# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Бусел і бусляняты

Ведама, што часта бацькі даюць сваім дзецям такое выхаванне, каб яны былі карыснымі ім, а не сабе.

Вось дзеля такіх бацькоў раскажу я байку аднаго нябошчыка-беларуса.

Ляціць бусел па-над морам і нясе пад сваімі крыллямі трох буслянят. Як стала цяжка несці, дык ён пытае ў першага дзіцяці: "Ці будзеш ты мяне несці, як я састарэюся?" Бусляня спалохалася, каб бацька не кінуў яго ў мора, дый кажа: "Буду". Бусел кінуў яго ў мора.

Паляцеў ён далей з двума буслянятамі. Зноў стала цяжка. Пытае ён тагды ў другога бусляняці: "Як састарэюся я, ці ты будзеш несці мяне таксама, як я цябе нясу?" - "Буду!" - са страху адказала і другое бусляня. Бусел кінуў яго ў мора, бо й яно сказала няпраўду.

Паляцеў ён цяпер з апошнім дзіцем. Пасярэдзіне мора ізноў стала цяжка несці. Бусел пытае ў свайго трэцяга бусляняці, ці будзе яно несці бацьку, як ён зробіцца старым. "Не, не буду, - адказала бусляня, - бо тагды я буду мець свае дзеці, і мне трэ будзе насіць іх".

Трэцяе бусляня сказала праўду, і бацька перанёс яго цераз мора.

1917?
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае
Крыніца: невядомая

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Язэп Лёсік. Бусел і бусляняты

# data[].attributes.attachment_link.description
Ведама, што часта бацькі даюць сваім дзецям такое выхаванне, каб яны былі карыснымі ім, а не сабе. Вось дзеля такіх бацькоў раскажу я байку аднаго нябошчыка-беларуса. Ляціць бусел па-над морам і нясе пад сваімі крыллямі трох буслянят. Як стала цяжка несці, дык ён пытае ў першага дзіцяці: "Ці будзеш ты мяне несці, як я састарэюся?"

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Гэта казка пра цара
Белавежскага зубра.

Калі хто яго баіцца,
Няхай з намі не садзіцца.

Самых смелых сярод вас
Просім слухаць гэты сказ.

АРТЫСТ ЗАЙ
Строга па гадзінніку
Жыў у ціхім доме,
У густым асінніку,
Добры наш знаёмы.
Ён трымаўся распарадку:
Спаць пад'еўшы не любіў;
Раніцай рабіў зарадку,
На прагулку ўдзень хадзіў.

Вывесіў сабе расклад
На ўсю сценку, як плакат.
Калі хмарыла на дождж,
Не выходзіў без галёш,
А ад сонца ў спёку ён
Браў з сабою парасон.

Вось і сёння, роўна ў пяць,
Ён сабраўся пагуляць.
Выткнуў галаву з дзвярэй
Ды назад, назад хутчэй,
Бо пачуў нязвычны свіст.

- А, здароў,
Здароў, артыст! -
І на ганак на тым часе
Узышоў Вясёлкін Вася.

Ён сказаў: - Дазволь, зайчына,
Мне з табою пагуляць.
Я даўно шукаў прычыны,
Каб сяброўства нам пачаць.
Добра, што ў дуброве гэтай
Пасяліўся наш атрад,
І я вельмі, вельмі рад,
Што прабуду ўсё тут лета.

- Калі ласка, я заўсёды
Рад кампаніі такой.
Ведаю я ў лесе ходы
І ўсе сцежкі да адной.
Што ж, пайшлі, бо мне ўжо час, -
Сказаў заяц у адказ,
Глянуў на ручны гадзіннік
І пакінуў свой асіннік.

ЗУБРОВА ДЗЯРЖАВА
Вось яны ідуць удвух
Цераз поле, цераз луг.
Павявае ветрык свежы.
Але кончыўся прастор,
Пачалася Белавежа,
Векавечны цёмны бор.

Воўк свае паставіў бельмы.
Страшна Васю, ды не вельмі.
Меў Васіль наган пры боку,
Меў надзейны меч шырокі -
Нержавеючы,
Фанерны,
Да канца
Герою верны...

Шэпча заяц: - Сцеражыся,
За табою сочаць рысі.
Чуеш, точыць іклы дзік?..
- А вунь гэта што за бык
Пахаджае на папасе? -
Запытаўся раптам Вася.

Як затросся ўвесь зайчына,
Не патрапіць зуб на зуб:
- Ц-ц-ціха, гэта ж цар звярыны,
Сам яго вялікасць зубр!

ЗНАЁМСТВА З ЦАРОМ
- А, дык гэта ён! - і Вася
Тут жа да зубра падаўся.
Хіб наставіў звер калматы.
А Васіль яму: - Прывет!
З Менска вам прывет, ад брата,
Што вядомы на ўвесь свет.
У нас на кожным самазвале
Зіхаціць яго партрэт.
Ён такі ж, як вы,
Якраз
І завецца
У нас
МАЗ.
Брата вашага прызналі,
Сапраўды, асілак ён -
Падымае сорак тон...

- Вон! - пачуўся раптам стогн.
Зубр сярдзіта ўскінуў рогі.

- У мяне свае дарогі,
Клопату свайго багата,
Не хачу я ведаць брата,
Не хачу я вам служыць,
Не хачу з табой дружыць!..

А з-за куста - штурх пад бок
Заяц хлопца: - Васілёк,
Лезці ў спрэчку з ім не варта,
Кепскія з царамі жарты, -
На гадзіннік скоса глянуў:
- Як нам выбрацца дамоў?

Ажно тут на іх з паляны
Рынуў цэлы гурт звяроў:
- Хто такія?
- Вы турысты?

- Мы лясныя...
Мы ар..тыс...ты, -
Заяц ледзь сказаць паспеў
І ад страху ўвесь самлеў.

- Га-га-га!
- Го-го!
- Ого!
- Паглядзіце на яго,
Гэта ж заяц наш стары! -
Пацяшаліся звяры.
- Бач, які ён важны франт.
- Ты хто: танцор ці музыкант?

МЕЧ ВАСІ ВЯСЁЛКІНА
Не сцярпеў Вясёлкін Вася
І за верны меч узяўся.
Як махнуў на ўвесь дух -
Сыпануўся з дуба ліст:

- Хто не верыць, што мой друг -
Слаўны цыркавы артыст?
Сам яго нядаўна бачыў
Я па тэлеперадачы.
Ён выходзіў на экран
І лапай біў у барабан!..

- Ох, - зароўкалі зубры,
Застагналі, захраплі, -
Мы да гэтае пары
Яшчэ ў цырку не былі,
Мы ні разу не глядзелі
Ні кіно яшчэ, ні тэле...
А зуброў сынок-бамбіза
Як распусціць слімзары:
- С-у-м-на мне без тэлевіза...
Па-м-м-ру без тэлевізара!..

Як заенчыць, як заплача
Ўся зубрыная радня:
- Няхай
Зай
Спяе,
Паскача, -
Пашкадуйце ж
Зубраня!

Падабрэў і цар зубрыны:
- Ты прабач мне, Васілёк,
І ты, слаўны Зай-зайчына,
Ну пацешце майго сына,
Занудзіўся мой сынок.

- Не, - сказаў Вясёлкін Вася, -
Я за няньку не наймаўся.
Мне даўно пара дамоў.
Да спаткання, будзь здароў!
Не хачу я вам служыць,
Не хачу з табой дружыць.

ЦАР СТРАШЫЦЬ ВАЙНОЮ
Скасавурыў грозна вочы
Пушчы цёмнае ўладар:
- Прызнаваць мяне не хочаш?
Цар я тут або не цар?

- Больш няма цароў на свеце.
Кончылася іх улада,
Гэта знаюць усе дзеці,
Нават малышы з дзетсада.

Зубр ад злосці аж зароў:
- Як гэта няма цароў?
Мой стары зубрыны род
Мае сотні тысяч год.
Не ліхвярствам,
Не махлярствам
Я сваё праславіў царства.
Шмат я выхадзіў бароў,
Горкіх папагрыз асінак
І таму сярод звяроў
Самы дужы стаў асілак.
Вось табе мой сказ, браток.
А цяпер ступі хоць крок:
На мяжы маёй дзяржавы
Пільныя стаяць заставы,
І не выйдзеце без візы вы,
Аж пакуль наш род зубрыны
Не пабачыць той карціны,
Што глядзеў ты ў тэлевізары.

Не такі ўжо заяц пан,
Няхай скіне свой каптан
І паскача на паляне,
Як на вашым тым экране.
Гэта царскі мой загад,
Рад яму ты ці не рад?!

ЧАСОВАЕ ЗАМІРЭННЕ
Разгубіўся наш зайчына,
Замаргаў артыст вачыма,
Ледзьве-ледзьве ўжо не плача:
- Не па сіле нам задача...

Сам сабе ўсміхнуўся Вася
І шапнуў: - Каб удалася
Нам з табой адна забава,
Пасмяяліся б, ей-права.

А зубру сказаў ён так:
- Заключаем з вамі пакт,
Мірны дагавор часовы,
Толькі пры адной умове:
Калі вы такі асілак,
Не рабіце больш памылак.

Слухаць я не вас павінны,
А важатага дружыны.
Вы - не пан,
Я - не батрак.
Аб'яўляецца
Ан-
Тракт!
Неабходна даць хоць крышку
І артыстам перадышку.

СЛЕД РУЧАЯ
І пайшлі нашы героі
Пад шацёр магутнай хвоі,
Дзе б тут хоць вады напіцца?
Чуюць, ручаёк бруіцца.

Глянулі, а ён, як нітка,
Тоненькі, але ўсё ж плытка
Кропельку за кропляй гоніць,
Між травы ў званочкі звоніць.

- Пабяжым за ручаём! -
Крыкнуў зайцу Вася. -
Свежае вады пап'ём,
Ану, падымайся!

І адразу ўзяў разгон
Напрасткі хлапчына,
На ўвесь дух імчыцца ён,
А за ім - зайчына.

Толькі што такое? Ай!
Абагнаў сяброў ручай,
Выслізнуў з-пад самых ног,
Знік, прапаў, зашыўся ў мох.

ЦАРСКІЯ СТРАЖНІКІ
Азірнуліся сябры:
Следам крадуцца звяры,
Слугі верныя зубровы,
Ўсе чыны яго аховы
На чале з галоўным чынам,
Што вышэйшы ранг ваўчыны
Нёс у поўным сваім бляску
І крывою шабляй ляскаў.
Дзе трушком, а дзе наўскач,
Выскаліўшы зуб-сякач,
Бег стары кабан надворны.
Знаў сваю ён службу ўзорна:
Япруковым лычам сытым
Увесь лес быў перарыты.

Ззаду, згорбіўшыся ў сук,
Клыпаў адстаўны барсук.
Ад стараннай працы ўночы
Папсаваў сабе ён вочы
І цяпер займаў пасаду
Невысокага разраду.
А лісіца і куніца,
Дзве выведчыцы-сястрыцы,
Высцілаючыся плазам,
Вострым вухам,
Тонкім нюхам,
На ляту лавілі разам
Ўсё, што думаў Вася ўпотай,
І запісвалі ў блакноты.

ТЭЛЕВІЗАР, ЗНОЙДЗЕНЫ Ў ЛЕСЕ
Перасмяглі ў Васі губы,
Хоць бы кропельку вады.
- Ручаёчак, братка любы,
Дзе ж падзеўся ты, куды?

А-у, ручай, а-у, ручай,
Хутчэй з бяды нас выручай!

Сам сабе не верыць Вася.
Чуе, нехта абазваўся.

Натапырыў заяц вушы
І паціху шэпча: - Рушым,
Можа, гэта мне здалося,
Але вунь між тонкіх сосен
Штосьці бліснула, як вока,
Во! Зусім жа недалёка.

Глянуў Вася: - Гэй, за мною,
Гэта ж возера лясное!
І з узгорка пад адхон
Збег на самы бераг ён.

Да вады прыпаў губамі,
Быццам носам шкло дзяўбе.

Раптам у зялёнай раме
Вася ўбачыў сам сябе:
Выгаралы русы чуб,
І вяснушкі ўсе на носе,
І смяшынку паміж губ.

- Вось сустрэцца дзе прыйшлося,
Ад радні за сотні міль! -
Васілю сказаў Васіль
І прыжмурыў хітра вочы,
А пасля як зарагоча,
Як састроіць хлопец фізію...

- Стоп! Дык гэта ж тэлевізія!
Чуеш, Зай?
Сюды бягай!
Бачыш круглы і вялізарны?..
-Хто?
- Прыёмнік тэлевізарны!
Ну, збываецца мой план.
Паглядзі, экран?
- Экран.
- Дык скідай хутчэй каптан!

ВЯСЁЛКІН СТАВІЦЬ АНТЭНУ
Тут без грому і без гулу
Па камлі як шмарганула,
Мільганулася маланка
І панесла навіну
З прыазёрнае палянкі
На высозную сасну.

Сыпануліся іголкі
Васю проста за каўнер.
Дзіву дзівіцца Вясёлкін
І гадае: - Што за звер
Укусіў мяне за спіну?..

Думаў Вася мо хвіліну.
Потым з прысвістам,
З прыпевам
Кінуўся і сам
На дрэва.

ПЕСНЯ ВЕРХАЛАЗА
Я палезу сам
На хвою
І антэну вам
Настрою.

Не баюся
Я ані,
Што звалюся
З вышыні.

Стаўлю строма
Мачту ўраз,
Я вядомы
Верхалаз.

Вася і не здагадаўся,
Хто так шпарка, спрытна, вёртка
Памагаць яму узяўся,
Ну, вядома ж хто - вавёрка.

Добры майстар быў наш Вася,
Меў заўсёды у кішэні
Гайкі, вінцікі ў запасе
І цвікоў, можа, са жменю, -
Ўсё насіў ён у ахвоту,
Нават ладны скрутак дроту.

Толькі быў той дрот кароткі -
Не хапіла для праводкі.
І прыйшлося б хлопцу горка,
Сеў надоўга б ён на мель,
Каб увішная вавёрка
Не здаўмелася: - А хмель?

Хмель віецца па сасне.
Зай,
Падай
Кавалак мне!

Прычаплю да верхавіны,
Падыму да самых зор -
Няхай слухае навіны
Белавежскі цёмны бор.

- Малайцы, - сказаў Васіль, -
Я не справіўся б адзін,
Не хапіла б часу, сіл,
А ўтраіх за пяць хвілін
Мы паставілі, як бач ты,
Тэлевізарную мачту.

- Перадача пачалася! -
Абвясціў Васёлкін Вася. -
Па сцэнарыю Зай-Зая
Пойдзе хроніка лясная.
Ўсе, хто толькі пажадае, -
Кожны сам сябе пазнае.

Хай бацькі ўжо заадно
І дзяцей вядуць ў кіно.
Дазваляецца ўваход
Ўсім, каму шаснаццаць год!

Нечакана бор глухі
Зіхіхікаў: хі-хі-хі.
Зашумеў лясны народ,
Загудзеў на ўсе лады:
- Вася, у шаснаццаць год
Ў нас не дзеці, а дзяды...

Выскачыў з нары янот:
- Мне сягоння роўна год:
Вылезлі нясмела з хаткі
І двайняткі-
Бабраняткі:
- А нам месяцаў па восем...

- Што ж, праходзьце,
Просім, просім!

Запытала Васю ласка,
Выгнуўшы куртаты хвост:
- Гэта для маленькіх казка?
- Для маленькіх,
Нападрост!

ЦІХА! ІДЗЕ ПЕРАДАЧА
Па антэне віўся хмель,
А ля самага камля
Гуў, нібы віяланчэль,
Аксамітным басам чмель,
І ўся слухала зямля
Музыку "Палёт чмяля".

Мільгануўся на экране
Лось, нібы намаляваны:
Даўгашыі і цыбаты,
Паміж вушак - дзве лапаты.

Паварочвалася шустра
Модніцаю перад люстрам
І яшчэ адна красуля -
Эўрапейская казуля.

Раптам хлопец у далоні
Ад здзіўлення аж запляскаў:

З дна, з блакітнага прадоння,
На яго глядзела казка,
Светлы чарадзейны сон.
- Хто ты, цень?
- Я - алень.
- А чаму ў цябе
На лбе
Кактусавыя галіны?

- Гэта летні мой вазон,
Я яго зімою скіну.

На свой здымак паглядзець
Падышоў стары мядзведзь
І нагнуўся асцярожна.

І хоць быў адбітак пробны,
Ён сказаў: - Дальбог, падобны.
Тут мяне пазнае кожны.

Запытаў Васёлкін Мішку:
- Можна ўставіць вас ў кніжку?
- А чаму ж няможна?
Можна!

ВОЎК НЕ ПАЗНАЕ СЯБЕ
Царская прыйшла ахова
І маўчала - хоць бы слова.
Потым старшы чын ваўчыны
Захацеў уласным вокам
Паглядзець, як на карціне
Ён паказан, - ці глыбока.

Толькі глянуў на экран
І ўскіпеў: - Падман! Падман!
Хіба ж злосны я і грубы
І такія ў мяне зубы?
Дзе шнуры, дзе эпалеты,
Храбрасці маёй прыкметы?

Хіба так смяяцца можна?
Ды крывую шаблю з ножнаў
Хоп - і бойка пачалася...
Можа б, і загінуў Вася,
Галава зляцела б з плеч,
Каб не ўласны верны меч.

А раз'юшаная зграя
Калі рынецца на Зая,
І былі б яму канцы...
Раптам царскія ганцы,
Маладыя два мядзведзі,
Закрычалі:
- Едзе! Едзе!
І адразу ж з гушчара
Світа вывела цара.

І пачуўся царскі голас:
- Калі зваліцца хоць волас
З галавы маіх гасцей -
Недалічыце касцей!
Хто парушыў голас чэсці,
Каб са свету Васю звесці?

- Цар! - завыў ад страху воўк,
Хвост падціснуў і замоўк.
Ён баяўся напралом
Лезці ў гутарку з зубром.

Але тут неспадзявана
Падвярнуўся нечакана
Кадр, зусім непажаданы
Для шырокага экрана.
- Кр-р-ра! - як каркнула варона
І зняважыла карону.

Волата хапіў удар,
Вызверыўся люты цар:
- Дзе ахова? Дзе чыны?
І куды глядзяць яны?

Да зубра падскочыў воўк,
Лапу ўзяў пад казырок.
Учарнеў ваўчыны князь,
Адно шпорамі: лясь-лясь.

- Быў цара зубра закон -
Палавіць усіх варон?
Чаго лыпаеш вачыма?
Пазбаўляю цябе чына! -
Крыкнуў цар, і ў гневе ён
З воўка сам сарваў пагон.

Дзік, барсук з такой нагоды
Як далі са світы ходу,
А зласлівая варона
Зноў над галавой цара,
Не шануючы закона,
Калі каркне: - Кра-кра-кра!

Як хапіў Васіль свой ладны
Самапал сямізарадны,
Як прыцэліўся ён: п-пух!
Ад вароны толькі - пух.

ЦАР ЗДАЕ КАРОНУ Ў МУЗЕЙ
Падышоў тады да броду
Буры цар, доўгабароды,
Глянуў у ваду: - Не бачу,
Пэўна, састарэў, няйначай.

Павярнуўся: - Дзе сыны?
Збегаюць няхай яны
Прынясуць мне акуляры,
А то вочы засцяць хмары...

На тым часе да двара
Збегалі сыны зубра,
Ледзь прывалаклі ў футляры
Рагавыя акуляры.

Пачапіў ён іх на рогі
І яшчэ стаў болей строгі,
Глянуў на астатак світы
І сказаў усім сярдзіта:

- Адракаюся ад трону! -
І сарваў з сябе карону,
Размахнуўся і, ей-ей,
Быў гатоў шпурнуць на дно.

- Лепш аддай яе ў музей
І не псуй ты мне кіно! -
Выгукнуў Вясёлкін звонка.
І пайшла круціцца плёнка.

Пачыналася карціна:
"Зай-зайчына -
Малайчына".

НЕЧАКАНАЕ ЗДАРЭННЕ З ЛІСОЮ
Нялёгкая задача -
Такая перадача,
Калі за кожным рухам
Лісіца водзіць вухам
І хоча зайца з'есці
І толькі дзеля чэсці
Слугуе да пары
На лапках пры зубры.

А Зай наш - малайчына,
Артыст, штукар і хлус,
З лясной кінакарціны
Пакручвае ўжо вус.

З крывулінай сухою,
Нібы касец з касою,
Ён, весела сустрэты,
Пачаў свае куплеты.

...........
КУПЛЕТЫ ЗАЯ
Нясу
Касу
На плячы,
Хачу
Лісу
Засячы.

Дрыжы,
Ліска,
Ліжы
Міскі,
Дагрызай
Косці -
Едзе Зай
У госці.

Хавай,
Кажу,
Кіпцюр хіжы,
Скідай,
Скідай
Кажух
Рыжы.

Павярніся,
Ліска,
Пакланіся
Нізка:
Смертухна
Ўжо блізка.
...........

