματα, υποχρεώσεις και συμμετοχή στην πολιτική ζωή. Επιδίωξη είναι η γεφύρωση του χάσματος που δημιουργείται όταν οι δράσεις της ΕΕ αφορούν ολοένα και περισσότερο τους πολίτες της ΕΕ την ίδια στιγμή που η άσκηση των (θεμελιωδών) δικαιωμάτων, η εκπλήρωση των καθηκόντων και η συμμετοχή στις δημοκρατικές διαδικασίες εξακολουθούν να αποτελούν σχεδόν αποκλειστικά εθνική υπόθεση. Σύμφωνα με το άρθρο 15 παράγραφος 3 ΣΛΕΕ, κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο σε ένα κράτος μέλος έχει δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα των θεσμικών και λοιπών οργάνων, γραφείων και οργανισμών της Ένωσης. Το άρθρο 16 ΣΛΕΕ κατοχυρώνει το δικαίωμα προστασίας των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα ( 4.2.8). Το άρθρο 2 ΣΕΕ ορίζει ότι "η Ευρωπαϊκή Ένωση βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες".

Το άρθρο 7 ΣΕΕ επαναλαμβάνει διάταξη που ήδη υφίσταται στο πλαίσιο της προηγούμενης Συνθήκης της Νίκαιας ( 1.1.4), και η οποία προβλέπει μηχανισμό πρόληψης σε περίπτωση ύπαρξης "σαφούς κινδύνου σοβαρής παραβίασης" από κράτος μέλος των αξιών του άρθρου 2 ΣΕΕ, καθώς και μηχανισμό επιβολής κυρώσεων σε περίπτωση διαπίστωσης "σοβαρής και διαρκούς παραβίασης" από κράτος μέλος των ίδιων αυτών αξιών. Σε πρώτο στάδιο, η Επιτροπή ζητεί από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο να διαπιστώσει ομόφωνα εάν υφίσταται τέτοιος κίνδυνος (άρθρο 7 παράγραφος 2). Με αυτόν τον τρόπο ξεκινά μια διαδικασία που ενδέχεται να οδηγήσει σε αναστολή του δικαιώματος ψήφου αυτού του κράτους μέλους στο Συμβούλιο. Ο μηχανισμός αυτός τέθηκε σε λειτουργία για πρώτη φορά το 2017 κατά της Πολωνίας σε σχέση με τη μεταρρύθμιση του Ανώτατου Δικαστηρίου της.

Πρέπει επίσης να ενισχυθεί η προστασία των δικαιωμάτων και των συμφερόντων των υπηκόων των κρατών μελών/πολιτών της ΕΕ στις σχέσεις της Ένωσης με τον υπόλοιπο κόσμο (άρθρο 3 παράγραφος 5 ΣΕΕ).

Επιτεύγματα

Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η νομική βάση για τα δικαιώματα των πολιτών της ΕΕ ήταν ουσιαστικά η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Από τότε που άρχισαν να ισχύουν η Συνθήκη της Λισαβόνας και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η νομική βάση έχει επεκταθεί σε μια γνήσια ευρωπαϊκή ιθαγένεια.

A. Ορισμός της ιθαγένειας της ΕΕ

Σύμφωνα με το άρθρο 9 ΣΕΕ και το άρθρο 20 ΣΛΕΕ, πολίτης της Ένωσης είναι κάθε πρόσωπο που έχει την υπηκοότητα ενός κράτους μέλους. Η υπηκοότητα ορίζεται σύμφωνα με την εθνική νομοθεσία του εκάστοτε κράτους. Η ιθαγένεια της Ένωσης συμπληρώνει την εθνική ιθαγένεια χωρίς να την αντικαθιστά. Η ιθαγένεια της Ένωσης περιλαμβάνει σειρά δικαιωμάτων και καθηκόντων επιπροσθέτως εκείνων που απορρέουν από την ιθαγένεια ενός κράτους μέλους. Στην υπόθεση C-135/08 Janko Rottmann κατά Freistaat Bayern, ο Γενικός Εισαγγελέας Poiares Maduro στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εξήγησε τη διαφορά (παράγραφος 23 των προτάσεων του Γενικού Εισαγγελέα):

