# data[].attributes.headline
Kürkçüler’den Pozantı’ya Duyulmayan Çığlık: “Her şeyi gören Tanrı neden bizi görmüyor?” - Zilan Turgut 

# data[].attributes.subject
Kürkçüler’den Pozantı’ya Duyulmayan Çığlık: “Her şeyi gören Tanrı neden bizi görmüyor?” - Zilan Turgut 

# data[].attributes.body
https://hakikatadalet.medium.com/k%C3%BCrk%C3%A7%C3%BClerden-pozant%C4%B1-ya-duyulmayan-%C3%A7%C4%B1%C4%9Fl%C4%B1k-her-%C5%9Feyi-g%C3%B6ren-tanr%C4%B1-neden-beni-bizleri-g%C3%B6rm%C3%BCyor-822a2b484a9c

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Hiçbir işkence çığlığı tek bir insanın çığlığı kadar büyük olamaz. Daha doğrusu, hiçbir işkence tek bir insanın katlanabileceği işkenceden daha büyük olamaz. Bütün gezegen tek bir candan daha fazla ıstırap çekemez." - Ludwig Wittgenstein
Aram Yayınları tarafından 2016 yılındayayımlanan Kürkçüler'den Pozantı'ya Duyulmayan Çığlık, Terörle Mücadele Kanunu (TMK) çerçevesinde yargılanarak ceza alan ve Pozantı Cezaevi'nde kalan ilk çocuklardan olan Ömer Çakır tarafından kaleme alındı. Kitap, Çakır'ın gözaltına alındığı günden başlayarak ilk olarak Kürkçüler Cezaevi'ne, oradan da Pozantı Cezaevi'ne uzanan yolda yaşadıklarını anlatıyor. Çakır'ın da satır aralarında sıkça vurguladığı üzere yaşananları unutmamak/unutturmamak adına verdiği bir çaba bu. Hafıza ve Gençlik projesi kapsamında yürüttüğüm çalışma için yaptığım mülakatlar sırasında karşıma çıkan bu kitap, yürüttüğüm çalışmanın anlamı ve derinliği üzerine tekrar düşünmemi sağladı. Tüm bu yaşadıklarını kayıt altına alma cesareti göstermiş olan Çakır'ın bu çabasının hak ettiği ilgiyi görememesinin kırgınlığı ile kendisiyle kitabı hakkında konuşmak istedim ve söyleşiyi gerçekleştirdik. Umuyorum ki Çakır'ın gösterdiği çaba ve cesaretin toplumda bir tesiri olur; herkesin bildiği, kabul ettiği ama konuşmadığı gerçekler Çakır'ın satır aralarında çığlık çığlığa tozlanmaz.
Öncelikle kitabı nasıl yazmaya karar verdiğinizi konuşarak başlayabiliriz. Bu yola çıkmaya nasıl karar verdiniz?
Bu sürecin yazılması gerektiğini henüz Pozantı'dayken düşünmüştüm. 'Burada yaşananlar burada kalmamalı, bir gün mutlaka yazılmalı' demiştim. 'Bir yazarın yanına gideceğim ve her şeyi en ince ayrıntısına kadar anlatacağım' diyerek söyleniyordum kendi kendime. Fakat kendimin yazacağını hiç düşünmemiştim. Cezaevine ikinci girişimde iki buçuk ay Kürkçüler F Tipi Cezaevi'nde kaldım, daha sonra İskenderun Cezaevi'ne sürgün edildim. Tam bu günlerde Pozantı Cezaevi'ndeki tecavüz olayları patlak verdi ve gazete manşetlerine yansıdı. Her şeyi çok dikkatlice takip ediyordum. Herkes bir şeyler söylüyordu ama kimse olayın özünü yansıtamıyordu. Çok fazla bilgi kirliliği vardı. Daha da önemlisi, konuşulan hiçbir şey Pozantı gerçeğini yansıtmıyordu. Akademi, medya, köşe yazarları işin ciddiyetini ıskalıyordu. Sanki Pozantı daha öncesinde yoktu, sanki bu çocuklar daha evvel cezaevine konulmamıştı. Sanki Türkiye'nin pek çok yerinde çocuklar cezaevinde değildi ve işkence görmüyorlardı. Daha da kötüsü, çocukların çığlıklarının duyulması için tecavüze uğramaları beklenmiş gibiydi. Vahşetin bugün manşet yapılabilmiş olması, önceden yaşanmadığını göstermez.

Bir süre sonra Alanya L Tipi Cezaevi'ne sürgün edildim. Kimsenin Pozantı gerçeğini yansıtmaya yanaşmadığını iyice fark ettiğimde 'ben yazmazsam kimse yazmayacak' diyerek kendimi ikna ettim ve işe koyuldum, önce küçük denemeler şeklinde yazmaya başladım. Yazmak bir zorunluluk halini almıştı. Kendimi yaşamını yitiren arkadaşlarıma karşı borçlu hissediyordum. Onların anılarını yaşatmak istiyordum. İşte tüm bunların ışığında Pozantı'da tanıklık ettiğim her şeyi yazmaya başladım.
Kitabı cezaevinde kaldığınız sürede yazdığınızı ve ardından basıldığını biliyorum. Bu zaman aralığında kitabı yazmanızın sizde nasıl bir yeri ve anlamı var?
Kitabı hapishanede yazmak bir yönüyle avantajlıydı çünkü hapishanede kalırken hapishaneyi konu ettiğiniz bir kitabı yazmak o hissinizi ve hafızanızı diri tutuyor, tetikliyor. Tabii dezavantajları da var; mesela odaklanabilmek, yazdıklarınızın cezaevi idaresi tarafından fark edilmesi ve yazdıklarınıza el konulması kaygısı, kaynak kısıtlaması... Kitabı bitirdikten sonra kendime dedim ki, 'Artık rahat ölebilirim.' Çünkü arkadaşlarıma karşı borcumu ödemiş olacaktım ve Pozantı'yı bütün topluma duyuracaktım. Hayatımda yaptığım en zor ama en onurlu işti.
Kitapta anlattıklarınızın hem anlatıcısı hem de yaşayanısınız. Kitabı başkasının yazması tahmin ediyorum ki mental olarak seni bu kadar yormayacaktı. Bu açıdan bakınca, aynı anda özne ve nesne olmak zorunda kalman hakkında ne düşünüyorsun?
Kimse bizim öykümüzü yazmak istemedi. Herkes görmezden geldi. Kimisi bu yükün altında kalmaktan kimisi de sistemle karşı karşıya gelmekten korktu. Benim Pozantı'yı içinde yaşamış biri olarak yazmam, toplumun "duyarlılık gösteren, entelektüel" çevrelerine bir tokat oldu. Oysa Pozantı'yı kendi şahsi meseleleri gibi sahiplenmeli ve büyük bir hassasiyetle gündemlerine almaları gerekirdi. Fakat onlar ne Pozantı'yı sahiplendiler ne de o çocukların acısına ortak oldular. Kendine yazar, akademisyen ve entelektüelim diyen bu kadar geniş bir çevre varken neden ben yazmak zorunda kaldım? Bunu hep sorguladım. Gerçekten bu ülkede bir hapishaneye kapatılmış onlarca çocuğun tecavüzünü anlatacak hiç mi kimse yoktu? Bir sahne sanatçısının veya bir iş insanının yediğini, giydiğini günlerce tartışan bu ülke, onlarca çocuğun tecavüzünü tartışmaktan acizdi. Pozantı'da tecavüze uğrayan çocuklar, katledilen Yasin hiç mi vicdanınızı rahatsız etmedi? Neden bana Pozantı öyküsünü yazdırarak tekrar aynı acıyı yaşamak zorunda bıraktınız? Bunun sorumlusu kimdi ve kitabı yazması gerekenler neredeydi? Pozantı giderek unutuldu ve biz çocuklar hiç iyileşmedik. Biz yanımız hep sakat kaldı. Daha trajik bir şey söyleyeyim, ben kitabı bitirdikten sonra Kürt çocuklarının hayatlarının ne kadar ucuz olduğunu tekrar fark ettim. Bir halkın çocuklarına tecavüz ediliyordu ama kimse ses çıkartmıyordu.
Kitapta yazılanlar bir okuyucu olarak beni bazı noktalarda çok çaresiz hissettirdi. Sizin açınızdan bunu düşününce ise yazma gücünü göstermenizi çok cesur buluyorum. Yaşananların hem nesnesi ve öznesi olarak yazdığınız bu süreçte yaşadıklarınızı yazıya aktarmak nasıl bir deneyimdi?
Evet kitabı yazmak kolay olmadı çünkü yazmak her şeyi yeniden yaşamaktı. Bunu göze almak korkutucuydu ama başka çarem yoktu. Çok iyi hatırlıyorum, bazı bölümleri yazarken tekrar karanlık hücrelere gittim, aynı işkenceleri gördüm ve hiç farkında olmadan gözlerimden yaşlar süzüldüğünü fark ettim. Birkaç sefer kitabı yarıda bırakıp vazgeçmek istedim, elimdeki kalemi lanet okuyarak kaç defa fırlattığımı hatırlamıyorum. Gündüz yazdıklarım, gece kâbus olarak bana dönüyordu. Çok korkunçtu. 'Bir çocuk bu kadar şey yaşamış olamaz, yaşamış ise de şu an yaşıyor olamazdı' diye söyleniyordum.
Kitap boyunca cezaevindeki arkadaşlarınızın isimlerini sıkça kullanıyorsunuz. Kitap yazma kararınızı "ulaşabildiğiniz" arkadaşlarınızla paylaştığınızda nasıl bir dönüt aldınız?
O süreci birlikte yaşadığım arkadaşlarım uzaktaydı ve mektup yoluyla ulaşmaya çalıştım. Ulaştığım herkes 'Nasıl yazman gerektiğini sana bırakıyoruz' dedi. Çünkü Pozantı'da en uzun süre kalan çocuklardan biriydim. Benim yazmamın uygun olacağını söylediler.
Kitap basıldıktan ve okur ile buluştuktan sonra kitapta ismi geçen arkadaşlar sizle neler paylaştılar ve bu çabanıza yaklaşımları nasıl oldu?
İsmini olumsuz durumlar ile andığım arkadaşlardan dolayı kaygılıydım fakat yazılarımın taslak halini paylaştığımda herkes olumlu tepki verdi ve sevindi. Beklediğimden daha olumlu tepkiler aldım. Arkadaşlarım yaşananların bu kadar net ve aracısız bir biçimde aktarılmasından çok memnun kalmıştı. Böylece tarihe mal olacak bir sürecin yükünü omuzlarımızdan atmış olduk.
İlk soruda da değindiğimiz üzere bu kitabı bir amaç uğruna kaleme aldınız. Geriye dönüp baktığınızda sizce bu amaca ulaştınız mı?
Amaçtan kastınız duyulmak ise kişisel olarak ulaştım ama ondan da önce vicdani sorumluluğumu yerine getirdim. Pozantı'yı Pozantı'da bırakmadım. Kişisel amacıma ulaştım fakat istenilen yankı oluşmadı. Çünkü 'kitap ulaşmasını arzuladığımız kitleye ya da yere ulaştı mı?' sorusu benim için hâlâ tartışmalı. Kitap basıldıktan bir süre sonra toplatma kararı çıkarıldı ama ne yazık ki öncesinde de gerekli duyarlılık gösterilmemişti. Bence bu kitap uzun bir süre insanların, özellikle de akademisyen, siyasetçi ve aydın kesimin gündemini meşgul etmeliydi. Burada amaç başka Pozantıların önüne geçmek, çocukları sahiplenmek olmalıydı. Fakat ne yazık ki bu olmadı. Gerekli duyarlılık gösterilmedi. Bu çok üzücü ve acı oldu. Bu toplum bizi acılarımızla baş başa bıraktı. Oysa hiçbir şey gizli saklı değildi. Öyle ki, bizler Pozantı Cezaevi'nde işkence görürken hapishanenin birkaç metre ötesinde olağan bir yaşam akıyordu. Hücrelerin penceresinden dışarı baktığınızda dağların yamaçlarına inşa edilmiş evlerin ışıklarını görmek mümkündü. İnsanlar o evlerde ısınırken, bizler birkaç yüz metrede ilerideki soğuk hücrelerde işkence görüyorduk ama çığlığımızı duyan kimse yoktu. Her şey herkesin gözleri önünde yaşanıyordu ama kimse görmüyordu.
Kitabın önsözü Müge Tuzcuoğlu tarafından kaleme alınmış. Tuzcuoğlu, Wittgenstein'e ait olan "Hiçbir işkence çığlığı tek bir insanın çığlığı kadar büyük olamaz. Daha doğrusu, hiçbir işkence tek bir insanın katlanabileceği işkenceden daha büyük olamaz. Bütün gezegen tek bir candan daha fazla ıstırap çekemez" ifadesini alıntılamış. Kitabın sonunda bende anlam bulan bir alıntı oldu. Sizin bu alıntı hakkında ne düşündüğünüzü ve kendinizi bu ifadede nasıl konumlandırdığınızı sormak istiyorum.
Gerçekten de öyle. Düşünün ki bütün dünyadan soyutlanmışsınız ve kimse çığlığınızı duymuyor. Ölüm bile sıradanlaşıyor o an ve hatta kendini kurtuluş olarak dayatıyor. Evet, tek bir insanın işkence çığlığı bütün bir gezegeni sarsacak kadar şiddetlidir. Bunu kelimelerle anlatmak çok zor. Boğazımı yırtarcasına haykırdığım anlarda yaşadıklarımı, karanlığın içindeki çaresizliği sizlere tarif edemem. Ben bu işkenceleri gördüğüm süreçte inançlı bir çocuktum fakat yaşadıklarım beni öyle bir noktaya getirdi ki, Tanrı'yı sorgulamaya itti. 'Her şeyi gören Tanrı neden beni, bizleri görmüyor? Görüyorsa neden sessiz kalıyor? Tanrı acımasız olamaz. Tüm bunlara sessiz kalan Tanrı benim Tanrım olamaz,' diye söyleniyordum.

Yaşadıklarım anlatılamayacak kadar zordu. Bir kafeste boğulmak gibi, binlerce insanın eli boğazımda gibiydi. Evet işkence herkes için korkunçtur ama bir çocuk için tarifsizdir. Düşünün, bir çocuğun gece yatağından fırlayarak koğuş kapısını yumruklayıp 'Anne, anne, beni anneme götürün' demesinden, çaresizce yere serilip ağlamasından daha ağır ne olabilir? İşte orada anladım ki, bir çocuğa verilebilecek en büyük ceza onu annesinden koparmaktır. Ve biz bunu hapishaneye kapatılarak yaşıyorduk. Pozantı'da yaşananlardan herkes sorumludur. Herkesin gözleri önünde yaşandı. Sizler rutin hayatlarınıza devam ederken çocuklar karanlık hücrelerde çaresizce ağlıyordu. Siz sessiz kaldığınız için, konforunuzun bozulmasını göze alamadığınız için biz bu acıları yaşadık. İşte bu yüzden sizi asla affetmeyeceğiz.
Pozantı "hikâyesini" tamamlayacak başka bir hedefiniz ya da hayaliniz var mı? Bu "hikâyenin" tamamlanma şansı var mı diye de sormak istiyorum ama kaygılıyım da bu noktada çünkü tamamlanması için yaşanan her şeyi bilmemiz lazım, fakat bu da pek mümkün görünmüyor.
Tamamlanır mı bilmiyorum ama toplumdaki duyarsızlığa bakınca açıkçası umutsuzum. Tamamlanması için en azından ciddi bir özeleştiriye ihtiyaç var. Benim amacımı sorarsanız, ben bunu bütün insanlığa mal etmek istiyorum. Pozantı'nın filminin yapılması, kitabımın İngilizceye çevrilmesi gibi taleplerim ve başka kitaplar yazmak istemem bundan dolayıdır. Bu konunun akademik dünyada da yaygınlık kazanmasını istiyorum. Aslında biz çocuklar üstümüze düşeni yaptık. Şimdi hikâyenin tamamlanması için üstüne düşenleri yapmayanların çabalaması gerekiyor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kürkçüler'den Pozantı'ya Duyulmayan Çığlık: "Her şeyi gören Tanrı neden bizi görmüyor?"

# data[].attributes.attachment_link.description
"Hiçbir işkence çığlığı tek bir insanın çığlığı kadar büyük olamaz. Daha doğrusu, hiçbir işkence tek bir insanın katlanabileceği işkenceden daha büyük olamaz. Bütün gezegen tek bir candan daha fazla...

# data[].attributes.attachment_link.title
TOPLUMUN KOLEKTİF HAFIZASINA İKTİDARIN SALDIRISI  

# data[].attributes.attachment_link.title
Sur’da Yıkımın İki Yüzü: Kentsel Dönüşüm Ve Abluka | PDF

# data[].attributes.attachment_link.description
“Diyarbakır’ın Sur İlçesinde Kentsel Dönüşüm ve Abluka İlişkisi” analiz etmek amacıyla hazırlanan rapor, sokağa çıkma yasaklarından/ablukadan kaynaklı mekânsal yıkımın sonuçlarından biri olarak kentsel dönüşüme odaklanıyor. İlk Mart-Nisan 2015’te, ikinci aşaması ise Temmuz-Ağustos 2015’te olmak üze…

# data[].attributes.headline
Mert Koçak, "Afetler Sonrası Göç: Kim Yardımı Hak Eder?"

# data[].attributes.subject
Mert Koçak, "Afetler Sonrası Göç: Kim Yardımı Hak Eder?"

# data[].attributes.headline
Foti Benlisoy, "Felaketin siyaseti ve "doğal afet""

# data[].attributes.subject
Foti Benlisoy, "Felaketin siyaseti ve "doğal afet""

# data[].attributes.headline
Gülistan Zeren, "Mekan ve İnsan Hafızasının Kollektif Yapısına İktidarların"

# data[].attributes.subject
Gülistan Zeren, "Mekan ve İnsan Hafızasının Kollektif Yapısına İktidarların"

# data[].attributes.headline
30 Mayıs, 18.00-19.30 (Hibrit), "Felaketin Sosyal Dinamiklerini Anlama" 

# data[].attributes.subject
30 Mayıs, 18.00-19.30 (Hibrit), "Felaketin Sosyal Dinamiklerini Anlama" 

# data[].attributes.body
Gülistan Zeren, "Geçmişi Travma Üzerinden Okumak: Mahremden Kolektife"

# data[].attributes.headline
7 Haziran 18:00-19:30, Hafıza Sohbetleri-9 

# data[].attributes.subject
7 Haziran 18:00-19:30, Hafıza Sohbetleri-9 

# data[].attributes.body
Mekan ve İnsan Hafızasının Kollektif Yapısına İktidarların Müdahalesi

# data[].attributes.body
Otonom Arşivcilik ve Karşı Hafızanın İnşası

# data[].attributes.body
Cumhuriyet'in İlanından Günümüze Devletin Dil Politikası ve Bu Politika Bağlamanında Kürtler ve Kürtçe

# data[].attributes.body
Sunum: https://docs.google.com/presentation/d/1u7snzUa3-jE7203LpqqGV8lRgSX0x9OY43sRUl6ODCE/edit?usp=sharing

yazılım: https://pan.do/ra

yazılımın diğer örnekler:

https://858.ma/

https://pad.ma/

https://0xdb.org/

http://turkishcine.ma/

https://indiancine.ma/

https://archive.leftove.rs/ (basılı medya)

altyazı: https://speedtrans.pad.ma/

Örnekler / Bahsi Geçenler:

https://artikisler.net/

http://feralmethods.ngbk.de/

https://www.failibelli.org/
https://forensic-architecture.org/

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/23120/iz-oztattan-askida-ozne-yas-ve-haz

Merkez / Center - Deniz Tortum & Esen Tan

https://www.youtube.com/watch?v=YgyVO7KVte8

https://www.youtube.com/watch?v=8ziHZDiJrrc&t=2120s

https://www.instagram.com/onlyherstory/

https://www.instagram.com/diyarbakirhafizasi/

https://www.instagram.com/brownhistory/

https://www.instagram.com/workingclasshistory/?hl=en

Panel: Kuir/Lubunya Arşivi Üzerine

Katılımcılar: Esra Özban (Kuir Fest), Gani Met (Pembe Hayat), Alper Şen (Artıkişler Video Kolektifi)

6. Kuir Film Festivali / Ocak 2017 - Ankara

https://vimeo.com/297233004

https://kaosgl.org/gokkusagi-forumu-kose-yazisi/kacak-yasamak-zorunda-olanin-arsivi-nasil-olur-ki

Çatışmayı Kaydetmek: Arşivler, İnsan Hakları ve Toplumsal Mücadele

https://demos.org.tr/catismayi-kaydetmek-arsivler-insan-haklari-ve-toplumsal-mucadele/

Un-Documented: Unlearning Imperial Plunder by Ariella Aïsha Azoulay

https://vimeo.com/490778435

Niyet #10: Unlearning The Imperial Origins of Photography: Rights, Restitution and Return (Ariella Aïsha Azoulay)

https://www.youtube.com/watch?v=N8gsrghJJWc

https://www.bizimhikayemiz.org

# data[].attributes.body
https://us06web.zoom.us/rec/share/8MOrgEwJbkYF6dHWD7Hd0fzvVL7a4RLToiCpGRKmN_LUi0tLy-8pMM95zWISSWyK.2dyAjBvsKXXVtdsy
Passcode: ==Aom0NG

# data[].attributes.headline
Öncesi ve Sonrasıyla Kanlı 1 Mayıs - Göktuğ Berber 

# data[].attributes.subject
Öncesi ve Sonrasıyla Kanlı 1 Mayıs - Göktuğ Berber 

# data[].attributes.body
https://memorializeturkey.com/tr/fahri-aral

# data[].attributes.attachment_link.description
1977 yılında düzenlenen 1 Mayıs kutlamalarında, Taksim’de yaklaşık 500 bin kişi toplandı. DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler’in yapmakta olduğu konuşmanın sonuna doğru eylem için meydanda bulunan kitlenin üstüne civardaki binalardan ateş edilmeye başlandı. Kaçmaya çalışan göstericilerin yollarının da…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nezihe Muhiddin, kadınların bugünkü haklarını elde etmesinde başat bir rol üstlense de tarih sayfalarında çok yer bulamayan bir kadın. Cumhuriyet döneminde kadınların seçme ve seçilme hakkı, çalışma hakkı gibi birçok konuyu dile getiriyor ve bunlar için mücadele ediyor.

Muhiddin, 15 Haziran 1923'te Kadınlar Halk Fırkası'nı resmi olarak kurmak istiyor. Ancak istenilen taleplerin uygun görülmemesi sebebiyle reddediliyor. Kadınlar Halk Fırkası'nı kurmak isteyen kadınlar vazgeçmiyor ve yeni bir tüzükle 7 Şubat 1924'te Kadınlar Birliği'ni kuruyorlar.

Ancak kadınlar için hak talep ettikçe, egemenlerin de Nezihe Muhiddin'e uyguladıkları baskı artıyor. Türk Kadınlar Birliği'nin mühürlenmesi, Nezihe Muhiddin'in yolsuzluk ile suçlanması ve ardından Kadınlar Birliği'nden ihracı bu durumun sadece birkaç örneği.

Daha sonrasında kendini yazmaya adayan Muhiddin'in hayatı ise tarihte muammalarla dolu.

Belgesel çalışması

Nezihe Muhiddin'in hayatına ve kadın mücadelesindeki rolüne odaklanan "Kadın Olmanın Günahı" belgeseli ise tam da bu bilinmezlikleri açığa çıkarmayı amaçlıyor.

"Kadın Olmanın Günahı" 8 Şubat 2019 Cuma günü saat 18.00'de yönetmeni Ümran Safter ve danışmanı Yaprak Zihnioğlu'nun katılımıyla Kadın Eserleri Kütüphanesi'nde gösterilecek.

Muhiddin'in Kadınlar Halk Fırkası'ndan Türk Kadınlar Birliği'ne uzanan hak mücadelesini "Kadın Olmanın Günahı" belgeselinin yönetmeni Ümran Safter ve 'Kadınsız İnkılap/ Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği' kitabının yazarı Yaprak Zihnioğlu ile konuştuk.