Лісіца не сцярпела,
Ўваччу замільгацела
Ад зайцавай ігры:
- Зубры!
Зірніце самі -
Ён дагары нагамі,
Нагамі дагары
Во! Над сасной
Павіс.
Во! Галавой
Уніз! Падманшчык! Шарлатан! -
І скок на той экран.
І, на сваю бяду,
Кульнулася ў ваду.

Ад ліскі -
Толькі пырскі,
А публіка ад віску,
Ад крыку: - Брава! Брава! -
Аж млела
І стагнала.
Тады, як па сігналу,
На дзве, на тры хвіліны
Сыходзіў Зай з карціны,
І кланяўся налева,
І кланяўся направа.

Сам зубр на той камедыі
Ўтрымаў свой гонар ледзьве.
Варочаўся,
Згінаўся,
Пасля ўсё ж засмяяўся,
І доўга смех зубрыны
Пагойдваў верхавіны.

ЗУБР АДПІСВАЕ ВЯСЁЛКІНУ ЎСЁ СВАЁ ЦАРСТВА
У кампаніі з зубрамі
Даглядзеў Васіль праграму,
Спахапіўся наш Вясёлкін,
Як пачаўся вечар золкі,
Як густы лясны туман
Лёг наплывам на экран,
І стары зубр-адзінец
Гучна прачытаў:
"Канец"
І, расчулены надзіва,
Выцер слёзы:

- Я шчаслівы,
Што з Вясёлкіным спазнаўся,
Што прыйшоў у пушчу Вася.
І здароў будзе няхай
Добры госць наш, храбры Зай.

Першы раз за век свой бачу
Я такую перадачу,
Дзе артысты перад намі
Ходзяць дагары нагамі.
Шчыра захапіўся ўвесь я,
Бо, згадзіцеся вы самі,
Гэта нават між зайцамі -
Вельмі рэдкая прафесія...

Па бяседзе ж і па часе
Цар былы сказаў так Васю:
- Аддаю табе дуброву,
Не палову,
А зуброву
Ўсю вялікую дзяржаву,
Ўсю адпісваю па праву -
Дык валодай ёй на славу.
Буду я з табой дружыць,
Буду сам табе служыць...

Калі ж месяц запацелы
Ледзь прадраўся з гушчара,
Стаў асілак белы-белы,
Ўвесь адліты з серабра,

Ну як брат яго
Якраз,
Што завецца
У нас
МАЗ.

Гэткі ж хіб
і рогі-вілы,
Сам жа -
нечуванай сілы.
Што яму ўжо
сорак тон,
Нават тысяча,
Мільён!
Паслухмяны Васілю,
Ён падыме ўсю зямлю!
І адразу з вёскі ў вёску
Паляцела пагалоска
І ў шчаслівы
добры час
Дакацілася да нас,
Што знаёмаю дарогай
Едзе Вася з перамогай
На сярэбраным зубры
Цераз цёмныя бары,
Цераз поле, луг і гай,
А за ім - вясёлы Зай,
Пад губой стаіўшы смех,
Ледзьве плішчыць поўны мех
Нам усім не для пацехі,
Бо ў мяшку...
Не, не арэхі.
У мяшку вялізны звязак
Новых
Васілёвых
Казак.

Похожие статьи:

Васіль Вітка → Васіль Вітка - ППШ

Васіль Вітка → Васіль Вітка - Казкі і краскі

Васіль Вітка → Васіль Вітка - Вавёрчына гора

Максім Танк → Максім Танк - Казка пра Музыку

# data[].attributes.attachment_link.title
Васіль Вітка - Казка пра цара зубра

# data[].attributes.attachment_link.description
Гэта казка пра цара Белавежскага зубра. Калі хто яго баіцца, Няхай з намі не садзіцца. Самых смелых сярод вас Просім слухаць гэты сказ. АРТЫСТ ЗАЙ Строга па гадзінніку Жыў у ціхім доме, У густым асінніку, Добры наш знаёмы. Ён трымаўся распарадку: Спаць пад'еўшы не любіў; Раніцай рабіў зарадку, На прагулку ўдзень хадзіў.

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Яблыня

# data[].attributes.attachment_link.description
Беларуская палічка

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Тры апельсіны

Слон Адзік працаваў у цырку. Ён ахвотна вазіў на спіне зверанят, і яны выступалі, як сапраўдныя акрабаты. Але найбольш Адзік любіў жангліраваць.

Набліжаўся дзень яго нараджэння, і Адзік атрымаў скрыначку ад знаёмай малпачкі Зозі. У скрыначцы былі віншавальная паштоўка і тры апельсіны. Вялікія, як шарыкі, і залацістыя, як сонца.

Адзіка зноў паклікалі на арэну. Жангліруючы мячыкамі, слон бачыў: хлопчыкі і дзяўчынкі радаваліся, калі мяч узлятаў высока, і засмучаліся, калі падаў долу. Але ён зноў падхопліваў мячык і падкідваў яшчэ вышэй.

Толькі адзін хлопчык у першым радзе за ўвесь час ні разу не ўсміхнуўся. Адзіку стала шкада яго. Пакуль дзеці пляскалі ў далоні, ён збегаў за сцэну і прынёс самы вялікі апельсін.

Слон падышоў да краю арэны і кінуў апельсін няўсмешліваму хлопчыку.

Той, вядома, не чакаў падарунка, крыху здзівіўся, але апельсін злавіў.

- Гэта мне? - ціха спытаў хлопчык.

- Табе! - схіліў голаў у паклоне Адзік.

І хлопчык раптам засмяяўся...

А вечарам прыйшла прыбіральшчыца Вера. На вачах у яе былі слёзы.

- Што здарылася? - спытаў Адзік.

- Няшчасце ў мяне, - прызналася цётка Вера. - Мая дачушка, Волечка, мусіць, захварэла. Капрызіць, нічога не есць.

Слон успомніў, як развесяліў таго адзінага сумнага ў зале хлопчыка, і сказаў:

- Можа, я дапамагу? - І даў апельсін.

На другі дзень цётка Вера дзякавала яму:

- Мая Волечка так узрадавалася падарунку, што забылася пра ўсё - болей не капрызіць і з'ела поўную міску маннай кашы. Дзякуй табе, Адзік!

Прыйшоў дзень нараджэння. Звяры, з якімі слон штодзень выступаў на сцэне, паднеслі яму вялікі букет ружаў.

- А ў мяне толькі адзін апельсін... - разгубіўся было Адзік.

- Вельмі добра! - усміхнуўся мядзведзік Міша. - Яго можна падзяліць на долькі, і ўсім хопіць.

Звяры радасна засмяяліся. Радаваўся і Адзік, што ў яго такія добрыя сябры.

1991
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Тры апельсіны

# data[].attributes.attachment_link.description
Слон Адзік працаваў у цырку. Ён ахвотна вазіў на спіне зверанят, і яны выступалі, як сапраўдныя акрабаты. Але найбольш Адзік любіў жангліраваць. Набліжаўся дзень яго нараджэння, і Адзік атрымаў скрыначку ад знаёмай малпачкі Зозі. У скрыначцы былі віншавальная паштоўка і тры апельсіны. Вялікія, як шарыкі, і залацістыя, як сонца.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Лясное люстэрка

Далёка разнеслі Сарокі навіну:

- Хтосьці згубіў у лесе люстэрка. Люстэрка ў лесе!

Першай прыбегла да лясной крыніцы з люстраной вадою Ліса. Глянула ў ваду і засталася задаволенай:

- Якая я прыгожая! Якое цудоўнае ў мяне футра!

Доўга любавалася сабою.

Толькі адбегла ад крыніцы, як сустрэлася з Мядзведзем. Міхайла Патапавіч быў злосны. Толькі што ён палез да вулля, а Пчолы так пакусалі яго, што Мядзведзю прыйшлося ўцякаць. Нават мёду не пакаштаваў.

Мядзведжая галава балела ад укусаў, адно вока зусім запухла. А Ліса так ласкава сказала яму:

- Як даўно я вас не бачыла! Змяніліся вы за гэты час, Міхайла Патапавіч...

Мядзведзь нядобра зіркнуў на яе, а Ліса, быццам не заўважыла, працягвала:

- Паздаравелі крыху. Прыгажуном сталі. Чулі, Міхайла Патапавіч, у нашым лесе люстэрка з'явілася. Вось бы вам паглядзецца ў яго!.. - і лісліва ўсміхнулася.

Спадабаліся Мядзведзю яе словы.

- А дзе ж тое люстэрка, Ліска? - запытаў ён.

- Тут недалёчка, за дрэвамі...

Міхайла Патапавіч рушыў да крынічкі, а Ліса, пасмейваючыся, пабегла сваёй дарогай.

Як толькі Мядзведзь глянуў у люстраную ваду, зразумеў: пасмяялася хітрая Ліса з яго. Зароў ад злосці, пляснуў лапай па вадзе - толькі кругі пайшлі. Адстаялася вада - ізноў перакошаны Мядзведзеў твар.

Яшчэ больш раззлаваўся Міхайла Патапавіч. Схапіў вялізны камень, што знайшоў непадалёку, і кінуў у крынічку. Потым буралому нацягаў.

Неўзабаве Дзяцел-тэлеграфіст адбіў тэлеграму: "Збірайцеся, лясны народ! Знікла крыніца. Будзем ратаваць яе".

Сабраліся звяры і птушкі. Выцягнулі буралом з вады, а браты Бабры з Выдрай да каменя вяроўку прымацавалі. Толькі ніхто адзін не змог выцягнуць яго з крыніцы: ні Ліса, ні Дзік, ні Лось. Тады Заяц прапанаваў:

- А калі ўсе разам возьмемся?

Узяліся дружна - раз, два, тры! - і выцягнулі камень. І зноў у ваду, быццам у люстэрка, сонца глядзіцца. Дый звяры не абмінаюць крыніцу. Мядзведзя, праўда, ніхто тут больш не бачыў.

1980
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Лясное люстэрка

# data[].attributes.attachment_link.description
Далёка разнеслі Сарокі навіну: - Хтосьці згубіў у лесе люстэрка. Люстэрка ў лесе! Першай прыбегла да лясной крыніцы з люстраной вадою Ліса. Глянула ў ваду і засталася задаволенай: - Якая я прыгожая! Якое цудоўнае ў мяне футра! Доўга любавалася сабою. Толькі адбегла ад крыніцы, як сустрэлася з Мядзведзем. Міхайла Патапавіч быў злосны.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Казкі-загадкі
1. Брат і сястра
Жылі-былі брат і сястра. Брат быў ружовашчокі, а сястра, наадварот, - смуглявая. У брата было толькі адно сонейка, а ў сястры - месяц рагаты і тысячы зорак.

Жылі яны спачатку дружна, а потым пасварыліся. Сястра ўсё пасмейвалася з брата:

- Што ты з адным сонейкам гуляеш? Вось у мяне, бачыш, колькі зорак! З імі гуляць куды цікавей.

Маўчаў брат.

- Я згодна памяняцца з табою. Вазьмі мае зоркі, а мне сонца аддай.

- Не, сястрыца, сонейка для мяне мілей!

Пасварыліся брат з сястрою і перасталі сустракацца. Прыйдзе брат і сонейка з сабою прывядзе, а сястра ўцячэ, схаваецца. Чакае, пакуль брату не захочацца адпачыць.

Заўважыла сястра: як толькі яна прыходзіць, людзі адразу працу кідаюць, спаць кладуцца. Крыўдна ёй стала.

- Чаму ты не працуеш, калі я прыходжу? - спытала яна ў аднаго Чалавека.

- Я добра папрацаваў, пакуль твой брат быў. Зараз адпачыць трэба.

Яшчэ больш крыўдна стала сястры:

- Дык, можа, мне зусім не прыходзіць?

- Не, чаму ж! Хіба змог бы я столькі зрабіць, каб не адпачываў? - адказаў Чалавек і папрасіў: - Вы, калі ласка, заўсёды прыходзьце, толькі паасобку.

Хто з вас, дзеці, здагадаўся, як завуць брата і сястру?
2. Сустрэча ў навагоднюю ноч
Апоўначы, як толькі на гарадской вежы сталі званіць куранты, з дома выйшаў дзяцюк у белым кажушку і пачаў запрагаць дванаццаць коней. Брычка была незвычайная: адно кола - белае, другое - зялёнае, трэцяе - чырвонае, чацвёртае - залацістае, а ў колах 365 спіцаў.

- Куды едзеш? - спыталіся ў дзецюка.

- На сустрэчу з братам, які з'явіцца праз год, - адказаў вазніца.

Брычка мчалася па палях і лугах, штодзень губляючы спіцы. Потым у дарозе згубіўся адзін конь, другі, а потым - і кола. А брычка ўсё ехала і ехала. За гэты час вазніца падрастаў, мяняўся.

Калі ж на наступны Новы год зноў пачалі біць вежавыя куранты, усё раптам знікла: і спіцы, і колы, і коні, а вазніца быў ужо немалады вусаты чалавек.

Да яго выйшаў зусім яшчэ юны дзяцюк, і яны абняліся.

- Што мне рабіць, брат? - запытаў маладзенькі.

- Запрагай коней і едзь на сустрэчу з тым братам, якога яшчэ няма.

- А як яго я пазнаю?

- Ён сам цябе знойдзе, - сказаў старэйшы і знік, быццам праваліўся ў снежны сумёт.

І дзяцюк стаў запрагаць коней...

Якія браты сустракаюцца адзін раз і толькі ў навагоднюю ноч?
3. Лясная госця
Набліжаўся Новы год. У клас, дзе вучыліся дзеці, нехта моцна пастукаў. Хлопчыкі і дзяўчынкі адарваліся ад падручнікаў, глянулі ў акно і ўбачылі лясную госцю.

- Ёй холадна, - жаласліва сказала дзяўчынка з вялікім блакітным бантам.

- Давайце паклічам яе ў клас! - прапанаваў хлопчык.

- Не, - сказала настаўніца, - у класе ёй будзе цесна. Давайце лепей запросім яе ў школьную залу.

Абагрэўшыся ў цяпле, лясная госця засумавала без сяброўкі-бярозы, без рабіны ў чырвоных каралях, якія раслі непадалёку.

- Давайце ўпрыгожым яе! - падказала настаўніца.

Дзеці павесілі цацкі, цукеркі, яблыкі, а наверсе зорку прымацавалі. А госці ўсё роўна не радасна.

- Да мяне прыбягалі заяц, вавёрка, ліса, а зараз нікога няма...

- Будуць табе і звяркі, - паабяцалі дзеці.

Яны зрабілі маскі зайца, вавёркі, лісіцы, мядзведзя. А калі на свята прыйшлі Дзед Мароз і Снягурка, калі ўсе сталі вадзіць карагод, зусім развесялілася лясная госця, і вырашыла яна кожны раз прыходзіць да дзяцей пад Новы год.

Хто хутчэй адкажа: як завуць лясную госцю?
4. Самы кароткі месяц
Сабраў бацька Год сыноў Месяцаў і сказаў:

- Стары я ўжо стаў. Цяжка мне аднаму кіраваць на зямлі. Хацеў бы, каб вы мне дапамаглі ў гэтым. А таму пытаюся: хто чым будзе займацца, як прыйдзецца гаспадарыць на зямлі?

Адзін вырашыў снег растапіць, сок у ствалах дрэў пусціць, другі - кветкі рассыпаць па лугах, трэці - збажыну расціць, чацвёрты - дапамагчы сабраць ураджай, пяты - зямлю снегам пакрыць, каб мароз карэньчыкі раслін не вынішчыў...

Слухаў бацька Год сыноў сваіх, радасна ўсміхаўся ў сівую бараду і назначаў, каму колькі гаспадарыць на зямлі: таму - трыццаць дзён, таму - трыццаць адзін.

А як дайшла чарга да аднаго з малодшых сыноў, дык той раптам заявіў:

- Як прыйду я на зямлю, буду ўсё жывое марозіць, знішчаць. Ух, як я люблю гэта рабіць!

Не спадабаліся яго словы бацьку.

- Табе, сыне, толькі дваццаць восем дзён адвяду.

Заплакаў ад крыўды сын:

- А чаму мне найменш? Хачу столькі ж, як і братам маім.

- Ты - злосны! Значыць, быць табе самым кароткім месяцам. Ну, ладна, - палагаднеў нарэшце бацька Год, - на чацвёрты раз як прыйдзеш на зямлю, гаспадарыць будзеш на адзін дзень больш.

Якое імя ў гэтага сына? Здагадаліся ўжо?
5. Чыя моркаўка?
Быў сакавік. Раніцай Вавёрка высунулася з дупла і ўбачыла: на суседняй бярозе нехта павесіў моркаўку. Толькі чамусьці белую. "Гэта Заяц, мусіць, павесіў, - вырашыла Вавёрка. - Ён вельмі моркву любіць".

А тут і Заяц некуды спяшаецца.

- Слухай, шарачок, ці не твая моркаўка на бярозе вісіць?

- Моркаўка?! - здзівіўся Заяц. - Не, не мая. Я гэтак высока залезці не магу.

- І то праўда. Хто ж яе павесіў? - задумалася Вавёрка.

- Можа, Дзяцел? Учора чула, як стукаў па бярозе.

Пайшлі Вавёрка і Заяц да Дзятла.

- Дзядзечка, гэта ты ўчора на бярозе, што ля маёй хаты, моркаўку павесіў? - спыталася Вавёрка.

- Моркаўку? Ды не, ніякай моркаўкі я не вешаў. Учора я там толькі крыху бярозавіку папіў, - адказаў Дзяцел.

- Чыя ж моркаўка? - задумаліся ўсе.

- А можа, яна нічыя, - выказала здагадку Вавёрка.

- Як гэта нічыя? Такога не бывае, - не згадзіўся Заяц. - Яе абавязкова нехта павесіў.

- Можа, нехта павесіў - і забыўся? - сказаў Дзяцел. - Дык ты, шарачок, вазьмі яе сабе на абед...

І вось яны зноў ля той бярозы.

- А моркаўка дзе? - запытаў Дзяцел.

- Вунь там, ля самай вяршаліны, вісела. Праўда, Зайка?

- Праўда.

- Значыць, яе забраў той, хто павесіў, - вырашыў Дзяцел.

- Значыць, забраў, - згадзіўся і Заяц.

- А шкада, - сказала Вавёрка. - Які смачны абед быў бы ў цябе, шарачок!

- Нічога, - адказаў той. - Вясной ежы больш, чым зімою.

Ну, хто першы адгадае, што за моркаўка такая? І ці згадзілася б яна на абед Зайцу?
6. Хто падказваў у класе?
У чаратах размясцілася качыная школа. Вывучалі складанне лікаў.

Строгая настаўніца Качка Кіраўна задала пытанне:

- Колькі атрымаецца, калі да "кра" прыбавім яшчэ "кра"?

Не паспелі качаняты ўзняць крыльцы, як нехта падказаў:

- Кра-кра!

- Правільна, - пахваліла настаўніца. - Хто гэта сказаў?

Качаняты маўчалі.

Настаўніца зноў задала пытанне:

- Колькі будзе, калі "кра", "кра" і яшчэ "кра"?

Рыжанькі Качар узняў крыло.

Толькі Качка Кіраўна дазволіла яму адказваць, як нехта звонка зноў прагаварыў:

- Кра-кра-кра!

- Качка Кіраўна, я ведаю, чэснае слова, - заспяшаўся Рыжанькі Качар. - Дык чаго яна падказвае.

І ён скубануў суседачку Шэрую Шыйку за бок. Суседка не захацела цярпець гэтага. Пачалася бойка.

- Навошта падказвала?! А настаўніца падумала, што я не ведаў!

- Не падказвала я, не падказвала! - апраўдвалася Шэрая Шыйка.

- Хопіць біцца! - Качка Кіраўна падбегла да іх парты.

Калі Рыжанькі Качар і Шэрая Шыйка спынілі бойку, настаўніца спытала ў качанят:

- Дык хто падказваў у класе?

Задумаліся качаняты. Дапаможам ім, сябры!
7. Паспрабуй перакрычаць
Хораша ў лесе! Высокія яліны акружылі палянку з усіх бакоў. На прыгрэтым сонцам пагорку хлопчык знайшоў сямейку лісічак і стаў зразаць грыбкі.

Калі Максімка ўзняў вочы, дзядулі побач не было. Хлопчык кінуўся ў адзін бок, у другі - дзед як скрозь зямлю праваліўся. Максімку раптам стала страшнавата. Ён дрыжачым голасам паклікаў:

- Дзеду!

І ў той жа момант нехта непадалёку азваўся:

- Ду-ду! Ду-ду!

- Ау! - грамчэй крыкнуў хлопчык.

Хтосьці невядомы, быццам гуляючы ў дражнілку, некалькі разоў паўтарыў "ау".

Максімка склаў рупарам далоні і закрычаў:

- Дзеду, ау!

Выразна пачулася:

- Ду-ду, ау!

Ад таго, што ён адзін і што нехта хоча з ім гуляць, хлопчыку зрабілася весела.

- Яшчэ пабачым, хто каго перакрычыць! - сказаў ён.