"Πρόκειται για δύο έννοιες που είναι συγχρόνως άρρηκτα συνδεδεμένες και αυτοτελείς. Η ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης προϋποθέτει την ιθαγένεια κράτους μέλους, αλλά αποτελεί ταυτόχρονα αυτοτελή νομική και πολιτική έννοια σε σχέση με την έννοια της ιθαγένειας. Η ιθαγένεια κράτους μέλους δεν παρέχει μόνο πρόσβαση στα δικαιώματα που απονέμει το κοινοτικό δίκαιο, αλλά μας κάνει πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ιδιότητα του Ευρωπαίου πολίτη αποτελεί κάτι παραπάνω από ένα σύνολο δικαιωμάτων που θα μπορούσαν, καθαυτά, να απονεμηθούν ακόμη και σε όσους δεν την έχουν. Η ιδιότητα αυτή προϋποθέτει την ύπαρξη δεσμού πολιτικής φύσης μεταξύ των Ευρωπαίων πολιτών, έστω και αν δεν πρόκειται για δεσμό που να σημαίνει ότι ο ενδιαφερόμενος ανήκει σε ορισμένο λαό. [...] Στηρίζεται στην αμοιβαία δέσμευσή τους να καταστήσουν προσιτό το πολιτικής φύσης κοινωνικό σύνολο κάθε κράτους μέλους στους άλλους Ευρωπαίους πολίτες και να δημιουργήσουν μια νέα μορφή αλληλεγγύης των πολιτών, με πολιτικό χαρακτήρα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Ο δεσμός αυτός δεν απαιτεί την ύπαρξη ενός λαού, αλλά στηρίζεται στην ύπαρξη ενός ευρωπαϊκού χώρου με πολιτικό χαρακτήρα, από τον οποίο προκύπτουν δικαιώματα και υποχρεώσεις. Η ιδιότητα του πολίτη, δεδομένου ότι δεν προϋποθέτει την ύπαρξη ευρωπαϊκού λαού, αυτονομείται εννοιολογικά από την ιθαγένεια. Όπως παρατήρησε ένας από τους θεωρητικούς του δικαίου, ο ριζικά καινοτόμος χαρακτήρας της έννοιας του Ευρωπαίου πολίτη οφείλεται στο γεγονός ότι "η Ένωση ανήκει σε πολίτες και αποτελείται από πολίτες που, εξ ορισμού, δεν έχουν την ίδια ιθαγένεια". Αντίθετα, τα κράτη μέλη, ανάγοντας την ιθαγένεια σε προϋπόθεση της ιδιότητας του Ευρωπαίου πολίτη, θέλησαν να καταστήσουν σαφές ότι η νέα αυτή μορφή ιθαγένειας δεν αναιρεί την πρωτογενή πίστη που οφείλουμε στο εθνικό κοινωνικό σύνολο στο οποίο ανήκουμε. Επομένως, ο δεσμός αυτός με την ιθαγένεια των διαφόρων κρατών μελών συνιστά την αναγνώριση του γεγονότος ότι μπορεί να υπάρχουν (και ότι όντως υπάρχουν) πολίτες των οποίων η ιδιότητα αυτή να μην εξαρτάται από την ιθαγένεια.

Αυτό είναι το καταπληκτικό με την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης: ενισχύει τους δεσμούς που μας ενώνουν με τα κράτη μας (αφού ο λόγος για τον οποίο είμαστε Ευρωπαίοι πολίτες έγκειται στο ότι είμαστε υπήκοοι των κρατών μας) και ταυτόχρονα μας χειραφετεί (αφού είμαστε πλέον πολίτες πέρα από τα όρια του κράτους μας). Η κτήση της ιδιότητας του Ευρωπαίου πολίτη εξαρτάται από την ύπαρξη ιθαγένειας κράτους μέλους, η οποία ρυθμίζεται από το εθνικό δίκαιο, αλλά, όπως σε κάθε περίπτωση θεμελίωσης της ιδιότητας του πολίτη, αποτελεί τη βάση ενός νέου πολιτικού χώρου, από τον οποίο προκύπτουν δικαιώματα και υποχρεώσεις που καθορίζονται από το κοινοτικό δίκαιο και δεν εξαρτώνται από το κράτος. [...] Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, μολονότι η ιθαγένεια ενός κράτους μέλους αποτελεί προϋπόθεση για την κτήση της ιδιότητας του Ευρωπαίου πολίτη, το σύνολο των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεων που συναρτώνται προς την ιδιότητα αυτή δεν μπορεί να περιορίζεται αδικαιολόγητα από την εν λόγω ιθαγένεια.".

Κατόπιν της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, υπήρξε συμφωνία για απόφαση σχετικά με τα κεκτημένα δικαιώματα των Βρετανών υπηκόων που κατοικούν σε άλλα κράτη μέλη και των πολιτών της ΕΕ που ζουν στο Ηνωμένο Βασίλειο. Με την πάροδο των χρόνων, κάθε κράτος μέλος έχει αναγνωρίσει στους υπηκόους του νομικώς θεμελιωμένα δικαιώματα, η δε νομοθεσία της ΕΕ δημιουργεί επίσης ατομικά δικαιώματα των οποίων είναι δυνατή η απευθείας επίκληση ενώπιον των δικαστηρίων, σύμφωνα με τη νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης ( Van Gend & Loos). Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι τα όρια των εν λόγω δικαιωμάτων προκύπτουν από το εθνικό δίκαιο που τα θέτει σε ισχύ.