"Kadınlara seçme ve seçilme hakkının bahşedildiği algısı var"

Belgeselin oluş hikâyesini Ümran Safter şöyle anlatıyor:

"Nezihe Muhiddin'i ben de herkes gibi bilmiyordum. Bize öğretilen tarih kitaplarında yazılı olan bir isim değil. Ne ilkokulda, ortaokulda ne de lisede hiçbir tarih kitabında Nezihe Muhiddin'in ve Kadınlar Halk Fırkası'nın ismi yok. Nasıl kurulduğu, kimin kurduğu, nasıl mücadeleler verdikleri hakkında ya da Osmanlı ve erken cumhuriyet dönemi kadın hareketi hakkında bilgi yok. Ben Nezihe Muhiddin'i Yaprak Zihnioğlu'nun 'Kadınsız İnkılâp' kitabıyla tanıdım. Daha sonra hakkında birkaç gazete makalesi okudum. Çok ilgimi çekti. 'Neden Nezihe Muhiddin'in filmi yapılmasın' dedik. Üstelik Nezihe Muhiddin filmi yapılırken de Osmanlı'daki kadın hareketi, erken cumhuriyet kadın hareketini de anlatabilirim diye düşündüm. Çünkü herkes şöyle sanıyor: Kadınlara seçme ve seçilme hakkı bir şekilde verilmiş, lütfedilmiş, bahşedilmiş. Öyle bir tarih öğretisi var. Aslında o dönemde ciddi bir kadın hareketi var."

Belgeseli yaparken görüntü sıkıntısı çektiklerini söyleyen Safter, Nezihe Muhiddin'e ait birkaç görüntü ve Muhiddin'in yakını Mizyal Karaçam Şengil'den alınan görüntüler dışında görselin olmadığını söylüyor. Safter, bu sebeple animasyon ve canlandırma ile Nezihe Muhiddin'in hayatını anlattıklarını belirtiyor.

"Mezarı dahi yıllarca yapılmadı"

Hakkında pek kaynak olmayan Muhiddin hakkında belgesel hazırlamanın zorluğunu ise şöyle anlatıyor:

"Nezihe Muhiddin ile ilgili çalışılmış bir biyografi kitabı yok. Kadın Halk Fırkası çalışılmış, Türk Kadınlar Birliği çalışılmış ama Nezihe Muhiddin şahıs olarak çalışılmamış. 1950-58 yılları arasında Nezihe Muhiddin'in ne yaptığı tam bir muamma. Çok fazla çalıştık, çok fazla kütüphanede vakit geçirdik. Bazı şeylere ulaştık evet. Son yazdığı makalelere ulaştık. Kadın Gazetesi'nde ve Resimli Şark Gazetesi'nde yazıyor. Bu makalelere ulaşabildik ama yazdığı bazı kitaplara ulaşamadık. O arşive ne oldu kimse bilmiyor.

"Ölümü bile muamma. Bazıları, akıl hastanesi olan Lape Hastanesi'nde öldüğünü, bazıları da evinde kalp krizi geçirerek öldüğünü ama Lape Hastanesi evine çok yakın olduğu için oraya sevk edildiğini söylüyor. Bu da muamma. Böyle bir kayda da ulaşamadık. Yıllarca mezarı dahi yapılmamış. Ta ki üç yıl öncesine kadar. Bir kara delikle karşılaştık açıkçası. Bu yüzden araştırma safhamız çok uzun sürdü. Ama yine de Yaprak Zihnioğlu'nun kitabı 'Kadınsız İnkılâp' kitabı bize büyük oranda ışık tuttu."

Sabiha Sertel de kurucular arasında

Nezihe Muhiddin'in hak mücadelesini konu alan "Kadınsız İnkılâp" kitabının yazarı Yaprak Zihnioğlu, Kadınlar Halk Fırkası'nın Mayıs 1923'te kurulduğunu ve kurucularının kadın derneklerinde aktif rol aldıklarını söylüyor. Zihnioğlu, Kadınlar Halk Fırkası'nın kurucu ve faal üyeleri arasında Osmanlı Hanımları Esirgeme Derneği, Hilal-i Ahmer ve Donanma Cemiyeti Kadınlar Şubesi, (Selanik) Teali-i Vatan Cemiyeti'nden kadınların da olduğunu belirtiyor.

Nezihe Muhiddin dışında Kadınlar Halk Fırkası'nın kurucuları arasında Latife Bekir Çeyrekbaşı, Naciye Hanım, Seniye Hanım, Nimet Remide, Nesime İbrahim, Matlube Ömer, Naciye Naim, Faize Atıf, Zeliha Hanım yer alıyor.

Türk Kadın Birliği'nin (TKB) kurucuları arasında ise Aliye Esad, Güzide Osman, Sabiha Zekeriya Sertel bulunuyor. Şükûfe Nihal, kurucu olarak yer almasa da Kadınlar Birliği'nde aktif rol oynuyor.

"Aydınlanmacı ilkelerle gerçekleştirmeye çalıştı"

Nezihe Muhiddin'in kadın mücadelesindeki rolünü Zihnioğlu şöyle anlatıyor:

"Nezihe Muhiddin, 'kadınlık mefkûresini' (idealini), bugünün deyişiyle feminizmi, Cumhuriyetin kuruluş yıllarına taşıyan öncü bir feminist aktivist. Nezihe Hanım, Erken Dönem Osmanlı-Müslüman-Türk hareket-i Nisvanının (kadın hareketinin) 'kadınlık mefkûresini' öncellerinin savunduğu üzere İslamî değerlerin değil, Aydınlanmacı ilkelerin yönlendirdiği bir düşünsel çerçeve içinde gerçekleştirme çabasındaydı. Nezihe Muhiddin'in yaşamı boyunca benimsediği ve 'kendi mefkûrem' diye adlandırdığı 'kadınlık mefkûresi' kadınların yaşadığı sorunların anlaşılması, bilinç düzeyine çıkarılması ve çözüm önerileriyle birlikte kadınların toplumsal arzuları; ne olmak, nasıl olmak istedikleri ve kadınların talep ettiği sosyal ve siyasal tüm hakları ifade ediyordu.

"Nezihe Muhiddin'in düşüncesinde kadınlığın kurtuluşu ve feminizm, öncelikle kadınların insan addedilmeleri, sivil yaşama katılabilmeleri, toplumun üyeleri olarak kamu alanında yer almaları, toplumsal konumlarının yükselmesi, kadın eğitimindeki kısıtların tamamıyla kaldırılması ve mesleklere girebilmeleri, erkeklerle eşit düzeyde yurttaşlar ve toplumsal rolleri üstlenebilen rasyonel, akıl yürüten modern insanlar haline gelmeleri isteği ve inancı demektir. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında kadın hakları için mücadele eden Nezihe Muhiddin, siyaset alanını kadın bakış açısından genişletmek ve siyasete kadınların aktif katılımı için uğraştı."

"Cumhuriyet rejimi 'kadınsız' kadın inkılâbı gerçekleştirdi"

Zihnioğlu, Kadınlar Birliği üyesi kadınların yeni Cumhuriyet hükümetinden siyasal katılım hakkını talep ettiklerini ancak bu feminist mücadelenin Kemalist tek parti iktidarının yönlendirmesi sonucu 1927'de bastırıldığını söylüyor.

Egemen iktidarın Kadınlar Birliği'ne bakış açısını Zihnioğlu şöyle anlatıyor:

"Türk Kadınlar Birliği'ne göre, inkılâp kadınlarla birlikte gerçekleşmeliydi. Feminizmi düşünsel ve pratik olarak hayata geçirmek hedefiyle Nezihe Muhiddin ve TKB Grubu bir baskı grubu oluşturarak 'dışarıdan' hükümete taleplerini kabul ettirmek istedi. KHF'nin (Kadınlar Halk Fırkası) kuruluşu ve etkinlikleri, hükümete danışılmadan gerçekleştirildiği için, ilk gününden itibaren iktidar tarafından 'rejime muhalefet' olarak algılandı.

"Ve kurucu Cumhuriyet rejimi "kadınsız" kadın hakları inkılâbını gerçekleştirdi. Görünüşteki kadın haklarından yana söylemine karşın Cumhuriyet'in kurucu kuşağı, kadınları ulusun yaratıcıları, etken bireyler, siyasi failler/eyleyiciler olarak görmedi. Kemalistlere göre kadınlar yeni rejimin siyaset-dışı, edilgen, seyirci ve destekleyicisi olmalıydı. Patriarkal ve indirgemeci bir yaklaşımla kadınların toplumdaki rolü 'vatana asker/evlat yetiştiren anneler' olarak tanımlandı."
Fatmagül Berktay belgeselin bir kısım çekimlerinin yapıldığı ve arşivinden de yararlanılan Kadın Eserleri Kütüphanesi'nde belgesel için konuşuyor
Belgeselin senaryosunu Ahsen Diner yazdı. Belgeselde Yaprak Zihnioğlu, Fatmagül Berktay, İpek Çalışlar, Senem Timuroğlu, Lerna Ekmekçioğlu, Nükhet Sirman, Müge Telci, Yeşim Arat başta olmak üzere birçok kadın akademisyen, Nezihe Muhiddin'i anlatıyor. Filmde kullanılan animasyonlar ise İngiliz sanatçı May Kindred Boothby'nin imzasını taşıyor. Filmin galası kadınların seçme ve seçilme hakkını kazandıkları günün yıldönümü olması vesilesiyle 5 Aralık 2018'de Kadir Has Üniversitesi'nde yapılmıştı. (EA/HK)

# data[].attributes.attachment_link.title
KADIN OLMANIN GÜNAHI BELGESELİ: Resmi Tarihin Yok Saydığı Bir Kadın: Nezihe Muhiddin

# data[].attributes.attachment_link.description
Nezihe Muhiddin, kadınların bugünkü haklarını elde etmesinde başat bir rol üstlense de tarih sayfalarında çok yer bulamayan bir kadın. Cumhuriyet döneminde kadınların seçme ve seçilme hakkı, çalışma hakkı gibi birçok konuyu dile getiriyor ve bunlar için mücadele ediyor. Muhiddin, 15 Haziran 1923'te Kadınlar Halk Fırkası'nı resmi olarak kurmak istiyor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zehra Keleş ile "Kafir Devletten Erkek Devlete: Nasıl Feministleştik?"

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to this episode from Feminist Mekan'da Cuma Buluşmaları on Spotify. İslamcı, İslami, ya da siyasal İslam... Bir şekilde hayata nizam verme niyetinde olan ve Türkiye'de başörtüsü eylemleri kanalıyla konsolide olan toplumsal hareketin içinden kadınların adı konmamış feminizmini, anti-feminizmini ve bugüne evrilerek taşınan mücadele alanlarını konuşuyoruz.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hem Müslüman Hem Feminist I Both Muslim and Feminist (Belgesel/Documentary)

# data[].attributes.body
Kaynakları en sonda bulabilirsiniz :)

# data[].attributes.headline
''İran kadın devrimine yardım ve yataklık'' Bir grup ulusötesi sanatçı arşivlemeyi ve dijital hikâye anlatımını radikal direniş eylemleri olarak nasıl kullanıyor?

# data[].attributes.subject
''İran kadın devrimine yardım ve yataklık'' Bir grup ulusötesi sanatçı arşivlemeyi ve dijital hikâye anlatımını radikal direniş eylemleri olarak nasıl kullanıyor?

# data[].attributes.body
https://argonotlar.com/iran-kadin-devrimine-yardim-ve-yataklik/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ben o görüntüydüm, kendime geliyordum ve sanki daha önce hep böyle yapıyormuşum gibi, başörtüsü yakan bir kadın grubunun içinde olduğumu fark ediyordum. Tekrar kendime geliyordum ve birkaç dakika önce dövüldüğümü fark ediyordum.[1]
16 Eylül 2022'de Jina "Mahsa" Amini'nin İslam Cumhuriyeti'nin ahlak polisi tarafından öldürülmesinin ardından başlayan İran'ın devam eden ayaklanmasına/devrimine dair bilgilerin dolaşıma sokulması önemli bir endişe kaynağı oldu. Yerel gazetecilerin baskı altında olması ve yabancı muhabirlerin yokluğu sebebiyle, ayaklanmanın belgeleri, birincil haber kaynağı olarak çeşitli kuruluşların sosyal medya hesapları aracılığıyla günlük ham görüntü ve fotoğraflar gönderip paylaşan sivillerden geldi. İran'dan dış dünyaya yapılan bu paylaşım sistemi, şiddetli baskısıyla ilgili bilgilerin yayılmasını kontrol etmek isteyen devletin sürekli internet kesintilerine rağmen dört aydır devam ediyor. Batılı büyük medya kuruluşlarının haberlerini İran'ın mevcut bağlamına adapte etme konusunda yavaş veya isteksiz davrandığı ve bölgesel yayın organlarının kendilerinin istikrarı üzerindeki sonuçlarından korktukları için bu bilgilerin yayılmasını kasıtlı olarak susturdukları görülse de İran'daki ve diasporadaki insanlar haberleri paylaşmak ve kendi ağları için kaynak oluşturmak amacıyla kişisel sosyal medya hesaplarındaki gönderileri ve hikâyeleri kullanıyor.

Güncellemeler içerdiği tüm hakikatler ve yanlışlıklarla birlikte sosyal medya üzerinden sürekli olarak önce paylaşılıp ardından siliniyor ve daha sonra yeniden paylaşılıyor. Orijinal içerik oluşturucusunun kimliğini devlet güvenlik güçlerinden korumak için gerekli görülen bu silme işlemi sık sık uygulanan bir önlem. Mevcut protestoları desteklemek amacıyla hareket eden bu sosyal medya paylaşımlarına herhangi bir şekilde katkı sunmak, İran rejimi tarafından tutuklanma sebebi sayılabiliyor. Bu nedenle İran'da yaşayan pek çok insan için güvenlik önlemi almak amacıyla telefonlarını günlük olarak temizlemek ve sosyal medya arşivlerini silmek artık sıradan bir durum haline geldi. Ülke çapında ünlülerden sporculara, işçilerden aktivistlere ve öğrencilere kadar protestocuların yaygın bir şekilde ve ayrım gözetmeksizin tutuklanmaya başlamasıyla birlikte İran yönetimi hiç kimsenin rejimin gazabından kurtulamayacağını açıkça ortaya koymuş oldu. Kürt ve Beluç topluluklarının yanı sıra diğer etnik ve dini azınlıklar ve queer topluluklara karşı yapmış oldukları misillemelerde özellikle acımasız davrandılar. Yine de bu durum, sayıları her geçen gün artan kamuya mal olmuş kişilerin bu tür platformları ayaklanmayı desteklemek için kullanmaktan caydırmadı. Protestocular, siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ve affedilmesini, rejimle bağlantılı markaların boykot edilmesini talep ederek ve daha da önemlisi dijital ve analog araçları kullanarak ülke çapında giderek daha sık aralıklarla uygulanan üç günlük grev yapma çağrısında bulunarak her geçen gün artmakta olan öfkelerini eyleme döküyorlar.

Tıpkı geçmişteki sözlü geleneklerin, kültür ve bilginin nesilden nesile aktarılmasında ve korunmasında önemli bir rol oynaması gibi, biz de benzer şekilde günümüzün bu olgusunu dijital çağın bir tür hızlandırılmış sözlü uygulaması olarak görüyoruz.

Kısmen sosyal medyanın artan kullanımına bağlı olarak yetişkinlerin azalan dikkat süreleri nedeniyle manşetlere çıkmak ve dünyayı bilgilendirmek için bir olayın viral hale gelmesi için riskler hiç bu kadar yüksek olmamıştı. Ancak İran'dan gelen direniş hikâyelerini güçlendirmenin ötesinde, biz bu sürekli devam eden ve her yerde bulunan paylaşımları, hatırlama konusunda bilinçli bir ısrarın ve toplu belleksizliğe yenik düşmeyi reddetmenin bir parçası olarak görüyoruz. Böylesi bir tavır, iktidardakilerin işlediği suçların örtbas edilmemesine, öldürülenlerin isimlerinin ve kimliklerinin kayıt altına alınmasına ve hem İran'daki hem de diaspora genelindeki siyasi manzaraya karşı şu anda var olan görüşlerin hatırlanmasına yönelik etkin bir duruştur. Bu duruş, İran'da hayatta kalabilmek için tepkisiz kalmaya mecbur bırakılan, aksi takdirde başlarına gelebilecek en sert tepkiden korktuğu için sessiz kalan İranlıların uyanışını yansıtıyor. Sanki toplumumuzdaki bir döngünün sonuna gelmiş gibiyiz: İslam Cumhuriyeti'nin boyun eğmez cephesi ve kuruluşundan bu yana halka dayattığı anlatılar, kendi değerlerini ve gerçeklerini yaymakta ısrar eden yüz binlerce kişi tarafından cesurca en temelinden yıkılıyor.

Bu kolektif arşivleme uğraşı, İran hakkında paylaşılan ve Instagram'ın yirmi dört saatlik hikâyelerinin ve içerik algoritmasının doğası gereği her gün kaybolan günlük video, resim ve slogan akışlarının işleyişine dair bir tepki ve alternatif oluşturmaya çalışmaktadır. Biz büyümekte olan bu halk ayaklanmasının kolektif bir arşivini oluşturmak amacıyla çeşitli hesaplardan sosyal medya paylaşımlarının görüntülerini toplayan İranlı kadınlardan oluşan bir kolektifiz. Ayaklanma hakkında içerik oluşturma ve paylaşma dürtüsü, bu cesur eylemlerin hatırlanmasını sağlamak için bir tür eylemde bulunma arzusunu ve dinmeyen bir öfkeyi yansıtan münferit bir hayatta kalma eylemi gibi görülebilir. Öte yandan, haberlerin ve yorumların paylaşılması ve dolaşımı, vaat edilen herhangi bir çözüm olmamasına rağmen, cevaplar ve umut arayan, sürekli büyüyen ve doymak bilmeyen bir izleyici topluyor. Öfke, insanlar tarafından sağlıklı ve meşru bir tepkidir ve öfkenin değişim dürtüsü oluşturmasındaki önemini ve rolünü kabul etmekteyiz. Belki de bu toplu hıncın sanal platformlara yönlendirilmesi, aynı zamanda sahadaki fiziksel şiddetin önlenmesinin veya daha az olmasının bir yolu olabilir. Bizler hükümete, destekçilerine ve temsilcilerine (örneğin din adamlarına veya yurtdışında cömertçe yaşayan yozlaşmış yetkililerin çocuklarına) yönelik mevcut öfkenin tamamen haklı olduğunu anlıyoruz, ancak daha fazla şiddet oluşturabilecek misillemeleri hiç bir şekilde desteklemiyoruz. Rejimin temsilcilerinin mahkemelerde hesap vermesi gerektiğini savunuyoruz.

Projenin ilk ayağında, toplanan arşivleri, konumları, bakış açıları ve içerik oluşturma çeşitlilikleri gibi faktörler neticesinde seçilen beş kişinin sosyal medya hesaplarından toplanan içerikle sınırlandırdık. Bu kişiler: Bahar, Goli, Mitra, Sheen ve Zehra. 2022'nin sonuna kadar toplanan ekran görüntüleri, hem bu kişiler tarafından oluşturulan gönderilerden hem de başkaları tarafından kaydedilen ve paylaşılan çeşitli görüş ve hikâyeleri yansıtan içeriklerden oluşuyor ve de anonim kalmak isteyenlerin gizliliğinin korunmasını sağlıyor.

Bu ilk sosyal medya içeriği koleksiyonunda, mevcut durum açısından dikkat çekmenin önemli olduğuna inandığımız temaları vurgulayarak protestoların çeşitli yönlerine dair bağlam oluşturuyoruz. Bu temalar şöyle: Dayanışma / Ulusötesi Hareketler, Sindirme / Sistemik Baskı, Yas Tutma ve Kod Oluşturma. Bu çabanın İran, Kürdistan ve daha geniş bölgedeki mevcut ve gelişen durumun tüm unsurlarını içeren bir kapsamı ele almadığının ve alamayacağının farkındayız. Dört grubun her birine dair, öldürülme pahasına boyun eğmeyen cesaret görüntüleri, sporcular ve diğer ünlüler tarafından halka açık bir şekilde gerçekleştirilen ayaklanmaya atıfta bulunan kareler ve farklı şehirlerde halka açık yerlerde baş örtüsü olmadan yürüyen veya yemek yiyen kadınların fotoğrafları gibi çok sayıda direniş yönü de yansıtılmaktadır. Bu görüntülerin birçoğu birden fazla gruba yerleştirilebilir ve Kod Oluşturma kategorisine geldiğimizde tüm temaların birleştirildiğini görebiliriz. Bu görüntüler, özellikle İran'ın siyasi iklimi, tarihi ve mevcut örgütlenmesine aşina olmayan bir okuyucu için zaman zaman bağlantısız gibi görünse de, biz bu arşivin okuyucularını bu uzun süreli devrimin nüanslarını ve risklerini daha fazla araştırmaya teşvik edeceğini umuyoruz. Dünyanın dört bir yanındaki insanların İran hakkında sahip olduğu çarpık imaj, genellikle jeopolitik gazeteciliğin veya Hollywood'un filtrelerinden doğru oluşuyor. Durum böyleyken, İranlıların sahada meydana gelen olaylar hakkında bilgi yaymak için potansiyel olarak hayatlarını riske atmaları şaşırtıcı mı? Daha önce de belirttiğimiz gibi, hem yerel halktan hem de diasporadan gelen sosyal medya baskısı, özellikle ölüm cezasına çarptırılan protestocuları kurtarmak için kullanılıyor, sanal platformlar bedenlerinin fiziksel bütünlüğünü korumanın bir aracı haline geliyor. Kadınların önderlik ettiği bu devrim temelde beden, kadınların, queerlerin ve azınlıkların bedenleri ve bu toplulukların var olma haklarıyla ilgilidir. Çünkü özgürlük zihinde tasavvur edilir, ama bedende yaşanır.

Dayanışma / Ulusötesi hareketler

Jina "Mahsa" Amini'nin cenazesinde, memleketi Rojhelat, Saqqes'teki (Doğu Kürdistan/Kuzeybatı İran) kadınların başörtülerini çıkardıkları ve Jin, Jiyan, Azadi (Kadın, Yaşam, Özgürlük) sloganları attıkları kaydedildi. Bu Kürtçe slogan, İran genelinde konuşulan diğer dillerin yanı sıra Farsça'ya çevrildi ( Zan, Zendegi ,Azadi), ve o zamandan beri bu ayaklanmanın temel dayanaklarından biri olarak kabul edildi. Kökeninin, Türk devletine karşı onlarca yıldır süren Kürt silahlı ve sivil hareketine kadar uzandığı görülebilir. Bu hareket içinde kadınların kurtuluşu, demokrasiye ve özerkliğe ulaşma yolunda itici bir güç olmaya devam ediyor.

Ulusötesi dayanışma ve kesişimsel protesto hareketleri, İran ayaklanmasının başlamasından bu yana direnişin çerçevesinin belirlenmesinde önemli bir rol oynadı. Bu fotoğraf dizisi, sosyal medyadaki pek çok kişinin Kürt ve Beluç kadınlarını ve kendi toplumlarını merkeze alma, Tahran'daki baskıcı merkezi hükümete karşı uzun süredir devam eden mücadelelerini merkez alma çabalarını yansıtıyor. Sahadaki topluluklar birbirlerini sınırların ötesinde ve ülkeler arasında desteklemenin yollarını buldukça, ulus devletler de bu sınırları korumak ve eleştirel sesleri susturmak için güç kullanıyorlar ve bu şekilde halkın direnme dürtüsünü daha da körüklemiş oluyorlar. Örneğin Taliban'ın 2021'de devralmasından bu yana haklarını sürekli kaybeden Afganistan'daki kadınlar, İranlı kadınlarla dayanışma içinde seslerini yükselttiler.

Bölgedeki ve Küresel Güney'deki protestocular birbirlerinden öğreniyorlar ve birbirlerinin şarkılarını, sloganlarını ve direniş yöntemlerini ödünç alıyorlar.