Не паспелі скончыць гульню, як з-за дрэва выйшаў дзядуля з поўным кошыкам грыбоў.

- Я - тут. Чаго крычыш? Што, страшна?!

- Не, гэта мы гулялі, хто каго перакрычыць.

- А-а! - зразумеў унука дзядуля.

А вы, дзеці, здагадаліся, з кім гуляў Максімка?
8. Зорачкі-зоркі
Вавёрка Вера раніцай выскачыла з дупла, зрабіла фіззарадку і раптам убачыла: на зямлі пад сасною хтосьці за ноч рассыпаў зоркі. Залаціста-жоўтыя, прыгожыя. Вавёрка спусцілася ніжэй, але сысці на зямлю пабаялася: можа, яны гарачыя?

У гэтую хвіліну пад дрэвам прабягала Ліса.

- Лісіца-сястрыца, - ласкава звярнулася да яе вавёрка. - Што гэта за зорачкі-зоркі ўнізе?

Ліса на момант прыпынілася і адказала весела:

- Ніякія гэта не зорачкі, а грыбы з маім імем.

- Грыбы? - здзівілася вавёрка Вера. - А чаму яны залаціста-жоўтыя?

- Такія ж, як я, - засмяялася Ліса і пабегла далей.

А вавёрка Вера яшчэ доўга не магла паверыць, што гэта не зорачкі, аж пакуль не прыйшоў сюды Чалавек, які пачаў зразаць і класці іх у кошык.

Якія зоркі ўбачыла вавёрка Вера?
9. Грыбы ў горадзе
Раніцай дзядуля будзіў унука:

- Уставай, Максімка, грыбны дождж прайшоў, грыбоў насеяў!

Грыбоў і сапраўды ў лесе было шмат. Неўзабаве Максімка з дзедам набралі поўны кошык падасінавікаў, абабак, лісічак. Знайшлі нават сем баравікоў.

- Дзядуля, а што, у горадзе іншы дождж ідзе? - запытаў унук, калі вярталіся дамоў.

- Як гэта іншы? - не зразумеў дзядуля.

- Калі дождж на лес пайшоў, дык грыбоў насеяў. А калі на горад?.. - дапытваўся Максімка.

- У горадзе таксама грыбы бываюць, - усміхнуўся дзядуля. - Рознакаляровыя: чырвоныя, зялёныя, сінія, блакітныя... Яны з'яўляюцца на тратуарах, як толькі пачнецца дождж.

Задумаўся ўнук, пра якія грыбы гаворыць дзядуля.

- Вялікія, яны хаваюць людзей ад дажджу, - падказваў дзядуля. - Гэтых грыбоў ніхто нажом не зразае, у кошык не кладзе. Пройдзе дождж - адразу самі знікнуць.

- А, ведаю, пра якія грыбы ты гаворыш! - хітравата прыжмурыўся Максімка.

І вы ўжо здагадаліся, дзеці?..
10. Хмарчын ручнік
Мядзведзіка Патапку толькі што памылі, выцерлі чыстым ручніком. Маці пачала прыбіраць у хаце, а ён прымасціўся ля акна.

Нечакана выплыла хмарка. Паліў цёплы летні дожджык.

Патапка бачыў, як дожджык мые дрэвы і кусты за акном.

Хмарка паплыла далей. Зноў выглянула сонца. І Патапка заўважыў на небе... каляровы ручнік.

- Мама! - крыкнуў ён. - Глянь: хмарка ручнік пакінула!

- Дзе ён?

- Вунь, на небе, - паказаў лапай Патапка і дадаў: - Я ведаю навошта. Каб дрэвы, памыўшыся, маглі выцерціся.

Тут сонейка схавалася, і ручнік - прапаў.

- А дзе ручнік? - захныкаў Патапка.

- Чаго ты плачаш, дурненькі? - пачала суцяшаць маці. - Сам жа казаў, што хмарка пакінула ручнік, каб дрэвы маглі выцерціся пасля дажджу. Дрэвы выцерліся, і хмарка забрала свой ручнік.

А вы, сябры, ведаеце, які ручнік на небе ўбачыў Патапка?
11. Каваль
Пасля абеду з захаду прыплыла вялікая чорная Хмара, пайшоў спорны дождж. Ніхто не бачыў, калі Каваль падставіў высозную драбіну і хуценька ўзабраўся наверх. Але неўзабаве ён пачаў старанна працаваць: застукаў, загрукаў, і з накавальні паляцелі залатыя іскры.

Хмара разраслася і закрыла Сонца. А Каваль працаваў і працаваў. Часам грукаў так моцна, што, здавалася, уздрыгвала зямля, а іскры віліся доўгімі змейкамі.

Нарэшце, ці Каваль стаміўся, ці работу сваю ўжо заканчваў, але стукаў ён усё радзей і радзей. А затым і зусім паклаў молат.

Хмара паплыла далей, і зноў выглянула Сонца. Яно папрасіла Каваля:

- Пакажы, што выкаваў ты!

І Каваль выставіў на паўнеба сяміколерны зіхуткі мост.

- Маладзец! - усміхнулася Сонца.

Як завуць Каваля і што за дзіва-мост ён выкаваў?
12. Жучок з ліхтарыкам
Аж пакуль не сцямнела, Заяц з Зайчыхаю палолі градкі з капустаю. А ісці было не так блізка. Кожнага куста, кожнага дрэва баялася Зайчыха:

- Ой, воўк!

- Ну і баязліўка! - смяяўся Заяц.

Раптам Зайчыха спынілася:

- Глядзі, Зай: наперадзе агеньчык!

- Не бойся, - супакоіў яе Заяц. - Гэта добры агеньчык. Залаты.

Нечакана на сцяжынку выскачыў Жучок з ліхтарыкам.

- Я буду праводзіць вас. Каб светла было ісці, - сказаў ён.

- Калі ласка, - узрадавалася Зайчыха.

Калі прыйшлі дамоў, Заяц з Зайчыхаю пакланіліся Жучку:

- Дзякуй табе! Дзякуй, што сцежку асвятляў і мы з дарогі не збіліся.

Які Жучок дапамог Зайцу і Зайчысе?

АДКАЗЫ НА КАЗКІ-ЗАГАДКІ: 1. Дзень і ноч. 2. Стары і Новы год. 3. Навагодняя елка. 4. Люты. 5. Лядзяш. 6-7. Рэха. 8. Грыбы лісічкі. 9. Парасоны. 10. Вясёлка. 11. Гром і вясёлка. 12. Светлячок.

1970-1995
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Казкі-загадкі

# data[].attributes.attachment_link.description
1. Брат і сястра Жылі-былі брат і сястра. Брат быў ружовашчокі, а сястра, наадварот, - смуглявая. У брата было толькі адно сонейка, а ў сястры - месяц рагаты і тысячы зорак. Жылі яны спачатку дружна, а потым пасварыліся. Сястра ўсё пасмейвалася з брата: - Што ты з адным сонейкам гуляеш?

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Зайцава помста

# data[].attributes.attachment_link.description
Беларуская палічка

# data[].attributes.attachment_link.title
Расціслаў Бензярук. Вецер і Чалавек

# data[].attributes.attachment_link.description
Беларуская палічка

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Чортаў скарб

У нейкім прыгожым краі, трошкі бліжэй Сонца і трошкі далей ад Месяца, у краі, багатым залатымі нівамі, празрыстымі рэкамі, сінімі азёрамі ды цёмнымі пушчамі... Словам, у тым краі, дзе мы з табою жывём, стаяла, а можа, і цяпер стаіць, адна хата.

А жыў у гэтай хаце селянін па імені Янка. Здаровы, як зубр, добры і не дужа мудры. Было ў яго пяцьдзесят сыноў, сорак валоў і кошка. Ну, можа, не пяцьдзесят сыноў, а тры, не сорак валоў, а два. Але кошка была, гэта ўжо можаце мне паверыць. Пярэстая. З чатырма лапамі. З адным хвастом.

Араў Янка зямлю, пасвіў каровы і хмары. І жыў бы зусім добра, каб не звалілася на яго бяда.

Было гэта даўно. Так даўно, што на Беларусі тады яшчэ вадзіліся чэрці. І ў кожнага з тых чарцей было сваё месца працы.

Адзін жыў у вадзе, пасвіў шчупакоў, лінёў ды акунёў. Быў зялёны і калматы, вельмі падобны на купу твані. Звалі яго Вадзянік.

Другі жыў у лесе, пасвіў аленяў і быў падобны на аброслы мохам пень. Калі сустрэнеш, то і не адрозніш. Звалі яго Лесавік.

Але быў і трэці, што жыў па хатах і пасвіў цвыркуноў. Гэта быў самы шкодны. Рожкі ў яго былі, як у козкі, зубкі, як часначок, хвосцік, як памялцо.

І аблюбаваў гэты чорт Янкаву хату. І не тое каб са злосці шкодзіў, а проста быў свавольнік. Толькі ад тых свавольстваў Янку аж плакаць хацелася. Дзіва што! Ты ж таксама не ад злосці сваволіш? Ну вось, а бацькі часам плачуць. Кепска!

Не стала ў хаце ад чорта спакою. Пазаплятае коням грывы так, што пасля не расчэшаш, а думаюць на сыноў. Вяршкі з малака зліжа, а думаюць на бедную кошку. Часам узімку так завые ў коміне, што ў людзей мароз па скуры, і страшна на двор выходзіць. Ці забярэцца ў комін, з'едзе па ім і насыпле ў капусту сажы.

А то раніцай вынуць з печы пірог і здзівяцца: на пірагу невялічкі адбітак. Гэта чорт на гарачае цеста адпачываць садзіўся. Грэўся з марозу.

Зусім не стала жыцця. Янка ішоў начаваць, нават у холад, на сена ў адрыну. Ледзь бедных дзяцей не памарозіў. І вырашыў урэшце, праз гэтыя чортавы выбрыкі, забіць хату дошкамі і падавацца з дзецьмі, коньмі, валамі і кошкай некуды за свет. Кінуўшы сваю радзіму, цёмныя пушчы, светлыя рэкі ды чыстыя воды. І стала б на Беларусі меней яшчэ адной сялянскай хатай, каб не пачуліся аднойчы вечарам на дарозе цяжкія крокі.

Тупу-тупу-тупу,

Нясе Мішка ступу.

У ступе ўперамешку

Цукар і арэшкі,

Разынкі й цукеркі

У залатой паперцы.

Па шляхах, палетках

Нясе Мішка дзеткам

Салодкую ступу.

Тупу-тупу-тупу...

Ішоў павадыр з мядзведзем. Хадзілі яны ад сяла да сяла.

Павадыр песні спяваў і граў на цымбалах. А мядзведзь паказваў, як бабы ваду носяць ды як дзеці гарох крадуць. І гэтым яны з мядзведзем карміліся.

- Здароў, Янка. Ці не пусціш нас з Мішкам пераначаваць? - спытаў павадыр.

- Мне што! Начуйце, - адказаў Янка. - Толькі ж я сам на сене сплю.

- А што такое?

- Ды чорт у мяне ў хаце завёўся. Так сваволіць, што ратунку няма. Верыш, на пірагах адпачывае. У коміне вые. І часам у цёмныя ночы нешта ў падпеччы, як жар, гарыць. Страшна.

- Гэ-э, - сказаў павадыр. - Не ўсе ж такія неразумныя, як твайго бацькі дзеці. Каб гэта павадыр, ды яшчэ з мядзведзем, нейкага там чорта спалохаўся? Не бывала яшчэ такога на свеце.

- То ідзі. Капусты пад'еш. Там яшчэ гаршчок з паранай рэпай ёсць, дык калі нічога за ноч не здарыцца, то раніцай падсілкуешся. А я на сена. Як сцямнее, я ў хату ісці баюся.

Ну вось, пасёрбаў павадыр капусты, пакарміў Мішку ды заваліўся дрыхнуць на лаве. А мядзведзь прымасціўся ля печы і таксама засоп на ўсе насавыя загорткі.

Гэта было так даўно, што тады яшчэ на Беларусі нават бульбы не вадзілася. Сказаць каму - не павераць. Замест бульбы парылі рэпу ці бручку. І вось спіць павадыр і сніць, як ён заўтра смачна будзе рэпай снедаць.

Толькі глухая ноч запала - чорт тут як тут. Скаціўся комінам, узняўшы цэлую хмару сажы, і пачаў у печы, злодзей такі, шнарыць і мацаць. Як кажуць, ты за парог, а ён за пірог. Узняў накрыўку. Павеяла сытым духам.

"Ага, рэпа. Вось гэта якраз тое, што мне трэба. Я люблю рэпу".

Але ж у печы цёмна, як... у печы. То чорт адсунуў засланку, вывалак гаршчок на прыпечак, сеў, звесіўшы ногі, і пачаў ласавацца салодкай паранай рэпай, а лушпайкі ўніз кідаць.

"Нічога, гаспадыня заўтра падмяце. Трэба ж, каб і ёй работа была".

Упала адна лушпіна мядзведзю на нос, і той прачнуўся. Злізнуў з носа - салодка. І пачаў Мішка ў цемры нюхаць, знаходзіць лушпінне ды чмякаць.

Чорт пачуў, што нехта ўнізе чмякае ды ліжа. А ён жа ведаў, што ў хаце нікога, акрамя кошкі, няма. І вось нейкая там кошка чмякае ды сапе і не дае яму, чорту, чужой рэпы спакойна пад'есці.

Развярнуўся ён ды і піхнуў кошку нагой.

- Апсік! Апсік, гадасць такая!

Ну вось. А мядзведзь гэта табе не кошка. І я табе даваць мядзведзю выспятка ніколі не раю.

Пакрыўдзіўся Мішка. Згроб чорта ў ахапак, сцягнуў з прыпечка і давай яго мяць, давай яго прасаваць, давай яго лапамі валтузіць ды калашмаціць, давай абходжваць, лупцаваць, малаціць ды дубасіць, давай яго за рогі круціць як сідараву казу ды дзерці смяротным боем.

Ледзь вырваўся чорт з мядзведжых абдымкаў Узляцеў на прыпечак. Сяк-так выкараскаўся праз комін. Скаціўся са страхі ды і чкурнуў далей ад хаты. У пушчу, як ашалелы.

А мядзведзь, задаўшы чорту чосу, зноў заснуў як пшаніцу прадаўшы.

Раніцаю ўсе ўсталі і падумалі, што гэта мядзведзь рэпу еў. Здзівіліся, што не пабаяўся лезці ў гарачую печ, і ўзрадаваліся, што з'еў зусім мала. Што ж, мядзведзь не першы і не апошні ў свеце адказваў за чужыя грахі.

Пасля ўсе даелі тое, што заставалася ў гаршку. Мядзведзь нават яшчэ паскакаў дзецям. І пайшлі яны з павадыром зноў ад мястэчка да мястэчка, ад сяла да сяла. Пад сонцам і дажджом.

Тупу-тупу-тупу,

Нясе Мішка ступу...

Але з таго часу чортава гарэзаванне як нажом адрэзала. Коні здаровыя, сажы ў капусце няма, на пірагах ніхто не адпачывае. У коміне, праўда, нехта часам вые, і з падпечку часта нешта свеціць, але гэта ўжо цярпець можна. Раздумаў Янка кідаць сваю хату.

Толькі на гэтым гісторыя не скончылася, не думайце. Неяк пад восень араў Янка свой клін пад азіміну. Мокра, касы дождж, нізкія чорныя хмары. Аж бачыць, з-пад хмар, з самага акаёму нехта ідзе да яго па раллі. Прыгледзеўся - ага, стары знаёмы, чорт.

Ідзе ўвесь мокры, як цуцык пад залевай. На кожным капытцы па пуду гліны наліпла. Пад носам ад прастуды вісіць вялізная кропля. А насоўкі ж ён не мае. Як ты часам, калі дома забудзеш. А капытом не дужа высмаркаешся. Ідзе такі няшчасны, такі жаласны і ўбогі, што нават Янка яго пашкадаваў

- Ты куды гэта?

- А так, - сказаў чорт. - У свет.

Памаўчалі. Пасля чорт пытае:

- А скажы ты мне, ці ўсё яшчэ ў цябе тая кошка?

Янка быў чалавек не дужа мудры ды і не ведаў, пра якую кошку размова.

- Анягож, - кажа. - Ясна, што ў мяне. Ды яшчэ і шасцёра кацянят прынесла.

- І ўсе ў матку?

- Ага. Усе пярэстыя, з чатырма лапамі, з адным хвастом.

- З лапамі, з лапамі, - сказаў чорт. - Даліся мне тыя лапы. Дальбог, аж шасцёра!

- Ну, то я, мабыць, ніколі да цябе не прыйду, - уздыхнуў чорт. - А трэба было б. Дужа трэба.

- Гэта чаму?

- Ат! Закапаў я ў цябе ў падпеччы казан з золатам. Скарб. І трэба было выкапаць, але як я тваю кошку ўспомню - бр-р-р! - ну яго. Хай прападае.

- Ты, як зусім змерзнеш, прыходзь. Глядзіш, рэпу зварыш, дзяцей пакалышаш.

- Н-не. Кошкі баюся. А рэпы я цяпер да самай смерці ў вочы бачыць не магу.

Ды і пайшоў сабе полем, пад дождж, ледзь цягнучы пудовыя ногі. Такі гаротны небарака.

А Янка даараў клін і пайшоў дахаты. І толькі там успомніў, што нештачка ў падпечку свяціла і чорт пра нейкі скарб казаў

Пачалі капаць у падпеччы - і на табе! - выкапалі вялізны закураны казан з золатам і чырвонцамі. Нібы жар, разлілося святло па хаце. Так ужо свяціла, так паліла, так пякло, што ўсе аж распранацца пачалі.

Чорт пасля таго ў моцныя маразы ўсё ж прыходзіў. Толькі прасіў кошку ў каморку выкідаць. Капусту Янка варыў і дзяцей калыхаў. З таго часу і пайшла прыказка, што "шчасліваму і чорт дзяцей калыша".

А на той чортаў скарб паставіў Янка сабе і ўсяму наваколлю новыя хаты, свірны, адрыны, новыя стайні. Сады пасадзіў, млын паставіў.

Ва ўсіх сялян па сорак сыноў ды дачок, па сорак коней ды валоў. І ўсе хаты як звон... І ў кожнай хаце на акне, на сонейку кошык. А ў кожным кошыку кошка. І ў кожнай кошкі па шасцёра кацянят. Во шчасце дык шчасце!

І таму, калі ты жывеш шчасна і радасна, ніколі не дражні мядзведзя ў звярынцы і не кідай у кошку не тое што каменем, а нават мяккай грудкай зямлі. Бо гэта ж яны зрабілі калісьці так, што табе добра. Ды і наогул ні ў кога нічым не кідай і нікога не дражні.

Тады ўсім будзе хораша на гэтай прыгожай зямлі, што ляжыць крышку бліжэй Сонца і крышку далей ад Месяца. Людзі будуць працаваць, кошкі будуць вуркатаць, а мядзведзі насіць табе і ўсім іншым дзецям салодкія ступы...

20.12.1973
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае
Крыніца: невядомая

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Уладзімір Караткевіч. Чортаў скарб

# data[].attributes.attachment_link.description
У нейкім прыгожым краі, трошкі бліжэй Сонца і трошкі далей ад Месяца, у краі, багатым залатымі нівамі, празрыстымі рэкамі, сінімі азёрамі ды цёмнымі пушчамі... Словам, у тым краі, дзе мы з табою жывём, стаяла, а можа, і цяпер стаіць, адна хата. А жыў у гэтай хаце селянін па імені Янка.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Мужык і дзіва аднавокае

П'яны мужык дыбаў з радзін у сястры. Ідзе, хістаецца, дарога ў яго вачах знікае, яліны ўпрысядкі скачуць. А яму гора мала: спявае песні. Толькі чуе раптам:

- Пачакай жа, мужык!

Аглядзеўся - што за трасца з хваробай. Анікога. Ледзь пайшоў далей - зноў:

- Ды пачакай жа ты!

Глянуў - і бачыць: сядзіць на двух ялінах дзіва аднавокае, гайдаецца на верхавінах, як на сенніку. Скокнула дзіва на зямлю і пачало перад мужыком расці. У таго й хмель знік:

- А што, мужык, калі б мне дзеля развагі з'есці цябе?

Мужык трохі падумаў і кажа.

- Развага, вядома, добра, толькі давай я лепш табе раней нешта пакажу.

- Ану, - кажа дзіва.

Мужык выцягнуў крэсіва, выбіў на "грыб" цяпло, сціснуў яго зубамі, агнём унутр і пачаў дзьмухаць. За зубамі ў яго трут цепліцца, зубы сталі ружовымі наскрозь, і з роту дым заклубіўся.

- Бач ты, - кажа дзіва аднавокае, - відаць, што ты чалавек разумны. Толькі ўсё адно я цябе з'ем.

Мужык засумаваў жыватом, але няма чаго рабіць - сарвалася справа.

- А дзе ты мяне есці думаеш? - пытае. - Я б лепей ля хаты жадаў быць з'едзеным. Тут недалёка, вярсты чатыры.