B. Ουσία της ιθαγένειας (άρθρο 20 ΣΛΕΕ)

Για όλους τους πολίτες της ΕΕ, η ιθαγένεια συνεπάγεται:

το δικαίωμα να κυκλοφορούν και να διαμένουν ελεύθερα στο έδαφος των κρατών μελών (άρθρο 21 ΣΛΕΕ) (4.1.3)·

το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις εκλογές του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και στις δημοτικές εκλογές (άρθρο 22 παράγραφος 1 ΣΛΕΕ) στο κράτος μέλος στο οποίο διαμένουν, υπό τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους υπηκόους του εν λόγω κράτους (για τους κανόνες σχετικά με τη συμμετοχή στις δημοτικές εκλογές βλ. οδηγία 94/80/ΕΚ της 19ης Δεκεμβρίου 1994 και για τους κανόνες σχετικά με την εκλογή στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο βλ. οδηγία 93/109/ΕΚ της 6ης Δεκεμβρίου 1993) (1.3.4)·

το δικαίωμα να απολαύουν διπλωματικής προστασίας στο έδαφος τρίτων χωρών (που δεν ανήκουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση) μέσω των διπλωματικών ή προξενικών αρχών ενός άλλου κράτους μέλους, όταν η δική τους χώρα δεν διαθέτει διπλωματική αντιπροσωπεία σε αυτές τις τρίτες χώρες, στον ίδιο βαθμό που απολαύουν των αντίστοιχων δικαιωμάτων οι υπήκοοι του εν λόγω κράτους μέλους·

το δικαίωμα να υποβάλλουν αναφορές στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το δικαίωμα προσφυγής στον Διαμεσολαβητή (αμφότερα στο άρθρο 24 ΣΛΕΕ) που διορίζεται από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τον εντοπισμό κρουσμάτων κακοδιοίκησης στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων των θεσμικών οργάνων και οργανισμών της ΕΕ. Οι διαδικασίες αυτές διέπονται αντίστοιχα από τα άρθρα 227 και 228 ΣΛΕΕ (1.3.16 και 4.1.4)·

το δικαίωμα να απευθύνονται γραπτώς σε οποιαδήποτε όργανα ή οργανισμούς της ΕΕ σε μία από τις γλώσσες των κρατών μελών και να λαμβάνουν απάντηση στην ίδια γλώσσα (άρθρο 24 παράγραφος 4 ΣΛΕΕ)·

το δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, του Συμβουλίου και της Επιτροπής, με την επιφύλαξη ορισμένων προϋποθέσεων (άρθρο 15 παράγραφος 3 ΣΛΕΕ).

C. Πεδίο εφαρμογής

Η ουσία της ιθαγένειας της Ένωσης όπως έχει επιτευχθεί μέχρι σήμερα, με εξαίρεση τα εκλογικά δικαιώματα, συνίσταται σε μεγάλο βαθμό σε μια συστηματοποίηση απλώς των ήδη υφιστάμενων δικαιωμάτων (ιδίως όσον αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία, το δικαίωμα διαμονής και το δικαίωμα υποβολής αναφοράς), τα οποία κατοχυρώνονται πλέον, βάσει πολιτικού σχεδίου, στο πρωτογενές δίκαιο.

Σε αντίθεση με τις συνταγματικές αντιλήψεις που επικρατούν στα ευρωπαϊκά κράτη από την εποχή της Διακήρυξης των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη το 1789 στη Γαλλία, η ιθαγένεια της Ένωσης δεν συνδέεται με καμία συγκεκριμένη εγγύηση όσον αφορά τα θεμελιώδη δικαιώματα. Το άρθρο 6 ΣΕΕ ορίζει ότι η Ένωση αναγνωρίζει τα δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ότι θα προσχωρήσει στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, αλλά δεν κάνει καμία αναφορά στο νομικό καθεστώς της ιθαγένειας της Ένωσης.

Μέχρι στιγμής, η ιθαγένεια της Ένωσης - παρά τη διατύπωση που περιέχεται στο άρθρο 20 παράγραφος 2 ΣΛΕΕ - δεν επιβάλλει καμία υποχρέωση στους πολίτες της Ένωσης. Πρόκειται για σημαντική διαφορά μεταξύ ιθαγένειας της Ένωσης και ιθαγένειας ενός κράτους μέλους.

D. Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών ( 4.1.5)

Το άρθρο 11 παράγραφος 4 ΣΕΕ προβλέπει για τους πολίτες της Ένωσης ένα νέο δικαίωμα σύμφωνα με το οποίο: "Πολίτες της Ένωσης, εφόσον συγκεντρωθεί αριθμός τουλάχιστον ενός εκατομμυρίου, υπήκοοι σημαντικού αριθμού κρατών μελών, μπορούν να λαμβάνουν την πρωτοβουλία να καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, να υποβάλλει κατάλληλες προτάσεις επί θεμάτων στα οποία οι εν λόγω πολίτες θεωρούν ότι απαιτείται νομική πράξη της Ένωσης για την εφαρμογή των Συνθηκών". Οι όροι που διέπουν την υποβολή και το παραδεκτό μιας πρωτοβουλίας πολιτών αποτελούν αντικείμενο του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 211/2011 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου. Οι κύριες διατάξεις του περιγράφονται στο δελτίο 4.1.5 Μέχρι σήμερα, έχουν υποβληθεί συνολικά 109 αιτήσεις καταχώρισης πρωτοβουλιών και έξι από αυτές έχουν κατορθώσει να επιτύχουν τον απαιτούμενο αριθμό υπογραφών [1]

Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Με τις εκλογές για την ανάδειξη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου με άμεση ψηφοφορία, οι πολίτες της ΕΕ ασκούν ένα από τα πλέον ουσιώδη δικαιώματα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ήτοι τη δημοκρατική συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία για τη λήψη αποφάσεων στην Ευρώπη ( άρθρο 39 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Όσον αφορά τις διαδικασίες για την εκλογή των ευρωβουλευτών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέκαθεν ζητούσε να εφαρμόζεται ενιαίο εκλογικό σύστημα σε όλα τα κράτη μέλη. Το άρθρο 223 ΣΛΕΕ προβλέπει ότι "το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καταρτίζει σχέδιο για τη θέσπιση των αναγκαίων διατάξεων με στόχο την εκλογή των μελών του με άμεση και καθολική ψηφοφορία κατά ενιαία διαδικασία σε όλα τα κράτη μέλη ή σύμφωνα με κοινές αρχές όλων των κρατών μελών". Το Συμβούλιο θεσπίζει εν συνεχεία τις απαραίτητες διατάξεις (αποφασίζοντας ομόφωνα και αφού λάβει την έγκριση της πλειοψηφίας των ΒΕΚ), οι οποίες τίθενται σε ισχύ μετά την έγκρισή τους από τα κράτη μέλη σύμφωνα με τους αντίστοιχους συνταγματικούς κανόνες τους ( 1.3.4).

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ανέκαθεν επιθυμούσε να προικιστεί ο θεσμός της ιθαγένειας της Ένωσης με ευρύτερα δικαιώματα. Υποστήριζε τον καθορισμό της ιθαγένειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε αυτόνομη ενωσιακή βάση, ώστε οι πολίτες της ΕΕ να απολαύουν ανεξάρτητου καθεστώτος. Επιπλέον, εξαρχής υποστήριζε την ενσωμάτωση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο πρωτογενές δίκαιο και ζητούσε την αναγνώριση του δικαιώματος προσφυγής των πολιτών της ΕΕ στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε περιπτώσεις παραβίασης αυτών των δικαιωμάτων από θεσμικά όργανα της ΕΕ ή από κράτος μέλος ( ψήφισμα της 21ης Νοεμβρίου 1991) [2].

Κατόπιν της αποχώρησης του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ, το Κοινοβούλιο -στο ψήφισμά του της 15ης Ιανουαρίου 2020 - επέμεινε, όσον αφορά τα κεκτημένα δικαιώματα των περίπου 3,2 εκατ. πολιτών από τα 27 κράτη μέλη που διαμένουν στο Ηνωμένο Βασίλειο, ότι πρέπει να διασφαλιστεί η επαρκής προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών λαμβάνοντας υπόψη "την πείρα που αποκτήθηκε και τις διαβεβαιώσεις που δόθηκαν". Το κείμενο που εγκρίθηκε προτρέπει επίσης τις κυβερνήσεις της ΕΕ των 27 να προβούν σε γενναιόδωρες ρυθμίσεις για τους περίπου 1,2 εκατ. πολίτες του Ηνωμένου Βασιλείου που ζουν στην ΕΕ.

Σύμφωνα με τα αιτήματα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στην τέταρτη παράγραφο του άρθρου 263 ΣΛΕΕ ορίζεται ότι κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο μπορεί να ασκεί προσφυγή κατά των πράξεων των οποίων είναι αποδέκτης ή που το αφορούν άμεσα και ατομικά, καθώς και κατά των κανονιστικών πράξεων που το αφορούν άμεσα και δεν περιλαμβάνουν εκτελεστικά μέτρα.

Όσον αφορά το δικαίωμα πρόσβασης σε έγγραφα, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα στις 17 Δεκεμβρίου 2009 σχετικά με την απαιτούμενη βελτίωση του νομικού πλαισίου για την πρόσβαση στα έγγραφα μετά την έναρξη ισχύος της Συνθήκης της Λισαβόνας. Τόνισε, μεταξύ άλλων, την ανάγκη για διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1049/2001, προκειμένου να συμπεριληφθούν όλα τα θεσμικά όργανα και οι οργανισμοί που δεν καλύπτονται από το αρχικό κείμενο.

Όσον αφορά την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών (ΕΠΠ), τρεις μήνες μετά την υποβολή μιας πρωτοβουλίας πολιτών, εκπρόσωποι της Επιτροπής συναντώνται με τους διοργανωτές και οι διοργανωτές έχουν επίσης την ευκαιρία να παρουσιάσουν την πρωτοβουλία τους σε δημόσια ακρόαση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Την ακρόαση διοργανώνει η επιτροπή που είναι αρμόδια για το αντικείμενο της ΕΠΠ (άρθρο 211 του Κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου).

Το Κοινοβούλιο, σε κοινή προεδρία με το Συμβούλιο και την Επιτροπή, και ενεργώντας σε μια βάση ισοτιμίας εταίρων με τα κράτη μέλη, συνδιοργάνωσε τη Διάσκεψη για το μέλλον της Ευρώπης, η οποία είχε στόχο να δώσει στους Ευρωπαίους πολίτες έναν νέο χώρο συζήτησης σχετικά με τις προκλήσεις και τις προτεραιότητες της Ευρώπης. Τα συμπεράσματα της Διάσκεψης και οι συστάσεις για το μέλλον της Ευρώπης παρουσιάστηκαν σε έκθεση προς την κοινή προεδρία τον Μάιο του 2022. Το Κοινοβούλιο έχει δεσμευτεί να δώσει συνέχεια στις συστάσεις που διατυπώνονται στην έκθεση, οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο των αρμοδιοτήτων του.