Bütün halkların diktatörlük ve milliyetçi rejimlerine karşı mücadeleleri birbirine bağlıdır. İranlı kadınların ve İran içindeki azınlık topluluklarının kurtuluşunun, komşu Türkiye, Afganistan, Kürdistan, Irak ve bir bütün olarak bölgedeki topluluklar üzerinde doğrudan sonuçları olacaktır.

Sindirme / Sistemik baskı

İslam Cumhuriyeti, kırk dört yıl önce, 1979'da iktidara geldiğinden beri, muhaliflerini susturmak ve yönetimlerine meydan okumak isteyenleri caydırmak için daima terör yarattı ve güç kullandı. Mevcut ayaklanmayı bastırmak için rejim, hepimizin aşina olduğu internet kesintileri, tehditler, işletmeleri kapatma, casusluk, geniş çaplı tutuklamalar, zorla itiraflar, sahte yargılamalar, fiziksel ve beyaz işkence mahkumlara tecavüz, infazlar ve başka bir çok benzeri şeyi içeren çeşitli zalimane baskı ve sindirme yöntemlerini sergilemekten çekinmedi.

Bu fotoğraf seçkisi, rejimin ellerinde baskı görenlerin anlatımlarının yanı sıra geçmişteki ayaklanmalara ve direniş hareketlerine atıfları da içeriyor. Protestocuların ve aktivistlerin gösterdikleri kararlılık karşısında maruz kaldıkları sistematik saldırılara rağmen sebat etme konusundaki sarsılmaz iradelerini aktarıyor. Aktivistlerin, yazarların, düşünürlerin, sendika ve topluluk örgütleyicilerinin mücadelesi uluslararası manşetlerde yer almasa da bu gruplar yaşamı tehdit eden koşullara rağmen onlarca yıldır aktif bir mücadele veriyorlar.

Yas tutma

İran toplumunda sevdiklerinin yasını tutma geleneği önemli bir rol oynamaktadır. Yas dönemi kırk gün sürer; bir kişinin ölümünden sonraki üçüncü, yedinci ve kırkıncı günler, en önemli anma günleridir. Hükümetin aralıksız devam eden öldürme çılgınlığı aynı zamanda haksız cinayetlere karşı toplum çapında kitlesel protestolara dönüşen sürekli bir yas toplantıları zincirini de başlatmış oldu. Bu görüntüler, İran'daki toplulukların tanık olduğu ölümlerin ve dehşetin kapsamına yalnızca kısa bir bakış sunuyor.

Şiilikle bağlantılı yas gelenekleri, İran rejiminin halkın inancını yönetmesi sayesinde İran ruhunun içine gömülmüştür, ancak farklı yas biçimleri de zaman içerisinde görünür hale geldi ve hatta bunların arasında daha önceki dönemlerden miras kalmamış olanlar da var. İran'daki insanlar, ana akım olmayan etnik toplulukların yas tutma biçimlerini öğreniyor. Dans etmeyi, öldürülen protestocuların doğum günlerini kutlamayı ve ölenlerin mezarlarında kuşları serbest bırakmayı içeren farklı bir toplu yas türüne tanık oluyoruz. Yastan doğan kolektif bir hareketlilik ve kabul var ve rejim artık yas biçimlerini onaylama veya itibarsızlaştırma yetkisine sahip değil.

3 Kasım 2022'de Karaj'da güvenlik güçleri tarafından öldürülen genç kadın Hadis Necefi'nin kırkıncı günü anmasında yüzlerce kişi tutuklandı. O geceden sonra Rejim gayet keyfi bir şekilde on altı protestocuyu bir paramiliter subayın ölümünden sorumlu tuttu ve bu yazının yazıldığı tarihte dört kişi idam edildi: Mohsen Shekari, Majidreza Rahnavard, Mohammad Mehdi Karami ve Mohammad Hosseini. İslam Cumhuriyeti'nin kırk dört yıllık hükümdarlığı boyunca çok sayıda infaz gerçekleşmiş olsa da, idam cezasına karşı halkın öfkesi İran genelinde daha önce görülmemiş bir ölçekte arttı.

Kod oluşturma

İran'daki devrimci ayaklanmanın devam ettiği her gün, direniş kodları ortaya çıkmaya devam ediyor; bu kodlar sosyal medyada olduğu kadar sokaklarda da doğuyor. Son gruptaki görüntüler, İran'ın dört bir yanındaki şehirlerde sprey boyalı sloganlar, protesto için kadınların kestiği saç telleri, başörtüsüz halkın arasında dolaşan kadınlar, queer aşk, toplu kucaklaşma eylemleri, yeni devrimci şarkılar bestelemek ve daha pek çok şey gibi bu devrimin sembollerini ve kodlarını bir araya getiriyor. Kökleri Kürtçe Jiyan (Yaşam) kelimesine dayanan Jina'nın adı, bu yeni kodların belki de en öne çıkanı.

Ateş ise protestocuların şehirleri rejimin sembollerinden ve propaganda araçlarından arındırdığı bir araç olmuş durumda. İnsanlar sloganlar atmak için çöp tenekelerine atlıyor ve onları ateşe veriyor, böylece hiç bir silahı olmayan protestocular kendilerini güvenlik güçlerinin kurşunlarından koruyorlar. Bu ayaklanmada ateş, yok etmek, korunmak ve yenilenme alanları yaratmak için kullanılan bir araç.

Ortaya çıkan bu kodlar videolar, fotoğraflar ve sloganlar şeklinde internette dolaşıyor. Rejim güçleri bu kodları fiziksel alanlarda sansürlemek için şiddet uygulasalar da yayılmalarını fiilen durduramıyorlar. İnternette dolaşan ve dolaşmaya devam eden görüntüler arasından bazılarının süregelen devrimin dışındaki kaynaklara dayandığı da görülebilir. Örneğin yaygın olarak paylaşılan ve güvenlik güçleriyle yaşanan çatışmaların ardından çekildiği sanılan kırık bir arabanın camından orta parmağını uzatan bir kadının görüntüsü aslında 2016 Lovers & Drifters Club moda çekiminden bir kare. Görüntülerin bu şekilde tahsis edilmesi kod oluşturmanın bir parçası haline geliyor ve söz konusu görseller bu tekrar tekrar paylaşılma sürecinde devrimle ilişkilendirilen yeni bir kimlik kazanıyorlar. İnternete ve sosyal medya platformlarına yüklenen içerik kalıcıdır, bununla birlikte bu kodlar yeni bir dijital hayata geçmeye başladığında, içerik üreticisinin kimliği de nihayetinde silinmiş oluyor. Bu kadın devriminin sembolleri ve imgeleri tarihin sanal kayıtlarında kodlanıyor. Günümüzde, "kadın" özü itibariyle bedenle bağlantılıdır ve aynı zamanda "özgürlük" ile eş anlamlıdır. İran'da yaşamak, sevinci ifade etmek, sevgiyi hissetmek, baskıcı, yozlaşmış bir sisteme karşı sürekli meydan okuyan direniş eylemleridir. Bu yeni kodlar kolektif umuda kök salmakta ve bu rejimin sonunu öngörmemizi daha da mümkün kılmaktadır.

KADINA, YAŞAMA, ÖZGÜRLÜĞE
İngilizceden çeviren: Erdem Gürsu
Protocinema'nın yeni dijital yayını PROTODISPATCH, sanatçıların kıtalararası kaygıları ele aldığı, kişisel bakış açılarını içeren deneme serilerinden oluşuyor. İngilizce dilinde yayınlanan denemeler Protocinema işbirliğiyle önümüzdeki yıl boyunca her ay Türkçe olarak Argonotlar'da kendine yer bularak bu küresel kaygıların Türkiye sanat ortamında da tartışılmasına alan açacak. Protodispatch'in diğer yayın partnerleri, New York'tan Artnet.com ve Bangkok'dan GroundControlth.com
*Homa ve Saba, yazarların kimliklerini korumak için kullanılan takma adlardır. L, "Women Reflected in Their Own History," e-flux Notes, 14 Ekim 2022, https://www.e-flux.com/notes/497512/women-reflected-in-their-own-history, son erişim tarihi 8 Ocak 2023. Anonim yazar L'nin kendi kasabasından protesto deneyimlerini gayet yerli yerinde anlattığı bu metni şiddetle tavsiye ediyoruz. Onun betimlemeleri ve hatıraları, bu devrimin somut bir tasavvurunu ve gerçekleştirilme potansiyelini ortaya koyuyor. L'nin dilin kendi içsel görselliğini de içinde barındıran yaklaşımına hayran kalıyoruz ama yine de bizim metnimizin doğması görsel arşivlere dayanıyor.
Bireylerin kimliklerini korumak için bazı isimler değiştirildi.
Bahar, Londra'da yaşayan bir sanatçı, yazar ve film yapımcısıdır. İngilizce konuşan izleyiciler için içerik çeviriyor ve bağlam oluşturuyor. Goli, Los Angeles'ta çalışan ve yas estetiğine odaklanan bir sanatçı. Mitra, İran diasporası içindeki alt kültürleri araştıran, Toronto'da yaşayan bir yazardır. Tahran'da yaşayan Sheen, kendi düşüncelerine ve eleştirel sorgulamalara dayalı diyaloglar kurduğu bir izleyici kitlesi olan bir sanatçı. Sekiz yıl İran'da yaşadıktan sonra şu an İstanbul'da çalışmalarına devam eden bir sanatçı olan Zehra ayaklanmadan gelen gönderileri ve güncel haberleri anadili olan Türkçesine çeviriyor.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ben o görüntüydüm, kendime geliyordum ve sanki daha önce hep böyle yapıyormuşum gibi, başörtüsü yakan bir kadın grubunun içinde olduğumu fark ediyordum. Tekrar kendime geliyordum ve birkaç dakika önce dövüldüğümü fark ediyordum.[1] 16 Eylül 2022'de Jina "Mahsa" Amini'nin İslam Cumhuriyeti'nin ahlak polisi tarafından öldürülmesinin ardından başlayan İran'ın devam eden ayaklanmasına/devrimine dair bilgilerin dolaşıma sokulması önemli bir endişe kaynağı oldu.

# data[].attributes.body
Protestolar başladıktan ve tüm ülkeye yayıldıktan sonra rejim tarafından ciddi bir internet kısıtlaması getirildi ve sosyal medyayı kullanmak neredeyse imkansızdı. Özel vpn'lerle iletişim sağlandı. Bu arada tabi internette inanılmaz bir arşiv de oluşmaya başladı. Özellikle instagram storyleriyle(en rahat, hızlı gönderimi olduğu ve silindiği için güvenli). Bir süre sonra herkes 'storyler 24 saat sonra siliniyor, geri dönüp bakamıyoruz, yurtdışından birileri(internet bağlantısı nedeniyle) bu arşivi tutsun, fotoğrafları, yazıları kaydetsinler' konuşmaları oldu. Bu olaylar yaşanırken bir mücadelenin hafızasının tutulması üzerine çok çok düşündüm.

Bu süreçte farklı temalarla bu direnişin kendi dilimde bir arşivini oluşturmaya çalıştım. Sizinle bir tanesi paylaşıyorum.

# data[].attributes.headline
Helin Batar "Türkiye'de kadın hareketi örneği üzerinden mücadelenin hafızasını tutmaya dair çağrışımlar"

# data[].attributes.subject
Helin Batar "Türkiye'de kadın hareketi örneği üzerinden mücadelenin hafızasını tutmaya dair çağrışımlar"

# data[].attributes.headline
28 Nisan 18:00-20:30 İlerleme Toplantısı 

# data[].attributes.subject
28 Nisan 18:00-20:30 İlerleme Toplantısı 

# data[].attributes.headline
28 Nisan 16:00-17:30 "Afetler Sonrası Göç: Kim Yardımı Hak Eder?", Mert Koçak

# data[].attributes.subject
28 Nisan 16:00-17:30 "Afetler Sonrası Göç: Kim Yardımı Hak Eder?", Mert Koçak

# data[].attributes.body
https://us06web.zoom.us/rec/share/uRgZA1rVyU0nPL5KvXqG1XGISm06B8O9eIjw4sxLQvBLabCfSICTucBEO8aNAf2U.K05xoFk9sQo2p1Mm
Passcode: w7p9NC!^

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nanook of the North

Belgesel, Sessiz, Drama, Macera

Özet

Maceraperestlikten belgeselciliğe geçiş yapan Robert Flaherty, bir yıl boyunca Kanada'daki Hudson körfezinin zorlu şartlarında İnuit avcılarla yaşadıktan sonra, tüm belgesellerin atası sayılabilecek bu büyüleyici ve tartışmalara yol açan filmi yarattı.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nanook of the North Belgesel, Sessiz, Drama, Macera Maceraperestlikten belgeselciliğe geçiş yapan Robert Flaherty, bir yıl boyunca Kanada'daki Hudson körfezinin zorlu şartlarında İnuit avcılarla yaşadıktan sonra, tüm belgesellerin atası sayılabilecek bu büyüleyici ve tartışmalara yol açan filmi yarattı.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Harvey Milk was an outspoken human rights activist and one of the first openly gay U.S. politicians elected to public office; even after his assassination in 1978, he continues to inspire disenfranchised people around the world.

Currently you are able to watch "The Times of Harvey Milk" streaming on HBO Max, HBO Max Amazon Channel, Criterion Channel. It is also possible to buy "The Times of Harvey Milk" on Amazon Video, Google Play Movies, YouTube, Apple TV, Vudu as download or rent it on Amazon Video, Google Play Movies, YouTube, Vudu, Apple TV online.

# data[].attributes.attachment_link.title
The Times of Harvey Milk streaming: watch online

# data[].attributes.attachment_link.description
Harvey Milk was an outspoken human rights activist and one of the first openly gay U.S. politicians elected to public office; even after his assassination in 1978, he continues to inspire disenfranchised people around the world. Currently you are able to watch "The Times of Harvey Milk" streaming on HBO Max, HBO Max Amazon Channel, Criterion Channel.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bill Nichols - Belgesel Sinemaya Giris Bogazici Universitesi Yayinlari - www.booktandunya.com.pdf

# data[].attributes.headline
13-14 Nisan 11:00-17:00, Temel Belgesel Sinema Atölyesi 

# data[].attributes.subject
13-14 Nisan 11:00-17:00, Temel Belgesel Sinema Atölyesi 

# data[].attributes.headline
7 Nisan Cuma 18:00 Hafıza Sohbetleri-7 (Helin) 

# data[].attributes.subject
7 Nisan Cuma 18:00 Hafıza Sohbetleri-7 (Helin) 

# data[].attributes.body
Türkiye'de kadın hareketi örneği üzerinden mücadelenin hafızasını tutmaya dair çağrışımlar

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lê Adiyamanê Adiyamanê lê, lê çima tu bajarkî werkî şêrîn bû lê,
lê me ji te ra digot şêrînê Semsûrê lê, me ji te ra digot şêrînê lê lê,
me nizanîbû tu wiha zalîm î lê, lê me nizanîbû tê wiha xera bibî lê
me nizanîbû tê ji me ra mezel bî lê mezelê bê kefen bî lê (...) (1)
Kolonyal baskının temel özelliklerinden biri dil üzerinden oluşturulan kontrol mekanizmasıdır.[2] Sömürgeciler genellikle sömürgelerine kendi dillerini dayatırlar. Kaçınılmaz olarak dil, gerçek, düzen ve hakikat kavramlarının kurulduğu, bir gücün hiyerarşik yapısını kalıcılaştıran bir araca dönüşür.

Böylesine bir güç, etkili post-kolonyal seslerin ortaya çıkışıyla beraber reddedilir. Dil bir kontrol ve hükmetme aracı haline geldiği için anti-kolonyal direniş kaçınılmaz olarak sömürgecinin diline karşı direnmeyi de içerir. Egemenin inşa etmeye çalıştığı "hakikat" algısını ters-düz etmek saikıyla, aşağıdan yukarıya; yerelden yükselen mücadeleyle hakikatin peşine düşülür.

Kürtlerin anadili mücadelesi de kendi hakikatlerini kendi topraklarında; yerinden ve kendi tarihinden diriltme mücadelesidir. Kolonyal efendinin diline reddiyedir. Bu reddiye ile yeşeren Kürt dili aktivizmi 2000'li yıllara dek çeşitli sebeplerle zayıf kalsa da bu yıllarda sokağa taşar hale gelebilmiştir. 21 Şubat Dünya Anadili Günü nedeniyle kaleme aldığım bu yazıda Kürt dili aktivizminin kısa bir tarihçesi ve temel motivasyonlarından bahsetmeye çalışacağım.

Kürt dili aktivizmi

Dil aktivizmini egemen dil politikalarını aşındırmak ve azınlıkların dilsel haklarının tahsisi için yürütülen mücadele ve asimilatif/dil kırımcı politikalardan kaynaklanan dil kayıplarının giderilmesi için girişilen tüm çabalar olarak tanımlayabiliriz. İbranice örneğinde olduğu gibi dil aktivizmi bazen etnik grupların otonomi veya bağımsızlık mücadelelerinin bir parçası olabileceği gibi Hawaii dili hareketinde olduğu gibi etnik bir grubun, devletin dil politikalarını değiştirmesine yol açan çabaları da olabilir.(3)

Türkiye'de Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze başta Kürtler olmak üzere tüm etnik-dini gruplara karşı bir asimilasyon-dil kırım politikası izlendiği pek çok araştırmacı tarafından dile getirilmiştir. Kürtlerin asimilasyonuna yönelik pratikler askeri harekâtlar, zorunlu yerinden etmeler, olağanüstü kanunlar, özel yönetim rejimleri, bölgeye özel hukuki düzenlemeler, dil ve kültür üzerindeki olağanüstü yasaklar şeklinde tezahür etmiştir.

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında uygulamaya geçirdiği resmî tek-dillilik, 12 Eylül 1980 askerî yönetimi tarafından yoğunlaştırılarak sürdürüldü. 1990'larla birlikte bu yasaklayıcı dil siyaseti yerini düzenleyici dil siyasetine bıraktı. 1990'lı yıllarda devletin dil siyasetinde yaşanan dönüşüm Kürt dilinin "kültürel ve bireysel haklar" çerçevesinde ele alınmaya başlamasına yol açmıştı. 2932 sayılı yasanın kaldırılmasıyla Kürtçe müzik ve yayıncılığın önü açıldı.

Kısmen de olsa kamusallaştı

2002 yılında iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi ise bu dönüşümü bir adım öteye taşıdı ve Türkçe dışındaki dilleri kamusal alanlarda görünmez kılan yasak ve kısıtlamaları gevşeterek, Kürtçeyi medya, siyaset, hukuk ve eğitim alanında kısmen görünür kıldı.

Bu reformlar Kürtçenin Türkiye kamuoyu açısından bir tabu olmaktan çıkıp, normalleşmesine katkıda bulunmuş, Kürtçeyi kısmen de olsa kamusallaştırmıştır. Bu dönüşümün Türkiye'nin 1999 yılında Avrupa Birliği'ne aday ülke statüsü kazanması da dâhil pek çok konjonktürel sebebi vardır.

Bu yıllara Kürt dili aktivizmi açısından baktığımızda ise süregelen baskılardan dolayı, 1950'lere kadar, derin bir sessizlik vardır. 1950'lerde Musa Anter ve çağdaşları yayınladıkları dergilerde, Kürt meselesini "Doğu Sorunu" başlığıyla konu edinmişler, Musa Anter yazdığı Kürtçe "Qimil" isimli şiirinden dolayı yargılanmıştır. (4)

1960'larda Edip Karahan, Medet Serhat, Kemal Burkay ve yine Musa Anter gibi Kürt entelektüelleri 1961 Anayasasının sağladığı kısmî özgürlükten faydalanıp, çeşitli periyodik yayınlarla Kürtlerin dil meselesini gündeme getirmiş, anadilinde eğitim hakkına vurgu yapmışlardır. 1969 yılında gerçekleşen ve bir grup Kürt aydının yargılandığı DDKO (Devrimci Doğu Kültür Ocakları) davasında aydınlar, savcının Kürt ve Kürt dilinin olmadığına dair iddialarına karşı yaptıkları siyasi savunmada Kürt dilinin varlığını bu konuda yayınlanmış araştırmaları sunarak ispatlamaya girişmişlerdir. (5)

Bu bağlamda Kürt dili aktivizmi başlangıçta Kürtçenin varlığının inkârına bir isyan ve varoluşunu kanıtlama hareketidir.

Kürtçe, 80 sonrası sessizliğe büründü

1970'lerle birlikte Kürtçenin siyaset, edebiyat, bilim ve felsefe dili olarak geliştirilmesi gerektiği fikri ilk kez yüksek sesle söylenmeye başlandı. Dönemin Kürt aydınları çıkardıkları yayınlarda Kürtçeye de yer verdi, hatta Tîrêj isimli tamamı Kürtçe olan bir dergi de yine bu yıllarda yayımlandı. Ancak bilindiği gibi 1980 darbesi ile Kürtçe, bu coğrafyada yine sessizliğe büründü. 1980'lerde yurtdışına çıkmak zorunda kalan bazı Kürt aydınları yurtdışında Kürt dili, kültürü ve edebiyatı üzerine çalışmalar yaparak, Kürtçe yazınının temelini attılar.

1960 ve 70'li yıllarda Kürt aydınlarınca zayıf bir şekilde dile getirilen Kürt dili meselesi, 1990'lı yıllarda azımsanamayacak düzeyde Kürt aydınınca bir mücadele alanına dönüştürüldü. Bu yıllar Kürtlerin kültürel ve dilsel canlanmasına tanıklık etti. Kürt müziği, tiyatrosu, tarihi ve dili üzerine çalışmalar yapmak üzere Mezopotamya Kültür Merkezi (MKM) ve İstanbul Kürt Enstitüsü (İKE) gibi kurumlar kuruldu.

Bu kurumların yarattığı kültürel dirilişe, Kürt yayıncılığının gelişmesi eşlik etti. Bu dönemde daha önce Avrupa'da temeli atılan modern Kürt edebiyatı kendi kökleri üzerinde yükselme fırsatı buldu. Kürtçe çıkan süreli yayınlar Kürt dilinin gelişmesine önemli katkıda bulundu.

Entelektüel bir dil aktivizmi

1990'lı yıllar kitlesel bir dil aktivizminden çok, entelektüel bir dil aktivizmi hattının inşasına tanıklık etmiştir. Dönemin dil aktivistleri gazete ve dergi köşelerinden Kürt dilinin sahiplenilmesi, asimilasyona karşı direniş alanlarının oluşturulması, Kürtçenin başta eğitim olmak üzere kamusal alanda kullanılır hale getirilmesinin önündeki engellerin kaldırılması, Kürt siyasetçilerinin dönüştürücü bir dil politikası geliştirmesi ve Kürtçe siyaset yapması konusunda yazdılar. Böylelikle Kürt dilinin bir mücadele alanı olarak inşa edilmesinin temelini attılar.

2000'li yıllar ise Kürtçe dil aktivizminin kitleselleşmesine tanıklık etti. Kürt siyasal hareketi, 2000'lerde siyasi taleplerinin yeniden tanımlandığı ve düzenlendiği iç içe geçmiş üç proje ile - demokratik cumhuriyet, demokratik özerklik ve demokratik konfederalizm- geliştirilmiş bir "radikal demokrasi" fikri üzerine inşa edilen, yeni bir ideolojik ve politik söylem geliştirdi. Bununla birlikte dil ve kimlik meselesi Kürt siyasi hareketinin gündemine girdi. Bu da dil hakları taleplerinin tabana yayılmasına ve kitleselleşmesine katkıda bulundu.

2000'li yılların başında üniversite öğrencilerinin üniversite rektörlerine "anadili eğitimi" için verdikleri dilekçeler Kürtçe dil aktivizminin ilk kitlesel eylemi olarak bilinir. Daha sonra TZPKurdî adıyla inşa edilen Kürt dili ve eğitimi hareketi ise bu talepleri sokağa indirerek daha geniş bir kitle tarafından sahiplenilmesine yol açtı. Hareket "Anadilimde Eğitim İstiyorum" şiarıyla kitlesel gösteriler organize etmiş, okul boykotu çağrısı yapmıştır.