- Пайшлі, - кажа дзіва, - усё адно ўвесь азадак мохам аброс.

- Так ісці нецікава, - кажа мужык, - давай лепей адзін на другім па чарзе будзем ехаць. Ты сядай мне на шыю і датуль будзеш ехаць, пакуль усіх спеваў, якія ведаеш, не прапяеш, а потым я табе на шыю сяду, і ты мне будзеш везці, пакуль я ўсіх сваіх не прапяю.

- Добра, - кажа дзіва, - я першы палезу.

І з гэтым - скок яму на горб, сам цёплы, гарачы нават, як кот на прыпечку, мяккі. Вось мярзота!

Пачало дзіва аднавокае спяваць, але ж калі патрэбна нешта прыпомніць - яно не прыйдзе ў галаву. Так і тут, не йдуць песні на язык. Няма чаго рабіць, злез, не праехаўшы нават вярсты. А мужык, як толькі ўскочыў дзіву на горб, так і запеў усім вядомую песню "У папа быў сабака".

Ехалі, ехалі, дзіва хвалявацца пачало, што гэта, кажа, за песня гэткая бясконцая.

- Ого, - адпавядае мужык, - калі б ты ў маё становішча патрапіла - і не тое б заспяваў.

Агеньчыкі вёскі заміргалі. Як жа ж гэта ад дзівы аднавокага пазбыцца, - думае мужык.

- Хопіць, прыехалі, - кажа дзіва, - абдурыў ты мяне, мужык.

- Гм, - кажа той, - а ты, дзіва, чараваць можаш?

- Эге.

- Ну дык давай мы з табой вып'ем.

Дзіва, слова не кажучы, села на мужыковую шапку, а калі ўстала - там бутэлька гарэлкі ляжала і розная страва. Выпілі ўдвох, мужык і кажа:

- Залезці туды зможаш?

Дзіва падскочыла - і туды "шчупачком".

А мужык коркам бутэльку запхнуў і кажа: "Ведай, як з сялянствам размаўляць, падла".

І пайшоў да вёскі, а дзіва ў бутэльцы варухаецца, каравыя лапкі выпускае, як хрушч з сернічковай скрынкі. Мужык у вёску ўвайшоў, а ўсё прыадчыніць корак і запіхне назад лапку. А дзіва лямантуе:

- Я ўсё адно адсюль па кавалачках выдрапаюся.

І пачало сыпацца стуль кавалачкамі. Мужьік давай гэтыя кавалкі лавіць і зноў на месца піхаць. А сам мармыча:

- Вось дзіва! Вось дзіва дык дзіва. Вачыма не бачыў, вушыма не чуў. А ў вёсцы рух, прыбегла нейкая баба да суседкі і крычыць ёй:

- Хрысцінка, твой мужык па вуліцы йдзе п'яны-расп'яны і на чарцей палюе.

Выглянула тая, і сапраўды бачыць такое: стаіць яе муж на вулцы, разгойдваецца, твар п'яны, вочы без усякага сэнсу.

Трымае ў руцэ пустую бутэльку, а другою нешта ў паветры ловіць і запіхвае ў рыльца, асцярожна прыадчыняючы корак. А сам мармыча:

- Вось дзіва дык дзіва. Вачыма не бачыў, вушыма не чуў.

1952?
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае
Крыніца: невядомая

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Уладзімір Караткевіч. Мужык і дзіва аднавокае

# data[].attributes.attachment_link.description
П'яны мужык дыбаў з радзін у сястры. Ідзе, хістаецца, дарога ў яго вачах знікае, яліны ўпрысядкі скачуць. А яму гора мала: спявае песні. Толькі чуе раптам: - Пачакай жа, мужык! Аглядзеўся - што за трасца з хваробай. Анікога. Ледзь пайшоў далей - зноў: - Ды пачакай жа ты!

# data[].attributes.headline
Матэматычныя казкі-падказкі

# data[].attributes.subject
Матэматычныя казкі-падказкі

# data[].attributes.headline
Элементы математики в авторских сказках

# data[].attributes.subject
Элементы математики в авторских сказках

# data[].attributes.headline
Математические

# data[].attributes.subject
Математические

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Матэматыка - навука не толькі дакладная, але і даволі складаная. Не ўсім яна даецца лёгка, а далучыць дзіцяці да ўседлівасці і любові да лікаў яшчэ складаней. У апошні час у педагогаў карыстаецца папулярнасцю такі метад, як матэматычныя казкі. Вынікі пробнага выкарыстання іх у практыцы ўразілі, і таму казкі сталі эфектыўным спосабам далучэння дзяцей да навукі. Усё часцей да іх звяртаюцца ў школах.

Апавяданні пра колькасці для самых маленькіх

Зараз, перш чым дзіця пойдзе ў першы клас, ён ужо павінен умець пісаць, чытаць і здзяйсняць самыя простыя матэматычныя дзеянні. Бацькам пойдуць на карысць матэматычныя казкі для дашкольнікаў, паколькі з імі малыя спазнаюць дзіўны свет лічбаў у гульнявой форме.

Такія апавяданні - гэта простыя гісторыі пра дабро і зло, дзе галоўнымі героямі выступаюць колькасці. У іх свая краіна і сваё царства, ёсць каралі, настаўнікі і вучні, а яшчэ ў гэтых радках абавязкова прысутнічае мараль, улавіць якую і трэба маленькаму слухачу.

Казка пра гордую Лічбу Адзін

Аднойчы Лічба Адзін ішла па вуліцы і ўбачыла на небе ракету.

- Прывітанне, хуткая і шустрая ракета! Мяне клічуць Лічба Адзін. Я вельмі адзінокая і ганарлівая, як ты. Я люблю хадзіць адна і нічога не баюся. Я лічу, што адзінота - гэта самае важнае якасць, і той, хто адзін, той заўсёды мае рацыю.

На гэта ракета адказала:

- Чаму я адна? Зусім наадварот. Я вязу ў неба касманаўтаў, яны сядзяць у мяне ўнутры, а вакол нас - зоркі і планеты.

Сказаўшы гэта, ракета паляцела, а наша гераіня пайшла далей і ўбачыла Лічбу Два. Яна адразу павітала гордую і самотную сяброўку:

- Прывітанне, Адзін, пайшлі гуляць са мной.

- Не хачу, мне падабаецца быць адной. Той, хто адзін, той лічыцца самым важным, - мовіла Адзінка.

- Чаму ты думаеш, што той, хто адзін, той самы важны? - спытала Двойка.

- У чалавека адна галава, і яна самая важная, значыць, адзін - гэта лепш, чым два.

- Хоць у чалавека і адна галава, але рукі дзве і ногі дзве. Нават на галаве па пары вачэй і вушэй. А гэта самыя важныя органы.

Тады Адзінка зразумела, што аднаму быць вельмі складана, і пайшла гуляць з Лічбай Два.

Пацешныя матэматычныя колькасці. Казка пра Тры і Два

У адным школьным дзяржаве, дзе ўсё дзеткі любілі вучыцца, жыла-была Лічба Пяць. І ўсе астатнія ёй зайздросцілі, асабліва Тры і Два. І аднойчы вырашылі дзве сяброўкі выгнаць Пяцёрку з дзяржавы, каб вучні палюбілі іх, а не запаветную адзнаку. Думалі-думалі, як гэта зрабіць, але па законах школьнага дзяржавы прагнаць лічбу ніхто не мае права, яна можа сысці толькі па ўласным жаданні.

Вырашылі Тры і Два зрабіць хітры ход. Яны паспрачаліся з Лічбай Пяць. Калі яна не выйграе, яна павінна сысці. Прадметам спрэчкі выступаў адказ хлопчыка-двоечніка на ўроку матэматыкі. Калі ён атрымае отменку "пяць", то адважная лічба выйграе, а калі няма, то пераможцамі будуць лічыцца Тры і Два.

Лічба Пяць сумленна рыхтавалася да ўрока. Зноў увесь вечар займалася з хлопчыкам, вучыла лічбы і складала роўнасці. На наступны дзень вучань атрымаў у школе "пяць", наша гераіня выйграла, а Тройке і двойкі прыйшлося збегчы з ганьбай.

Матэматычныя казкі для дзяцей малодшага школьнага ўзросту

Малыя з задавальненнем слухаюць матэматычныя казкі. Па матэматыцы 3 клас з іх дапамогай лягчэй засвойвае матэрыял. Але не толькі слухаць, але і складаць свае ўласныя гісторыі могуць хлопцы ў гэтым узросце.

Усе апавяданні ў гэты перыяд падбіраюцца даволі простыя. Галоўнымі персанажамі выступаюць колькасці і знакі. Вельмі важна ў гэтым узросце паказаць хлопцам, як трэба правільна вучыцца. Шмат карыснай інфармацыі бацькі і педагогі могуць знайсці ў кнігах за 3 клас ( "матэматыка"). Матэматычныя казкі з рознымі героямі раскажам далей.

Прытча пра вялікія ліку

Сабраліся неяк раз усё вялікія лічбы і пайшлі ў рэстаран адпачыць. Сярод іх былі айчынныя - Крумкач, Колода, Цемра, якім ужо па тысячы гадоў, і гордыя замежныя госці - Мільён, Трыльён, Квинтиллион і Секстиллион.

І абед яны замовілі шляхетны: бліны з чырвонай і чорнай ікрой, дарагое шампанскае, ядуць, гуляюць, ні ў чым сабе не адмаўляюць. За іх столікам афіцыянт працуе - Нулік. Бегае туды-сюды, усё падае, бітыя фужэры прыбірае, даглядае, сіл не шкадуючы. А высокія госці ведай сабе паўтараюць: "Прынясі то, прынясі сёе". Не паважаюць нулікі. А Секстиллион яшчэ і па карку даў.

Пакрыўдзіўся тады Нулік і звольніўся з рэстарана. І сталі ўсе высокія Вялікія Лікі звычайнымі Адзінкамі, нічога не стаяць. Вось так, нельга крыўдзіць нават тых, хто здаецца дробным.

Ураўненне з адным невядомым

А вось яшчэ адна матэматычная казка (3 клас) - пра невядомы Ікс.

Аднойчы сустрэліся розныя лічбы ў адным раўнанні. І былі сярод іх цэлыя і дробавыя, вялікія і адназначныя. Яны раней не сустракаліся так блізка, таму і пачалі знаёмства:

- Добры дзень. Я - Адзінка.

- Добры дзень. Я - Дваццаць Два.

- А я - Дзве Трэціх.

Так называлі сябе яны, знаёміліся, а адна лічба стаяла ў старонцы і не называла сябе. Яе ўсё пыталіся, дапытваліся, але на ўсе пытанні лічба казала:

- Не магу сказаць!

Пакрыўдзіліся на такую заяву колькасці і пайшлі да самога паважанаму Знака Роўнасці. А ён і адказаў:

- Не хвалюйцеся, прыйдзе час, і вы абавязкова даведаецеся, што гэта за лічба. Не спяшаецеся, няхай гэты лік пакуль застаецца невядомым. Назавем яго Ікс.

Усе пагадзіліся са справядлівым роўнасці, але ўсё ж вырашылі трымацца ад Ікса далей і перайшлі за знак роўнасці. Калі ўсе лікі сталі ў шэраг, яны пачалі множыцца, дзяліцца, падсумоўвацца і адымацца. Калі ўсе дзеянні былі зроблены, аказалася, што невядомы Ікс стаў вядомым і быў роўны ўсё аднаму ліку.

Так раскрылася таямніца загадкавага Ікса. А ці зможаце вы разгадаць матэматычныя казкі-загадкі?

Гісторыі пра колькасці для пятага класа

У пятым класе дзеці ўсё больш знаёмяцца з арыфметыкай і спосабамі вылічэння. Для іх падыдуць больш сур'ёзныя загадкі. У гэтым узросце добра далучаць рабят да ўласнага сачынення гісторый аб тых рэчах, якія яны ўжо вывучылі. Разгледзім, якой павінна быць матэматычная казка (5 клас).

скандал

У адным царстве геаметрыі жылі розныя фігуры. І існавалі яны цалкам мірна, дапаўняючы і падтрымліваючы адзін аднаго. За парадкам сачыла царыца Аксіёма, а ў яе памагатых былі Тэарэмы. Але аднойчы Аксіёма захварэла, і гэтым скарысталіся фігуры. Яны сталі высвятляць, хто з іх галоўнае. У спрэчку ўмяшаліся Тэарэмы, але яны ўжо не маглі стрымаць агульнай панікі.

У выніку хаосу ў царстве геаметрыі ў людзей пачаліся вялікія непрыемнасці. Ўсе жалезныя дарогі перасталі працаваць, так як паралельныя прамыя сышліся, дома перакасіліся, таму што прастакутнікі змяніліся Актаэдр і додекаэдра. Машыны ўсталі, станкі выйшлі з ладу. Здавалася, увесь свет пайшоў наперакасяк.

Убачыўшы ўсё гэта, Аксіёма схапілася за галаву. Яна загадала ўсім тэарэмы выстраіцца і прытрымлівацца адзін за адным у лагічным парадку. Пасля гэтага ўсе Тэарэмы павінны былі сабраць усе свае падведамныя фігуры і растлумачыць кожнай яе вялікае прызначэнне ў свеце чалавека. Так аднавіўся парадак у краіне геаметрыі.

Казка пра Кропцы

Бываюць зусім розныя матэматычныя казкі. Лічбы і лікі, дробу і роўнасці фігуруюць у іх. Але больш за ўсё пяцікласнікаў падабаюцца гісторыі пра тых рэчах, з якімі яны толькі пачынаюць знаёміцца. Многія вучні не разумеюць важнасці простых, элементарных рэчаў, без якіх паў бы ўвесь свет матэматыкі. Растлумачыць ім важнасць таго ці іншага знака закліканая вось такая матэматычная казка (5 клас).

Маленькая Кропка адчувала сябе вельмі самотна ў царстве Матэматыкі. Яна была настолькі маленечкай, што пра яе ўвесь час забывалі, ставілі абы-дзе і цалкам не паважалі. Ці то справа прамая! Яна вялікая, мае даўжыню. Яе відаць, і ніхто не забудзе яе намаляваць.

І задумала Кропка збегчы з царства, бо з-за яе заўсёды адны праблемы. Вучань двойку схопіць, таму што кропку забыўся паставіць, ці яшчэ чаго. Адчувала яна незадаволенасць іншых і сама ад гэтага перажывала.

Але куды бегчы? Царства хоць і вялікая, але выбар-то невялікі. І тады на дапамогу Кропцы прыйшла Прамая і кажа:

- Кропка, бяжы па мне. Я ж бясконцая, так і выбяжыць за межы царства.

Кропка так і зрабіла. І як толькі яна рушыла ў дарогу, у матэматыку наступіў хаос. Колькасці захваляваліся, збіліся ў кучу, бо зараз няма каму было вызначыць іх месца на лічбавым промні. А прамяні сталі растварацца на вачах, у іх жа не было Кропкі, якая абмяжоўвала б іх і ператварала ў адрэзкі. Колькасці перасталі множыцца, бо зараз знак множання замянілі на касой крыжык, а што з яго ўзяць? Ён жа касой.

Захваляваліся ўсе жыхары царства і сталі прасіць Кропку вярнуцца. А яна ведай сабе коціцца, як калабок, на бясконцую прамую. Але пачула яна просьбы сваіх суайчыннікаў і вырашыла вярнуцца. З тых часоў Кропка не толькі мае сваё месца ў прасторы, але вельмі паважаны і ўшанаваная, і нават мае сваё вызначэнне.

Якія казкі можна чытаць шостаму класу?

У шостым класе дзеці ўжо многае ведаюць і разумеюць. Гэта ўжо дарослыя хлопцы, якіх наўрад ці зацікавяць прымітыўныя гісторыі. Для іх можна падабраць штосьці больш сур'ёзны, да прыкладу матэматычныя задачы-казкі. Прывядзём некалькі варыянтаў.

Як утварылася каардынатная прамая

Гэтая гісторыя пра тое, як запомніць і зразумець, што такое колькасці з адмоўным і станоўчым значэннем. Дапаможа разабрацца ў гэтай тэме матэматычная казка (6 клас).

Хадзіў-хадзіў па зямлі самотны плюсік. І не было ў яго сяброў. Так блукаў ён па лесе доўга-доўга, пакуль не сустрэў Прамую. Яна была нязграбнай, і з ёй ніхто не хацеў мець зносіны. Тады плюсік прапанаваў ёй шпацыраваць разам. Прамая ўзрадавалася і пагадзілася. За гэта прапанавала яна плюсік сядзець на яе доўгіх плячах.

Пайшлі сябры далей і зайшлі ў цёмны лес. Доўга яны па вузкіх сцяжынках, пакуль не выйшлі на палянку, дзе стаяў домік. Пастукалі яны ў дзверы, і адкрыў ім Мінус, які таксама быў адзінокі і ні з кім не сябраваў. Тады ён далучыўся да Прамы і плюсік, і пайшлі яны далей разам.

Выйшлі яны да горада лікаў, дзе пражывалі адны лічбы. Ўбачылі лічбы плюсікі і мінусікаў і адразу захацелі з імі пасябраваць. І сталі яны хапаць то аднаго, то іншага.

На шум выйшаў кароль царства Нуль. Ён загадаў усім выстраіцца ўздоўж прамой, а сам стаў пасярэдзіне. Усе, хто хацеў быць з плюсам, павінны былі стаць на аднолькавай адлегласці адзін ад аднаго з правага боку ад караля, а тыя, хто з мінусам, - гэтак жа, але злева, у парадку ўзрастання. Так утварылася каардынатная прамая.

загадка

Тэмы матэматычных казак могуць ахопліваць ўсе пройдзеныя пытанні. Вось адна добрая загадка, якая дазволіць абагульніць веды ў геаметрыі.

Сабраліся неяк раз усё чатырохкутнікі разам і вырашылі, што трэба выбраць сярод іх самога галоўнага. Але як гэта зрабіць? Вырашылі правесці выпрабаванне. Хто з паляны дабярэцца да царства Матэматыкі першым, той і стане галоўным. На тым і сышліся.

На досвітку выйшлі ўсе чатырохкутнікі з паляны. Ідуць, а дарогу ім перасякае хуткая рака. Яна і кажа:

- Не ўсе змогуць перайсці праз мяне. На той бок перабяруцца толькі тыя з вас, у каго дыяганалі ў пункце перасячэння дзеляцца папалам.

Хтосьці застаўся, а астатнія рушылі далей. На гэты раз на шляху ўстала высокая гара. Яна паставіла сваё ўмова:

- Пакарыць маю вяршыню змогуць толькі тыя, у каго дыяганалі роўныя.

Зноў ля падножжа засталіся прайгралі чатырохкутнікі, а астатнія пайшлі далей. Раптам - абрыў з вузенькім мостам, па якім можа прайсці толькі адзін, той, у каго дыяганалі перасякаюцца пад прамым вуглом.

Вось вам пытанні:

- Хто ж стаў галоўным чатырохкутнікам?

- Хто быў асноўным канкурэнтам і дайшоў да моста?

- Хто першым пакінуў спаборніцтвы?

Загадка пра роўнабаковы трыкутнік

Матэматычныя казкі па матэматыцы могуць быць вельмі забаўнымі і ўжо ў сваёй сутнасці быць утоеныя пытанні.

У адной дзяржаве жыла-была сям'я Трыкутніка: маці-бок, бацька-бок і сын-падстава. Прыйшла пара выбіраць сыну сабе нявесту.

А Падстава быў вельмі сціплым і баязлівым. Баяўся ён усяго новага, але рабіць няма чаго, трэба ажаніцца. Тады маці і бацька знайшлі яму добрую нявесту - Медыянай з суседняга царства. Але была ў медыя жудасна адваротная няня, якая задаволіла нашаму жаніху цэлае выпрабаванне.

Дапамажыце Нягегламу падставе вырашыць складаныя пытанні няні геаметрыі і ажаніцца на Медыянай. Вось самі пытанні:

- Раскажыце, які трохкутнік называецца роўнабаковы.

- Чым адрозніваецца роўнабаковы трохкутнік ад роўнабаковага?

- Хто такая Медыяна і ў чым яе асаблівасць?

Загадка пра прапорцыі

У адным баку, непадалёк ад царства Арыфметыкі, жылі чатыры гнома. Называліся яны Тут, Там, Дзе і Як. Кожны Новы год адзін з іх прыносіў невялікую елачку вышынёй адзін метр. Яны яе прыбіралі 62-ма шарыкамі, адной ледзяшы і адной зорачкай. Але аднойчы вырашылі яны ўсе разам пайсьці за елкай. І выбралі яны самую прыгожую і самую высокую. Прынеслі дадому, а аказалася, што упрыгожванняў мала. Вымералі елку, а яна апынулася ў шэсць разоў больш за звычайную.

Падлічыце з дапамогай прапорцыі, колькі упрыгожванняў трэба дакупіць гномам.