Όσον αφορά το αμφιλεγόμενο ζήτημα των "χρυσών θεωρήσεων", δηλ. τις περιπτώσεις κρατών μελών που πωλούν την εθνική τους ιθαγένεια -και, ως εκ τούτου, την ιθαγένεια της ΕΕ- προκειμένου να προσελκύσουν ξένους επενδυτές, το Κοινοβούλιο επισήμανε στο ψήφισμά του της 16ης Ιανουαρίου 2014 ότι οι αξίες και τα επιτεύγματα που συνδέονται με την ιθαγένεια της ΕΕ δεν μπορούν να τιμολογούνται. Σε ψήφισμα που εγκρίθηκε στις 10 Ιουλίου 2020, το Κοινοβούλιο επανέλαβε την έκκλησή του προς τα κράτη μέλη να καταργήσουν σταδιακά όλα τα υφιστάμενα συστήματα χορήγησης ιθαγένειας ή άδειας διαμονής ως αντάλλαγμα για επενδύσεις, δεδομένου ότι συχνά συνδέονται με νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει σε υπονόμευση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και της ακεραιότητας του χώρου Σένγκεν. Στις 20 Οκτωβρίου 2020, η Επιτροπή κίνησε διαδικασίες επί παραβάσει κατά της Κύπρου και της Μάλτας απευθύνοντας προειδοποιητικές επιστολές σχετικά με τα συστήματα χορήγησης ιθαγένειας σε επενδυτές, τα οποία αναφέρονται επίσης ως συστήματα "χρυσού διαβατηρίου". Η Επιτροπή θεωρεί ότι η χορήγηση ιθαγένειας κράτους μέλους -και, ως εκ τούτου, ιθαγένειας της ΕΕ- έναντι προκαθορισμένης πληρωμής ή επένδυσης και χωρίς πραγματικό δεσμό με το οικείο κράτος μέλος δεν συνάδει με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 4 παράγραφος 3 ΣΕΕ, ενώ υπονομεύει και την ακεραιότητα του καθεστώτος της ιθαγένειας της ΕΕ που προβλέπεται στο άρθρο 20 ΣΛΕΕ. Στις 9 Μαρτίου 2022, το Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα σχετικά με συστήματα χορήγησης ιθαγένειας και άδειας διαμονής σε επενδυτές, με το οποίο ζητεί από την Επιτροπή να υποβάλει, πριν από τη λήξη της τρέχουσας θητείας της, πρόταση κανονισμού για τη συνολική ρύθμιση διαφόρων πτυχών της χορήγησης άδειας διαμονής μέσω επενδύσεων, με στόχο την εναρμόνιση των προτύπων και των διαδικασιών και την ενίσχυση της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος, της νομιμοποίησης εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, της διαφθοράς και της φοροδιαφυγής.
Udo Bux / Mariusz Maciejewski

# data[].attributes.attachment_link.title
Οι πολίτες της Ένωσης και τα δικαιώματά τους | Θεματολογικά δελτία για την Ευρωπαϊκή Ένωση | Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

# data[].attributes.attachment_link.description
Τα ατομικά δικαιώματα των πολιτών και η ευρωπαϊκή ιθαγένεια κατοχυρώνονται στον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στη Συνθήκη για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) και στο άρθρο 9 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ). Αποτελούν δε ουσιώδεις παράγοντες στη διαμόρφωση ευρωπαϊκής ταυτότητας.

# data[].attributes.headline
Χάρτης θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης

# data[].attributes.subject
Χάρτης θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ένωσης

# data[].attributes.body
Ο Χάρτης επιβεβαιώνει, σεβόμενος τις αρμοδιότητες και τα καθήκοντα της Ένωσης, καθώς και την αρχή της επικουρικότητας, τα δικαιώματα που απορρέουν ιδίως από τις κοινές συνταγματικές παραδόσεις και τις διεθνείς υποχρεώσεις των κρατών μελών

# data[].attributes.headline
Δικαίωμα ή υποχρέωση...?

# data[].attributes.subject
Δικαίωμα ή υποχρέωση...?

# data[].attributes.body
Έχουν όρια τα δικαιώματα μας...?

# data[].attributes.headline
Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και οι περιορισμοί του

# data[].attributes.subject
Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και οι περιορισμοί του

# data[].attributes.body
Το κράτος σύμφωνα με το άρθρο 25 παρ. 4 του Συντάγματος δικαιούται να αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης. Ωστόσο, καμία αξίωση κοινωνικής αλληλεγγύης δεν μπορεί να εκφραστεί με τη γενική απαγόρευση δημοσίων συναθροίσεων πολιτών και χωρίς την απαραίτητη απόφαση της αστυνομικής ή λιμενικής αρχής που κρίνεται ad hoc

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι αποτελεί το παλαιότερο συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα συλλογικής δράσης μαζί με την ελευθερία ενώσεως. Η ελευθερία της δημόσιας συνάθροισης είναι συνέπεια της προσωπικής ελευθερίας και της ελευθερίας του λόγου. Το δικαίωμα στη δημόσια συνάθροιση συνδέεται άμεσα με την έννοια της δημοκρατίας, ενώ αντιθέτως περιορίζεται, σημαντικά, σε ολοκληρωτικά καθεστώτα. Με τις συναθροίσεις, επιτυγχάνεται η ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων, η διεκδίκηση, η προώθηση αιτημάτων και γενικότερα είναι απαραίτητο για την άσκηση πολιτικής δραστηριότητας.

Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι κατοχυρώνεται πανηγυρικά στο άρθρο 11 του Συντάγματος. Συγκεκριμένα, αυτό ορίζει στην παρ. 1 πως οι Έλληνες έχουν το δικαίωμα να συνέρχονται ήσυχα και χωρίς όπλα. Όπως παρατηρείται από τη διατύπωση του άρθρου, φορείς της ελευθερίας συνάθροισης αποτελούν οι Έλληνες πολίτες. Αξίζει να σημειωθεί, όμως, ότι η διάταξη διευρύνεται με το ταυτάριθμο άρθρο 11 της ΕΣΔΑ, καθώς περιλαμβάνει πλέον στην ελευθερία συνάθροισης τους πάντες. Ενδεχόμενοι περιορισμοί μπορούν να επιβληθούν μόνο όσον αφορά την πολιτική δραστηριότητα αλλοδαπών, σύμφωνα με το άρθρο 16 της ΕΣΔΑ, αν και οι περιορισμοί αυτοί σχετικοποιούνται σε πολίτες κράτους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με την ισχυρά υποστηριζόμενη γνώμη στη θεωρία, η παρουσία αλλοδαπών σε συνάθροιση ημεδαπών δε μεταβάλλει τον χαρακτήρα της ως συνάθροισης Ελλήνων. Απεναντίας, ως συνάθροιση αλλοδαπών νοείται η συνάθροιση η οποία διοργανώνεται ή αποτελείται εξ' ολοκλήρου ή κατά πλειοψηφία από αλλοδαπούς, και αυτή, όπως προαναφέραμε, απαγορεύεται μόνο σε περιπτώσεις που η συνάθροιση αφορά πολιτική δραστηριότητα πολιτών τρίτων χωρών.

Το άρθρο 11 του Συντάγματος δεν περιλαμβάνει ορισμό της συνάθροισης, αλλά αυτός προσδιορίστηκε από τη θεωρία και τη νομολογία. Ειδικότερα, η συνάθροιση είναι γεγονός προσωρινό με μικρή χρονική διάρκεια. Αποτελεί συνάντηση πολλών ή λίγων προσώπων που συνδέονται με κοινό σκοπό (π.χ. ανταλλαγή γνωμών, πληροφοριών, εκδήλωση πεποιθήσεων, είτε διεκδικήσεις και αιτήματα). Αντιλαμβανόμαστε εύκολα, πως η απλή συρροή ανθρώπων δεν εμπίπτει στην έννοια της συνάθροισης, καθώς απαιτείται ένας κοινός σκοπός αλλά και το στοιχείο της προσυνεννόησης. Ο σκοπός δεν μπορεί να είναι ψυχαγωγικός ή εμπορικός, αλλά απαιτείται να περιλαμβάνει κάποιου είδους "μήνυμα". Ωστόσο, οι τυχαίες συγκεντρώσεις μπορούν να εξελιχθούν σε συναθροίσεις με την έννοια του άρθρου 11, εάν οι παρευρισκόμενοι το αποφασίσουν και αποκτήσουν έναν σκοπό. Οι παραπάνω, λοιπόν, αυθόρμητες συναθροίσεις εμπεριέχονται στο πεδίο προστασίας του άρθρου 11 χωρίς να είναι απαραίτητο να εμπίπτουν και στο ρυθμιστικό πλαισίου του ΝΔ 794/1971 που προστατεύει μόνο τις προσχεδιασμένες συναθροίσεις.