Kürtçenin görünürlüğünü artırmak için sokaklarda ders vermekten, festivallere, billboard'ların Kürtçeleştirilmesinden, manav ve marketlere Kürtçe etiket yerleştirmeye dek pek çok etkinlik düzenlemiştir. Hatta hareketin önderliğinde Kürtçe eğitim veren okullar açılmıştır. Öte yandan Kürtçenin standartlaşması yolunda öncesinde başlayan terminoloji ve dilbilgisi çalışmalarını geliştirmiştir. TZPKurdî'ye bağlı kurumlar 2016 sonrası KHK'lar ile kapatıldı. Fakat Kürtçe dil aktivizmi çeşitli kurum, oluşum ve bireylerin çabalarıyla sürüyor.

2000'ler çok aktörlü, çok boyutlu

2000'li yılların Kürt dili aktivizmi, çok aktörlü ve çok boyutludur. Farklı siyasal çevreler ve yönelimlerden gelen çeşitli politik ve kültürel aktörlerin yanı sıra tek motivasyonu bu dili geliştirmek olan sivil kişi ve gruplar, bu aktivizmi çok aktörlü kılarken; farklı örgütlenme ve eylemsellik biçimleri Kürt dili aktivizmini çok boyutlu kılmıştır. Dil aktivizmi Gitlin'in aktivizm tanımında olduğu gibi kamuoyunca duyulabilecek şekilde yüksek sesli hatta gürültülü olabileceği gibi daha sınırlı ve samimi alanlarda sessiz ve bireysel de yürütülebilir. (6)

Bu anlamda Kürtçe dil aktivizmi 2000'li yıllarda örgütlü sokak protestolarından, sosyal medyada yürütülen hashtag kampanyalarına geniş bir yelpazede cereyan etmektedir. Yine online Kürtçe dersi vererek, bu dilin yaygınlaşmasına katkıda bulunmayı amaçlayan bireysel girişimler, dar topluluklarca gerçekleştirilen okuma kulüpleri ve söyleşiler de bu aktivizmin bileşenlerindendir. Tüm bu girişimler ana akım Kürt siyasetinin yürüttüğü dil hakları siyasetinden bağımsız veya buna paralel yürütülen ve tabandan yükselen ses çeşitliliğini oluşturmaktadır.

Kürt dili aktivizmi, devletçe uygulanagelen dil politikalarından kaynaklanan ve Türkçenin lehinde Kürtçenin aleyhinde gelişen dil kaymasının yönünü değiştirmeyi hedeflemiştir. Bu hedef Türkçenin pragmatik ve sembolik egemenliğiyle mücadeleyi içermektedir.

Bu mücadelenin pragmatik boyutu Kürtçenin yönetim ve eğitim dili olarak kullanılabilmesi için gerekli alt yapı çalışmalarının oluşturulmasını, sembolik boyutu ise asimilasyon yolu ile azalmaya yüz tutmuş Kürtçe kullanımını yaygınlaştırmak ve Kürtçenin kaybettiği sembolik değerini kazanmasını sağlamaktır.

Bilindiği üzere dil meselesi 2000'li yılların ikinci 10 yılında hâkim Kürt siyasi hareketi ve dönemin hükümeti arasında bir gerilim, çatışma ve müzakere alanı olarak kurgulanmıştır. İki taraf da dil meselesini çatışma çözümünün merkezine almıştır.

Ancak Kürt siyasi hareketi yapılan reformların siyasi rant kaygısı güttüğünü ve çözüm için yapılması gerekenlerin yanından geçmediğini iddia ederken hükümet, Kürtçe için yapılanların azımsanmayacak ölçüde önemli olduğunu belirtip, ötesinin olamayacağının altını çizmiştir.

Elbette tüm bunlar gerçekleşirken Kürt dili asimilasyon çarkının dişlilerinde öğütülmeye devam etmiştir.

Güçlü bir dil aktarımı gerçekleşmiyorsa...

Yaygın tanımıyla dil ölümü, konuşanların kuşaklar boyu devam eden süreçte kendi dillerini terk ederek tamamıyla başka bir dilin konuşanı hâline gelmeleridir. (7) Eğer kuşaklar arasında güçlü bir dil aktarımı gerçekleşmiyorsa, o dili konuşan sayısı ve dili kullanma alanları zamanla azalır ve dil yok olmaya yüz tutar.

Bu kavramsal çerçeve eşliğinde bakıldığında Kürtçe için Türkçeye asimile olması ve zamanla yok olmasına dair ciddi bir tehlikenin varlığından bahsetmek mümkündür. Diyarbakır Sosyo Politik Saha Araştırmaları Merkezi 7-12 Ocak 2020 tarihleri arasında, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde yer alan 16 ilde ve bu illere bağlı 49 ilçede, 5600 kişi ile yüz yüze görüşerek bir saha araştırması gerçekleştirmiştir. (8) Bu araştırmada Kürtçe konuşanların yaş aralığı karşılaştırıldığında yaş azaldıkça Kürtçe kullanımının düzenli olarak eksildiği görülmüştür.

Örneğin hane içinde 18-24 yaş grubunun; yüzde 68,2'sinin Kürtçe konuştuğu ancak 65+ yaş grubunun yüzde 74,3 oranında konuştuğu belirlenmiştir. Okur-yazar olmayanların yüzde 76,4'ü evde Kürtçe konuşurken, üniversite mezunlarının ise yüzde 61,5'i evde Kürtçe konuştuklarını ifade etmişlerdir.

Dolayısıyla eğitim durumunun seviyesinin artmasıyla evde Kürtçe konuşma oranının düştüğü görülmektedir. Araştırma, nesiller arası dil aktarımında ciddi bir kopukluğu vurgulaması açısından önemlidir.

Literatür Kürtçenin aşağıya doğru seyreden ivmesinin yukarıya doğrultulabilmesi için kolektif kimlik olarak anayasal güvenceye alınması gerektiği ve kullanım alanının genişletilmesi (yönetim, eğitim, yargı ve sağlık gibi kamusal alanlarda kullanılması), kullanımının yaygınlaştırılması için sıkı tedbirlerin alınması gerektiği konusunda uyarmaktadır. Bu tedbirlerin alınmamasının dilin ölümüne sebebiyet vereceğinin uyarısını yapmaktadır.

Deprem yüreğimizi de dilimizi de dağladı

Kürt dili meselesi, Kürtlerin kendi kaderlerini tayin etme hakkından bağımsız ele alınamaz tabi ki, Kürtler resmi bir statü elde etmeden yani kendi hakikatini inşa etmeden, dilini koruma altına almak konusunda aciz kalacaktır.

Yazının girişinde verilen ağıt, 6 Şubat 2023 tarihli, Maraş merkezli depremin ardından, Adıyaman'da yakılmış Kürtçe bir ağıttan alıntıdır. Bu deprem sadece yüreğimizi değil, dilimizi de dağladı. Toprak sadece canlarımızı değil, dilimizi de örttü. Depremin şiddetli hissedildiği iller ağırlıklı olarak Kürt illeridir.

Antakya'da ise ağıtlar bu coğrafyanın farklı dillerinden; Arapça, Ermenice, Süryanice ve diğer etnik dillerden yükselmektedir. Bu depremin nasıl bir demografik dönüşüme yol açacağı önümüzdeki dönemde netleşecektir, ancak Antakya'nın çok dilliliğini kaybetmesini hızlandıracağı ön görülmektedir.

Adıyaman ve Maraş için de çok ciddi bir nüfus mühendisliğinin uygulanacağını söylemek, devletin günümüze dek süren politikaları göz önünde bulundurulursa yanlış olmayacaktır. Acının elbette ki dili, kimliği olmaz. Bu coğrafyada yaşanan bu acıyı, milyonlarca insan yüreğinden hissetti.

Ancak bu acının çığlığı, saydığımız dillerle yükseldi gökyüzüne ve evet acıyı çekenlerin dili, kimliği vardır. Acının yaşandığı coğrafyanın dilleri vardır ve bu dillerin köklerinden yeşermeye devam etmesi gerektiğine dair söyleyecek sözümüz vardır. Bu dillerin mücadelesi, hakikat inşasını sürdürmeye devam etmelidir ve edecektir.

1. Adıyaman'da Maraş depremine yakılmış bir ağıt
2. Bill, Ashcroft; Griffiths, Gareth; Tiffin, Helen, The Empire Writes Back: Theory and Practice in Post-Colonial Literatures, New York: Routledge, 1989
3. Bernard Spolsky, Language Management, Camridge: Camridge University Press, 2009
4. Musa Anter, Hatıralarım, İstanbul: Aram yy, 2011
5. Toplum ve Kuram Dergisi, sayı:2 Güz-2009
6. Todd Gitlin, Letters to a Young Activist Paperback, Newyork: Basic Books, 2012
7. David Crystal, Dillerin Katili, çev. Gökhan Cansız, İstanbul: Profil yy, 2015
8. Sosyo politik Saha Araştırmaları Merkezi, Doğu Ve Güneydoğu Anadolu Bölge İllerinde Anadil Kullanımı Araştırması, Ocak-2020:

Bir Yüzyıl, Bir Rejim ve Anadili/ Dosya

(RO/AÖ)

# data[].attributes.attachment_link.title
BİR YÜZYIL, BİR REJİM VE ANADİLİ: Kürt dili mücadelesi: Hakikatin inşası | Kürtçe

# data[].attributes.attachment_link.description
Lê Adiyamanê Adiyamanê lê, lê çima tu bajarkî werkî şêrîn bû lê, lê me ji te ra digot şêrînê Semsûrê lê, me ji te ra digot şêrînê lê lê, me nizanîbû tu wiha zalîm î lê, lê me nizanîbû tê wiha xera bibî lê me nizanîbû tê ji me ra mezel bî lê mezelê bê kefen bî lê (...)

# data[].attributes.attachment_link.title
"Kürtlerin beni yanıltmalarına çok sevinirim"

# data[].attributes.attachment_link.description
Milliyetçi bir hareket açısından dil, bir kimliğin farklılığının tanımlanmasında çoğu zaman önemli bir rol oynar. Kürtlerin birçok lehçesi ve edebi bir tarihi olan farklı bir dili var. Buna rağmen, günümüzde, Kürt dilinin tehlikede olduğuna ilişkin siyasi söylem ile bu dili konuşanların büyük bir çoğunluğunun Kürt diline ilgisizliği arasında büyük bir açıklık söz konusu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Maya ARAKON

ÖZ. Cumhuriyet tarihi boyunca yaşanan Kürt sorunu bugüne kadar hep erkek merkezli bir sorun olarak ele alınmış, sorunun "kadın" boyutu ya görmezden gelinmiş, ya da yeteri kadar önem verilmeyen ikincil bir sosyoloji sorunu olarak algılanmıştır. Oysa Kürt siyasi hareketinin günümüzde geldiği yerde Kürt kadınlarının hem kadın hem de Kürt kimliklerinin tanınması ve eşitlik için verdikleri mücadelenin önemi büyüktür. Sadece Kürt siyasi hareketini de değil, bütün Türkiye'deki hem siyaset, hem de kadın hareketleri için öncü bir rol oynayan bu mücadele, ülkedeki kadınların konumları açısından da önemli ilerlemeler sağlanmasına katkıda bulunmuştur. Nasıl olup da Kürt kadınları siyasette bu kadar önemli bir söz sahibi durumuna gelmişlerdir? Son derece feodal ve ataerkil bir bölgede yaşamalarına rağmen, Kürt kadınlarının siyaset sahnesinde bu kadar güçlenmesinin arkasında hangi Saikleri bulunmaktadır? Bu makale, devam etmekte olan bir projeden elde edilen ilk sonuçları içermektedir. Çalışma, teorik bilginin yanı sıra, yüzyüze yapılan görüşmeler ve alan çalışmalarının sonucunda varılan ilk bulguların ışığında, Kürt kadınlarının Cumhuriyet tarihi boyunca hem kadın, hem de Kürt olarak yaşadıkları zorlukları ve eşitsizlikleri, yani hem sosyo-cinsel, hem de etnik kimlikleri için verdikleri mücadeleyi ve siyasi hayatta aldıkları bu önemli rolün hangi aşamalardan geçerek bugüne geldiğini analiz etmekte ve bu sürecin en önemli itici gücünün Türkiye Cumhuriyeti'nin Kürt halkı üzerinde uyguladığı homojenleştirme politikaları olduğunu öne sürmektedir.

Anahtar Kelimeler: Kürt Sorunu, Kadın, Toplumsal Cinsiyet, Eşitlik, Kimlik Mücadelesi, Tanınma, Ulusal Azınlıklar.
BELONGING TO A MINORITY, BEING KURDISH AND A WOMAN: KURDISH WOMEN'S STRUGGLE FOR IDENTITY AND EQUALITY IN MODERN TURKEY
ABSTRACT. Kurdish women have had a particular role in the Kurdish political scene in the last years. They have not only started to shape the political scene, but also take leading positions in the decision-making procedures and even in the national struggle to claim ethnic identity, and equality with not only men but also with their Turkish counterparts. Why and how are the Kurdish women getting the lead in politics? What is particular about the Kurdish political movement in which women have risen to the top in a region that is usually marked by patriarchal practices and where there are traditional impediments in front of women's emancipation? This paper considers the first results of an ongoing project and seeks to reply to these questions within the context of Turkey, through interviews with politically and civically active Kurdish women in Turkey. It argues that it is due to the Turkish state's homogenization policies and practices that Kurdish women found themselves oppressed twice as much, once because they are Kurdish and twice because they are female. Yet, their womanhood is tightly intertwined with their ethnic identification due to the Kurdistan Workers' Party's (PKK) policies of putting women at the heart of their aim of nation-building, very similar to any modern nation-building strategy. Thus, the paper aims to understand and delineate the mechanisms of being woman and being Kurdish in Turkey during the past three decades through first and second-hand data.

Keywords: Kurdish Question, Woman, Gender Studies,Equality,Fight for Identity Recognition, National Minorities.

# data[].attributes.attachment_link.title
Alternatif Politika | Uluslararası Hakemli Dergi - Makale

# data[].attributes.attachment_link.description
Alternatif Politika Dergisi, bir grup akademisyen tarafından; disiplinler arası çalışmalara ilişkin süreli yayınların azlığı nedeniyle doğan ihtiyacı karşılamak üzere oluşturulmuş, dört ayda bir (Şubat, Haziran ve Ekim) online olarak yayınlanan ve uluslararası alan indeksleri tarafından taranan hakemli bir dergidir.

# data[].attributes.body
"Çatışma Bölgelerinde Görüşme Yapma ve Veri Toplama Deneyimleri"

# data[].attributes.headline
22 Mart Çarşamba 18:00, Felaketin siyaseti ve "doğal afet", Foti Benlisoy

# data[].attributes.subject
22 Mart Çarşamba 18:00, Felaketin siyaseti ve "doğal afet", Foti Benlisoy

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=4NQx-zjC-U0

# data[].attributes.attachment_link.title
DEPREM BÖLGESİNDE CENAZELERİN KİMLİKLENDİRİLME SÜRECİ | ADLİ TIP UZMANI ÜMİT BİÇER ANLATIYOR

# data[].attributes.body
https://www.gazeteduvar.com.tr/adiyamanda-depremin-ozeti-toplu-mezarlar-haber-1602825

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
ADIYAMAN - Adıyaman'da depremin beşinci gününde yıkımın ve kayıpların ne denli büyük olduğu, kent mezarlığındaki tabloyla biraz daha netleşti. Kentte enkaz çalışmaları büyük oranda tamamlanmamışken ve enkaz altında binlerce insan olduğu tahmin edilirken, beşinci günde sadece öğlen saatlerine kadar Adıyaman Yeni Mezarlığı'na binden fazla kişi defnedildi.

Hayatını kaybedenler, ailelerin kendi imkanlarıyla, ambulanslarla ve cenaze araçlarıyla Adıyaman merkezden mezarlığa getirilirken dini ritüeller ve defin işlemleri depremin gölgesinde gerçekleştiriliyor.

NAMAZLAR KAMYONET İÇİNDEKİ CENAZELERİN ARKASINDA KILINIYOR

Getirilen her cenazenin önce isim, yaş ve adres bilgileri görevlilerce alınıyor ve ardından doktor tarafından ölüm belgesi yazılıyor. Cami avlusunda toplanan ceset torbalarındaki cenazeler, getirilen kamyonet üzerine alındıktan sonra cenaze namazı kılınıyor ve ardından defin işlemi başlıyor.

CENAZELER KIYAFETLETİYLE DEFNEDİLİYOR

Hayatını kaybeden binlerce insan olması sebebiyle, cenazelerin yıkanarak defnedilmesi mümkün olmuyor. Cenazeler, üzerlerindeki kıyafetlerle, din görevlisinin taşla teyemmüm abdesti aldırmasının ardından defnediliyor. Defin işlemleri yeni açılan ve şimdiden binlerce insanın defnedildiği mezar alanlarında gerçekleşiyor.

AİLEMİZİ ARIYORUZ HİÇBİRİNİ BULAMIYORUZ'

Adıyaman'daki mezarlıklarda toplu mezarlar, iş makinalarıyla kazılıyor. Toplu şekilde toprağa konulan cenazelerin üzeri, yakınlarını kaybedenlerin ağıtları arasında iş makinaları ile örtülüyor.

Her mezarın üzerine numara ya da yakınlarının ayırt edilmesi için işaretler koyuluyor. Bir yandan da mezarlığın bittiği yerde, iş makineleriyle yeni mezar yerleri açılmaya devam ediyor.

Yirminin üzerinde yakınını ve arkadaşını depremde kaybeden bir genç, mezarlıktaki tabloyu şu sözlerle anlattı: "Mezarlıklarda ailemizi arıyoruz, arkadaşlarımızı arıyoruz hiçbirinin ismi yok, bulamıyoruz. Hepsini üst üste, abdest olmadan elbiseleriyle gömmüşler. Arıyoruz ama kimseyi bulamıyoruz. İnşallah kayıt varsa sonradan bulacağız ama kayıt da yok."

MEZARLIKTA YAS

Adıyaman Mezarlığı'nda günlerdir enkaz başında bekleyen insanlar, akrabalarıyla defin sırasında karşılaşıyor. Yakınlarının da kayıp verdiğini öğrenenler, birbirlerini teselli ederek yaslarını yaşıyor. Yeğenini gömen bir kadın, "21 yaşında ölüm sana hiç yakışmıyor. Evini düzmüyoruz ha, mezarını düzeltiyoruz. Valizini, çekmeceni düzeltmiyoruz" diye ifade etti duygularını.

Depremde üç kızı ve eşini kaybeden bir baba ise bütün ailesini depremde kaybettiği için numaralandırılmış mezarların başında tek başına yasını tutuyor.

'ÖZEL İZİN ALAN ESKİ MEZARLIĞA GÖMÜYOR'

Depremin ardından Adıyaman'ın eski mezarlığına çadır kurarak barınmaya çalışan Mehmet Sev ise "Kendi imkanlarımızla bir şeyler yapmaya çalıştık. Burada beş aile kaldık" dedi. Eski mezarlığa yakınlarını kaybedenlerin valilikten aldığı özel izinle, eski mezarların üzerine yeni definler yaptıklarını belirten Sev, "Yeni mezarlıkta yer kalmamış. Burası eski mezarlık. Ona rağmen boşluklar bulan, izin alarak buraya gömüyor" diye konuştu.

# data[].attributes.attachment_link.title
Adıyaman'da depremin özeti: Toplu mezarlar

# data[].attributes.attachment_link.description
ADIYAMAN - Adıyaman'da depremin beşinci gününde yıkımın ve kayıpların ne denli büyük olduğu, kent mezarlığındaki tabloyla biraz daha netleşti. Kentte enkaz çalışmaları büyük oranda tamamlanmamışken ve enkaz altında binlerce insan olduğu tahmin edilirken, beşinci günde sadece öğlen saatlerine kadar Adıyaman Yeni Mezarlığı'na binden fazla kişi defnedildi.

# data[].attributes.headline
8 Nisan Cumartesi, Travma/İkincil Travma Atölyesi 

# data[].attributes.subject
8 Nisan Cumartesi, Travma/İkincil Travma Atölyesi 

# data[].attributes.headline
Özlen, Lara. “Devletsizlik, Irkçılık Ve Lubunyalığın Kesişimi: Deprem Bölgelerinde Göçmen LGBTİ+'Lar.

# data[].attributes.subject
Özlen, Lara. “Devletsizlik, Irkçılık Ve Lubunyalığın Kesişimi: Deprem Bölgelerinde Göçmen LGBTİ+'Lar.

# data[].attributes.attachment_link.title
Devletsizlik, Irkçılık ve Lubunyalığın Kesişimi: Deprem Bölgelerinde Göçmen LGBTİ+’lar

# data[].attributes.attachment_link.description
LGBTİ+ ve göçmen olmak iki belalı kesişim kümesinin ortasında olmak demek: İkisi de görünürsen, duyulursan, “alıktırırsan” şiddete, aşağılanmaya, küçümsenmeye maruz bırakılabilirsin demek. Kriz anlarında gözden çıkarılabilir, göze battığın kadar görmezden de gelinebilirsin demek.

# data[].attributes.headline
Göçer, Atalay. 2023, DEPREM SONRASI GEÇİCİ BARINMA MEKANLARI, 

# data[].attributes.subject
Göçer, Atalay. 2023, DEPREM SONRASI GEÇİCİ BARINMA MEKANLARI, 

# data[].attributes.headline
Kepenek, Evrim. “Depremde LGBTİ+ Olmak: Toplanma Alanlarına Gidemiyoruz.

# data[].attributes.subject
Kepenek, Evrim. “Depremde LGBTİ+ Olmak: Toplanma Alanlarına Gidemiyoruz.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Antep'te sabaha karşı bir depremle hayatımız başımıza yıkıldı. Bazılarımız uyurken yakalandı depreme, bazılarımız sağ çıktı bazılarımız en yakınlarımızı kaybetti.

"Hayatta kalanlar, belediyelerin ve resmi kurumları açtığı toplanma alanlarına gitti, biz translar, LGBTİ+'lar gidemedik bu alanlara. Oysa hepimiz aynı acıyı yaşadık, aynı kaybı hissettik...."

Antep Queer LGBTİ+ Dayanışması'ndan Mehmet*, depremde LGBTİ+'ların yaşadıklarını böyle özetliyor.

"En acil ihtiyaç güvenli barınma alanları"

Depremden önce resmi kurumların, üst düzey yetkililerin ve Diyanet Başkanlığı'nın hedef gösteren, nefret yayan açıklamalarının deprem sürecinde daha da etkili olduğuna dikkat çekiyor Mehmet, diyor ki:

"Nefret o kadar çok artmış durumdaki bir çok trans arkadaşımız, LGBTİ+ arkadaşımız, gıda desteği almak için toplanma alanlarına gidemiyor. Gittiklerinde ayrımcı söylemlerle ve davranışlarla karşılaşıyorlar."

"Görece olsa da ben şanslıyım ailemle kalıyorum ve güvendeyim, kurduğumuz dayanışma ağına gelen başvurularda arkadaşlarımızın ne kadar sorun yaşadığına sahip oluyorum" diyor ve LGBTİ+'ların yaşadığı ayrımcılıkları sıralıyor:

"En önemli sorunlarımızdan biri güvenli alan bulmak. Normal koşullarda, güvenli alanlarımız, bize yakın alanlar bulmak zorken, depremle birlikte bu durum iki katına çıktı. LGBTİ+'lar daha da görünmez oldu, görünmez hale getirildi, nefret arttı.

"Antep Valiliği ve belediyenin kurduğu çadırlara gitmek gibi bir durumumuz yok. Çünkü bazı arkadaşlarımız bu alanlara gittiler ve kötü tepkilerle karşılaştılar. Bu anlamda bu alanlara gidemiyoruz da linç girişimi de olabilir. Sonuçta örgütlü olan bir nefret dili de yaygın.