Герой планеты Фіялка

У выніку даследаванняў было выяўлена, што на планеце Фіялка жывуць разумныя істоты. Было вырашана адправіць туды экспедыцыю. У склад каманды трапіў двоечнік Коля. Так здарылася, што да планеты ўдалося дабрацца толькі яму аднаму. Рабіць няма чаго, трэба выконваць адказнае заданне з Зямлі.

Як аказалася, усе жыхары планеты жылі ў круглых хатках, таму што насельніцтва не ўмела вылічаць плошчу прастакутнікаў. Зямляне вырашылі дапамагчы ім, і зрабіць гэта павінен быў Коля.

Але хлопчык дрэнна ведаў геаметрыю. Вучыцца ён не хацеў, хатняе заданне заўсёды спісваў. Рабіць няма чаго, трэба прыдумаць, як навучыць жыхароў Фіялкі знаходзіць неабходную плошчу. З вялікай цяжкасцю Коля ўспомніў, што адзін квадрацік са бокам 1 гл мае плошчу 1 кв. см, а квадрат з бокам 1 м - 1 кв. м. і гэтак далей. Разважаючы так, Коля намаляваў прастакутнік і падзяліў яго на квадраты па 1 гл. У ім змясцілася іх 12 шт., 4 з аднаго боку і тры - з другога.

Затым Коля накрэсліў яшчэ адзін прастакутнік, але ўжо з 30 квадрацікамі. З іх 10 размяшчаліся ўздоўж аднаго боку, 3 - уздоўж іншы.

Дапамажыце Колю вылічыць плошчу прастакутнікаў. Запішыце формулу.

А вы зможаце скласці свае матэматычныя казкі або задачы?

# data[].attributes.attachment_link.title
Матэматычныя казкі для дашкольнікаў і для вучняў 3, 5, 6 класаў. Тэмы матэматычных казак

# data[].attributes.attachment_link.description
Матэматыка - навука не толькі дакладная, але і даволі складаная. Не ўсім яна даецца лёгка, а далучыць дзіцяці да ўседлівасці і любові да лікаў яшчэ складаней. У апошні час у педагогаў карыстаецца папулярнасцю такі метад, як матэматычныя казкі. Вынікі пробнага выкарыстання іх у практыцы ўразілі, і таму казкі сталі эфектыўным спосабам далучэння дзяцей да навукі.

# data[].attributes.attachment_link.title
Якуб Колас. Баба i чорт

# data[].attributes.attachment_link.description
Жылі-былі дзед і баба. Хораша жылі яны між сабою. За ўсё сваё жыццё яны не толькі ні разу не пабіліся, але і не пасварыліся нават. А вядома, што чорта аж дрэнчыць, калі людзі сагласна жывуць між сабою. На якія хітрыкі ні кідаўся чорт, каб звесці дзеда з бабаю, нічога не памагала.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Гэта казка пра цара
Белавежскага зубра.

Калі хто яго баіцца,
Няхай з намі не садзіцца.

Самых смелых сярод вас
Просім слухаць гэты сказ.

АРТЫСТ ЗАЙ
Строга па гадзінніку
Жыў у ціхім доме,
У густым асінніку,
Добры наш знаёмы.
Ён трымаўся распарадку:
Спаць пад'еўшы не любіў;
Раніцай рабіў зарадку,
На прагулку ўдзень хадзіў.

Вывесіў сабе расклад
На ўсю сценку, як плакат.
Калі хмарыла на дождж,
Не выходзіў без галёш,
А ад сонца ў спёку ён
Браў з сабою парасон.

Вось і сёння, роўна ў пяць,
Ён сабраўся пагуляць.
Выткнуў галаву з дзвярэй
Ды назад, назад хутчэй,
Бо пачуў нязвычны свіст.

- А, здароў,
Здароў, артыст! -
І на ганак на тым часе
Узышоў Вясёлкін Вася.

Ён сказаў: - Дазволь, зайчына,
Мне з табою пагуляць.
Я даўно шукаў прычыны,
Каб сяброўства нам пачаць.
Добра, што ў дуброве гэтай
Пасяліўся наш атрад,
І я вельмі, вельмі рад,
Што прабуду ўсё тут лета.

- Калі ласка, я заўсёды
Рад кампаніі такой.
Ведаю я ў лесе ходы
І ўсе сцежкі да адной.
Што ж, пайшлі, бо мне ўжо час, -
Сказаў заяц у адказ,
Глянуў на ручны гадзіннік
І пакінуў свой асіннік.

ЗУБРОВА ДЗЯРЖАВА
Вось яны ідуць удвух
Цераз поле, цераз луг.
Павявае ветрык свежы.
Але кончыўся прастор,
Пачалася Белавежа,
Векавечны цёмны бор.

Воўк свае паставіў бельмы.
Страшна Васю, ды не вельмі.
Меў Васіль наган пры боку,
Меў надзейны меч шырокі -
Нержавеючы,
Фанерны,
Да канца
Герою верны...

Шэпча заяц: - Сцеражыся,
За табою сочаць рысі.
Чуеш, точыць іклы дзік?..
- А вунь гэта што за бык
Пахаджае на папасе? -
Запытаўся раптам Вася.

Як затросся ўвесь зайчына,
Не патрапіць зуб на зуб:
- Ц-ц-ціха, гэта ж цар звярыны,
Сам яго вялікасць зубр!

ЗНАЁМСТВА З ЦАРОМ
- А, дык гэта ён! - і Вася
Тут жа да зубра падаўся.
Хіб наставіў звер калматы.
А Васіль яму: - Прывет!
З Менска вам прывет, ад брата,
Што вядомы на ўвесь свет.
У нас на кожным самазвале
Зіхаціць яго партрэт.
Ён такі ж, як вы,
Якраз
І завецца
У нас
МАЗ.
Брата вашага прызналі,
Сапраўды, асілак ён -
Падымае сорак тон...

- Вон! - пачуўся раптам стогн.
Зубр сярдзіта ўскінуў рогі.

- У мяне свае дарогі,
Клопату свайго багата,
Не хачу я ведаць брата,
Не хачу я вам служыць,
Не хачу з табой дружыць!..

А з-за куста - штурх пад бок
Заяц хлопца: - Васілёк,
Лезці ў спрэчку з ім не варта,
Кепскія з царамі жарты, -
На гадзіннік скоса глянуў:
- Як нам выбрацца дамоў?

Ажно тут на іх з паляны
Рынуў цэлы гурт звяроў:
- Хто такія?
- Вы турысты?

- Мы лясныя...
Мы ар..тыс...ты, -
Заяц ледзь сказаць паспеў
І ад страху ўвесь самлеў.

- Га-га-га!
- Го-го!
- Ого!
- Паглядзіце на яго,
Гэта ж заяц наш стары! -
Пацяшаліся звяры.
- Бач, які ён важны франт.
- Ты хто: танцор ці музыкант?

МЕЧ ВАСІ ВЯСЁЛКІНА
Не сцярпеў Вясёлкін Вася
І за верны меч узяўся.
Як махнуў на ўвесь дух -
Сыпануўся з дуба ліст:

- Хто не верыць, што мой друг -
Слаўны цыркавы артыст?
Сам яго нядаўна бачыў
Я па тэлеперадачы.
Ён выходзіў на экран
І лапай біў у барабан!..

- Ох, - зароўкалі зубры,
Застагналі, захраплі, -
Мы да гэтае пары
Яшчэ ў цырку не былі,
Мы ні разу не глядзелі
Ні кіно яшчэ, ні тэле...
А зуброў сынок-бамбіза
Як распусціць слімзары:
- С-у-м-на мне без тэлевіза...
Па-м-м-ру без тэлевізара!..

Як заенчыць, як заплача
Ўся зубрыная радня:
- Няхай
Зай
Спяе,
Паскача, -
Пашкадуйце ж
Зубраня!

Падабрэў і цар зубрыны:
- Ты прабач мне, Васілёк,
І ты, слаўны Зай-зайчына,
Ну пацешце майго сына,
Занудзіўся мой сынок.

- Не, - сказаў Вясёлкін Вася, -
Я за няньку не наймаўся.
Мне даўно пара дамоў.
Да спаткання, будзь здароў!
Не хачу я вам служыць,
Не хачу з табой дружыць.

ЦАР СТРАШЫЦЬ ВАЙНОЮ
Скасавурыў грозна вочы
Пушчы цёмнае ўладар:
- Прызнаваць мяне не хочаш?
Цар я тут або не цар?

- Больш няма цароў на свеце.
Кончылася іх улада,
Гэта знаюць усе дзеці,
Нават малышы з дзетсада.

Зубр ад злосці аж зароў:
- Як гэта няма цароў?
Мой стары зубрыны род
Мае сотні тысяч год.
Не ліхвярствам,
Не махлярствам
Я сваё праславіў царства.
Шмат я выхадзіў бароў,
Горкіх папагрыз асінак
І таму сярод звяроў
Самы дужы стаў асілак.
Вось табе мой сказ, браток.
А цяпер ступі хоць крок:
На мяжы маёй дзяржавы
Пільныя стаяць заставы,
І не выйдзеце без візы вы,
Аж пакуль наш род зубрыны
Не пабачыць той карціны,
Што глядзеў ты ў тэлевізары.

Не такі ўжо заяц пан,
Няхай скіне свой каптан
І паскача на паляне,
Як на вашым тым экране.
Гэта царскі мой загад,
Рад яму ты ці не рад?!

ЧАСОВАЕ ЗАМІРЭННЕ
Разгубіўся наш зайчына,
Замаргаў артыст вачыма,
Ледзьве-ледзьве ўжо не плача:
- Не па сіле нам задача...

Сам сабе ўсміхнуўся Вася
І шапнуў: - Каб удалася
Нам з табой адна забава,
Пасмяяліся б, ей-права.

А зубру сказаў ён так:
- Заключаем з вамі пакт,
Мірны дагавор часовы,
Толькі пры адной умове:
Калі вы такі асілак,
Не рабіце больш памылак.

Слухаць я не вас павінны,
А важатага дружыны.
Вы - не пан,
Я - не батрак.
Аб'яўляецца
Ан-
Тракт!
Неабходна даць хоць крышку
І артыстам перадышку.

СЛЕД РУЧАЯ
І пайшлі нашы героі
Пад шацёр магутнай хвоі,
Дзе б тут хоць вады напіцца?
Чуюць, ручаёк бруіцца.

Глянулі, а ён, як нітка,
Тоненькі, але ўсё ж плытка
Кропельку за кропляй гоніць,
Між травы ў званочкі звоніць.

- Пабяжым за ручаём! -
Крыкнуў зайцу Вася. -
Свежае вады пап'ём,
Ану, падымайся!

І адразу ўзяў разгон
Напрасткі хлапчына,
На ўвесь дух імчыцца ён,
А за ім - зайчына.

Толькі што такое? Ай!
Абагнаў сяброў ручай,
Выслізнуў з-пад самых ног,
Знік, прапаў, зашыўся ў мох.

ЦАРСКІЯ СТРАЖНІКІ
Азірнуліся сябры:
Следам крадуцца звяры,
Слугі верныя зубровы,
Ўсе чыны яго аховы
На чале з галоўным чынам,
Што вышэйшы ранг ваўчыны
Нёс у поўным сваім бляску
І крывою шабляй ляскаў.
Дзе трушком, а дзе наўскач,
Выскаліўшы зуб-сякач,
Бег стары кабан надворны.
Знаў сваю ён службу ўзорна:
Япруковым лычам сытым
Увесь лес быў перарыты.

Ззаду, згорбіўшыся ў сук,
Клыпаў адстаўны барсук.
Ад стараннай працы ўночы
Папсаваў сабе ён вочы
І цяпер займаў пасаду
Невысокага разраду.
А лісіца і куніца,
Дзве выведчыцы-сястрыцы,
Высцілаючыся плазам,
Вострым вухам,
Тонкім нюхам,
На ляту лавілі разам
Ўсё, што думаў Вася ўпотай,
І запісвалі ў блакноты.

ТЭЛЕВІЗАР, ЗНОЙДЗЕНЫ Ў ЛЕСЕ
Перасмяглі ў Васі губы,
Хоць бы кропельку вады.
- Ручаёчак, братка любы,
Дзе ж падзеўся ты, куды?

А-у, ручай, а-у, ручай,
Хутчэй з бяды нас выручай!

Сам сабе не верыць Вася.
Чуе, нехта абазваўся.

Натапырыў заяц вушы
І паціху шэпча: - Рушым,
Можа, гэта мне здалося,
Але вунь між тонкіх сосен
Штосьці бліснула, як вока,
Во! Зусім жа недалёка.

Глянуў Вася: - Гэй, за мною,
Гэта ж возера лясное!
І з узгорка пад адхон
Збег на самы бераг ён.

Да вады прыпаў губамі,
Быццам носам шкло дзяўбе.

Раптам у зялёнай раме
Вася ўбачыў сам сябе:
Выгаралы русы чуб,
І вяснушкі ўсе на носе,
І смяшынку паміж губ.

- Вось сустрэцца дзе прыйшлося,
Ад радні за сотні міль! -
Васілю сказаў Васіль
І прыжмурыў хітра вочы,
А пасля як зарагоча,
Як састроіць хлопец фізію...

- Стоп! Дык гэта ж тэлевізія!
Чуеш, Зай?
Сюды бягай!
Бачыш круглы і вялізарны?..
-Хто?
- Прыёмнік тэлевізарны!
Ну, збываецца мой план.
Паглядзі, экран?
- Экран.
- Дык скідай хутчэй каптан!

ВЯСЁЛКІН СТАВІЦЬ АНТЭНУ
Тут без грому і без гулу
Па камлі як шмарганула,
Мільганулася маланка
І панесла навіну
З прыазёрнае палянкі
На высозную сасну.

Сыпануліся іголкі
Васю проста за каўнер.
Дзіву дзівіцца Вясёлкін
І гадае: - Што за звер
Укусіў мяне за спіну?..

Думаў Вася мо хвіліну.
Потым з прысвістам,
З прыпевам
Кінуўся і сам
На дрэва.

ПЕСНЯ ВЕРХАЛАЗА
Я палезу сам
На хвою
І антэну вам
Настрою.

Не баюся
Я ані,
Што звалюся
З вышыні.

Стаўлю строма
Мачту ўраз,
Я вядомы
Верхалаз.

Вася і не здагадаўся,
Хто так шпарка, спрытна, вёртка
Памагаць яму узяўся,
Ну, вядома ж хто - вавёрка.

Добры майстар быў наш Вася,
Меў заўсёды у кішэні
Гайкі, вінцікі ў запасе
І цвікоў, можа, са жменю, -
Ўсё насіў ён у ахвоту,
Нават ладны скрутак дроту.

Толькі быў той дрот кароткі -
Не хапіла для праводкі.
І прыйшлося б хлопцу горка,
Сеў надоўга б ён на мель,
Каб увішная вавёрка
Не здаўмелася: - А хмель?

Хмель віецца па сасне.
Зай,
Падай
Кавалак мне!

Прычаплю да верхавіны,
Падыму да самых зор -
Няхай слухае навіны
Белавежскі цёмны бор.

- Малайцы, - сказаў Васіль, -
Я не справіўся б адзін,
Не хапіла б часу, сіл,
А ўтраіх за пяць хвілін
Мы паставілі, як бач ты,
Тэлевізарную мачту.

- Перадача пачалася! -
Абвясціў Васёлкін Вася. -
Па сцэнарыю Зай-Зая
Пойдзе хроніка лясная.
Ўсе, хто толькі пажадае, -
Кожны сам сябе пазнае.

Хай бацькі ўжо заадно
І дзяцей вядуць ў кіно.
Дазваляецца ўваход
Ўсім, каму шаснаццаць год!

Нечакана бор глухі
Зіхіхікаў: хі-хі-хі.
Зашумеў лясны народ,
Загудзеў на ўсе лады:
- Вася, у шаснаццаць год
Ў нас не дзеці, а дзяды...

Выскачыў з нары янот:
- Мне сягоння роўна год:
Вылезлі нясмела з хаткі
І двайняткі-
Бабраняткі:
- А нам месяцаў па восем...

- Што ж, праходзьце,
Просім, просім!

Запытала Васю ласка,
Выгнуўшы куртаты хвост:
- Гэта для маленькіх казка?
- Для маленькіх,
Нападрост!

ЦІХА! ІДЗЕ ПЕРАДАЧА
Па антэне віўся хмель,
А ля самага камля
Гуў, нібы віяланчэль,
Аксамітным басам чмель,
І ўся слухала зямля
Музыку "Палёт чмяля".

Мільгануўся на экране
Лось, нібы намаляваны:
Даўгашыі і цыбаты,
Паміж вушак - дзве лапаты.

Паварочвалася шустра
Модніцаю перад люстрам
І яшчэ адна красуля -
Эўрапейская казуля.

Раптам хлопец у далоні
Ад здзіўлення аж запляскаў:

З дна, з блакітнага прадоння,
На яго глядзела казка,
Светлы чарадзейны сон.
- Хто ты, цень?
- Я - алень.
- А чаму ў цябе
На лбе
Кактусавыя галіны?

- Гэта летні мой вазон,
Я яго зімою скіну.

На свой здымак паглядзець
Падышоў стары мядзведзь
І нагнуўся асцярожна.

І хоць быў адбітак пробны,
Ён сказаў: - Дальбог, падобны.
Тут мяне пазнае кожны.

Запытаў Васёлкін Мішку:
- Можна ўставіць вас ў кніжку?
- А чаму ж няможна?
Можна!

ВОЎК НЕ ПАЗНАЕ СЯБЕ
Царская прыйшла ахова
І маўчала - хоць бы слова.
Потым старшы чын ваўчыны
Захацеў уласным вокам
Паглядзець, як на карціне
Ён паказан, - ці глыбока.

Толькі глянуў на экран
І ўскіпеў: - Падман! Падман!
Хіба ж злосны я і грубы
І такія ў мяне зубы?
Дзе шнуры, дзе эпалеты,
Храбрасці маёй прыкметы?

Хіба так смяяцца можна?
Ды крывую шаблю з ножнаў
Хоп - і бойка пачалася...
Можа б, і загінуў Вася,
Галава зляцела б з плеч,
Каб не ўласны верны меч.

А раз'юшаная зграя
Калі рынецца на Зая,
І былі б яму канцы...
Раптам царскія ганцы,
Маладыя два мядзведзі,
Закрычалі:
- Едзе! Едзе!
І адразу ж з гушчара
Світа вывела цара.

І пачуўся царскі голас:
- Калі зваліцца хоць волас
З галавы маіх гасцей -
Недалічыце касцей!
Хто парушыў голас чэсці,
Каб са свету Васю звесці?

- Цар! - завыў ад страху воўк,
Хвост падціснуў і замоўк.
Ён баяўся напралом
Лезці ў гутарку з зубром.

Але тут неспадзявана
Падвярнуўся нечакана
Кадр, зусім непажаданы
Для шырокага экрана.
- Кр-р-ра! - як каркнула варона
І зняважыла карону.

Волата хапіў удар,
Вызверыўся люты цар:
- Дзе ахова? Дзе чыны?
І куды глядзяць яны?

Да зубра падскочыў воўк,
Лапу ўзяў пад казырок.
Учарнеў ваўчыны князь,
Адно шпорамі: лясь-лясь.

- Быў цара зубра закон -
Палавіць усіх варон?
Чаго лыпаеш вачыма?
Пазбаўляю цябе чына! -
Крыкнуў цар, і ў гневе ён
З воўка сам сарваў пагон.

Дзік, барсук з такой нагоды
Як далі са світы ходу,
А зласлівая варона
Зноў над галавой цара,
Не шануючы закона,
Калі каркне: - Кра-кра-кра!

Як хапіў Васіль свой ладны
Самапал сямізарадны,
Як прыцэліўся ён: п-пух!
Ад вароны толькі - пух.

ЦАР ЗДАЕ КАРОНУ Ў МУЗЕЙ
Падышоў тады да броду
Буры цар, доўгабароды,
Глянуў у ваду: - Не бачу,
Пэўна, састарэў, няйначай.

Павярнуўся: - Дзе сыны?
Збегаюць няхай яны
Прынясуць мне акуляры,
А то вочы засцяць хмары...

На тым часе да двара
Збегалі сыны зубра,
Ледзь прывалаклі ў футляры
Рагавыя акуляры.

Пачапіў ён іх на рогі
І яшчэ стаў болей строгі,
Глянуў на астатак світы
І сказаў усім сярдзіта:

- Адракаюся ад трону! -
І сарваў з сябе карону,
Размахнуўся і, ей-ей,
Быў гатоў шпурнуць на дно.

- Лепш аддай яе ў музей
І не псуй ты мне кіно! -
Выгукнуў Вясёлкін звонка.
І пайшла круціцца плёнка.

Пачыналася карціна:
"Зай-зайчына -
Малайчына".

НЕЧАКАНАЕ ЗДАРЭННЕ З ЛІСОЮ
Нялёгкая задача -
Такая перадача,
Калі за кожным рухам
Лісіца водзіць вухам
І хоча зайца з'есці
І толькі дзеля чэсці
Слугуе да пары
На лапках пры зубры.

А Зай наш - малайчына,
Артыст, штукар і хлус,
З лясной кінакарціны
Пакручвае ўжо вус.