Οι συναθροίσεις μπορούν να διαχωριστούν σε διάφορες κατηγορίες. Αυτές καταρχήν διακρίνονται σε δημόσιες και ιδιωτικές. Το άρθρο 11 κατοχυρώνει την ελευθερία της δημόσιας συνάθροισης. Οι ιδιωτικές αντιθέτως καλύπτονται από την προστασία του ιδιωτικού βίου και της οικογένειας. Οι δημόσιες συναθροίσεις μπορούν να διεξάγονται είτε σε κλειστό χώρο, είτε στην ύπαιθρο, σε οποιοδήποτε μέρος δηλαδή μπορεί να συμμετέχει ο καθείς χωρίς ειδική πρόσκληση. Μια άλλη διάκριση των δημοσίων συναθροίσεων είναι οι αποκαλούμενες πορείες και διαδηλώσεις. Οι πορείες προϋποθέτουν διαρκή κίνηση σε δημόσιο δρόμο, σε αντίθεση με τις διαδηλώσεις. Σε αυτό το σημείο θα αναφερθούμε στο γράμμα του άρθρου 11 του Συντάγματος, και συγκεκριμένα στο γεγονός ότι ορίζεται πως οι Έλληνες συνέρχονται ήσυχα και χωρίς όπλα. Περαιτέρω, με τη χρήση του όρου "ήσυχα" δεν εννοείται η διεξαγωγή μιας μη θορυβώδους συνάθροισης, αλλά εκείνη στην οποία οι μετέχοντες επιδιώκουν ειρηνικά την προώθηση του σκοπού τους χωρίς την παρουσία βίας. Δεν είναι ήσυχη η συνάθροιση στην οποία οι συναθροιζόμενοι φέρουν μάσκες, στολές και άλλα σήματα τα οποία είναι σύμβολα βίας. Τέλος, με τη χρήση του όρου "χωρίς όπλα", γίνεται αναφορά όχι μόνο στα όπλα δηλαδή στα ειδικά κατασκευασμένα αντικείμενα για να προσβάλλουν την υγεία, αλλά οποιοδήποτε αντικείμενο ικανό να τραυματίσει και να προσβάλλει τη σωματική ακεραιότητα ενός προσώπου.

Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι στο άρθρο 11 παρ. 1 του Συντάγματος είναι ένα ανεπιφύλακτο δικαίωμα, δηλαδή δεν υπάρχει κάποια επιφύλαξη υπέρ του νόμου, πέραν από την παρ. 2 του άρθρου που αποτελεί ειδικότερη ρύθμιση των συνταγματικά προβλεπόμενων περιορισμών της εν λόγω ελευθερίας. Ταυτόχρονα, για την άσκηση του δικαιώματος αυτού δεν απαιτείται προηγούμενη άδεια ή ενημέρωση της αρχής. Αρχικά, περιορισμοί μπορούν να εφαρμοστούν στο δικαίωμα αυτό για την προστασία άλλων εννόμων αγαθών. Για παράδειγμα, δεν επιτρέπεται η διενέργεια συνάθροισης σε ετοιμόρροπο κτίριο ή ιστορικό μνημείο. Το παραπάνω δεν πρόκειται ακριβώς για περιορισμό, αλλά για προσδιορισμό που διευκολύνει την άσκηση της ελευθερίας αυτής. Παράλληλα, η δημόσια συνάθροιση δεν πρέπει να παρακωλύει εντελώς την κυκλοφορία. Είναι αποδεκτό ότι οι δημοκρατικά οργανωμένες πολιτείες οφείλουν να ανέχονται τον αναγκαίο περιορισμό της οδικής κυκλοφορίας χάριν της διεξαγωγής διαδήλωσης ή πορείας, ωστόσο αυτό δεν πρέπει να διενεργείται σε βαθμό που να εμποδίζει πλήρως την ελεύθερη κίνηση με την απόλυτη καθήλωση της κυκλοφορίας. Το σχετικό ΠΔ 120/2013 διευκρινίζει τους περιορισμούς στο δικαίωμα της συνάθροισης με σκοπό την εύρυθμη λειτουργία της οδικής κυκλοφορίας.

Περιορισμοί στο δικαίωμα του συνέρχεσθαι απαριθμούνται και στο άρθρο 11 παρ. 2 του Συντάγματος, όπου ορίζεται η παρουσία της αστυνομίας αποκλειστικά στις δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις. Σε όλες τις υπόλοιπες μορφές συνάθροισης δεν επιτρέπεται αστυνομική παρουσία, εκτός κι αν οι διοργανωτές το ζητήσουν για λόγους ασφαλείας. Εν συνέχεια, η αστυνομική παρουσία στις δημόσιες υπαίθριες συναθροίσεις πρέπει να γίνεται προδήλως φανερή στους παρευρισκόμενους και γνωστή στους διοργανωτές. Αυτό συνάγεται από το γεγονός πως δεν επιτρέπεται η κατασκόπευση της δημόσιας υπαίθριας συνάθροισης, αλλά η παρουσία αστυνομικών έχει μόνο χαρακτήρα διασφαλιστικό για τη συνάθροιση. Στο άρθρο 11 παρ. 2 γίνεται, επίσης, λόγος για περιορισμό του δικαιώματος μέσω της απαγόρευσης της δημόσιας υπαίθριας συνάθροισης με αιτιολογημένη απόφαση αστυνομικής αρχής, εάν επίκεται κίνδυνος για τη δημόσια ασφάλεια. Η δημόσια ασφάλεια περιλαμβάνει την προστασία ασφάλειας των φυσικών προσώπων, ήτοι προστατεύει από κινδύνους που απειλούν τη ζωή, τη σωματική ακεραιότητα, την υγεία του ανθρώπου και την προστασία βασικών κοινωνικών αγαθών και θεσμών του δημοκρατικού πολιτεύματος. Στην ίδια παράγραφο, αναφέρεται πως το δικαίωμα περιορίζεται ακόμη σε περίπτωση σοβαρής διατάραξης της κοινωνικοοικονομικής ζωής, όπως ο νόμος ορίζει. Ο όρος "κοινωνικοοικονομική ζωή" πρόκειται για μια αόριστη διατύπωση η οποία παρέχει δυνατότητα καταχρήσεως. Για τον παραπάνω λόγο, πρέπει πάντα να γίνεται στάθμιση από την πλευρά της αστυνομίας και να υφίσταται αιτιολογημένη απόφαση που να εξηγεί για ποιον λόγο η αστυνομική αρχή αδυνατεί να αποτρέψει η ίδια τον κίνδυνο με ηπιότερα μέτρα της απαγόρευσης. Σε κάθε περίπτωση, για την επιβολή περιορισμών στο δικαίωμα του συνέρχεσθαι είναι αδήριτη ανάγκη να τηρείται αυστηρά η αρχή της αναλογικότητας και η απαγόρευση να αποτελεί την έσχατη λύση. Τέλος, το δικαίωμα του συνέρχεσθαι μπορεί ακόμα να ανασταλεί με απόφαση της Βουλής κατ' εφαρμογήν του άρθρου 48 του Συντάγματος, σε περίπτωση κήρυξης της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας.