"Diğer bir yandan buranın en çok ihtiyaç duyduğu şey battaniye. Çünkü bir çok arkadaşımız sokaklarda kalıyor. Herkes gibi bizlerin de acilen battaniyeye ihtiyacı var. En sık gelen talep, bu battaniye.

"Bazı otellerin de depremden etkilenenler için açıldığını duyduk arkadaşlarımız buralara gitti fakat orada da yine kötü davranışla karşılaştılar. Çok fazla transfobik davranış ve söylemlerle karşılaştılar.

"Bu toplumun parçasıyız biz de fakat biz zaten sınırlı olan kamusal desteklerden yararlanamıyoruz..."

"Ortak acıları birlikte aşabiliriz"

Mehmet'in bir çağrısı da var, soruyor:

"Hepimiz aynı acıyı yaşadık, aynı matemi tutuyoruz, yakınlarımızı kaybettik. Hepimiz büyük bir yas sürecinden geçiyoruz, Herkes bir birine kenetlenirken, bu toplanma alanları olsun, diğer beraberliği hissedeceğiniz alanlar olsun buralarda bir araya gelirken, LGBTİ+'lar için bu alanlar neden güvenli değil?"

"Kapsayıcı bir sosyal hizmet vermek çok mu zor? Neden herkes birbirinden güç alırken, LGBTİ+'lar buradan dışlanıyor. Oysa ortak acıları yine hep birlikte aşabiliriz. LGBTİ+'lar bu toplumun bir parçası, yerel yönetimler bunu ne zaman hatırlayacak?"
TIKLAYIN - Antep Queer LGBTİ+ Dayanışması: Deprem bölgesindeki LGBTİ+'lar bize başvurabilir
(EMK)

# data[].attributes.attachment_link.title
Depremde LGBTİ+ olmak: Toplanma alanlarına gidemiyoruz

# data[].attributes.attachment_link.description
Antep'ten LGBTİ+ aktivisti Mehmet, "Acil çözülmesi gereken sorunumuz: güvenli barınma alanları" diyor ve soruyor: "Neden herkes birbirinden güç alırken, LGBTİ+'lar buradan dışlanıyor. Oysa ortak acıları yine hep birlikte aşabiliriz. LGBTİ+'lar bu toplumun bir parçası, yerel yönetimler bunu ne zaman hatırlayacak?"

# data[].attributes.headline
6 ŞUBAT 2023 KAHRAMANMARAŞ - PAZARCIK VE ELBİSTAN DEPREMLERİ ÖN GÖZLEM RAPORU

# data[].attributes.subject
6 ŞUBAT 2023 KAHRAMANMARAŞ - PAZARCIK VE ELBİSTAN DEPREMLERİ ÖN GÖZLEM RAPORU

# data[].attributes.headline
Unutmamak ve duyurmak üzerine bir çaba: “Birinin acısı öbürüne geçmiyor” - Zilan Turgut

# data[].attributes.subject
Unutmamak ve duyurmak üzerine bir çaba: “Birinin acısı öbürüne geçmiyor” - Zilan Turgut

# data[].attributes.body
https://hakikatadalet.medium.com/unutmamak-hat%C4%B1rlamak-duyurmak-%C3%BCzerine-bir-%C3%A7aba-birinin-ac%C4%B1s%C4%B1-%C3%B6b%C3%BCr%C3%BCne-ge%C3%A7miyor-d4ab49c8a0a9

# data[].attributes.attachment_link.title
Unutmamak ve duyurmak üzerine bir çaba: “Birinin acısı öbürüne geçmiyor”

# data[].attributes.attachment_link.description
Hafıza ve Gençlik projemiz katılımcılarından Zilan Turgut, Memorialize Turkey web sitesindeki “Anıt Sayaç: Şiddetten Ölen Kadınlar İçin…

# data[].attributes.body
Felaketlerde LGBTİ+ Olmak

# data[].attributes.headline
Bir yanda hüzün, bir yanda dimdik bir yaşam - Pelda'nın Besna Tosun ile söyleşisi

# data[].attributes.subject
Bir yanda hüzün, bir yanda dimdik bir yaşam - Pelda'nın Besna Tosun ile söyleşisi

# data[].attributes.body
https://hakikatadalet.medium.com/bir-yanda-h%C3%BCz%C3%BCn-bir-yanda-dimdik-bir-ya%C5%9Fam-a7c1a131c3c2

# data[].attributes.attachment_link.title
Bir yanda hüzün, bir yanda dimdik bir yaşam

# data[].attributes.attachment_link.description
Hafıza ve Gençlik projemiz katılımcılarından Pelda Vesek, Cumartesi Anneleri/İnsanları’nın 27 yıllık mücadelesini Besna Tosun ile konuştu…

# data[].attributes.body
https://us06web.zoom.us/rec/share/vDunRE5CWzD5XwiG1oAcgC1esu_TYfrqB8nXba8eS6yLI729qtRBJfaRXHz_mdo.2MvNgES1btaOUhQ6
Passcode: %f2&L&.p

# data[].attributes.headline
Feminist Hikâye Anlatıcılığı: Bir Sınırları Aşma Pratiği

# data[].attributes.subject
Feminist Hikâye Anlatıcılığı: Bir Sınırları Aşma Pratiği

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Musa Can Durmaz

"Keşfedilip dile getirilen hikâyeler sayesinde sessizleştirilmiş insanlara ve gölgelere mahkûm edilmiş mekânlara dair toplumsal hafıza eyleme geçiriliyor ve böylece gömülmüş hikayeler gün yüzüne çıkarılıyor."

"Yaşadığımız şehri ne kadar tanıyoruz? Önünden onlarca kez geçtiğimiz binaların, sokakların, parkların ve meydanların nelere tanıklık ettiğini, kimlerin hikayelerine kucak açtığını biliyor muyuz?" diyerek yola çıkan Cins Adımlar, toplumsal hafızadaki suskunlukların şehrin sokaklarına, parklarına, kısacası tüm mekanlarına nasıl yansıdığını birlikte görmeye çağırıyor.

Cins Adımlar, uluslararası ve yerel deneyimlerden ve kaynaklardan ilham alarak yaratılıyor. Uluslararası örnekler arasında Budapeşte'de feminist tarihçi Andrea Petö'nün, Bochum'da feminist arşiv kolektifi ausZeiten ile Linda Unger'in ve Santiago'da Soledad Falabella Luco'nun öncülüğünde yapılan feminist yürüyüşler var. Yereldeyse 2004 ve 2006 yılları arasında vicdani ret hakkını savunan antimilitarist bir grup tarafından düzenlenen Militurizm Festivali gibi İstanbul, Ankara ve İzmir'in "militarist" mekânlarına kendine has "antimilitarist" etkinliklerle dikkat çeken organizasyonlardan, 2012 yılında açılmış ve kadınların susturulmuş tarihini sergilemeye adanmış çok dilli sanal bir müze olan İstanbul Kadın Müzesinden ve başka birkaç kaynaktan esinleniyorlar.

Sabancı Üniversitesi Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Merkezi (kısa adıyla SU Gender) tarafından yürütülen hafıza yürüyüşleri ilk adımlarını 2014 yılında attı. İstanbul'un ilk feminist yürüyüşü Beyoğlu semtinde, Sabancı Üniversitesi öğrenci ve öğretim üyelerinin, Kadınların Tanıklığı isimli sergiye paralel olarak Columbia Üniversitesi Toplumsal Değişim Çalışmaları Merkezi'nin ve yine daha önce başka alanlarda hafıza yürüyüşleri düzenlemiş olan Karakutu'dan aktivistlerin iş birliğiyle düzenlendi. 2014 ve 2022 yılları arasında elliden fazla kez yapılan bu yürüyüşlere 1200'den fazla insan katıldı. Katılımcılar gezdikleri mekânların tarihini farklı bir açıdan okuma imkânı elde ettiler.

Yürüyüş sırasında Ayşe Gül Altınay'ın şu soruları katılımcıların zihinlerinde yankılandı: "Tarihe baktığımızda neden hep erkeklerin hikayelerini dinliyoruz? Bu tarih anlatılarında kadınlar ve LGBTİ+'lar nerede?" Bu soruları cevaplarken de yürüyüş ve hikâye anlatıcılığı yoluyla, toplumsal cinsiyete ve kolektif hafızaya eleştirel bir açıdan yeniden bakıp, kent yaşamını farklı bir perspektiften deneyimlenebildi. İşte buradaki amaç aslında cinsiyet kimliği temelli ayrımcılık sebebiyle emekleri ve varlıkları görmezden gelinen kadınların hikayelerini gün yüzüne çıkarmak ve böylece de hafızayı canlı tutup bilinç yaratmak oldu.

Cins Adımlar'ın gönüllü hikâye anlatıcıları, görünmez kılınan yaşamların yalnızca kadınlarınki olmamasından hareketle etnik ve kültürel çeşitliliği de gözeterek LGBTİ+'ların da hikâyelerine odaklanıyor. Keşfedilip dile getirilen hikayeler sayesinde sessizleştirilmiş insanlara ve gölgelere mahkûm edilmiş mekânlara dair toplumsal hafıza eyleme geçiriliyor ve böylece gömülmüş hikayeler gün yüzüne çıkarılıyor. Bütün bunlar yapılırken yalnızca geçmişle sınırlı kalınmıyor, şimdiyle de bağlantılar kurularak mekânın hafızası yeniden oluşturuluyor. Cins Adımlar için şimdiye kadar Balat, Kadıköy ve Beyoğlu'nda rotalar oluşturuldu. Gün yüzüne çıkarılan hikayeler bu rotalar üzerindeki mekanlarda gönüllü hikâye anlatıcıları tarafından anlatılıyor. Bu hikâyeler hem başarılara hem de başarısızlıklara dair olabiliyor; ancak hepsinin ortak noktası yılmayı ve vazgeçmeyi değil, cesareti teşvik etmeleri. Hafıza yürüyüşleri aynı zamanda kolektif eylemler olduğu için paylaşılan fikir ve duygularla zengin bir çoğulculuk yaratılmaya çalışıyor.

Cins Adımlar Toplumsal Cinsiyet ve Hafıza Yürüyüşleri katılımcılara şehrin birçok mekânsal ve zamansal katmanıyla dinamik bir şekilde ilişki kurma ve bahsi geçen bu mekânda bulunarak alternatif bir kentsel bilgi üretim sürecinin parçası olma fırsatı sunuyor. Kamusal alanda kolektif olarak hareket eden bir grup insanı gören birçok kişi "Burada ne yapıyorsunuz?", "Bu bir kurs mu?", "Bu bir turist grubu mu?" gibi sorular soruyor. Sorularıyla ve merak duygusuyla katılımcılara yaklaşan bu kişiler, bazen anlatılan hikayeleri de dinliyorlar ve hatta bu hikayelere katkıda bulunuyorlar. Bu süreç ise hikayelerin gelişerek daha fazla insana dokunmasını sağlıyor. Toplumsal Cinsiyet ve Hafıza Yürüyüşü bu şekilde, kentsel kültüre ve topluma büyük katkılarda bulunan insanların kayıp hikayelerini anmak için kamusal alana bir müdahale imkânı sunuyor. Hikayeler, seyirciler kadar katılımcıları da geçmiş travmalara ve bunların günümüz üzerindeki etkilerine tanıklık etmeye davet ediyor.

Hafıza yürüyüşleri, katılımcıların dokunma, görme, işitme ve koku alma duyuları aracılığıyla alanı doğrudan deneyimlemeleri için bir fırsat sağlıyor. Bu şekilde mekânın kendisi, sadece anlatılan hikayelerle değil, aynı zamanda somutlaşan kişisel ve kolektif duyularla da bir bilgi nesnesi haline geliyor. Judith Butler'ın yakın tarihli bir röportajında başka bir bağlamda ifade ettiği gibi, toplu yürüyüş/toplanma, bir edilgenlik biçimi olmaktan öte aktif ve dinamik bir güç olan şiddetsizlik yoluyla iktidar yapılarına meydan okur. Bu nedenle Cins Adımlar adı altında gerçekleştirilen bu toplu yürüyüş güçlü bir hafızalaştırma çalışması oldu.

Rotalar

Bilindik anıtların hikayelerine erişmek, her gün görülse dahi farkına varılmayan veya dikkat çekmeyen detayların hikayelerine erişmekten çok daha zordur. Tanınmış birinin heykeli, bilindik bir geçmişin yüzeysel anlatısını içeren mekanlar ve benzerleri genelde daha çok rağbet görürler, ama detayların sesine pek kulak verilmez.Bu sebeple yürüyüş rotalarında ziyaret edilen yerler arasında nadiren heykeller, mezarlıklar, anıtlar, müzeler veya benzerleri yer alıyor. Cins Adımlar, şehri tarihsel olarak simgelediği düşünülen kişileri veya olayları anan klasikleşmiş mekanlar yerine, sokak ve apartman adları, terk edilmiş binalar veya kültürel ve tarihi önemi olmayan yerler gibi yoldan geçenler tarafından kolayca tanınmayan katmanları araştırıyor.

Bu araştırmaları yaparken hikâyenin iki önemli bileşeni olan yer ve zamana odaklanmak da ihmal edilmiyor. Bu sebeple yürüyüşlerde kentsel planlama, devlet politikaları, sosyal ve kültürel gelişmeler, zamana yenik düşen değişimlerle dönüştürülse de fiziksel olarak halen olduğu yerde bizi bekleyen mekanlar ziyaret ediliyor. Zamanı geriye sarmak mümkün olmasa da hikayeleri mekânı hissederek dinlemek katılımcılarda daha güçlü bir etki yarattığına şüphe yok. Örneğin bu yürüyüşlerde Kadıköy'de Osmanlı devletinde önemli idari görevler üstlenen ve Türk sanat müziğine önemli katkılarda bulunan ilk Müslüman kadın olan Dilhayat Kalfa'nın adını taşıyan küçük bir ara sokağa giriliyor. Bakla Tarlası Apartmanı'nın önünde de duruluyor, burada ünlü kadın ressam Mihri Rasim'in hikayesi anlatılıyor. Dairenin tarihi bir önemi yokken Kadıköy'de Mihri Rasim'in yaşadığı dönemde o mahallede bakla tarlaları olduğundan bahsediliyor Bütün bu anlatılar, mekanla birleşerek katılımcıların zihinlerinde ve hatta duygu dünyalarında güçlü bir yer ediniyor ve mekanların toplumsal hafızasını güçlendiriyor.

Buluşan adımlar

Buluşan Adımlar, son on yılda göç ve iltica şehri haline gelen İstanbul'da 2019 ve 2020 yılları arasında Göçmen Dayanışması tarafından göç, toplumsal cinsiyet, hafıza ve mekân arasındaki ilişkilere odaklanarak Cins Adımlar Toplumsal Cinsiyet ve Hafıza Yürüyüşleri programı kapsamında bir web belgeseli olarak geliştirildi.

İstanbul'da göçmenlerle birlikte veya doğrudan göçmenler tarafından gerçekleştirilen farklı dayanışma girişimlerini haritalandıran belgesel, "ev sahibi" ve "misafir" ayrımlarına meydan okuyor. Bu belgesel bugünün politik ve toplumsal atmosferinde yabancı düşmanlığını körükleyen medya anlatımına karşı göçmenlerin kent kültürünün ve sosyal hayatın farklı katmanlarına katkısını ve bu topraklarda yaşanan dayanışma hikayelerini görünür kılan kapsayıcı bir dijital alan yaratmayı amaçlıyor

Projenin tasarım ve uygulaması Selen Çatalyürekli'ye, illüstrasyonlar Duygu Serin'e ait. Projenin danışmanlığını ise Ayşe Gül Altınay ve Sema Semih üstlendi. Belgesel; 'Bıdı Bıdı Talks, 'Joel Moriası', 'Sağlık Elçileri', 'Sınırları Karıştır' ve 'The Arc Project' isimli beş ana başlıkta toplanan video hikâyelerden oluşuyor.

Bu hikâyelerden Bıdı Bıdı Talks, diller arası bir sohbet topluluğu olarak oluşturuldu. 2017 yılında bir iftar daveti düzenleyerek katılımcıları bir araya getiren Serpil Ata'nın bu ilk adımıyla başlayan, herkesin katılımına açık ve ücretsiz bu buluşmalarla yüzlerce insan bir araya geldi.

Joel Moriasi'nin hikayesi ise Türkiye'de yaşayan bir siyahi olarak yaşadıklarını konu alıyor. Kendisinin hikayeleri şu sözleriyle başlıyor: "Kanalıma hoş geldiniz. Siyahi bir adam olarak Türkiye'deki yolculuğumu anlatıyorum. İşler bazen çok ilginçleşebiliyor." Joel Moriasi bu hikâyelerini Youtube üzerinden anlatarak ise kendine dijital bir alan yaratıyor.

Göçmen çocuklar için sanat projesi olarak başlatılan The Arc Project ise Dr. Gülfer İnci ve lise öğrencisi kızı Emine Barik tarafından 2019-2020 yıllarında kuruldu. Herhangi bir destek almadan, tamamen kendi imkanları ile oluşturdukları atölyelerde göçmen çocuklara İngilizce ve resim eğitimi verdiler, bunların yanı sıra futbol dersleri almalarını da sağladılar. Ne yazık ki 2020 yılının Şubat ayında yeterli maddi desteği bulamadıkları için dernek mekanlarını kapatmak zorunda kaldılar; ancak daha önce eğitimlere katılmış olan çocuklarla bir araya gelmeye devam ediyorlar.

Cins Adımlar Toplumsal Cinsiyet ve Hafıza Yürüyüşlerinin rotaları da şu şekillerde çizilmişti:

Beyoğlu

Zabel Yesayan (Ermeni romancı, şair ve öğretmen)

Aliye Berger (Ressam), Narmanlı Han

Kohen Kardeşler Kitapevi

Maryam Şahinyan (Fotoğrafçı), Foto Galatasaray

Ayşe Şan (Dengbêj), Mezopotomya Kültür Merkezi

Sabiha Gökçen

Feminist ve LGBTİ+ Hareketi, Gezi Parkı

Balat

Fazıl ile İsmail

Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Selma Emiroğlu

Moğolların Meryemi Kilisesi

Mavi Kalem Sosyal Dayanışma ve Yardımlaşma Derneği

Gulnar Hajo ve Pages Kitap Evi

Agora Meyhanesi ve Müzeyyen Senar

Rum Kız Lisesi Yoakimyon ve Eleni Küreman

Balat (Çıfıt) Çarşısı ve Beki Luiza Bahar

Surp Hreşdagabed Kilisesi ve Khorenyan Mektebi

Kadıköy

Deniz Kızı Eftalya

Mihri Rasim

Militurizm

Nahid Sırrı Örik

Süreyya Opera ve Şevkiye May

Halide Edip Adıvar

Kınar Sıvacıyan

Sevim Burak

Yoğurtçu Parkı

Dilhayat Kalfa

Lambda İstanbul

24 Nisan 1915

Afife Jale ve Eliza Binemeciyan

# data[].attributes.attachment_link.title
Feminist Hikâye Anlatıcılığı: Bir Sınırları Aşma Pratiği

# data[].attributes.attachment_link.description
"Yaşadığımız şehri ne kadar tanıyoruz? Önünden onlarca kez geçtiğimiz binaların, sokakların, parkların ve meydanların nelere tanıklık ettiğini, kimlerin hikayelerine kucak açtığını biliyor muyuz?" diyerek yola çıkan Cins Adımlar, toplumsal hafızadaki suskunlukların şehrin sokaklarına, parklarına, kısacası tüm mekanlarına nasıl yansıdığını birlikte görmeye çağırıyor. Cins Adımlar, uluslararası ve yerel deneyimlerden ve kaynaklardan ilham alarak yaratılıyor.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=UyJ9gzGuyyc

# data[].attributes.attachment_link.title
AUDACİTY NASIL KULLANILIR ? EN KALİTELİ VE BASİT SES KAYDI YÖNTEMİ!

# data[].attributes.headline
İndirilmesi gereken, montaj için kullanacağımız program

# data[].attributes.subject
İndirilmesi gereken, montaj için kullanacağımız program

# data[].attributes.body
https://www.audacityteam.org/download/windows/

# data[].attributes.attachment_link.description
Audacity is a free, easy-to-use, multi-track audio editor and recorder for Windows, Mac OS X, GNU/Linux and other operating systems. Edit, mix, and enhance your audio tracks with the power of Audacity. Download now.

# data[].attributes.body
https://open.spotify.com/show/0fuJp87VOCADssQ7RcH9gk

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to Yine Yeni Yeniden 90'lar on Spotify.

# data[].attributes.body
https://open.spotify.com/show/2pO5UZ2WjhgJ7jrolB8AEF

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to 10 Dakikada Akademi on Spotify.

# data[].attributes.body
Podcast nasıl yapılır?

# data[].attributes.body
Karşı Anıt/Hafızalaştırma Çalışmaları ve Sanat
Moderatör: Zehra Nazlı
https://us06web.zoom.us/j/81666046191?pwd=OEZEcW5kd1JuMExJSHlJMEo2RVNIUT09

# data[].attributes.headline
Atölye Sunumu, Kaydı ve Sema'nın okuma önerileri

# data[].attributes.subject
Atölye Sunumu, Kaydı ve Sema'nın okuma önerileri

# data[].attributes.body
https://us06web.zoom.us/rec/share/tri2jigS3S5qsrXKqxUl7p7DzbgpGk-WoA1Pex1emAZvvfxg4hPmBX7YqR1wlEis.-UAGs47eTkobCgeT
Passcode: MT6y@v9!

# data[].attributes.headline
Jochen Gerz and Esther Shalev-Gerz’s The Hamburg Monument Against War and Fascism and for Peace 1986

# data[].attributes.subject
Jochen Gerz and Esther Shalev-Gerz’s The Hamburg Monument Against War and Fascism and for Peace 1986

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Minujin söz konusu anıtı tuğla yerine 2. Dünya Savaşında Yahudi yazarlara ait olduğu için yasaklanan veya yakılan kitapların bir kopyasını kullanarak yaptı. Minujin, projesinde 100 binden fazla kitap kullandı. Eserine 'Kitapların Parthenon'u adını veren Marta Minujin'in anıtı 100 gün boyunca, 1933'te Nazilerin kitapları yaktığı noktada duracak.

Anıt şehirde düzenlenen sansür karşıtı Documenta Festivali'nin kapsamında inşa edildi. Documenta Festivalinin amacı dünyada fikirlerinden ve yazdıklarından dolayı hapse düşen, tehdit edilen politik sebeplerle bazı ülkelerde kitapları yasaklanan yazarlara dikkat çekmek.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
almanya’da yakılan yahudi kitapları anıtı

# data[].attributes.attachment_link.title
Almanya'da yakılan Yahudi kitapları anıtı

# data[].attributes.attachment_link.description
Minujin söz konusu anıtı tuğla yerine 2. Dünya Savaşında Yahudi yazarlara ait olduğu için yasaklanan veya yakılan kitapların bir kopyasını kullanarak yaptı. Minujin, projesinde 100 binden fazla kitap kullandı. Eserine 'Kitapların Parthenon'u adını veren Marta Minujin'in anıtı 100 gün boyunca, 1933'te Nazilerin kitapları yaktığı noktada duracak.

# data[].attributes.headline
Denkmal für die ermordeten Juden Europas (Katledilen Avrupalı ​​Yahudiler Anıtı)/ Peter Eisenmann

# data[].attributes.subject
Denkmal für die ermordeten Juden Europas (Katledilen Avrupalı ​​Yahudiler Anıtı)/ Peter Eisenmann

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=akuMmRySmI4&t=102s

# data[].attributes.attachment_link.title
Memory Void, Jewish Museum Berlin, 3D max animation

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Krzysztof Wodizcko, The Homeless Projection 2, Askerler ve Denizciler İç Savaş Anıtı, Boston, 1986.

"Bu dünyadaki hiçbir şey bir anıttan daha görünmez değildir."