З крывулінай сухою,
Нібы касец з касою,
Ён, весела сустрэты,
Пачаў свае куплеты.

...........
КУПЛЕТЫ ЗАЯ
Нясу
Касу
На плячы,
Хачу
Лісу
Засячы.

Дрыжы,
Ліска,
Ліжы
Міскі,
Дагрызай
Косці -
Едзе Зай
У госці.

Хавай,
Кажу,
Кіпцюр хіжы,
Скідай,
Скідай
Кажух
Рыжы.

Павярніся,
Ліска,
Пакланіся
Нізка:
Смертухна
Ўжо блізка.
...........

Лісіца не сцярпела,
Ўваччу замільгацела
Ад зайцавай ігры:
- Зубры!
Зірніце самі -
Ён дагары нагамі,
Нагамі дагары
Во! Над сасной
Павіс.
Во! Галавой
Уніз! Падманшчык! Шарлатан! -
І скок на той экран.
І, на сваю бяду,
Кульнулася ў ваду.

Ад ліскі -
Толькі пырскі,
А публіка ад віску,
Ад крыку: - Брава! Брава! -
Аж млела
І стагнала.
Тады, як па сігналу,
На дзве, на тры хвіліны
Сыходзіў Зай з карціны,
І кланяўся налева,
І кланяўся направа.

Сам зубр на той камедыі
Ўтрымаў свой гонар ледзьве.
Варочаўся,
Згінаўся,
Пасля ўсё ж засмяяўся,
І доўга смех зубрыны
Пагойдваў верхавіны.

ЗУБР АДПІСВАЕ ВЯСЁЛКІНУ ЎСЁ СВАЁ ЦАРСТВА
У кампаніі з зубрамі
Даглядзеў Васіль праграму,
Спахапіўся наш Вясёлкін,
Як пачаўся вечар золкі,
Як густы лясны туман
Лёг наплывам на экран,
І стары зубр-адзінец
Гучна прачытаў:
"Канец"
І, расчулены надзіва,
Выцер слёзы:

- Я шчаслівы,
Што з Вясёлкіным спазнаўся,
Што прыйшоў у пушчу Вася.
І здароў будзе няхай
Добры госць наш, храбры Зай.

Першы раз за век свой бачу
Я такую перадачу,
Дзе артысты перад намі
Ходзяць дагары нагамі.
Шчыра захапіўся ўвесь я,
Бо, згадзіцеся вы самі,
Гэта нават між зайцамі -
Вельмі рэдкая прафесія...

Па бяседзе ж і па часе
Цар былы сказаў так Васю:
- Аддаю табе дуброву,
Не палову,
А зуброву
Ўсю вялікую дзяржаву,
Ўсю адпісваю па праву -
Дык валодай ёй на славу.
Буду я з табой дружыць,
Буду сам табе служыць...

Калі ж месяц запацелы
Ледзь прадраўся з гушчара,
Стаў асілак белы-белы,
Ўвесь адліты з серабра,

Ну як брат яго
Якраз,
Што завецца
У нас
МАЗ.

Гэткі ж хіб
і рогі-вілы,
Сам жа -
нечуванай сілы.
Што яму ўжо
сорак тон,
Нават тысяча,
Мільён!
Паслухмяны Васілю,
Ён падыме ўсю зямлю!
І адразу з вёскі ў вёску
Паляцела пагалоска
І ў шчаслівы
добры час
Дакацілася да нас,
Што знаёмаю дарогай
Едзе Вася з перамогай
На сярэбраным зубры
Цераз цёмныя бары,
Цераз поле, луг і гай,
А за ім - вясёлы Зай,
Пад губой стаіўшы смех,
Ледзьве плішчыць поўны мех
Нам усім не для пацехі,
Бо ў мяшку...
Не, не арэхі.
У мяшку вялізны звязак
Новых
Васілёвых
Казак.

Похожие статьи:

Васіль Вітка → Васіль Вітка - ППШ

Васіль Вітка → Васіль Вітка - Казкі і краскі

Васіль Вітка → Васіль Вітка - Вавёрчына гора

Максім Танк → Максім Танк - Казка пра Музыку

# data[].attributes.attachment_link.title
Васіль Вітка - Казка пра цара зубра

# data[].attributes.attachment_link.description
Гэта казка пра цара Белавежскага зубра. Калі хто яго баіцца, Няхай з намі не садзіцца. Самых смелых сярод вас Просім слухаць гэты сказ. АРТЫСТ ЗАЙ Строга па гадзінніку Жыў у ціхім доме, У густым асінніку, Добры наш знаёмы. Ён трымаўся распарадку: Спаць пад'еўшы не любіў; Раніцай рабіў зарадку, На прагулку ўдзень хадзіў.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Вужыная каралева

Ці далёка ці блізка, ці нядаўна ці даўно, на той самай зямлі, на якой мы жывема, дагэтуль жылі нашы дзяды - было ўсё гэта.

Стаяла на беразе хата старога Яся, стаяла з краю пачынка. А Ясь жыў тут даўно, пасівелі яго валасы, як грушавы квет, і жонка яго ўжо ў зямлю расці пачынала. Вырасцілі яны двух сыноў і дужа дачку хацелі мець, а яе не было. Тужылі яны, тужылі, ды тугою справе не паможаш.

Толькі раз неяк пайшла старая Ясіха да блакітнага возера, сядзела на яго беразе ды ненарокам і заснула. Сніць яна, быццам звесіўся з галін дрэва вуж з залатою каронаю на галаве, трымае ў роце блакітную кветку і кажа:

- Бяры, маці, кветку. Толькі глядзі: спарадзіш дачку - аддай яе мне ў жонкі.

І быццам бы кажа яна яму:

- Дзякую за падарунак-кветку, вуж-залатая галава. Толькі як жа ж без дачкі рашаць. Хай сама рашае...

Прачнулася - у руцэ сіняя кветка заціснута. Мусіць, са сну адарвала. Ці праўду казаў вуж, ці няпраўду, а не паспеў Ясь збіць і пары поршняў з самай тонкай скуры, як нарадзілася ў іх дачка і празвалі яны яе Ялінаю.

Ляцелі гады над лесавою хаткаю, як белыя лебедзі, праходзілі сівыя дні зімы і чырвоныя летнія дні. Расла дзяўчынка: крыніцы ёй ваду давалі, завірухі румянілі, сонейка сагравала.

Расла і выраўнялася ў красуню, якой нат у нашых лясах не знайсці, не адшукаць. Статная, як яліна, вочы, як бездань блакітная, валасы залатыя, вусны чырвоныя. Біліся за яе ўжо хлопцы, не шкадуючы сябе. Красуняю была Яліна.

Дзень летні пячэ, смуга над зямлёю калыхаецца. Пайшла Яліна з сяброўкамі да Сіняга возера купацца. А і там усё спіць, нават стракозы селі на чарацінах і скрыдлышкі склалі. Гарачыня!

Скупаліся сяброўкі, клічуць яе за сабою, а яна замарудзілася. Тыя ўжо і на адхіл узышлі, калі выбралася яна з вады і кінулася да вопраткі. Аж бачыць: ляжыць у яе андараку вуж і галаву адтуль выставіў:

- Аддай мне, вуж, мой андарак.

- Не, не аддам. Прымі ў нядзелю маіх сватоў - тады аддам.

Няма чаго рабіць, давялося паабяцаць.

- Пакляніся, Ялінка.

- Ну добра-добра. Клянуся.

- Добра ж.

І праваліўся вуж некуды, быццам і не было, а дзяўчына засмяялася і пабегла дадому. А да хаты падыходзіла ўжо невясёлай. Трасца яго ведае, магчыма, і сапраўды сватоў зашле.

Нядзеля надыходзіць - прыбягае з двара брат у страшэннай трывозе. Глянулі - шляху пад вужамі не бачна. Наперадзе вужынага войска паўзе вуж з сінім вянком на галаве ды яшчэ й папярок тулава нечым белым перацягнуты, быццам сват ручніком. Падняўся ён на хвасце і сказаў, б'ючы чалом:

- Дзень добры, бацькі. У вас тавар, у нас гандляр...

Паплакалі бацькі, ды рабіць нечага. Тое, што маці кветку ад яго, вужа, узяла - гэта яшчэ б паўбяды, ды дрэнна тое, што сама дачка вужынаму каралю абяцала і клятву давала. А клятвы трымацца трэба, хоць лопні, а зрабі.

Сабралі яны дзяўчыну плачучы, быццам у труну клалі зажыва. І толькі спыталася маці ў вужа-свата, калі ж яна ў госцейкі прыйдзе, ды той толькі чорнай галоўкаю кіўнуў. Два браты ўзяліся было за сякеры, калі вужы іхнюю сястру вялі, ды як пабачылі, што тых шмат - паступіліся. Плача Яліна.

Вось ужо і хата яе за бугром схавалася, вось апошні раз буслава гняздо на грушы відаць. Бывай, родная хата!

Плача Яліна-красуня, гарачымі слязамі заліваецца: "Аддалі мяне, прапілі мяне, збылі ў край далёкі. А там і сонца не ззяе, там і людзі злыя, усё сякерамі б'юцца. І па буднях там дождж, дождж, дождж, і па святах там дождж, дождж, дождж".

Падплыў да берага дубовы човен, аплецены белаю лілеяю, і павезлі яе цераз раку, цераз межытокі дрыгвяныя, дзе толькі аднаму вузкаму палескаму чоўну плысці. К заходу сонца прыплыў човен на далёкую выспу. Уся яна пушчаю дрымучай абрасла, хмелем перавілася, павуціннем пераблыталася. І пасяродку гэтага царства мёртвага, бязлюддзя суворага стаіць палац закінуты з дзевяццю вежамі, а вакол яго па ставу нячутна плаваюць чорныя лебедзі. І ўсё як быццам сон здушыў: ціха, як на могілках.

Ходзіць Яліна па багатых пакоях - закінуты палац. Нават вужы знадворку засталіся.

А ўжо і ноч бліжэй, пачалі ў вежах кажаны лятаць, калышучы павуцінне. Ціха-ціха, ноч на балоты сядае, зоры запальвае, увесь свет ад верху да нізу зорамі гарыць.

У замку святла няма і вакол хоць бы дзе людскі, цёплы, пяшчотны аранжавы агеньчык бліснуў, толькі бегаюць па куп'і сінія балотныя агні.

І раптам ззаду чалавечы голас загучэў, ды такі мяккі, малады, прыгожы.

- Чакай, не павяртайся, Яліна гожая, спудзішся ты нават выгляду майго, мая любая. Што ж казаць табе, чым прывеціць цябе, дрэўца маё маёвае? Звыкла ты жыці на цёплай зямлі, дзе сонца свеціць, дзе кветкі квітнеюць міласныя - не прыйдзецца табе даспадобы мой замак балотны. Цемра ў ім, багна на яго дыхае, сонца сюды не зазірае. Ах як цяжка жыці сярод камянёў балотных. Пашкадуй жа ты мяне, караля вужынага, пашкадуй маё прапашчае жыццё, пакахай мяне, гада падкалоднага. Адказала Яліна:

- Чую цябе, кароль вужоў, халоднае тваё жыццё ў шэрых камянях, шкадую я цябе. Аддалі мяне табе бацькі мае, таму буду я вернаю жонкай: не здраджу, не прадам ворагу, вернай буду да сканчэння дзён, але не прасі ты кахання майго, бо не маю яго я...

Вось і гады прайшлі, шмат разоў адляталі і зноў прыляталі на замкавыя ставы чорныя дзікія лебедзі. Жыве Яліна - вужыная каралева ў палацы ўжо не адна. Разам з ёю сустракаюць зімы з завірухамі белымі, вёсны з квітненнем балотных траў і восені, якія забіваюць на багнішчах балесную вольху, дзеці: сыны - Дуб ды Ясень і дочкі - Бяроза ды Асінка. Старэйшы, Дуб, моцны быў, каржакаваты, моц сваю пытаць любіў. Бярозка была пяшчотная, і з вачэй быццам святлом ззяла. У яе ж і Ясенька пайшоў, прыгожы, страмкі, светлы. Ды й Асінка была прыгожая: ломкая гэткая, пужлівая, тоненькая.

Але ўсё ж такі сумна Яліне. Мужа яна так і не бачыць удзень, бо ён не жадае, каб яна выгляду яго вужынага баялася. Ды й роднай хаты не відаць столькі год - таксама не жартачкі. Пачала яна мужа прасіць, каб той адпусціў яе з бацькамі пабачыцца. Паслухаў ён яе і кажа ціха:

- Што ж, з'ездзі, калі жадаеш. Сумна мне будзе. Адпускаю я цябе на тры дні і тры ночы, а потым, калі спознішся - будзе мне кепска. Буду я жыць гэты час у рацэ, калі вернешся - адламі ад крывой вольхі галінку і кінь яе ў струмень - я выпаўзу. Толькі дзеткам пра гэта накажы не казаць нікому. Яны ў палацы застануцца. І вось яшчэ што: кожны ранак прыходзь да межытокі і кажы такое:

Калі жывы ты, калі чуеш ты,

Як заву цябе, змарнелая, -

Пырсні, пырсні з вадзяных глыбінь,

Закруціся, пена белая.

Калі ж вочы твае мілыя

Не глядзяць на свет, яскравыя,

Пырсні, пырсні з вадзяных глыбінь,

Пена алая, крывавая.

Паехала Яліна дадому ў дубовым чоўне, абвітым белаю лілеяю. Вось хутка-хутка родная хата, вось выглянула ўжо яна з-за бугра, вось і бацька з маткаю стаяць на парозе і глядзяць на яе.

Гэткае шчасце! Добра пасля цёмнага вужынага каралеўства ў родным краі, дзе кожную сцежку стаптаў ты па расе босы. Толькі-толькі распытала маці Яліну аб яе жыцці, як раптам кажа ёй старэйшы брат:

- Ну, досыць. Жыві з намі. Сама ж прызналася, што ніколі яму слова "каханы" не сказала.

- Не, не магу, дзяцей там пакінула я.

- Дзеці! Ці ж гэта дзеці, гэтыя нехрысці. Нашто табе дзеля іх жыці там, дзе й сонца не бывае.

- Мо таму й жыву, што сонца там няма, бо калі б добра там было - пайшла б адтуль прэч.

Ранак настаў, пайшла Яліна да межытокі. Усё як трэба, маці і дзеткі жывыя: паявілася, закруцілася белая пена з вадзяной глыбы. Вярнулася дадому, а братоў няма, недзе на сенажаць пашкандыбалі. Толькі не ведала Яліна, што зусім не на сенажаць паехалі яны, а на тую самую выспу, дзе яна жыла. Яліна ж ім, дрэннага не прадчуваючы, аб гэтым апавяла. І тыя парашылі, што, калі заб'юць яны вужа, вернецца іх сястра ў родны дом.

Адшукалі яны выспу з закінутым палацам, выцягнулі з ладдзі мячы і пакрочылі тудой. І яшчэ болей жахнуліся, калі ўбачылі шэрыя муры з вузкімі вокнамі, павуцінне і кажаноў пад зводамі. І тут жа ўбачылі чатырох дзяцей, але, колькі не шукалі - не здолелі знайсці вужынага караля. Падступіліся да дзяцей:

- Кажыце, шчанюкі, дзе ваш бацька?

Тыя нічога не сказалі, толькі Дубок плюнуў на падлогу і адвярнуўся. Скруцілі браты дзяцей па руках і нагах, распалілі вогнішча і пачалі іх біць і менчыць, каб дапытацца, чаго жадалі. Шмат часу сціналі Дубка, а ён маўчыць, сціснуў вусны, як дарослы, і толькі як падгрэблі да яго ног жар - вылаяўся і змоўк зусім. А ні стогну, а ні крыку. Пакінулі яго браты, узяліся за Бярозку. У той вялікія вочы абурэннем наліліся, слёзы на іх варам ускіпелі. Плюнула яна ім у вочы. За Ясеньку ўзяліся, падралі на ім вопратку, катавалі цела белае, а Ясень смяецца ім у вочы, песні пачаў спяваць, здзеквацца пачаў да таго, што ў братоў вочы крывёю наліліся:

- У, змяіныя вырадкі.

Адказаў Ясень:

- Чаго лічыць, хто ад каго нарадзіўся. У нас бацька змей, а справы чалавечыя, а ў вас бацькі людзі, а ўчынкі вашыя, як у змяі.

Схапілі браты малодшанькую, Асінку. А тая, як пабачыла гэта, - затрымцела і заплакала.

- Кажы, дзе бацька, бо мы зараз братоў тваіх заб'ем і сястру заб'ем.

Заплакала Асінка і ўсё распавяла. Браты кінулі ўсё і пабеглі да крывой вольхі. Дно там чыстае, пясчанае. Выманілі яны караля вужоў на бераг, пасеклі яго мячамі і кінулі ў ваду, а потым паехалі дахаты. Ранак трэцяга дня падходзіць. Кліча Яліна на беразе ля межытокі мужа:

Калі жывы ты, калі чуеш ты,

Як заву цябе, змарнелая, -

Пырсні, пырсні з вадзяных глыбінь,

Закруціся, пена белая.

Калі ж вочы твае мілыя

Не глядзяць на свет, яскравыя,

Пырсні, пырсні з вадзяных глыбінь,

Пена алая, крывавая.

Ціха ўсё на паверхні. Збіралася ўжо дадому ісці, як раптам гайданулася вада, і выплыў на паверхню, разгарнуўшыся, як дзіўная кветка, алы згустак крыві. І потым распырскалася, закіпела ў глыбіні крывавая чырвоная пена. Кінулася Яліна ў хату, схапіла вёслы, а ўжо матка зразумела, у чым справа: стала сярод хаты на каленях, не пушчае:

- Не хадзі да вужа, Ялінка, вужа клятага, вужа слізкага, нялюбага.

- Аслабані, маці. Гэта я думала так, што не кахаю яго. Але чаго ж сэрца маё так баліць.

- А за што табе яго кахаць?

- За тое, што святла не бачыў ён, за тое, што не кахала я яго калісь. Пашкадуй мяне, адпусці.

Сумна паглядзела на яе маці і адпусціла. Бяжыць бегма Ялінка да ладдзі, кроў з ног на вострых камянях пакідае. Бясконцыя сілы ў ёй уваскрасаюць, човен не па вадзе плыве - па паветры ляціць. Плывуць стараною абшары балот, а сэрца на кавалкі рвецца.

- Муж мой! Дзеці мае!

Вось і замак, бяжыць яна да яго. Бачыць, ляжыць мёртвы вуж.

І чуе яна дзіўны голас:

- Не кахала ты яго, не кахала. Крыкнула ў той час вужыная каралева:

- Хлусіш ты! Кахала я яго болей за ўсё, ды не разумела.

Не разумела ў каханні ды шчасці, затое зараз сэрца маё ў трох агнях гартаванае. Спазнілася я, спазнілася. Падай мне з вады галасочак, кароль вужыны. Ціха ўсё, памёр ты. Хто ці заплача над табою, калі не я. Каханы мой.

Каханы мой!

І бачыць: расплылася каламутная вада, некуды збеглі крывавыя струмені і стаў бачны чысты вір з белым пяском, а па дне яго пад крыштальнай вадой ляжыць цудоўнай прыгажосці юнак у блакітным адзенні з срэбрам, з залатою каронаю на галаве залатой.

І чуе Яліна голас мужа:

- Вось і скончылася ўсё на свеце белым. Зачараваў мяне, прынца гэтага замка, злы чараўнік, і тады толькі мог я зноў ператварыцца ў чалавека, калі самым моцным каханнем пакахае мяне, халоднага вужа, самая лепшая з красунь чалавечага роду. Спазнілася гэтае каханне, няма ўжо паратунку, але сонцу кажу я "дзякуй" за тое, што здолеў абудзіць яго, гэткае каханне, хоць перад смерцю, хоць на гадзіну, на міг адзіны. На ўсё халоднае жыццё гэтага хопіць. Дзякуй табе, і за смерць маю таксама дзякуй.

І зноў усё змоўкла, толькі пры апошніх словах яго пырснуў у чорную прорву балот першы за шматлікія гады сонечны прамень, яскравы і чысты. Дзеці выбеглі з замка, цягнуць да яго, да сонца рукі. І раптам прамень зноў згас.

Зразумела ўсё Яліна, падняла дагары рукі і крыкнула дзецям:

- Дык станьце ж вы тым, кім у жыцці былі. Хто моцны быў - той хай такім і будзе, слабы - хай так і застанецца слабым. І я з вамі разам, як маці, стану.

Плача Яліна над мёртвым прынцам, варушыць вецер яе валасы, раскідвае ўшыр, і - о, цуд! - становяцца зялёнымі залатыя яе касмылькі, стала моршчыцца вопратка, драўлянець рукі. Заспявалі трывожна пад ветрам яе валасы, зазвінелі, як жаночы плач. І вось ужо на месцы Яліны высокая яліна стаіць, зялёная, стромкая, плачуць яе галіны пад ветрам.