Η διάλυση μιας δημόσιας συνάθροισης μπορεί να πραγματοποιηθεί από την αστυνομική αρχή σε περίπτωση μη τήρησης των όρων του άρθρου 11 παρ. 1, δηλαδή σε περίπτωση που αυτή δεν είναι ήσυχη και άοπλη. Για να το πράξει αυτό, θα πρέπει προηγουμένως να έχει ζητήσει από τους διοργανωτές να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για να καταστήσουν τη συνάθροιση ειρηνική, είτε εάν αυτό δεν είναι εφικτό να κηρύξουν τη λήξη της. Εφόσον οι διοργανωτές αρνηθούν τα δέοντα ή δεν πράξουν αναλόγως, η αστυνομική δύναμη προχωράει στη διάλυση. Στη διαδικασία διάλυσης το ισχύον δίκαιο είναι το ΒΔ 269/1972, το μοναδικό άρθρο του οποίου προβλέπει ότι όλες οι ενέργειες διενεργούνται ενώπιον εκπροσώπων της Διοικητικής και Δικαστικής Αρχής. Ακολουθεί γνωστοποίηση των λόγων διάλυσης με αιτιολογημένη απόφαση και έπειτα καλούν τους συγκεντρωμένους να απομακρυνθούν. Η πρόσκληση επαναλαμβάνεται τρεις φορές από μεγάφωνο ή άλλο πρόσφορο μέσο.

Εν καιρώ πανδημίας, η ανάγκη λήψης των απαραίτητων μέτρων για την προστασία της δημόσιας υγείας έχει οδηγήσει σε περιορισμό αρκετών συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων. Το κράτος σύμφωνα με το άρθρο 25 παρ. 4 του Συντάγματος δικαιούται να αξιώνει από όλους τους πολίτες την εκπλήρωση του χρέους της κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης. Ωστόσο, καμία αξίωση κοινωνικής αλληλεγγύης δεν μπορεί να εκφραστεί με τη γενική απαγόρευση δημοσίων συναθροίσεων πολιτών και χωρίς την απαραίτητη απόφαση της αστυνομικής ή λιμενικής αρχής που κρίνεται ad hoc. Οι προηγούμενες αποφάσεις που εξέδωσε η Κυβέρνηση (π.χ. Νόμος 4703/2020 - ΦΕΚ 131/Α/10-7-2020) κρίθηκαν ως αντισυνταγματικές. Εν κατακλείδι, σε καιρούς κρίσης η διαφύλαξη του σκληρού πυρήνα του δημοκρατικού κράτους δικαίου και του Συντάγματος είναι ιδιαίτερα σημαντική.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Θεμελιώδη Δικαιώματα, Σπύρος Βλαχόπουλος, Νομική Βιβλιοθήκη 2017

Γενική απαγόρευση συναθροίσεων: Στις εξαιρετικές περιστάσεις είναι εξαιρετικά κρίσιμος ο πυρήνας των ελευθεριών, διαθέσιμο εδώ

# data[].attributes.attachment_link.title
Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και οι περιορισμοί του

# data[].attributes.attachment_link.description
Της Δήμητρας Αργυρού, Το δικαίωμα του συνέρχεσθαι αποτελεί το παλαιότερο συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα συλλογικής δράσης μαζί με την ελευθερία ενώσεως. Η ελευθερία της δημόσιας συνάθροισης είναι συνέπεια της προσωπικής ελευθερίας και της ελευθερίας του λόγου. Το δικαίωμα στη δημόσια συνάθροιση

# data[].attributes.headline
Δικαιώματα και υποχρεώσεις

# data[].attributes.subject
Δικαιώματα και υποχρεώσεις

# data[].attributes.body
Ένα νόμισμα με δύο όψεις

# data[].attributes.attachment_link.title
Εικόνα για δικαιώματα και υποχρεώσεις

# data[].attributes.headline
Υποχρεώσεις του πολίτη

# data[].attributes.subject
Υποχρεώσεις του πολίτη

# data[].attributes.attachment_link.title
αρχείο λήψης (5)