Robert Musil, "Monumets"

Siyasetin, lobiciler ve medya tarafından rehin alındığı, sanatın sanat piyasasının bir uzantısı haline geldiği ve mimarlığın, emlak piyasasını allayıp pullama görevini üstlendiği geç kapitalist bir dünyada, klasik sosyo-politik dönüşüm stratejilerine bel bağlamak giderek zorlaşıyor. Yenilgiye uğramış 20. yüzyıl devrimlerinden duydukları hayal kırıklığıyla kinizme savrulanlar, ideoloji eleştirisi, direniş, bozgunculuk, sınıf mücadelesi, özerklik ve ütopya gibi fikirleri demode ya da utanç verici buluyorlar. Ve zaten, bunların pek çoğu, ¥€$ (yen-avro-dolar) cephesine geçmiş durumda. Daha idealist -belki de saf demek gerek- olup da mevcut üretim sistemini içeriden düzeltebileceklerini sananlar ise, bilerek ya da bilmeyerek, sistemin neoliberal/neo-muhafazakâr eğilimlerini pekiştiriyorlar. Bence, bu koşullar altında alınabilecek yegâne erdemli tutum, Gramsci'nin dediği gibi aklın kötümserliği, ve iradenin iyimserliğiyle hareket etmek. 21. yüzyıl mimarlık düşünürleri açısından bu, ilk olarak, bıkıp usanmadan mevcut durumu mümkün olan en keskin eleştirel analize tabi tutmak ve, ikincisi de, bu öngörülemez sistemin üretebileceği yeni olasılıklara dikkat kesilmek anlamına geliyor.

Bu bağlamda, Berlage Enstitüsü'nde düzenlenen bir uluslararası yetkinlik dersine [ master class] katılan dört mimarlık öğrencisinin tasarladığı bir projeyi değerlendirmeye değer buluyorum. Bu, avangard pratiklerde kök salmış olmasına rağmen tamamıyla çağdaş bir proje: Bir yandan mevcut gerçeklik hakkında bir yorumda bulunuyor; öte yandan, bu gerçekliğe müdahale etmenin yaratıcı ve gerçekleştirmesi tümden imkânsız olmayan bir yolunu sunuyor.

"Görünmez anıt: yetkililer tarafından seçilen ve mimarlar tarafından hayata geçirilen bir kolektif hafıza temsilini sorgulamanın yolları" başlığını taşıyan proje, Güney Rotterdam'daki belirli bir alan için tasarlanmış olsa da beş haftalık stüdyo dersinin kapsamıyla sınırlı kaldı. Buna rağmen, mimarlığın politik mahiyeti üzerine kökten farklı bir düşünce geliştirmek için bir metafor ve özgün bir mekânsal pratik prototipi sunuyor. Mimarlar, amaçlarını şu sözlerle ifade ediyorlar:

Kapitalizm anıtları, totaliter anıtlar, demokrasi anıtları, kültürel anıtlar ya da ölülerin anısına dikilen anıtlar.... barbarlık belgesi olmayan tek bir belge yoksa eğer, buna anıtlar da dahildir. Görünmez Anıt, kamusal katılımı tasarlamaktansa tarif eden bir kamusal alan önerisidir.

Görünmez anıt, istenmediği sürece toprağın altında duran bir aygıttan oluşuyor. Zemin hazırlandıktan sonra ise, istendiği takdirde, farklı noktalarda yeryüzüne çıkabiliyor. Hangi inşaat teknolojisi daha uygunsa onu kullanarak yapılması düşünülmüş. Yeryüzüne çıktığı hızda gözden kaybolacak şekilde tasarlanmış. Geri kalan detaylar uygulama aşamasına ilişkin bütünlüklü bir fikir edinmemize imkân vermese de, proje iki can alıcı meseleyi gündeme getiriyor.

Birincisi, görünmez anıt oksimoronu, mimarlığın kamuyu temsil etme gücünü tükettiğini teslim ediyor. Mimari anıtlar, bir zamanlar, kolektif anlamın ve hafızanın yükünü taşırlardı. 20. yüzyıldan itibaren mimarlık ve şehirciliğinin soyutlaşmasıyla beraber söz konusu temsil gücü de aşınmaya başladı (bkz. Sigfried Giedion, Josep Lluis Sert ve Fernand Léger'in 1943'te yazdıkları "Nine Points on Monumentality" başlıklı bildiri). Geleneksel anıtı yeniden işlevsel hale getirerek liberal-demokratik devletin ve modernist estetiğin hizmetine koşmayı amaçlayan bu bildirinin yayınlanmasının üzerinden geçen yetmiş küsur yılda anıt mefhumu iyiden iyiye güçten düştü. Şimdilerde temsil güçlerini yitiren anıtlar, ya safi gösteriye ya da salt büyüklük ispatına dönüşmüş durumda. Günümüzde, görünürlük bir pazarlama stratejisi; imaj tüketimine dayanan ekonominin ayrılmaz bir parçası haline gelmiş durumda. Görünmez anıt, geç kapitalizm koşullarında yurttaşlık pratiklerinin bu şekilde içinin boşaltılmasına cevap mahiyetinde bir proje: Namevcut anıt, namevcut politik özneyi simgeliyor.

İkincisi, projenin söz konusu alanı bir inşaat edimiyle işgal etmeyi reddetmesinin (vurgunun kalıcılıktan performansa geçtiğinin bir göstergesi) hem çevresel hem de politik içerimleri var. Bunlardan ikincisi hakkında şunu söyleyebiliriz: "Yetkililer tarafından seçilen bir kolektif hafıza temsiline" uysal bir şekilde boyun eğmektense bu temsili "sorgulama" kararı, önceden belirlenmiş ve kanıksanmış anlamları sarsmak anlamına gelir, ki bu da ilgili alanı daha da görünür kılar. Bu détournement (saptırma), Robert Musil'in anıtların görünmezliğine ilişkin sözlerini akla getiriyor. Musil'e göre, bu görünmezliğin sebebi tam da anıtların fazlasıyla tanıdık olmaları ve bu yüzden izleyicinin dikkatinden kaçmaları, hatta bakışlarını geri çevirmesine sebep olmalarıdır. Fakat burada vurgunun, yapıdan ziyade etkinlik üzerinde olmasının, temsil meselesinin ötesine geçen içerimleri var. Alanın, kısa ömürlü kamusal etkinliklerin gerçekleşeceği bir katılım mekânı olarak geri kazanılması, bütün gayri menkul projelerinin alamet-i farikası olan iktidar ve mülkiyet iddialarına meydan okuyor.

Bu küçük ama çağrışımlarla yüklü proje, mevcut post-politik ortamın içinden yeni bir tür kamusal ve politik praksis oluşturmanın yolları üzerine kafa yoruyor. 19. yüzyılda henüz oluşumunu tamamlamamış, amorf bir kentsel topluluk olarak ortaya çıkan ve 20. yüzyılda disipline edilerek Fordist ya da faşist kitlesel bir aksesuara dönüştürülen kalabalık, günümüzde, yeni ve engin enerjilere gebe bir kaynak olduğunu ispatladı. Küresel sermaye sisteminin karşısında durabilecek yegâne olası etmen olan kalabalık, muazzam değişiklikler yaratma potansiyeline sahip patlayıcı ve çok yönlü bir güç oluşturuyor. Politik saiklerle hareket eden bir mimarinin önündeki en acil görev, gelecekte görülecek bu tür dışavurumlar için zemini hazırlamak olabilir.

Bu metin, Joan Ockman'ın Architecture Against the Post-Political: Essays in Reclaiming the Critical Project [der. Nadir Lahiji (New York: Routledge, 2014)] başlıklı kitaba yazdığı sonsözden kısaltılarak çevrilmiştir.

# data[].attributes.attachment_link.description
Krzysztof Wodizcko, The Homeless Projection 2, Askerler ve Denizciler İç Savaş Anıtı, Boston, 1986. "Bu dünyadaki hiçbir şey bir anıttan daha görünmez değildir." Robert Musil, "Monumets" Siyasetin, lobiciler ve medya tarafından rehin alındığı, sanatın sanat piyasasının bir uzantısı haline geldiği ve mimarlığın, emlak piyasasını allayıp pullama görevini üstlendiği geç kapitalist bir dünyada, klasik sosyo-politik dönüşüm stratejilerine bel bağlamak giderek zorlaşıyor.

# data[].attributes.headline
Günter Demnig “Stolpersteine” Tökezleme Taşı

# data[].attributes.subject
Günter Demnig “Stolpersteine” Tökezleme Taşı

# data[].attributes.body
Sanatçı Gunter Demnig, Tökezleme Taşları’nı imal etmeye başlayalı 20 yıldan fazla oldu. Bu süre içerisinde Avrupa’nın pek çok şehrine ve elbette Berlin’e çok sayıda Tökezleme Taşı yerleştirildi ve bunların 2019 yılı sonu itibarıyla sayısı 75 bine ulaştı.
Bu taşlar Nazi döneminde (1933-1945) sürülen, toplama kamplarına gönderilen, öldürülen, intihara veya ötenaziye sürüklenen Yahudi, Sinti-Roma, homoseksüel, komünist, Yehova Şahidi veya rejim tarafından marjinal gruplar olarak tanımlanan dilenciler, alkolikler, fahişeler gibi Nazi kurbanları için yerleştiriliyor. Boyutları 96 x 96 x 100 mm olan bu taşlar kaldırıma veya Nazi kurbanlarının bir zamanlar ikamet ettikleri evlerin girişine konuluyor. Taşın üzerindeki pirinç levhaya isimlerinin yanı sıra biliniyorsa doğum-ölüm tarihleri ve nerede öldüğü yazılıyor.

# data[].attributes.headline
Aida Šehović “göçebe anıt” olarak adlandırdığı “Što Te Nema?” projesiyle Srebrenitsa Soykırımı'nın tanıklığını kolektif bir şekilde yapıyor.

# data[].attributes.subject
Aida Šehović “göçebe anıt” olarak adlandırdığı “Što Te Nema?” projesiyle Srebrenitsa Soykırımı'nın tanıklığını kolektif bir şekilde yapıyor.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hatırlama Sanatı: Irkçı Geçmişin Müze ve Anıtlarda Yeniden Sahnelenmesi | E-Dergi, Sanat Tarihi

# data[].attributes.attachment_link.description
Atlanta, Memphis ve Selma gibi birçok şehir, siyahlara karşı şiddet tarihlerini ve bu şiddetin gerçekleştiği mekânları turistik cazibe merkezleri olarak pazarlıyor ve sanat, bu pazarlama projelerinde hayli önemli rol oynuyor. E-Skop, e-dergi, sanat

# data[].attributes.body
https://hakikatadalet.medium.com/antakya-saha-gezisinden-izlenimler-58a1ce9f4562

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hafıza Merkezi olarak ikinci kez yürüttüğümüz Hafıza ve Gençlik projemiz kapsamında 16 katılımcımız ve 4 proje danışmanımız ile birlikte Antakya'ya bir saha gezisi yaptık. 8-11 Eylül 2022 tarihlerinde gerçekleştirdiğimiz saha gezisi sırasında Ali İsmail Korkmaz Vakfı'na misafir olduk, Zenginler Atölyesi ile Armutlu mahallesinde bir hafıza turu gerçekleştirdik, Vakıflı Köyü'nü ve köy içinde yer alan Musadağ Müzesi'ni ziyaret ettik, danışmanlarımızdan Dr. Seda Altuğ'dan Hatay'ın kent tarihini dinledik. Proje katılımcılarımızdan Şükran Demir ve Uğur Yıldırım, saha gezisinin ardından Antakya izlenimlerini kaleme aldılar.

Vakıflı'da çekilen grup fotoğrafı, 9 Eylül 2022.

Şükran Demir

Uçağın küçücük penceresinden Antakya'nın rengârenk tarlalarını ve çok yüksek olmayan binalarını görmek heyecanlandırırken insanı, koca bir şehre müthiş bir sarılma isteği uyandırır. Daracık sokakları Sur'u ve eski Mardin'i anımsatırken; burada hayat bulmuş ve hayata veda etmiş sayısızca insanı düşünmeden edemez insan. Kapılar, pencereler birbirine bu kadar yakınken insanların aralarında ördüğü bağlar mümkün değil uzak ve soğuk olamaz. Gündüz yoğun bir sessizliğin kucağında uyurken bu şehir, akşam saatlerinde müzikleri ve sokağa dökülen halkıyla renklenir; sokak müzikleri, kulüpleri, kafeleri, cami avluları ve genelde kapısı açık evleri bu canlılığın içine çeker sizi. Sayısızca duvar yazısı, onlarca aşka ve ayrılığa şahitlik eden sokaklarının pek de mutlu sonlara tanıklık etmediğini gösterse de direnişi, özgürlüğü ve umudu bağrında büyütür. Ezanın duyulduğu yerde belki de ilk defa çanın sesini de bu kadar diri duyuyor olabilirsiniz. Bu sizi sanki alıp tarihin derinliğine taşırken, zihninizde daha önce işitmediğiniz bir sessizlik belirir ve bu derinliğe dalarsınız. Zamanın ve yaşanmışlıkların ağır yüküne rağmen gülen yüzler, farklı diller, çiçeklenmiş sokaklar ve dağların eteklerine yürümek isterken geri dönmenize sebep olan çıkmaz sokaklar, bu şehirle aranızda sağlam anılar yaratır.

Sağda, Vakıflı Köyü girişindeki dört dilli karşılama. Solda, Vakıflı Köyü'nden Samandağ'a doğru bakarken.

Antakya'nın çeşit çeşit mezeleri, yemekleri, tatlıları ile damağınızı şenlendirmek isterseniz şayet, her mekânı buna uygun olmakla beraber tam olarak rahatlığınızı ve beklentinizi karşılayacak bir yer mutlaka bulabilirsiniz. Bir yer daha var ki uğramadan bu şehrin kalbine dokundum diyemezsiniz; Vakıflı köyü. Antakya'nın zamanda yolculuğa açılan muhteşem kapısı... Kilisesi, müzesi ve kooperatifiyle Ermeni kültürünün zenginliğini önünüze sererken duygulanmaktan geri durmanız mümkün değil. Olağanca özgünlüğünün yanında mutlaka kendinize ait bir şey bulabiliyorsunuz ve o anın içinden "Bu kültürel zenginliği hayatımızın her alanında ve her mekânda bu açıklığıyla yaşayacak zamanı ve kişileri nasıl yok ettik?" diye kendinizi sorgulamadan geçemiyorsunuz. Oysa çok değil bir asır öncesiydi, herhangi bir şehrin bir mahallesi ya da bir köyü bu kültürün çok daha derin bir haliydi. Musa Dağ'ın bağrındaki bu güzel mekândan yeşile, Akdeniz'e ve gökyüzüne doyuyorsunuz ama ruhunuzdan bir parça da burada bırakmak zorunda kalıyorsunuz, çünkü içinizde yarattığı bu kadar güçlü bir duygudan sonra öylece ardınızda bırakıp gidemiyorsunuz. Evet, bir şehir cümlelerle ne kadar aktarılabilir ki? Dokunmak ve hissetmek gerekir. Uzun bir yol yürümüş olan bu kadim şehir, elbette uğradığı haksızlıkların da derin izlerini taşıyor. Bunu bir sokağın başında bir gencin ölümünü simgeleyen anıtta, bir kilisenin camiye dönüştürülmüş halinde, bir dilin yok olmak üzere oluşunda görebiliyorsunuz. Ama buna rağmen, bir otelin duvarındaki hem haç hem de islam simgelerinin yan yana bulunması bir şeylerin hâlâ mümkün olduğunu da hissettirebiliyor.

Antakya merkezde farklı dinî sembollerle "Hatay Hatırası" yazılmış bir bez.

Antakya'da kullanılmayan bir dükkanın camlarına asılı gazete sayfaları, Yeni Şafak gazetesinin 6 Aralık 2016 sayılı nüshasından.

Uğur Yıldırım

Antakya saha gezimiz sırasında en çok gözüme takılanlardan biri, yukarıdaki fotoğraflarda görülen gazete sayfalarıydı. Ziyaretimizin son gününde yaptığımız kent gezisi sırasında çarşıya girmeden önce geçtiğimiz sokaklardaki bir dükkanın camları gazete kağıdıyla kaplanmıştı. Gazete haberlerinden birindeki "Esed Halep'i yağmalıyor" başlığı dikkatimi çekmişti. Bunun üzerine çektiğim fotoğraf üzerinden köşe yazılarında ismi geçen insanların o dönemki görevlerini inceleyerek sayfaların Yeni Şafak gazetesinin 6 Aralık 2016 tarihli nüshasına ait olduğunu gördüm. 6 Aralık'ta olduğu için Hulusi Akar hala Genelkurmay Başkanı, rejim şu ankinden farklı. Ancak çoğu şey aynı. Gündem yine Suriye'deki PYD varlığı, Rusya-Batı arasındaki ilişkilerin Suriye'ye yansıması, Kılıçdaroğlu'na eleştiri yapan bir köşe yazarı vs. Bu incelemeleri yaptıkça çoğu şeyin değişmediğini gördüm. O gazete sayfası orada ne kadardır asılı bilmiyorum. Neredeyse altı yılını dolduracak bir nüshanın kaç yıldır asılı olduğunu bilmesem de gazetede yazanlar pek de yabancı değil. Hafızamızın iyi olması nedeniyle olduğunu düşünmüyorum, çünkü detayları hatırladığımı söyleyemem. Ancak pek bir değişim olmaması, yedi yıllık (7 Haziran 2015 sonrasındaki süreç) kötüye gitme/duraksama sürecinin içinde olduğumuz gerçeğini gösteriyordu bana. Bir diğer yandan da saha ziyaretimiz sırasında Seda Altuğ'dan dinlediğimiz Antakya'nın Türkiye'ye katılma sürecini ve hâlâ Suriye sınırında bir alanda olmasını düşününce, "bir manşette 'Esed Halep'i Yağmalıyor' denmesi, İstanbul'da yaşayan ile Antakya'da yaşayanı aynı şekilde etkiliyor mu acaba?" diye sordum kendime.

En temel fark, sanıyorum ki, rejimin resmi olarak değişmiş olması. Artık içinde bulunduğumuz ülke bir başkanlık sistemiyle yönetiliyor. Bu durumla doğrudan veya dolaylı olarak demokratik alanın daralması da bağlantılı. Farklı görüşten birçok insana göre günümüzde demokratik alan Abdülhamid döneminden, Cumhuriyet'in kuruluş dönemi otoriterliğinden, 80 darbesinden ve 90'ların korku ikliminden daha daralmış durumda.[1][2][3] Tabii, bu nedenle geçmişin tertemiz bir sayfa olduğunu da düşünmemek gerekiyor. Klasik ve kolay bir tepki olarak dünyanın her yerinde bir çürüme ( dekadans) okuması yapılır, bulunduğumuz dönemin "en kötü" dönem olduğuna karar verilir. Günümüzde demokratik alan gerçekten de tarihte olmadığı kadar dar olsa bile geçmişin zorluklarını da hatırlamak gerekiyor. Geçmişle ve hakikatle yüzleşmek çürüme algısını yıkan ve kafalarda soru işareti bırakan bir deneyim.

Antakya gezimize buradan bağlamak istiyorum. Osmanlı'da İskenderiye Sancağı olan bu bölgenin Türkiye'ye bağlanma süreci çeşitli küresel güç savaşlarından bağımsız işlemese de, geçen uzun yıllara rağmen resmi tarihin Hatay anlatısı nedeniyle bazı soruları sormak hâlâ güç olabiliyor. Özellikle bu coğrafyayı tanımayan biri için ilk adımı attıracak merak şans eseri gelebiliyor. Resmi anlatının dışında bırakılmış olan bu süreç, "bizim" olan bir parçanın "ait olduğu yere" bağlanması şeklinde sunuluyor. Hakikat ise öyle değil. İçinde farklı etnik ve dini grupları barındıran, bu gruplar arasındaki jenerasyonlar ve ideolojiler arasında farklı çatışmalar olan-yani homojen bir Türk yurdu olmayan- bir bölge.

"Esad Halep'i Yağmalıyor" manşeti Antakya kısmındaki bir camda asılı. 2014 yılına kadar Antakya adlı tek bir ilçeden oluşan şehir merkezi, 2014 yılında Arap Alevisi nüfusun hukuki olarak Defne isimli ilçe altında tanımlanmasıyla - neredeyse homojen - Sünni bir yapı alıyor. Yani bu gazete Defne'de değil, Antakya'da asılı bir gazete. Yeni tanımlanmış Defne ise 2013 yılında gerçekleşen Gezi Parkı protestolarının en yoğun olduğu Armutlu mahallesine ev sahipliği yapan bölge. Aynı zamanda Esed ile aynı kültürel-etnik gruba aidiyet hissi barındırıyor bu bölgedeki insanlar. Yasal ayrım yapıldıktan (2014) sonraki bir tarihe (2016) ait bu gazete sayfası, belki de bölgedeki kutuplaşmayı ve Suriye'de yaşananlara dair farklı ve birbiriyle mücadele eden perspektifler arasını daha da derinleştiriyor. Bir açıdan kamusal alana bir mesaj veriyor, bu bölgede kamusal alandaki düşüncenin ne olduğunu gösteriyor. Çünkü hatırladığım kadarıyla bu gazete sayfaları, kullanılmayan bir dükkanın camında asılıydı. Eskimiş sayfalarına rağmen altı yıldır asılı olma ihtimali olan bu sayfanın indirilmesi için herhangi gerek duyulmamış veya indirilmesine yönelik bir tepki de almamış.

İleri okuma önerileri:

# data[].attributes.attachment_link.description
Hafıza Merkezi olarak ikinci kez yürüttüğümüz Hafıza ve Gençlik projemiz kapsamında 16 katılımcımız ve 4 proje danışmanımız ile birlikte Antakya'ya bir saha gezisi yaptık. 8-11 Eylül 2022 tarihlerinde gerçekleştirdiğimiz saha gezisi sırasında Ali İsmail Korkmaz Vakfı 'na misafir olduk, Zenginler Atölyesi ile Armutlu mahallesinde bir hafıza turu gerçekleştirdik, Vakıflı Köyü'nü ve köy içinde yer alan Musadağ Müzesi 'ni ziyaret ettik, danışmanlarımızdan Dr. Seda Altuğ'dan Hatay'ın kent tarihini dinledik.

# data[].attributes.body
https://us06web.zoom.us/rec/share/SBuEkN4xOXAaH_xs5iEolqIQ704KYfono4U5xzgTJnBl9IB7IhS_e7mT5J-b1neT.rOgyGiDs5aELlEjK
Passcode: qiTz7+4K

# data[].attributes.attachment_link.title
Video Conferencing, Web Conferencing, Webinars, Screen Sharing

# data[].attributes.attachment_link.description
Zoom is the leader in modern enterprise video communications, with an easy, reliable cloud platform for video and audio conferencing, chat, and webinars across mobile, desktop, and room systems. Zoom Rooms is the original software-based conference room solution used around the world in board, conference, huddle, and training rooms, as well as executive offices and classrooms. Founded in 2011, Zoom helps businesses and organizations bring their teams together in a frictionless environment to get more done.

# data[].attributes.body
https://www.ozgurpolitika.com/haberi-olulerimiz-toplanacaktir-166244/

# data[].attributes.attachment_link.description
Devlet, eğer sömürgeci veya etno-politik bir çatışmanın parçası olarak sömürgecilik karşıtı...

# data[].attributes.body
Hakkın parçalanmaz bir bütün olduğunu kabul edersek insan harici hayvanların yaşamları ve ölümleri üzerine de düşünüyor muyuz?

Heteronormatif  bakış açısının baskısından sıyrılırsak insan harici ölü/öldürülmüş hayvan bedenlerine nasıl bakıyoruz?

Bu konu başlığı altında insan üstünlüğünün hakim olduğu ve her türlü ayrımcılığı meşrulaştıran bir sistemde ‘’türcülük’’ özellikle hak savunuculuğu yapan kişilerin gündelik hayatında nerede duruyor?

# data[].attributes.body
Hakkı teslim edilmeyen, yası tutulmayan ölüler geleceğe hayaletler olarak taşınacak ve yaşayanlara musallat olacaktır.