Апошнім позіркам глядзіць яна на дзяцей, а тыя ўжо таксама зніклі. На месцы старэйшага сына стаіць каржакаваты, магутны дуб - не гнецца, не ламаецца, глядзіць у вочы навальніцам; на месцы дачкі старэйшай - бяроза расце, усю яе сонцам прасвечвае, грае на ёй кожны лісток радасцю да жыцця, а кожная галіна - цвёрдасцю. Воддаль ад іх стаіць асінка, слабае дрэўца - націснуў - яно й захрупцела.

Пранеслася над імі навальніца, зноў упаў сонечны прамень на балоты, і заквітнелі яны пад цёплым подыхам яго.

Чуеш, хлопча, як за вокнамі гудуць дрэвы?..

А на краі балота стаіць усімі клятая асіна. Ніякае дрэва не плача так, калі апынецца ў печы. Шчэ далёка дні восені і халады, а яна ўжо ўся чырванее, загадзя перад усім схіляецца. А калі ўжо загадзя схіляецца - значыцца, поскудзь - дрэва.

Стаіць яна, здаецца, і ветру няма, а яна дрыжма дрыжыць усім лісцем, жаліцца. На локаць падымецца ад зямлі - дрыжыць, вырастае - дрыжыць і памрэ - дрыжэць будзе.

А ты падумаў, чаму гэта так? Іншыя людзі вось не разумеюць, а ты цяпер ведаеш. Гэткія вось справы.

1952?
Тэкст падаецца паводле выдання: невядомае
Крыніца: невядомая

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Уладзімір Караткевіч. Вужыная каралева

# data[].attributes.attachment_link.description
Ці далёка ці блізка, ці нядаўна ці даўно, на той самай зямлі, на якой мы жывема, дагэтуль жылі нашы дзяды - было ўсё гэта. Стаяла на беразе хата старога Яся, стаяла з краю пачынка. А Ясь жыў тут даўно, пасівелі яго валасы, як грушавы квет, і жонка яго ўжо ў зямлю расці пачынала.

# data[].attributes.headline
Про животных

# data[].attributes.subject
Про животных

# data[].attributes.attachment_link.title
Беларускія народныя казкі. Разумная дачка

# data[].attributes.attachment_link.description
Жыў адзін бедны чалавек з жонкаю. Нарадзілася ў іх дачка. Прышлося спраўляць радзіны. А ў чалавека таго ні хлеба, ні да хлеба. Чым гасьцей частаваць? Пайшоў бядняк на рэчку па ваду. Аж бачыць - ляжыць у кустох цялушачка. Ды такая слабая, што сама і ня ўстане.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Лісіца і дрозд

Жылі дзед і баба. Дзед у лес хадзіў дровы сячы, а баба дома была, пірагі пякла.

Аднаго разу злавіў дзед у лесе дзікага парсючка і прынёс яго дахаты. Харошы быў парсючок - стракаценькі ды паласаценькі.

Пачала баба парсючка карміць - і цестам, і мукою, і сьвежаю травою.

Але, вядома, дзік - яму жалудоў давай. Цягне яго ў лес па жалуды.

Нічога ня зробіш, пачала яго баба ў лес пускаць, жалуды зьбіраць. Цэлы дзень ён у лесе гуляе, а нанач дахаты бяжыць. Такі добры парсючок быў!

Аднойчы бяжыць ён у лес, а насустрач яму галодны воўк.

- Парсюк-парсючок, дзік-дзічок, - кажа воўк, - я цябе зьем.

Парсючок хітры быў, падумаў і адказвае:

- Ня еж мяне шэры воўк, лепш ідзі із мною на жалудовую палянку: там чарада гусей ходзіць.

А воўк да гусей вельмі ахвочы. Паверыў ён дзічку-парсючку і пайшоў за ім на жалудовую палянку.

На дарозе была вялікая воўчая яма. Парсючок яе ведаў ды абыйшоў, а воўк - бух у яму! І сядзіць там.

Назаўтра парсюк зноў пайшоў на жалудовую палянку.

Ідзе ды ідзе, сустракае яго лісіца.

- Куды ідзеш, парсючок?

- Па жалуды.

- Вазьмі і мяне з сабою.

- Хадзем.

Ідуць яны, ідуць, падыйшлі да ямы. Парсючок абыйшоў яму, а лісіца - бух! - ваўку на галаву.

На трэйці дзень сустракае парсюка заяц.

- Куды ідзеш, парсючок?

- Па жалуды.

- Вазьмі і мяне з сабою.

- Хадзем.

Дайшлі да ямы - і заяц туды паляцеў. Стала іх цяпер у яме трое: воўк, лісіца і заяц.

Сядзяць яны ў яме, захацелі есьці. Лісіца кажа:

- Давайце крычаць: хто слабей крыкне, таго зьядзём.

Крыкнуў воўк - моцна.

Крыкнула лісіца - таксама ня надта слаба.

Крыкнуў заяц - зусім слаба: толькі піскнуў.

Ну, яго і зьелі. Воўк усе косьці паеў, а лісіца кішкі сабе ўзяла і ў пясок закапала.

Назаўтра ўзноў прагаладаліся. Лісіца дастала кішкі ды есьць патроху.

- Што гэта ты, кумка, ясі? - пытаецца воўк.

- Кішкі.

- Дзе ты іх узяла?

- Лапаю сабе жывот распарола і дастала.

Воўк паверыў, распароў сабе кіпцюрамі жывот ды сканаў.

Лісіца і яго зьела.

Прыляцеў да ямы дрозд. Лісіца просіцца ў яго:

- Дрозьдзік-драздок, вызвалі мяне зь ямы!

- Як-жа я цябе вызвалю?

- Накідай у яму гальля, і я вылезу.

Дрозд накідаў гальля, лісіца вылезла зь ямы і кажа:

- Дрозьдзік-драздок, вызваліў ты мяне?

- Вызваліў.

- Накармі-ж цяпер мяне.

- Як-жа я цябе накармлю?

- Вунь баба на поле ідзе, міску бліноў кясе. Ты заляці ёй наперад ды сядзь на дарозе.

- І ўсё?

- Усё.

Паляцеў дрозд і сеў пасярод дарогі. Баба ўбачыла дразда, паставіла міску з блінамі і кінулася яго лавіць. А лісіца схапіла бліны ды за кусты.

Наелася лісіца бліноў, прыйшла к дразду:

- Дрозьдзік-драздок, вызваліў ты мяне?

- Вызваліў.

- Накарміў?

- Накарміў.

- Цяпер напаі.

- Як-жа я цябе напаю?

- А вунь, бачыш, чалавек бочку зь півам вязе. Ты ўзьляці на бочку ды дзяўбі затычку.

- І ўсё?

- Усё.

Паляцеў дрозд, сеў на бочку ды давай дзяўбсьці затычку.

Убачыў гэта фурман, схапіў кол ды па дразду. Дрозд узьляцеў угару, а фурман з усяе сілы - па бочцы! Бочка разьбілася, піва вылілася. Цэлая лужына налілася.

Паехаў чалавек, бядуючы, далей, а лісіца напілася піва з лужыны, колькі ёй хацелася, ды пабегла да дразда:

- Дрозьдзік-драздок, вызваліў ты мяне?

- Вызваліў.

- Накарміў?

- Накарміў.

- Напаіў?

- Напаіў.

- Цяпер пацеш ты мяне.

- Як-жа я цябе пацешу?

- А вунь на таку дзед з бабаю гарох малоцяць. Ляці туды і садзіся на лоб то бабе, то дзеду.

- І ўсё?

- Усё.

Паляцеў дрозд на ток, сеў бабе на лоб. Убачыў дзед дразда ды - трах! - цэпам. Але не па дразду, а па бабіным лобе. Дрозд фыркнуў і перасеў на дзедаў лоб. Тады баба з крыкам: "А кыш!" - бах цэпам дзеду ў лоб!..

Лісіца аж качаецца ад сьмеху, пазіраючы, як дзед малоціць бабін лоб, а баба - дзедаў.

Набілі яны сабе гузакоў, кінулі малацьбу ды пайшлі дахаты прымочкі на лобе ставіць.

А дразду хоць-бы што - паляцеў сабе ў лес, пасьвістваючы.

Тэкст падаецца паводле выдання: Беларускія казкі. Мюнхен, 1957.
Крыніца: скан

Беларуская Палічка: http://knihi.com

# data[].attributes.attachment_link.title
Беларускія народныя казкі. Лісіца і дрозд

# data[].attributes.attachment_link.description
Жылі дзед і баба. Дзед у лес хадзіў дровы сячы, а баба дома была, пірагі пякла. Аднаго разу злавіў дзед у лесе дзікага парсючка і прынёс яго дахаты. Харошы быў парсючок - стракаценькі ды паласаценькі. Пачала баба парсючка карміць - і цестам, і мукою, і сьвежаю травою.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Казка - неад'емная частка дзяцінства. Наўрад ці знойдзецца чалавек, які, будучы маленькім, ня выслухаў мноства самых розных гісторый. Пасталеўшы, ён пераказвае іх сваім дзецям, якія разумеюць іх па-свойму, вырысоўваючыся ва ўяўленні вобразы дзеючых персанажаў і перажываючы эмоцыі, якія казка перадае.

Што такое казка? Якія бываюць казкі? Менавіта на гэтыя пытанні паспрабуем адказаць далей.

вызначэнне

Згодна навуковаму вызначэнні ў літаратуры, казка - "эпічны літаратурны жанр, апавяданне пра якія-небудзь чароўных або авантурных падзеях, якое мае выразную структуру: зачын, сярэдзіна і канцоўка". З любой казкі чытач павінен вынесці нейкі ўрок, мараль. У залежнасці ад выгляду, казка выконвае і іншыя функцыі. Існуе шмат класіфікацый жанру.

Асноўныя віды казак

Якія бываюць казкі? Кожны з нас пагодзіцца з тым, што ў асобны від варта вылучыць казкі пра жывёл. Другі выгляд - чароўныя казкі. І, нарэшце, існуюць так званыя бытавыя казкі. Усе віды маюць свае асаблівасці, якія становяцца зразумелымі шляхам параўнальнага іх аналізу. Паспрабуем разабрацца больш падрабязна ў кожным з іх.

Якія бываюць казкі пра жывёл?

Існаванне такіх гісторый цалкам абгрунтавана, бо жывёлы - істоты, якія насяляюць з намі ў непасрэднай блізкасці. Менавіта гэты факт паўплываў на тое, што народная творчасць выкарыстоўвае вобразы жывёл, прычым самых разнастайных: як дзікіх, так і хатніх. Разам з тым варта звярнуць увагу на тое, што жывёлы, якія сустракаюцца ў казках, прадстаўлены не як тыповыя жывёлы, а як асаблівыя жывёлы, надзеленыя чалавечымі рысамі. Яны жывуць, маюць зносіны і паводзяць сябе як сапраўдныя людзі. Такія мастацкія прыёмы дазваляюць зрабіць вобраз зразумелым і цікавым, напоўніўшы яго пры гэтым вызначаным сэнсам.

У сваю чаргу, казкі пра жывёл таксама можна падзяліць на казкі з удзелам дзікіх або хатніх жывёл, прадметаў або аб'ектаў нежывой прыроды. Часта літаратуразнаўцы, кажучы пра тое, якія бываюць жанры казак, класіфікуюць іх на чароўныя, кумулятыўныя і сатырычныя. Таксама ў гэтую класіфікацыю ўваходзіць і жанр байкі. Можна падзяліць казкі пра жывёл на творы для дзяцей і для дарослых. Часта ў казцы прысутнічае чалавек, які можа выконваць галоўную ці другарадную ролю.

Звычайна з казкамі пра жывёл дзеці знаёмяцца яшчэ ва ўзросце ад трох да шасці гадоў. Яны найбольш зразумелыя маленькім чытачам, так як тыя сустракаюцца з пастаяннымі персанажамі: хітрай лісіцай, баязлівым зайцам, шэрым ваўком, разумным катом і гэтак далей. Як правіла, асноўная рыса кожнага жывёльнага і з'яўляецца яго характэрнай асаблівасцю.

Якія бываюць пабудовы казкі пра жывёл? Адказ - самыя розныя. Кумулятыўныя казкі, да прыкладу, падбіраюцца па прынцыпе сюжэтнай сувязі, дзе сустракаюцца адны і тыя ж героі, проста ў розных абставінах. Часта героі казачных гісторый маюць імёны ў памяншальна-ласкальных форме (Ліска-Сястрычка, Зайчык-Побегайчик, Жаба-Квакушка і гэтак далей).

Другі выгляд - чароўная казка

Якія бываюць літаратурныя казкі аб чараўніцтве? Асноўная характэрная рыса гэтага выгляду - чароўны, фантастычны свет, у якім жывуць і дзейнічаюць галоўныя героі. Законы гэтага свету адрозніваюцца ад звыклых, у ім усё не так, як на самой справе, што прыцягвае юных чытачоў і робіць гэты від казак, несумненна, самым любімым сярод дзяцей. Чароўнае асяроддзе і сюжэт дазваляюць аўтару праявіць усе сваё ўяўленне і выкарыстоўваць як мага больш адпаведных мастацкіх прыёмаў, з мэтай стварыць твор спецыяльна для дзіцячай аўдыторыі. Не сакрэт, што дзіцячае ўяўленне бязмежна, і задаволіць яго вельмі і вельмі няпроста.

У большасці выпадкаў гэты від казак мае тыповы сюжэт, вызначаных герояў і шчаслівы фінал. Якія бываюць казкі аб чараўніцтве? Гэта могуць быць апавядання пра герояў і фантастычных істотах, казкі пра незвычайных прадметах і розных выпрабаваннях, якія пераадольваюцца дзякуючы чараўніцтве. Як правіла, у фінале героі жэняцца і жывуць доўга і шчасліва.

Адзначым, што героі чарадзейных казак ўвасабляюць мноства станоўчых якасцяў. Сярод асноўных тэм гэтага літаратурнага жанру - барацьба дабра і зла, барацьба за любоў, праўду і іншыя ідэалы. Абавязкова павінен прысутнічаць адмоўны герой, які ў фінале будзе пераможаны. Структура казкі звычайная - зачын, асноўная частка і канцоўка.

бытавыя казкі

Такія гісторыі апавядаюць пра падзеі звычайным жыцці, асвятляючы розныя сацыяльныя праблемы і чалавечыя характары. У іх аўтар высмейвае негатыўныя чалавечыя якасці. Такія казкі бываюць сацыяльнымі і сатиричными, з элементамі чароўнай казкі і многія іншыя. Тут высмейваюцца адмоўныя якасці багатыроў і славалюбных людзей, у той час як прадстаўнікі народа ўвасабляюць у сабе станоўчыя рысы. Бытавыя казкі паказваюць, што галоўнае - не грошы і сіла, а дабрыня, сумленнасць і розум. Літаратуразнаўцы сцвярджаюць - і гэта факт - што пісаліся яны ў часы, калі людзі перажывалі сацыяльныя крызісы, імкнуліся змяніць лад грамадства. Сярод папулярных мастацкіх прыёмаў тут вылучаюцца сатыра, гумар, смех.

Якія тыпы казак бываюць?

Акрамя прыведзенай вышэй класіфікацыі, казкі яшчэ дзеляць на аўтарскія і народныя. Ужо з назваў зразумела, што аўтарскія - казкі, якія былі напісаныя канкрэтным вядомым пісьменнікам-казачнікам, а народныя - тыя, якія не маюць аднаго аўтара. Народныя казкі перадаюцца з вуснаў у вусны з пакалення ў пакаленне, і першапачатковы аўтар нікому не вядомы. Разгледзім кожны з тыпаў асобна.

народныя казкі

Народныя казкі па праве лічацца магутным крыніцай гістарычных фактаў, інфармацыі пра побыт і грамадскі лад пэўнага народа. Кожны з народаў за сваю гісторыю прыдумаў велізарная колькасць павучальных гісторый для дарослых і дзяцей, перадаючы свой вопыт і мудрасць наступным пакаленням.

Народныя казкі адлюстроўваюць чалавечыя адносіны і змену маральных прынцыпаў, паказваюць, што асноўныя каштоўнасці застаюцца нязменнымі, вучаць праводзіць выразную грань паміж дабром і злом, радасцю і горам, любоўю і нянавісцю, праўдай і крыўды.

Асаблівасцю народных казак з'яўляецца тое, што ў простым і лёгка чытаная тэксце хаваецца найглыбейшы сацыяльны сэнс. Акрамя таго, яны захоўваюць багацце народнай мовы. Якія народныя казкі бываюць? Яны могуць быць і чароўнымі, і бытавымі. Шмат народных казак апавядае пра жывёл.

Часта ўзнікае пытанне аб тым, калі была прыдуманая першая руская народная казка. Гэта напэўна застанецца таямніцай, і можна толькі меркаваць. Лічыцца, што першымі "героямі" казак былі з'явы прыроды - Сонца, Месяц, Зямля і іншае. Пазней яны сталі падпарадкоўвацца чалавеку, і ў казкі ўвайшлі вобразы людзей і жывёл. Ёсць здагадка, што ўсе рускія народныя апавядання маюць пад сабой рэальную падставу. Іншымі словамі, нейкая падзея пераказваюць у форме казкі, змянялася на працягу стагоддзяў і дайшло да нас у тым выглядзе, да якога мы прывыклі. Якія бываюць рускія народныя казкі, разабраліся. Пара пагаварыць пра казкі, аўтары якіх добра вядомыя чытачам.

аўтарскія казкі

Звычайна аўтарскі твор з'яўляецца суб'ектыўнай апрацоўкай народнай сюжэту, аднак і новыя гісторыі сустракаюцца даволі часта. Характэрныя рысы аўтарскай казкі - псіхалагізм, узнёслая гаворка, яркія персанажы, выкарыстанне казачных клішэ.

Яшчэ адной асаблівасцю гэтага жанру з'яўляецца тое, што яна можа быць прачытана на розных узроўнях. Так, адна і тая ж гісторыя ўспрымаецца па-рознаму прадстаўнікамі розных узроставых груп. Дзіцячыя казкі Шарля Перо дзіцяці здаюцца нявінным расповедам, у той час як дарослы чалавек знойдзе ў іх сур'ёзныя праблемы і мараль. Часта кнігі, арыентаваныя першапачаткова на юнага чытача, растолковывать дарослымі па-свойму, роўна як і фантастычныя гісторыі для дарослых прыпадаюць да спадобы дзецям.

Хто яны, аўтары казак? Напэўна ўсё чулі пра "Казках маёй матухны гускі" Шарля Перо, казках італьянца Гоцы, творах нямецкага пісьменніка Вільгельма Гаўфа, братоў Грым і дацкага казачніка Ханса Крысціяна Андэрсана. Нельга забываць і пра рускі паэце Аляксандра Пушкіна! Іх гісторыі любяць дзеці і дарослыя па ўсім свеце. На гэтых казках растуць цэлыя пакаленні. Разам з тым усе аўтарскія творы цікавыя з пункту гледжання літаратуразнаўства, усе яны падпадаюць пад пэўную класіфікацыю, размяшчаюць сваімі мастацкімі асаблівасцямі і аўтарскімі прыёмамі. Па самых вядомых і каханым казкам здымаюць фільмы і мультфільмы.

заключэнне

Такім чынам, мы разабраліся, якія бываюць казкі. Якая б казка ні была - аўтарская, народная, сацыяльна-бытавая, чароўная або якая апавядае пра жывёл - яна абавязкова чаму-то навучыць чытача. Самае цікавае, што зусім няважна то, хто чытае гісторыю. І дарослыя, і дзеці абавязкова возьмуць з яе нешта карыснае. Казка кожнага прымусіць задумацца, перадасць мудрасць народа (ці аўтара) і пакіне незгладжальнае добрае ўражанне ў галовах чытачоў. Эфект ніколькі не перабольшаны. Існуюць нават так званыя тэрапеўтычныя казкі, якія здольныя перавыхаваць і адвучыць ад самых розных шкодных звычак!

# data[].attributes.attachment_link.title
Якія бываюць казкі? Віды і жанры казак

# data[].attributes.attachment_link.description
Казка - неад'емная частка дзяцінства. Наўрад ці знойдзецца чалавек, які, будучы маленькім, ня выслухаў мноства самых розных гісторый. Пасталеўшы, ён пераказвае іх сваім дзецям, якія разумеюць іх па-свойму, вырысоўваючыся ва ўяўленні вобразы дзеючых персанажаў і перажываючы эмоцыі, якія казка перадае. Што такое казка? Якія бываюць казкі? Менавіта на гэтыя пытанні паспрабуем адказаць далей.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Усе бацькі хочуць выгадаваць сваіх дзяцей разумнымі, здольнымі да навук. І дапамагчы гэтаму могуць раннія заняткі матэматыкай. Аднак дзеці не вельмі-то любяць гэтую складаную навуку. Пазнаёміцца з асновамі матэматыкі малышам дапаможа казка пра чысла.