# data[].attributes.headline
Buthler’in ‘’yas’’ ve ’’yas hiyerarşisi’’ üzerine yazdıklarından alıntılar:

# data[].attributes.subject
Buthler’in ‘’yas’’ ve ’’yas hiyerarşisi’’ üzerine yazdıklarından alıntılar:

# data[].attributes.body
“Kimin yaşamı yaşam sayılır? Bir yaşamı yası tutulabilir kılan nedir?” Şöyle ve özetle: ancak yaşamı sembolik ya da ideolojik düzen içinde değerli görülen (‘yaşam sayılan’) birinin (kamusal olarak) yası tutulabilir. Devletler bir yaşam-hiyerarşisi üzerinden bir yas-hiyerarşisi de dayatırlar. Ama bir devlet ya da topluluk tuttuğu yaslarla olduğu kadar tutmadığı yaslarla da kurulur, bir yokluk olarak yas da kurucu bir öğedir. Butler bunu açıkça söylüyor: “Yasını tuttuklarım kadar ölümünü görmezden geldiklerim tarafından da kurulurum.”

Bu hiyerarşi, iktidarın düzenlediği normlar üzerinden üretilen ayrımcı bir ilişki ortaya koyar. İktidarın çerçevesini çizdiği normların dışında kalan hayatlar, hiçbir zaman tam anlamıyla yaşanmış ya da kaybedilmiş sayılmazlar.

“Eğer birisi kaybedilmişse ve kaybedilen kişi birisi değilse öyleyse kayıp nedir, nerededir ve yası nasıl gerçekleşir?”

Görülmesi, duyulması, bilinmesi istenmeyen, ilan sayfalarında anılmayan, yaşadığı zulüm yok sayılan bu insanlar “…yaşamları adlandırılmaz ve yası tutulamaz olmayı sürdürürlerse, kırılganlıklarıyla ve yok edilişleriyle görünmezlerse harekete geçemeyiz. Belirgin biçimde bir Öteki için olan, bir Öteki adına olan etik hiddet duygusuna geri dönmeyiz”

“Yası tutulabilirlik olmayınca hayat da yoktur, ya da hayattan başka olan bir şey yaşanmaktadır. Bu durumda “asla yaşanmamış olacak bir hayat” hiçbir saygınlık, hiçbir tanıklık olmadan sürdürülen ve kaybedildiğinde yası tutulmayan bir hayat söz konusudur.“

Çünkü yas, kitlelerde, toplumsal hafızayı diri tutar, işler ve muhafaza eder.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
İnsan Hakları Derneğimize başvuruda bulunan Fadıl BARIŞTIRAN ın kızına ait mezarlığın kamu gücü mağfiretiyle tahrip edilmesine ilişkin basın toplantısı yapıldı. Basın toplantısına başvurucu, dernek yöneticilerimiz ve Medeniyetler Beşiğinde Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma Dayanışma Birlik ve Kültür Derneği (MEBYA-Der) Van Şubesi katıldı. Basın toplantısında konuşan, İHD Van Şubesi Başkanı Avukat Mehmet Karataş, tarihsel süreç içerisinde Kürt halkının baskıya ve zulme uğradığını, mezarlıkların tahribi münferit bir olay olmadığını bu sürecin devamı olduğunu belirtti.

Karataş, Kürtlerin ölümden sonra bile saldırıya maruz kaldığını ifade ederek, " son 7-8 yıllık kesintisiz savaşın devam ettiği dönemde yaşamını yetirenler üzerinde insanlık dışı uygulamalar sergilenmiştir. Örneğin Taybet Ana'nın cenazesi günlerce yerde bekletildi. Bir vatandaşın cenazesi kamu aracının arkasında boynuna ip geçirilmek suretiyle sürüklendi, bir çocuğun cenazesi derin dondurucuda günlerce bekletildi, f16 uçaklarıyla mezarlıklar bombalandı , yaşamını yitiren militanların cenazeleri sokak ortasında ifşa edildi ve mezarlıklar defalarca tahrip edildi bu ve benzeri hukuka aykırı insanlık onur ve haysiyetine aykırı saldırılar gerçekleşmiştir " dedi. Karataş, devletin mezarlıklara yönelik birçok saldırısı olduğunu belirterek yapılanlarını insanlık dışı olarak nitelendirdi.

'EMNİYET VE SAVCILIK MEZARLARI TAHRİP ETTİ'

Karataş, belediyenin sorumluluğu altında bulunan mezarlıkların ve aileye ait mülkiyet hakkı kapsamında mezarlıkla ilgili idari işlem yetkili belediye tarafından alınmasına müsaade edilmeden başvurucu Fadıl beyin kızına ait mezarlığın kolluk kuvvetleri tarafından tahrip edildiğini belirtti. Karataş, polislerin gece saatlerinde mezarları tahrip ettiğini söyledi. Yapılan hukuka aykırı eylemin din ve vicdan özgürlüğünün kapsamında mülkiyet hakkının ihlali sebep olmakla birlikte adalete erişim hakkı da ihlal edilmiştir. Hukuk düzeninde yerinin olmadığını ve yetki gaspı niteliğinde olduğunu belirten Karataş, haksızlığın adli ve idari hukuk yollarının takipçisi olacaklarını söyledi.

# data[].attributes.attachment_link.title
İNSAN ONUR VE HAYSİYETİNE AYKIRI MEZARLIKLARIN TAHRİBATI KABUL EDİLEMEZ

# data[].attributes.attachment_link.description
İnsan Hakları Derneğimize başvuruda bulunan Fadıl BARIŞTIRAN ın kızına ait mezarlığın kamu gücü mağfiretiyle tahrip edilmesine ilişkin basın toplantısı yapıldı. Basın toplantısına başvurucu, dernek yöneticilerimiz ve Medeniyetler Beşiğinde Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma Dayanışma Birlik ve Kültür Derneği (MEBYA-Der) Van Şubesi katıldı.

# data[].attributes.body
Agamben'in Kutsal İnsan kitabında ''yaşamayı hak etmeyen can'' başlığı altında yazdıkları

# data[].attributes.body
bu dört kitap; yas ve yas hakkı ile ilgili farklı bağlamlarda ilişki kurulmuş metinlerle dolu!

# data[].attributes.attachment_link.description
“Devlet dersinde öldürülenler için yas mekanizmaları da feshedilir. Yani ölüm, felsefi ve ontolojik bir mesele olduğu kadar, siyasi ve ideolojik bir meseledir de. Yaşam politikası gibi, devletlerin bir de ölüm-politikası vardır ki bazılarının ölümü ‘ölüm’ bile sayılmaz. Antigone’de Kreon’un yaptığı…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Domenico Fetti, Melankoli, ykl. 1620

Hayaletlerden, miras ve kuşaklardan, hayalet kuşaklarından, yani ne bizler için, ne bizim içimizde ne de dışımızda şu an yaşamayan, aramızda bulunmayan bazı başkalarından uzun uzadıya söz etmeye hazırlanıyorsam, bunu adalet adına yapıyorum. Henüz var olmadığı yerde, henüz orada olmadığı, artık olmadığı yerde, yani artık mevcudiyette bulunmadığı ve de hukuka indirgenebilir yasada olduğundan farklı bir biçimde, asla mevcudiyette bulunmayacağı yerde, adalet adına yapıyorum bunu.[1]
Giriş
Çağımızın adalet bakımından en önemli sorunlarından birisi "ölümün yerinden edilmesi", başka bir deyişle ölümlü varlıkların ölme haklarının ellerinden alınmasıdır. Burada 'ölme hakkı'ndan kasıt ötanazi değil; yaşamın zora dayalı ya da kazara ama her halükârda kendine ait olmayan bir nedenle sonlandırılmasının, doğal olmayan bir ölümde yok olmanın yakışıksızlığını vurgulamak için bu ifade tercih edildi. Savaşlarda, soykırımlarda, çatışmalarda, gösterilerde, güvencesiz işlerde teker teker ya da kitleler halinde öldürülen 'adsız' ölüler[2] bir tarafta; gündelik yaşamın anlamsızlığı içinde herkes için toptan yapılmış, tek kalıptan çıkmış ölümlerde değersiz bir nesne görünümünde çarçabuk yok olanlar diğer tarafta.[3] Günümüzde 'ölümün elinden' ölmek artık neredeyse şanslı insanlara nasip oluyor. Dahası ölenin ardından tutulan yas da kontrol ediliyor ve ölenler bir yas hiyerarşisine tabi tutuluyor. Elbette bu durumun topluma, tanıklık edenlere yansıması hiç de olumlu değil. Bu olumsuz sonuçlardan biri, melankoli. Derin keder ve hüzün içeren, umutsuzluk, yoksunluk hissi, huzursuzluk ve coşkusuzlukla kendini gösteren melankoli, çoğunlukla kaybın telafi edilememesinin, uzun süren adaletsizliğin yol açtığı duygusal bir çöküntü durumudur.[4] Kimi zaman melankoliye yol açan, sevilen bir kişinin kaybıdır, kimi zaman da toplumsal ya da kolektif bir kayıp söz konusudur. Soykırım, sömürgeleştirme, köleleştirme ve ırkçılıktan soylulaştırma, medenileştirme, insanileştirme, erkekleştirme ve kadınlaştırmaya kadar pek çok toplumsal hareket ardında bir kayıp bırakmış,[5] insanları bir topluluk olarak melankolinin eşiğine getirmiştir.

Bu yazıda melankoli, sona ermemiş yas süreçlerinin zorunlu sonucu olarak ele alınıyor. Her ne kadar hastalıklı/saplantılı bir durum olsa da, günümüzde politik aktör olmanın koşulu da bu melankolidir; tarihin enkazıyla kurulacak faal ilişki, ölüm olmayan bir ölümde yitenleri şimdide tutmaya adanmış uzlaşımsız bir yasla mümkündür. Kısaca ifade etmek gerekirse, "kayıp" günümüz politikası için kurucu bir işleve sahiptir; ne var ki kaybın telafisi paradoksal olduğu için, politik aktör de paradoksal bir şekilde mümkün olabilmektedir.[6]
Ölümün Haysiyeti
Heidegger yaşadığı çağın temel sorununu "varlık unutulmuşluğu" olarak belirler. Kökleri, belki de, hukuk devleti olarak polis'in ortaya çıktığı zamanlara dayanan bir unutmadır bu. Varlığın unutulması, kendinde ve kendine ait olmayışıyla, yerinden edilişiyle ilgili bir meseledir. 'Ölebilen' varlıkların ölme haklarının ellerinden alınmasıysa, ölümün yerinden edilmesidir. Rilke, "tıpkı bir meyvenin çekirdeğini içinde taşıdığı gibi" herkesin kendi içinde taşıdığı ölüme muktedir olmayı "haysiyetli, yakışık alır ölüm" diye belirlemiştir; kurbanların ortadan kaldırılması durumunda söz konusu olan, ölüm olmayan bir ölümde[7] yok olmaktır.[8]

Ne var ki ölümün haysiyeti meselesi modern düşünceye değil, hukukun en arkaik biçimlerine aittir. Polis'i önceleyen genos dönemi, atalar kültü ya da ölüler kültüyle biçimlenir; bu dönemde aile büyüklerinin ölülerine tapınılan pratiklerin amacı ataları ölümsüzlüğe kavuşturmaktır. Fakat ölümsüzlükten anlaşılan, ezeli-ebedi bir varoluş hali değildir; ölümsüzlük "toplumsal mekanizmaların, soyağacının, aile yaşantısının, son derece karmaşık bir kodlanmayla belirlenmiş kabile-toprak bağlantısının yeniden üretimidir".[9] Bir tür gelenek aktarımı olarak ölüm kültü, ölenlerin -aynı zamanda geçmişin- bu dünyayla, yaşayanlarla -aynı zamanda gelecekle- ilişkilerini düzenler; yaşama odaklı dinler ise ölüleri büsbütün öte dünyaya havale edecektir. Ölüler kültünün devamlılığı, ölenlerin yaşayanların hafızasında yaşatılmasıyla mümkündür. Eski Yunan'da son nefesini vermiş olanın bedenine gösterilen saygı ve özenin bir nedeni de "ölen kişinin ruhunun canlının dünyasını tehdit eden bir ruh olarak kalmasını önleme niyeti"dir;[10] cenaze törenleri bu varlığı barışçıl ve kudretli bir ataya dönüştürür. Çünkü hakkı teslim edilmeyen, yası tutulmayan ölüler geleceğe 'hayalet'[11] olarak taşınacak ve yaşayanları huzursuz edecektir.[12] Gömülmeden mahrum bırakma ölünün huzur bulmasını engelleyici bir öç olarak uygulansa da, bu uygulamanın yaşayanların dünyasında mutlaka olumsuz sonuçları olmaktadır.

Berfo Ana

Görüldüğü gibi, arkaik din doğaya ve toplumsal hayata sıkı sıkıya bağlıdır; hem doğa hem de toplumsal hayat (ve bütün toplumsal birimler) kutsallıkla/tanrısallıkla yoğrulmuştur. Başka bir ifadeyle, toplumsal hayat mitik bir şekilde inşa edilmiştir.[13] Yaşam odaklı modern din ise sekülerdir; doğa ve toplumla bütünlüğünü kaybetmiş, geçmişiyle barışçıl bir ilişkiden de uzaklaşmıştır. Eski Yunan'da bu kopuşun simgesi aile ocağında yanan kutsal ateşin ( hestia) yer değiştirerek agora'daki prytaneion'a taşınmasıdır. Prythaneion Eski Yunan polis'inin ortak ocağıdır.[14] Tragedyaların temel konularından biri polis ile oikos arasındaki bu çatışmadır: "Tragedyalarda sıklıkla iki farklı dinsellik biçimi karşı karşıya gelir: Bir yanda özel, yakın akrabaların, philoi'ların dar çerçevesiyle sınırlandırılmış, aile ocağına ve ölüler kültüne odaklanmış bir aile dini, öte yanda, kentdevletin koruyucu tanrılarının sonuçta devletin yüce değerleriyle karışma eğiliminde olduğu kamusal din. Bu iki dinsel yaşam alanı arasında, bazı koşullarda onmaz bir çatışmaya götüren belirgin bir gerilim vardır".[15] Bu nedenle aile kültüne aşırı bağlılığın ya da kardeşlere aşırı düşkünlüğün yol açtığı sorunlar tragedyaların da temel meselelerinden biri olmuştur. Tragedyalardaki kardeş kavgaları, anne katli, baba katli, ensest ilişki, sadakat gibi konular geno s'a dayalı örgütlenmenin çözülmesine karşılık gelir (kimi tragedyalarda soy yerine topraktan olmanın vurgulanması da bu nedenledir).

Heidegger de tragedyaları tam bu bağlamda ele almış, bizi "tarihsel başlangıcımızın gizli/saklı kalmış özüne yaklaştıran, 'varlığa en yakın' metinler" olarak yorumlamıştır. Bu nedenle 'yerinden edilme' temasıyla ilgili olarak tragedyalara dönmek yanlış olmasa gerek.[16] Klasik tragedyalar, anasoyundan yana olan öç perilerinin ( Erinysler), kimi zaman yerde kalan kanı temizlemeye girişen kahramana yardım ettikleri, kimi zamansa bu işin bizzat peşine düştükleri anekdotlarla doludur. Sophokles'in Antigone'si, Euripides'in Yakarıcılar ile Troyalı Kadınlar'ı, Aiskhylos'un Eumenidler 'i 'yas tutma' ve 'yası tutulmaya değer olanı belirleme' meseleleri bakımından tipik örneklerdir.

Antigone'de Kral Kreon, Oidipous'tan boşalan taht için kavgaya tutuşan iki kardeşten Eteokles'in cesedinin "yurdu için ölen bir kahraman olarak" gömülmesini, Polyneikes'in cesedinin ise "bir vatan haini gibi" çıplak, aşağılanmış, paralanmış haliyle ortada bırakılarak kurda kuşa yem edilmesini buyurmuştur. Bu tragedyada Antigone yas yasağına karşı gelişi temsil eder. Bu karşı gelişi iki bakımdan ele almak mümkündür: İlk olarak ölenleri gömmek erkeklerin işidir, Antigone kardeşinin cesedini gömerek cinsiyet rollerini tersyüz etmiştir. İkinci olarak, yas tutmak kadınların görevi olsa da, makbul olan, kadınların bunu kamusal alanda değil hane alanında yapmasıdır. Kadınlarının uluorta yas tutması şehir düzenini tehdit eden bir taşkınlıktır, Antigone ise kadınların yasını kamusal alana taşımıştır.[17]

Kreon, Euripides'in Yakarıcılar'ında ( Iketides) yası bir kez daha ayrımcı bir şekilde tahsis etmekte, bu kez Thebai önlerinde Polyneikes'le birlikte ölen Argoslu yedi yiğidin gömülmesini yasaklamaktadır. Bu kez Kreon'a ölülere saygıyı buyuran Pan-Helen yasası gereğince karşı koyacak kişi Atina'nın kurucusu Theseus olacak, kadınlar (bu tragedyada ölen yiğitlerin anneleri) politikaya bir kez daha yas üzerinden katılacaktır. Euripides'in bir başka oyunu Troyalı Kadınlar yıkıntılarından hâlâ dumanlar tüten Troya'yı resmeder. Troya erkekleri ölmüştür, geride kalan kadınlar ve çocuklar Yunanlar tarafından yurdun toprağından zorla kopartılmakta, ölüler ise mezarsız, sunusuz dolaşmaya mahkum edilmektedir. Ne var ki savaş boyunca Yunanları her daim gözeten Athena bile onların bu derece ölçüyü kaçırmalarına dayanamayacaktır. Çünkü yas tutmayı engellemek, ölenleri mezarsız bırakmak, insanları topraklarından zorla kopartmak ölçüyü aşmaktır, hybris'tir; konulmuş yasalar aracılığıyla ( nomoi) tanrısal yasalara ( thesmoi) karşı gelmektir.

Aiskhylos'un Oresteia üçlemesinden olan Eumenidler ise yası tutulmaya değer olanı cinsiyet ve kan bağı meselesi üzerinden ele alır. Konu, annesini öldüren Orestes'in mahkemesidir. Mahkemede baba ve koca yasağını tanımayan, kandaşlığı ve anasoyunu savunan Erinysler ile babanın haklarını savunan, döl yatağının değil tohumun soyu belirlediğini iddia eden Apollon karşı karşıya gelir. Athena ise tarafsız kişilerden oluşan mahkemenin hakemidir. Mahkemenin sonunda yapılan oylamada eşitlik söz konusu olunca deus ex machina olarak devlet (burada Zeus) yargıyı belirler, Orestes'i suçsuz ilan eder. Kreon'un hükmünün, Zeus'un hilesinin günümüz meseleleriyle ilgisi açıktır: Yası tutulmaya değer olanları, öldürülebilir olanları belirleyen yasa, hukuk düzeninin neredeyse temel yasasıdır; diğer yandan, bu yasa, bütün kırılgan grupları, yaşamları da ölümleri de değerli olmayanları birbirine bağlayan bir ortaklık zeminidir.

Antoine Jean-Gros, Sappho Leukos Kayalığında, 1801
Kırılgan Yaşam, Toplumsallığın İnşası ve Aktarım Krizi
Günümüz düşünürlerinden Judith Butler yasın ayrımcı bir şekilde tahsis edilerek bir yas hiyerarşisi oluşturulmasını sorunsallaştırır ve şu soruların peşine düşer: Kim insan sayılır? Kimin yaşamı yaşam sayılır? Bir yaşamı yası tutulabilir kılan nedir?[18] Yaşamları had safhada korunanlar makbul yurttaşlardır; bu yaşamların zarar görmesi savaş güçlerini harekete geçirmek için yeterlidir. Dahası bu yaşamlar zarar gördüğünde, yasları kamusal olarak tutulmalıdır; kamusal yas ulusal kimliği inşa eden yastır. Peki diğerleri?[19] Onların yası inkâr edilmek ya da yerinden edilmek suretiyle görünmez kılınmalıdır; imgelerinin, hikâyelerinin, anlatılarının, hatta isimlerinin bile kamusal olarak görünürlüğü engellenmelidir. Bunlar kırılgan gruplardır.

Butler kırılganlığın siyasal alanın sınırlarının belirlenmesiyle üretildiğini dile getirir; siyasal ya da kamusal alan kurucu bir dış üretilerek sağlama alınmıştır: Kırılganlığım benden önce vardır, dahası hukuk düzeninin inşası böyle bir dışlamayla mümkün olmuştur.[20] Pol is bir bakıma yeni örgütlenmede neye yer olduğunun, neyin bastırılması ve dışlanması gerektiğinin kuralıdır. Dışarıda bırakılanlar, ölümleri de yaşamları da değerli olmayanlardır. Fakat burada paradoksal bir durum vardır: Devlet sapmışlığı normun merkezine yerleştirmekte, yasağı da yasağın ihlalini de elinde tutmaktadır. Başka bir ifadeyle yasağı tam olarak yasaklamamakta, onları toplumsal çözülmenin zorunlu hayaletleri olarak ayakta tutup beslemekte ve kamusal alana bir hayalet olarak dahil etmektedir. Toplumsal bağların tesis edilmesi için gerekli bir hayalettir bu. Yasak ölümü yerinden ederek yası tutulmaya değer olmayanları hayalet olarak inşa etmektedir; hayalet oldukları için (en azından dışarıda bırakılmış oldukları kamusal alanda) gömülemeyeceklerdir de. Ne var ki yitirilenin ardından tutulamayan yas ve bu tür yasların artışı günümüzde bir aktarım krizine yol açmıştır.

Walter Benjamin çağının sorununu aktarım krizi olarak belirler. Aktarım krizi, dolaysız yaşanmışlığın ( Erlebnis) lehine aktarılan deneyimin ( Erfahrung) çökmesiyle ortaya çıkmıştır. Başka bir ifadeyle, aktarım krizi, modern yaşamın kültürel ve tarihsel bir geleneğin hafızasına dayalı otantik deneyimi kapı dışarı etmesinin bir sonucudur. Benjamin'e göre, aktarılan deneyim doğal olarak bir kuşaktan diğerine sürmekte, uzun vadede grupların ve toplumların kimliklerini oluşturmaktadır; yaşanmış deneyim ise bireysel, dayanıksız, uçucu ve geçici yaşanmışlıktır.

Ne var ki sorun sadece aktarılan deneyimin çökmesi değil, bu çöküşün sembolik ifadesini Birinci Dünya Savaşı'nda bulmasıdır. Avrupa'nın bu önemli travması sırasında milyonlarca kişi, özellikle doğanın ritmine ve kırsal dünyanın kodlarına göre yaşamayı atalarından öğrenmiş olan genç köylüler, toplumsal ve zihinsel evrenlerinden zorla kopartılarak bulutlar dışında hiçbir şeyin tanınır olmadığı bir manzaraya dahil olmuşlardır.[21] Miras alınan deneyimin oluşturduğu gelenek dönemi, bellek aktarımının doğal mekanizmalarından kaçan felaketler dönemiyle kesintiye uğramıştır. Savaşlar, soykırımlar, çiğnenen sözleşmeler, etnik temizlikler, katliamlar ve bunların ardından yaşanan travmalar 21. yüzyılın yaşanmış deneyimine damgasını vurmuştur. Bu yaşananlar aktarılabilir değildir; tam tersine bastırılan, gizlenen, çarpıtılan deneyimlerdir.[22] Ne var ki aktarım krizinin gerek bireysel gerekse toplumsal düzlemde keder, korku, kaygı, dehşet, öfke, takıntı, saplantı, paranoya, melankoli gibi pek çok olumsuz sonucu vardır.[23]
Yas ve Melankoli
Freud'a göre bellek yas karşısında direnir, çünkü yitirilen sadece bir kişi/nesne değil, insanın o kişi/nesneyle kurduğu ilişkidir aynı zamanda. Bu nedenle bir "yas çalışması"na ihtiyaç vardır: yani "öleni öldürme süreci"ne. Freud, "Yas ve Melankoli" başlıklı yazısında "sağlıklı/başarılı yas" ve "patolojik/başarısız yas" ayrımı yapar. Başarılı yas kaybedilen nesnenin/kişinin yerine başka bir nesneyi/kişiyi koymakla ilgilidir; başarısız yas ise engellenmiş yastır, patolojik bir durumdur ve melankoliye yol açar. Bu patalojik durumda, ego kaybedilen nesne tarafından ele geçirilir, kaybedilen nesneye kendini adar.[24] İlk yazılarında melankolinin sağlıksız bir takıntı hali olduğunu vurgulayan Freud sonraki yazılarında[25] melankoliyle birleştirdiği tutuma ayrıcalık tanımıştır; yas için temelde önemli olan şey yitirileni bünyeye katmak, kayıp nedeniyle sonsuza kadar değişmeye rıza göstermektir.[26]

Burada söz konusu olan, kayba bağlılığın nihai koparılışı değil, bağlılığın özdeşleşme olarak bedene alınışı ve bu yolla kaybın bedende ikâmet etmeye başlayışıdır: Tam olarak terk edilmeyen kayıp dışarıdan içeriye aktarılmakta ve egonun bir parçası olarak korunmaktadır.[27] Freud'un Ben ve İd'deki çözümlemelerinin temel vurgusu, kaybın dönüştürücü etkisidir. Butler bu vurguyu çok önemser: Gerçek yas kişinin kayıp tarafından ele geçirilmeye razı olmasıyla tutulabilir; bu, aynı zamanda ötekine/belirsiz olana/temsil edilemeyene teslim olmaktır.[28] Geçmişin hayaletleri ve ağırlığıyla hantallaşmış olan günümüzde politik özne olmanın koşulu da bu melankoli ya da yitenleri şimdide tutmaya adanmış uzlaşımsız yastır.