Матэматыку вывучаць можна гуляючы

Здавалася б, пра якія гульнях і казках можна казаць, калі гаворка ідзе пра такую сур'ёзнай навуцы, як матэматыка. Аднак мудрыя педагогі сцвярджаюць, што нават малодшым дашкольнікам можна растлумачыць розныя нюансы ў гэтым кірунку, калі зрабіць занятак цікавым і займальным для малых. Гісторыі, дзе фігуруюць жывыя істоты, якім дадзены імёны - лікі і лічбы - успрымаюцца распачыналымі матэматыкамі больш эфектыўна, чым сухая канстатацыя матэрыялу, фактаў і законаў.

Да таго ж усім дзецям так падабаюцца гісторыі, у якіх выдумка пераплятаецца з рэальнасцю, дзе дабро перамагае зло. Таму казка пра колькасці яшчэ карысная малышам і таму, што не толькі дае матэматычныя паняцці, але і ў традыцыйнай іншасказальна манеры раскрывае перад імі сутнасць чалавечых адносін.

Сучасныя дзеці з задавальненнем чытаюць казкі пра лікі і лічбы. А іх складзена дзіцячымі пісьменнікамі нямала. Нават самі хлопцы складаюць дзіўныя гісторыі, у якіх фігуруюць колькасці.

Напрыклад, адна дзяўчынка прыдумала дзіўную казку пра царства, якім правілы мудрая і добрая царыца Тысяча. Яна вельмі любіла сваіх падданых, якіх увесь час ўзнагароджвала, памнажаючы на сябе. І жыхары яе дзяржавы ад гэтага станавіліся больш велічны і больш значны.

Але вось здарылася з царыцай хвароба, якая ператварыла яе пры дапамозе страшнага віруса - "перевёртыша з коскай" - у 0,001. І зараз, памнажаючы сваіх падданых, царыца ў тысячу разоў памяншала іх ... І ніхто не мог яе вылечыць, акрамя аднаго вельмі мудрага доктара. Менавіта ён зноў прышчапіў царыцы вірус-перевёртыш, які вярнуў ёй ранейшую велічыню. Вось такая дзіўная атрымалася казка пра чысла.

горад Дзесяткі

Гэта казка пра лікі ад адзінкі да дзесяці. Яны, падобна людзям, пражывалі ва ўласным горадзе, сябравалі, сварыліся, мірыліся і здзяйснялі памылкі. Такім чынам, словамі "Жылі-былі ліку" матэматычная казка пачынаецца ...

У прыгожым невялікім мястэчку, што раскінуўся на беразе ляснога ручая, стаялі маленькія рознакаляровыя домікі. Яны былі вельмі маленькімі, проста нават зусім малюсенькімі, не болей запалкавай скрынка. Але самім жыхарам гэтага горада домікі здаваліся досыць вялікімі. А ўсё таму, што самі-то насельнікі гэтага населенага пункта былі малюсенькімі-малюсенькімі, ростам з фасолинку.

Але, нягледзячы на невялікія памеры жыхароў, страсці ў мястэчку кіпелі неабыякія. І адзін з мудрых старажылаў мястэчка, імя якому было лік Шэсць, вырашыў запісаць самыя дзіўныя гісторыі ў кнігу і назваць яе "Казкі пра лікі і лічбы".

Гісторыя першая про колькасці пад назвай "Хто важней?"

Натуральна, што пачыналася апавяданне словамі "Жылі-былі ліку". Матэматычная казка, як і ўсякая іншая, быццам бы хлусня, ды ёсць у ёй важны намёк, які павінен стаць урокам добрым малайчынам ды мудрым дзяўчатам.

Жылі колькасці дружна ды згоднае. Асабліва добра ўсё было ў чатырох неразлучных сяброў: Адзінку, Двойкі, Тройкі і Чацвёркі. А толькі аднойчы здарыўся і ў іх спрэчка, хто ж сярод іх важней. Пачатку яго Чацвёрка:

- Хоць і люблю я вас, мае сябры шчырыя, але павінна сказаць вам адну рэч. На самай справе я паміж нас самая галоўная. Вось паглядзіце: каля дома чатыры кута, сядзеў за сталом - чатыры ножкі. Столькі ж лап ў сабак і катоў, колаў у аўтамабіляў. І таму павінны вы з сённяшняга дня звяртацца да мяне на "Вы"!

- Якое гэта глупства! - абурылася лік Тры. - Самае важнае лік сярод нас - я! Толькі паглядзіце: колькасць 3 у казках з'яўляецца чароўным, магічным. Сыноў у цароў заўсёды трое, заданняў трэба выканаць таксама не чатыры, не два, а менавіта тры. Ды і адбываецца ўсё самае важнае на трэці дзень. Таму лепш ужо мяне клічце "Спадар Тры".

- Ну гэта як паглядзець, - засумнявалася Двойка.- Людзі звычайна шукаюць сабе пару, каб стварыць паўнавартасную сям'ю. Рук і ног у чалавека таксама па пары. Толькі ўявіце сабе, што людзі ходзяць на чатырох нагах - это ж магу паверыць! І вочы ў чалавека два, і вуха. Так што давайце-ка лепш да мяне звяртацца на "Вы", так будзе справядлівей.

- Так-то так, а што-то ўсё ж такі не так, - засмяялася Единичка.- Я, хоць і самая маленькая сярод нас, а вось бо стаю ў лікавым шэрагу самай першай. І падчас спаборніцтваў пераможцу чамусьці прысуджаюць першае месца і выдаюць залаты медаль. А за другое-то толькі срэбра пакладзена ... Не буду казаць тут пра трэцяе і чацвёртае месца - нясціпла гэта неяк.

Самае якаснае людзі заўсёды называюць першагатунковых. А другагатунковы ці, тым больш, трэцягатунковых тавар большасць пакупнікоў бокам абміне. Ды і майстэрства спецыялістаў часцей за ўсё пазначаюць катэгорыямі, дзе першая паказвае на самы высокі ўзровень.

А ўжо калі дакранацца будынка чалавечага цела, то органы, якіх у людзей па адным, з'яўляюцца самымі важнымі: сэрца, печань, мозг.

Калі ж задумацца аб нашым галоўным прызначэнні - удзельнічаць у матэматычных дзеяннях, то толькі я магу падзяліць на сябе любы лік без астатку, ды такім чынам, што яно нават не заўважыць гэтага.

Ведаеце што? Я думаю, што ўсе мы важныя аднолькава! І таму не варта пра гэта спрачацца. Давайце не будзем больш спрачацца. І хай словамі "Дружна і згодна жылі-былі ліку" матэматычная казка наша і скончыцца. А новыя гісторыі будуць пра цікавыя падзеі, якія адбудуцца ў мястэчку, дзе жыхары не спрачаюцца і не лаюцца адзін з адным.

І з таго часу больш не высвятляюць адзінку, Двойка, Тройка і Чацвёрка, хто з іх больш важным.

Гісторыя другая пад назвай "Казка пра лік 5"

здарэнне такое

Здарылася тут на днях:

Прыбегла раптам Пяцёрка

Уся ў гразі, пылу, калючках!

"Што з табою? Дзе была ты? "-

Здзівіліся Сем і Восем.

"Ох, адчапіцеся ж, хлопцы!

Лезці туды, куды не просяць,

Непрыгожа! Я стамілася", -

Так сказала і ўпала ...

З кустоў тут выйшла Шэсць:

"Раскажу я ўсё як ёсць.

Сягоння раніцай лік Пяць

З Зайцам бегала гуляць.

Тут паляўнічы выбягае,

Як належыць, страляе.

Заяц падае, і Пяць

У страху кінулася бегчы.

Сунуў Зайца я ў кошык,

Падняў нашу я на спіну

І пайшоў да сябе дадому.

Пяць, уставай! Зайка жывы!

Раз, два, тры, чатыры, пяць -

Зайка бегае ізноў!

Казкі новыя, сябры,

Сачыніла для ўсіх вас я! "

Перадгісторыя трэцяй казкі пра сямёрка-Качаргу

У мястэчку Дзесяткі жыла лічба Сем. Мясцовыя жыхары дражнілі яе качаргой - мянушка такое ёй прыдумалі. А лічба гэтая, і праўда, была вельмі падобная на гэта прыстасаванне для таго, каб жар у печы варушыць.

Як вядома, качарга - рэч з дзіўным характарам. З аднаго боку, з яе дапамогай можна печ падпаліць і дом абагрэць. Добрая рэч, быццам бы, патрэбная. А калі з другога боку паглядзець, то качаргой можна і смальнуць так, што мала не падасца. Часцяком у гісторыях пра жыццё нашых продкаў фігуравала гэтая чыгунная выгнутая літарай "Г" палка як прылада боек і нават забойстваў.

Вось і характар сямёрка таксама быў супярэчлівы. Учора яна прыдумала тыдзень, у якую ўваходзіць 7 дзён, а апошні, сёмы, выхадных зрабіла. Ужо як ёй усё былі ўдзячныя! А сёння ўжо раззлавалася на кагосьці і давай крычаць: "Толькі пападзіся мне - сем шкур з цябе спушчу!".

А потым раптам супакоілася і такую прыгожую вясёлку на небе намалявала - любата проста! Сем рознакаляровых палос дугой выгнулася, варотамі казачнымі паставіла.

Толькі гэта яшчэ не гісторыя, а прыказка. Пачатак жа казкі з лікам 7 чакае чытача наперадзе ...

Як Сямёрка-Кочерга атрымала новы дом

Можа быць, так яно і было, а магчыма, хлусня ўсё гэта. Толькі кажуць, што вырашыла аднойчы Сямёрка новы дом сабе пабудаваць. Ды не просты, як ва ўсіх, а асаблівы, каб быў ён пра сем сценах. Доўга думала яна, як бы гэта зрабіць, галаву ламала. Нічога не атрымліваецца! Кучу паперы на чарцяжы змарнавала Сямёрка, пачак алоўкаў пульсаваў, а справа так і не зрушылася ні на ёту.

Вельмі знервавалася лічба Сем, аж да слёз. Зачынілася ў сваім старым доміку на замок і не выходзіць. Усё лікі ў горадзе нават занепакоіліся, як бы чаго дрэннага не здарылася. Стоўпіліся яны вакол плота, што жыллё колькасці Сем акружаў, абмяркоўваюць сітуацыю, думаюць, як бы ім паступіць. І раптам ...

Пачулі яны, што з адкрытых вокнаў раптам музыка дзівосная пацякла. Ды такая цудоўная, што ні ў казцы сказаць, ні ў сне пачуць! Такая пяшчотная ды прыемная, такая душэўная мелодыя у сямёрку атрымалася.

А яна, аказваецца, ад гора, што дом незвычайны ў яе не выйшаў, прыдумала сем нот. І навучылася запісваць з іх дапамогай мелодый, падслуханых у ручая ды шалёсткі дрэў, якія спяваюць птушак і напяваць сабе пад нос майстравых. Спачатку проста запісала на нотны ліст музыку, а потым і згуляла на флейце. Дык вось і да гэтай пары музыканты свае творы запісваюць пры дапамозе гэтых дзіўных значкоў.

А дом? Яго колькасці дружна пабудавалі для сваёй суседкі сямёрка! Новы, дыхтоўны і сценак у ім было роўна сем. А яшчэ колькасці размалявалі яго ў сем колераў так, як быццам бы сама вясёлка вырашыла адпачыць на ім. З тых часоў сямёрка ніхто качаргой больш не дражніў. Бо яна адна здолела стварыць такія выдатныя рэчы - вясёлку і музыку. І імя яе стала "Сямёрка Выдатная".

Гісторыя чацвёртая, страшная і жудасная, о крыважэрным цмоку па імі Нуль

У некаторым царстве, арыфметычныя дзяржаве, жылі-былі чысла. Матэматычная казка не была б казкай, калі б у ёй не здараліся чарадзейства розныя ды цуды невытлумачальныя. Вось і на арыфметычную дзяржава напаў цмок крыважэрны, злы і бязлітасны. Імя яго было Нуль.

Хапаў ён усіх без разбору, перамнажаць на сябе і знішчаў. А ўсё таму, што пасля гэтага дзеяння колькасці самі ператвараліся ў Нуль. І пасля кожнага злачынства у дракона вырастала новая галава, ён станавіўся мацней і крыважэрнай. Ну а жыхароў у дзяржаве станавілася ўсё менш і менш. І вось здарылася такое жудаснае падзея - украў цмок саму прынцэсу! Жалоба была абвешчаная па ўсёй дзяржаве.

Сталі тут колькасці думаць-гадаць, як бы ім дракона перамагчы, каб можна было казкі новыя, добрыя і вясёлыя складаць ды дзяцей сваіх распавядаць. І надумалі яны пасябраваць з цмокам, хоць справа гэта было, трэба сказаць, няпростае.

Кінулі колькасці жэрабя, і выпала так, што ісці да цмоку прынцэсу выбаўляць павінна было лік 9. У казках, як вядома, яно чароўным лічыцца, бо атрымліваецца яно пры памнажэньні тройкі (якая і так уваходзіць у склад лікаў казачных, магічных) на саму сябе . "Тройчы тры разы сонца ўзыдзе, тройчы тры разы раса на травы ўпадзе - і з'явіцца з-за гары вершнік на кані. Вось ён вось і ўратуе прынцэсу ад лютага змяя! "- сказалі прарокі царскія, вырабячы свае дзіўныя абрады.

Так і атрымалася. Нездарма важную ролю гуляюць лікі ў рускіх народных казках. Таму-то і тут роўна праз дзевяць дзён лік Дзевяць, сеўшы на каня, пад'ехала да логава цмоку - прынцэсу ратаваць. А за пазухай была ў яго фляжка вадзіцы крынічнай, што, кажуць, сілай валодае магічнай.

І сустрэліся яны каля дзевятай горы - злосны Нуль і самаадданае лік Дзевяць. Зарагатаў тут цмок, хвастом сваім забіў, агнём пачала з пашчы выпускаць. Але толькі Дзевяць ня разгубілася, падскочыў да яго ды ўстала перад цмокам, брызнув ў яго пашча вадою крынічнай, магічнай. І ўсміхнуцца Дзявятка не забыўся, адкрыта і прыязна. Нуль нават разгубіўся ад здзіўлення ... Не паспеў цмок нават множанне сваё традыцыйнае вырабіць, як у адно імгненне зрасліся лічбы 9 і 0 і ператварыліся ў адно цэлае - лік Дзевяноста.

І выйшла тут з вязніцы прынцэса, пацалавала свайго выратавальніка, які стаў у дзесяць разоў мацней і большы, тады і дала яму згоду стаць яго жонкай дакладнай. Селі яны на каня і паехалі дадому, шчаслівыя і задаволеныя. Тут і скончылася страшная казка пра чысла. Па матэматыцы ў каго "выдатна" ці "добра" ў часопісе варта - той зразумеў яе. А ужо ў каго пазнання ў гэтай навуцы слабыя - не крыўдуйце, правілы вучыце ды прыклады вырашайце, глядзіш, у наступны раз і вы ўсё зразумееце!

Чаму ў цара было тры сына і навошта Бязвокую дзіцяці сем нянек?

Не толькі ў рэальным жыцці вялікую ролю гуляюць колькасці. У рускіх народных казках вельмі часта фігуруюць тры сыны, тры заданні, тры дні. А драконы або Змеі Гарыныча, якія таксама з'яўляюцца тройчы, кожны раз маюць нарастальны лік галоў: спачатку тры, потым пяць, сем ці дзевяць, а ў трэці, самы складаны, раз у пачвары іх можа быць нават дванаццаць. Чысла ў рускіх казках гуляюць чыста сімвалічную ролю. Дзіця, яшчэ не знаёмы з матэматыкай, візуальна не стане ўяўляць сабе менавіта тую колькасць галоў у дракона, пра які ідзе гаворка. Для яго важныя такія паняцці, як павелічэнне небяспекі з кожным разам, і той факт, што галоў было шмат.

Ці ёсць нейкі алгарытм, якому падпарадкоўваюцца лікі ў прыказках, прымаўках, казках? Напэўна, ёсць. Напрыклад, тры сімвалізуе дасканаласць і гармонію не толькі ў рускай культуры, але і ва ўсім свеце. Таму і памятаем мы па гэты дзень трох волатаў. А да Іллі Мурамца перад цудоўным лячэннем яго з'яўляюцца менавіта тры старца. І далёкае месца, куды адпраўляецца часта герой казкі, знаходзіцца на краі свету, дзе-то аж у трыдзесятым дзяржаве.

У праваслаўнай рэлігіі існуе Святая Троіца, якая сімвалізуе адзінства Айца, Сына і Духа Святога. А ў старажытнай славянскай веры было бажаство пра тры галовах. Адна галава панавала над нябесным светам, другая - над зямным, а трэцяя - над падводным.

Шлейф казачнасці і вядзьмарства цягнецца таксама за лікам сем. Напрыклад, усе памятаюць казкі, у якіх сустракаюцца сямімільныя боты, Беласнежка трапляе да сямі гномам, падобна таму, як і Спячая прыгажуня - да волатам адпаведнай колькасці.

У прыказках ж і прымаўках таксама часта сустракаецца сямёрка.

Сем разоў адмерай, адзін толькі раз можна адрэзаць.

Сямёра з сошкай, а адзін з лыжкай.

Сем вёрст да нябёсаў.

Сямёра аднаго не чакаюць.

У сямі нянек дзіця без вока.

Сямёра па крамах.

А замацавалася такая слава за гэтым лікам, хутчэй за ўсё, таму, што калісьці, яшчэ да ўзнікнення дзесятковай сістэмы вылічэння, існавала семеричная. Гэта значыць двухзначныя лікі пачыналіся не пасля дзясятка, а пасля сямі.

Тое ж датычыцца і колькасці пяць. Бо быў час, калі сістэма вылічэння была пятеричной і нават васьмярковай. Засталося таямніцай толькі тое, чаму лік восем не пакінула свайго следу ў вуснай народнай творчасці.

Затое дзявятка нават у сучасным свеце часта вылучаецца людзьмі, якія захапляюцца значэннямі лікаў іх уплывам на лёс. Адбываецца гэта таму, што гэты лік як бы ўяўляе сабой пачатак і канец жыццёвага вопыту чалавека. Яно нясе апошні зямны ўрок чалавецтва - прабачэнне.

Аднак сустракаецца ў прымаўках і прыказках таксама і колькасць два, якая не ўваходзіць у разрад "магічных". Гэта, хутчэй, адлюстраванне палажэнні дыялектычнага матэрыялізму, у якім адлюстроўваецца адзінства і барацьба супрацьлегласцяў.

Двум мядзведзям ня ўжыцца ў адным бярлогу.

Два сапога - пара, ды абодва на левую нагу.

За двума зайцамі гнацца - ніводнага не злавіць.

А ў сучаснай казцы гультаю Воўк "дапамагаюць" двое з куфара. Ды і часта ў гісторыях распавядаецца аб двух дачок, дзе адна - лагодная і працавітая, а другая - злая і лянівая.

Існуюць сучасныя крылатыя выразы з самымі рознымі лікамі, напрыклад: "Проста як двойчы два", "Ізноў дваццаць пяць!", "Лепш аднойчы ўбачыць на ўласныя вочы, чым сто разоў пачуць".

Нумералогія

Думаеце, што чароўныя лікі ў казках толькі бываюць? Зусім не! Людзей даўно ўжо займала, які ўплыў на чалавечыя лёсы аказваюць лічбы і колькасці. І на гэтай глебе паўстала Нумералогія - ці то навука, ці то вераванне ў містычную сілу лікаў. Але, як бы там ні было, а вельмі многія людзі не-не, ды і звяртаюць сваю ўвагу на тое, што лічбы аўтобуснага білета ці нумары сустрэчнага транспарту быццам бы валодаюць дарам прадказання. Магчыма, гэта простае супадзенне. Але, хто ведае ...

Нават самыя адпетыя цынікі з вялікім незадавальненнем засяляюцца ў гатэльныя нумары пад лічбай 13 ці 666. Затое практычна ўсе проста любяць сёмыя, трэція, пятыя і дзевятыя. Ужо такая слава замацавалася за імі ў народзе - адны лічацца добрымі, чароўнымі, а іншыя - прыносяць няшчасце, нават д'ябальскія.

Сёння можна знайсці цэлыя навуковыя працы, у якіх па схеме ёсць магчымасць зрабіць разьлік свайго "ліку" па даце нараджэння і прачытаць пра сябе на старонцы, прысвечанай гэтай лічбы. Складальнікі гэтых прац звязваюць і характар чалавека, і яго магчымасці, і яго будучыня як раз з гэтым "галоўным" яго лікам. А ўжо наколькі яны маюць рацыю, кожны вырашае сам для сябе.

# data[].attributes.attachment_link.title
Казка пра чысла. Чысла ў прыказках, прымаўках, казках

# data[].attributes.attachment_link.description
Усе бацькі хочуць выгадаваць сваіх дзяцей разумнымі, здольнымі да навук. І дапамагчы гэтаму могуць раннія заняткі матэматыкай. Аднак дзеці не вельмі-то любяць гэтую складаную навуку. Пазнаёміцца з асновамі матэматыкі малышам дапаможа казка пра чысла. Здавалася б, пра якія гульнях і казках можна казаць, калі гаворка ідзе пра такую сур'ёзнай навуцы, як матэматыка.