Uzlaşımsız yas, Walter Benjamin'in "Tarih Kavramı Üzerine" başlıklı yazısında Paul Klee'nin "Angelus Novus" adlı tablosunu betimleyişini akla getirir: Bu tabloda Klee,

...bakışlarını ayıramadığı bir şeyden sanki uzaklaşıp gitmek üzere olan bir meleği tasvir eder: Gözleri faltaşı gibi, ağzı açık, kanatları gerilmiş. Tarih meleğinin görünüşü de ancak böyle olabilir, yüzü geçmişe çevrilmiş. Bize bir olaylar zinciri olarak görünenleri, o tek bir felaket olarak görür, yıkıntıları durmadan üst üste yığıp ayaklarının önüne fırlatan bir felaket. Biraz daha kalmak isterdi melek, ölüleri hayata döndürmek, kırık parçaları yeniden birleştirmek... Ama Cennet'ten kopup gelen bir fırtına kanatlarını öyle bir şiddetle yakalamıştır ki, bir daha kapayamaz onları. Yıkıntılar gözlerinin önünde göğe doğru yükselirken, fırtınayla birlikte çaresiz, sırtını döndüğü geleceğe sürüklenir...[29]

Bu alıntı tarihin enkazını seyredenin müphem varoluşunu da mükemmelen ifade eder. Geçmişi, geleceği, elbette şimdisi de kendisine ait olmayan seyirci, muhtemelen, gördüğü felaketten bir anlığına uzaklaştığında fırtınaya kapılacak, sırtını döndüğü geleceğe sürüklenecektir; bu, tarih karşısında edilgin konumlanıştır. Tarihin enkazıyla kurulacak faal ilişki ise geçiş/akış değil de "kopuş" olan şimdi'nin zamanında, "olay"a sadakatle mümkündür.[30] Kurma-yıkma diyalektiğini askıya alan mesiyanik an, geçmişi kurtarmak ve geçmişi geleceğe yöneltmek için tarihte ilerleme denilen şeyi askıya almalıdır.

Paul Klee, Angelus Novus

Benjamin'in yaklaşımı, "ilerlemeyi mistifikasyonlarından arındırarak ve onun yarattığı canlı harabeler üzerine teselli edilemez ve derin bir acının -ve derin bir ahlaki isyanın- damgasını vurduğu bir bakış dikerek" ilerlemeci tarih anlayışını tersine çevirmeye dayalıdır.[31] Tarihin büyük katliamlarına, ölülere, yıkılan şehirlere dikilen bu bakış tarihçiye değil, tanıklık yapana aittir. Bu nedenle tarih meleğini, angelus novus'u tarihçi değil de tanık olarak düşünmek yanlış olmasa gerek. Tarihçi ile tanık aynı olmadığı gibi, tarih ile bellek de aynı değildir. Bellek yaşanmışlık filtresinden geçmiş canlı tarihtir, şimdiki zaman içinde oluştuğu haliyle geçmişin eleştirel tasarımıdır.[32] Tanık geçmişi yaşantılarından, öznel deneyimlerinden, duygularından yola çıkarak ele alır, tarihçi ise arşivlere, belgelere dayanır. Sözgelişi tarihçi bir fotoğrafı (diyelim Auschwitz kampından kalan bir fotoğrafı) deşifre eder, analiz eder, fotoğraftakilerin kimliğini tespit eder, onların başlarına gelecekleri ve bunları kimlerin organize ettiklerini bulgular; oysa tanık fotoğrafa baktığında duygular, duyumlar, gürültüler, sesler ve kokuları, kampa varışın korku ve tedirginliğini, dehşetli koşullarda gerçekleştirilen uzun yolculuğun yorgunluğunu ve kuşkusuz krematoryumların dumanlarını hatırlar.[33] Tanıklık duygulanan, hisseden, kederlenen bedenle ilgilidir. Bu nedenle yası tutanın beden olduğu söylenirse abartılmış olmaz. Öte yandan beden kırılgan olandır da; kırılgan olduğu için tanıklıkta kendini kayıba teslim ederek dönüşmeye razı gelmektedir.
Tanıklık ve Kamusal Alan
Temsil edilemez olanı kamusal alana taşıyan tarihçiden çok tanıktır; ne var ki bu taşıma işlemi paradoksaldır. Çünkü tanıklık en azından iki özne barındıran imkânsız bir süreçtir: birincisi (artık hayatta olmayan) söyleyecek çok şeyi olmasına rağmen konuşamayandır; ikincisi (kurtulan) ise konuşabilen ama söyleyecek bir şeyi olmayandır, tanıklık ettiği şeyi tahrif etmeden aktaramayandır.[34] Çünkü 'artık hayatta olmayan', hakkında konuşulamaz olandır; adlandırılamayan, bir temsil sistemi içinde temsil edilemeyen, kavranamayan, aktarılamayan, bu nedenle telafisi de olmayandır; hem tanıdık hem de yabancı olandır.[35] Kısacası tanıklık ne içeriden ne de dışarıdan mümkündür; tanıklığın öznesi bu imkânsız süreçte konumlanır. Tanık, tanıklık etmenin olanaksızlığıyla tanıklık eder; karşılayamayacağı bir talebi içselleştirerek etik özne olur: "Etiğin öznesi gerçekleştirilemez bir talebe, öznel olarak içselleştirilmiş olan ve özneliği bölen bir talebe bağlanmayla ve sadakatle tanımlanır".[36]

Bu imkânı açan, Levinas'ın ifadesiyle, ötekinin yüzü, ötekinin şok edici bakışıdır; ahlaklılığın başlangıç noktası, akıl ya da irade değil (çünkü akıl her zaman kendini temize çıkartacak bir bahane bulabilmektedir), öteki'dir.[37] Öteki, beni rehin alarak bireyselliğimi ve belirlenimlerimi aşmama olanak sağlayandır. Bilinçaltına itilmiş travmatik olaylarla, telafisi mümkün olmayan 'geçmişin yükü'yle bağ kuran ve bu tanıklıkta -bizim için- sonucu önceden kestirilemeyen bir dönüşüme olanak sağlayan, ötekinin yüzü'dür:

Yüz'e yaklaşım en temel sorumluluk kipidir... Yüz benim karşımda değil, üstümdedir; o, ölümün karşısındaki ötekidir, bakışları ölümden geçerek ölümü sergiler. İkinci olarak yüz, onu tek başına ölmeye bırakmamamı benden isteyen ötekidir, sanki onu bırakmak ölümünün suç ortağı olmakmışçasına... Spinoza'nın conatus essendi olarak adlandırdığı ve tüm anlaşılırlığın temeli olarak tanımladığı "var olma hakkı" yüzle ilişki tarafından sorgulanır... ötekiye yanıt verme ödevim benim hayatta kalma doğal hakkımı, yaşam hakkını askıya alır... Etikte ötekinin var olma hakkı benimkinden önde gelir.[38]
Tanıklığın İmkânsızlığı
"Orpheus'un bakışı" gidenler ile kalanlar, ölenler ile yaşamaya devam edenler arasında bir geçişin olmadığına, tanıklığın imkânsız bir deneyim olarak mümkün olduğuna dair iyi bir örnektir. Orpheus, yılan sokmasıyla ölen karısı Eurydike'nin aşkından yanıp tutuşmuş, yeraltı tanrısı Hades onun bu inlemelerine, ağıtlarına dayanamayarak Eurydike'nin ölüler diyarından çıkmasına imkân tanımıştır. Şartı ise Orpheus'un arkasından yürüyecek karısının yüzüne gün ışığına çıkana kadar dönüp bakmamasıdır. Ne var ki tam gün ışığına çıkmak üzereyken Orpheus dayanamamış, arkasına bakmıştır; kutsal yasayı çiğnediği için de Eurydike'yi sonsuza kadar yitirmiş, unutkanlığına yenik düşmüştür.

Maurice Blanchot "Orpheus'un Bakışı"nda[39] bu unutkanlığın basit bir dalgınlık değil, bir zorunluluk olduğunu dile getirir: Bu, yasayı unutturan arzunun sabırsızlığıdır, esindir. Orpheus Eurydike'yi gün ışığına çıkarmak, ona biçim, beti ve gerçeklik vermek istemiş; ona eskiden olduğu haliyle, eski gerçekliğiyle, aynı biçimiyle, sesiyle, nefesiyle, canlılığıyla kavuşmak istemiştir. Oysa bu mümkün değildir. Çünkü Hades'te yaşamak Eurydike'yi de değiştirmiş, onu kendine benzetmiş, belirsizleştirmiştir; Eurydike Hades'te yokluğu içselleştirmiştir. "Eurydike, onun için, sanatın ulaşabileceği uçtur, o, kendisini gizleyen bir adın altında ve kendisini kaplayan bir örtünün altında, sanatın, arzunun, ölümün, gecenin kendisine doğru uzanır gibi göründüğü son derece karanlık noktadır."[40] Orpheus o "noktaya" karşıdan bakmak dışında herşeyi yapabilir. Ona doğru inebilir, onu kendine hatta kendisiyle birlikte yukarıya doğru çekebilir; ancak bunu sadece yönünü değiştirerek yapabilir. Bu yön değiştirme ona yaklaşmanın tek yoludur. Geçmişin geri getirilemez niteliği, Eurydike'yi bir daha gün ışığında görmenin imkânsızlığıdır.[41] Geçmiş tekinsizdir; hem tanıdık hem yabancıdır. Bu nedenle geçmişi bu belirsizliğinde temsil etmek gerekir. Oysa Orpheus'un bakışı yitirileni geri getirme arzusuyla doludur.

Christian Gottlieb Kratzenstein, Orpheus ve Eurydike, 1806

Hayaletlerin Sahneye Çağrılışı

Klasik tragedyalar geçmişin/kaybın sahneye taşınması/temsili açısından da tipik metinlerdir. Tragedyalarda tanık seyircilerdir, seyirci sahnenin tanığıdır; çevresi sınırlandırılmış sahne ise temsilin alanıdır. Ne var ki tragedyalarda söz konusu olan sadece sahnedeki temsil değildir; sahne habercilerle, koroyla, kâhinle sürekli sahne-dışına, başka bir ifadeyle sahnedeki temsilde olmayana bağlanır. Sahne-dışını sahnenin bilinçdışı ya da belleği olarak düşünmek gerekir (öte yandan sahne-dışı sahne sayesinde var olabilmektedir); böylece sahne tekinsizliğin boy gösterdiği bir yer olur. Çünkü sahnede temsil edilenler yakın geçmişin olaylarıdır, ama kılık değiştirerek gelmişlerdir sahneye; hem tanıdık hem de yabancıdırlar. Burada tekinsizlik, geçmişe dair bellek imgesinin sahnede kazandığı yabancılıkla yeniden algılanışından, bastırılmış olanın geri dönüşünden doğar. Seyirci henüz belleklerden silinmemiş yakın geçmişi hatırlamanın mekânı olarak sahnede yakın geçmişin olaylarına tanıklık etmekte, onlarla yüzleşmektedir.

Bu nedenle polis'in kamusal şenliklerindeki bir sahne gösterisi olan tragedyaları salt bir sanatsal biçim olarak belirlemek doğru olmayacaktır, çünkü toplumsal ve politik bir kurum gibi hizmet görmektedirler. Bu dönemde söylence geleneği kentin politikası üzerinde etkinliğini neredeyse kaybetmiştir. Bu nedenle tragedya bilinçlerde hâlâ mevcut olan yakın geçmişin söylence dünyası ile yeni kurulmakta olan kentdevletin dünyası arasındaki uzamda var olur ve yeni kurulmakta olan kentdevletin değerler sistemini tartışmaya açar.[42] Dahası tragedya, geçmişini bütünüyle terk etmek istemeyen bu seyirci sayesinde var olabilmiştir. Oyun boyunca duygusal ve zihinsel çıkmazlara sürüklenen, kime hak vereceğini bilemeyen seyirci, oyunun sonunda farklılıkları yok etmeyen, farklılıklar arasındaki çatışmayı sürdüren bir kavrayış edinir; bu kavrayış tümlüğün tek bir an içinde ( bir mesiyanik zamanda) algılanmasından doğar. Bu trajik ( ya da mesiyanik) kavrayış aracılığıyla sınırlarından kurtulan seyirci insanlık durumunun çokanlamlılığını görmekte, evreni çatışmalı bir yer olarak kabul edip sorunsal bir dünya görüşüne açılmaktadır.[43] Seyirci özel ilgi ve çıkarlarından kurtularak farklı perspektiflere yerleşebildiği için, perspektiflerin çokluğunu kullanabilme imkânına sahip olmaktadır. Bu çokkatmanlı diyalojik tartışma seyircinin perspektifinde bir genişlemenin önünü açar.[44] Gösterinin tamamını göremeyen oyuncular/kahramanlar ise, tam da bu nedenle (bütünü göremedikleri için) kendilerine tanıklık edecek ve olayları yorumlayarak anlam çevrenine sokacak seyirciye ihtiyaç duyarlar. Tragedya sanatının işlevi, seyirciye bir huy kazandırmaktır: farklı perspektiflerden bakabilme huyu.[45]

Tragedya seyircisinin geçmişe tanıklığını, günümüzde, "kayıplar"ın kamusal alana dahil edilmesi problemiyle ilgisinde ele almak gerekir.[46] "Kayıp" tam olarak temsil edilebilir olmasa da, toplumsal iyileşme, temsil edilebilir olmayanın temsiliyle, onun sembol sistemine kaydedilmesiyle gerçekleşir. Çünkü simgesel düzene kaydedilmeyen her hatırlama travmatize edicidir; böyle bir durumda bilinç belleği kontrol edememekte, travmanın izleri bilince çağrılmadan, hortlak gibi, hayalet gibi gelmektedir.[47] Günümüzde tarihin yüküyle yüzleşebilmek için, arşivlerde unutulmuş olanı ya da zaten hiç arşivlere bile girememiş olanı[48] halihazırda var olan hakikat rejiminin görme ve anlamlandırma biçimlerini terk ederek (karanlıkta kalmış sayfaları açarak, onları tartışma konusu yaparak, tabuları çiğneyerek, adlandırılmamış olanı adlandırarak, 'millî gururu' zedeleyen davranışlarda bulunarak vb.) ve unutarak hatırlamak gerekir.[49] Burada söz konusu olan yapısökümcü bir unutmadır. Tıpkı unutkanlığı askıya alan yazının aynı zamanda belleği zayıtlatması nedeniyle hem ilaç hem de zehir oluşu gibi,[50] temsil de tanıklığın hem ilacı hem de zehiridir.
Sonuç Yerine
Tüm canlı şimdinin ötesinde, canlı şimdiki zamanı (kendisinden) ayıran ( disjointe) şeyin içinde, henüz doğmamış olanların ya da zaten ölmüş olanların hayaletleri önünde, siyasal ya da başka türden şiddet uygulamalarının, ulusçu, ırkçı, sömürgeci, cinsiyet ayrımcısı ya da başkaca kıyımların, kapitalist emperyalizmin ya da her türden totalitarizm biçimlerinin, savaşların kurbanı olmuş ya da olmamış kişilerin hayaletleri karşısında, herhangi bir sorumluluk ilkesi olmaksızın, herhangi bir adalet -hiçbir yasa değil, bir kez daha hatırlatalım ki hukuktan söz etmiyoruz burda- ne olanaklıdır, ne de düşünülebilir. Canlı şimdinin bu kendi kendisinin çağdaşı-olmama durumu olmaksızın, canlı şimdinin gizliden gizliye ayarını bozan ( désajuste) şey olmaksızın, orda olmayanlara karşı, artık mevcut olmayan ve yaşamayanlar ya da henüz mevcut olmayan ve yaşamayanlar için adalete duyulan bu saygı ve bu sorumluluk olmaksızın "nereye?", "yarın nereye?" ( whither?) sorusunu yöneltmenin ne anlamı olacak ki?[51]

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi'nde "Klasik Tragedyalarda 'Yakışıksız Ölüm', 'Yas' ve 'Tanıklık' Sorunu" başlığıyla yayınlanacak yazının farklı bir versiyonudur.

# data[].attributes.attachment_link.title
/ Sanat ve Ölüm / Hayaletler: Ölüm, Yas ve Tanıklık Sorunu | E-Dergi, Sanat Tarihi

# data[].attributes.attachment_link.description
Domenico Fetti, Melankoli, ykl. 1620 Hayaletlerden, miras ve kuşaklardan, hayalet kuşaklarından, yani ne bizler için, ne bizim içimizde ne de dışımızda şu an yaşamayan, aramızda bulunmayan bazı başkalarından uzun uzadıya söz etmeye hazırlanıyorsam, bunu adalet adına yapıyorum.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Medyascope'ta "Öteki"nin Ölümü isimli yeni bir yayın dizisi başladı. Bu dizide toplum ve iktidarlar tarafından dinlerinden, ırklarından, cinsel kimliklerinden dolayı ötekileştirilen insanların ölümü, öldürülmeleri, ölü bedenlerine yapılan işkenceler, cenazenin gömülememesi gibi konular konuşulacak; siyaset, sosyoloji, psikoloji gibi birçok farklı disiplin de incelenecek. Bu hafta Merve Özçelik, konunun siyasi boyutunu HDP Diyarbakır Milletvekili ve Akademisyen Hişyar Özsoy'la konuştu. İktidarlar tarafından kabul görmeyen kesimlerin ölülerine yapılan saldırılardan bahseden Özsoy, "İktidar ölülerle kavga edebilir, ölülerin yakınlarının da canını yakabilir. Ama açtığı bu savaşı kazanma ihtimali yoktur" diye konuştu.
Merve Özçelik: Herkese merhabalar, Bugün "Öteki"nin ölümü üst başlığıyla yeni bir yayın dizisine başlıyoruz. Öteki derken aslında toplumlar ve iktidarlar tarafından kabul görmeyen, dinlerinden, ırklarından, cinsel kimliklerinden dolayı dışlanmış insanların ölü bedenlerine yapılan işkencelerin, bedenlerinin gömülmemesi gibi konuların üzerinde duracağız. Ötekinin ölümü konusunu siyaset, sosyoloji, tarih, psikoloji gibi diğer disiplinler altında da incelemeye çalışacağız. Bugün bu konunun siyasi boyutunu konuşacağız. Ölümün siyaseti var mı, varsa bu siyaset nasıl işliyor bunlara yakından bakacağız. Konuğum HDP Diyarbakır Milletvekili ve Akademisyen Hişyar Özsoy. Hocam, hoş geldiniz, Sizin de bu konuda doktora teziniz var. Bu konuda akademik çalışmalarınız da var. Onlar da bu programı hazırlarken bize yardımcı oldu. İlk olarak şöyle başlayalım istiyorum. Öteki olarak ölmek ne demek? Aslında ölüm herkesi eşitliyor gibi bir algı olsa da aslında bu ne kadar gerçek? Ölüm ve ölüm sonrasının siyaseti var mı?
Hişyar Özsoy: Tabii ki var. Aslında ölürken de eşit değiliz. Öldükten sonra da eşit değiliz. Eşitsizlik, o hiyerarşiler ölüm alanını da alabildiğine sarmış durumda. Hele ki Türkiye'de politik ölümler söz konusu olduğu zaman zaten kesinlikle eşitlik diye bir durum söz konusu değil. Bir toplumda, bir siyasal formasyon da insanların nasıl yaşadığını öğrenmek istiyorsanız nasıl öldüklerine bakmanız lazım. O açıdan da Türkiye'ye baktığınız zaman insan gibi ölünmesine müsaade edilmeyen çok fazla sayıda insan var. Kürtler başta olmak üzere. Ama tarihsel olarak Türkiye'de bir ulus devlet kurulurken, bir ulusal vatan, bir ulusal tarih kurulurken sadece dirileriyle değil, ölüleriyle birlikte o tarihin, o mekanın dışına atılmış çok fazla halk var. Biz onlara öteki diyoruz. Örneğin, Kürtlerin yüzyıldır cenazelerine ve mezarlarına yapılmamış hakaret kalmadı. Hala da devam ediyor. Bitlis'te bulunan Garzan Mezarlığı'ndan çıkarılıp İstanbul Kilyos'ta bir kimsesizler mezarlığına plastik saklama kaplarının içerisine yerleştirilip gömülen cenazeler var. Çok yeni bir durum, inanılmaz bir vahşet. Fakat bu vahşet de öyle çok rastlantısal, tesadüf, birkaç tane kendini bilmezin yaptığı bir politika değil. Tarihsel olarak yüz yıldır bu coğrafyada ötekinin ölüsüne bir şekilde layık görülen ölme biçimleri bunlar. Alabildiğine de maalesef devam ediyor. Kürtlerden önce Ermenilerin, Yahudilerin yani bir şekilde egemen kimliğe mensup olmayan halkların mezarlıklarının yerle bir edildiği biz biliyoruz. Mesela yakın zamandan çok ilginç bir örnek var. Gezi olayları olduğu zaman herkes park ve parktaki ağaçları korumaya çalışıyordu. O zaman çok ilginç bir bilgi öğrendik. Toplum çok fazla üzerine gitmedi ama meğerse parkın olduğu alan Ermeni Mezarlığı'ymış. Onun için bir ülkede halkların nasıl yaşadığına bakmak istiyorsanız egemen olan iktidarın onlara nasıl bir ölümü reva gördüğüne bakmak lazım. O açıdan da Türkiye çok iç açıcı bir durumda değil. Özellikle politik ölümler konusunda. Devlet kendi egemenliğine karşı geldiğini düşündüğü insanları sadece öldürmekle kalmıyor. Onların cenazelerine ve mezarlarına her türlü hakareti de kendinde maalesef hak görüyor.
Ölü bedene yapılan işkence, öldürme şekilleri insanlık tarihi kadar eski mi yoksa modern zamana ait olan bir şey mi?
Özsoy: Cenazelere karşı yapılan hakaretler çok eskidir. Bunun tarihsel olarak izini en fazla yazılı tarihle, o da kısmen sürebiliyoruz. Ama düşman olarak gördüklerini sadece öldürmek değil, bedenlerinin bütünlüğünü bozacak şekilde her türlü hakareti yapmak maalesef insanlık tarihinde olan bir durum. Bu orta çağda da var, öncesinde de var, modern dünyada da var. Fakat modern dünyada daha önce olmayan farklı bir durum da söz konusu. Doğrusu bunu tezimde detaylı bir şekilde ele almaya çalıştım. Ölüm ve milliyetçilik arasındaki bağ ile ulusal kimliğin inşasında ölümün çok önemli bir rolü olduğunu biz görüyoruz. Kimlikle ölüm arasında daha önce bu kadar güçlü bir ilişki söz konusu değil. Yani nereden bakarsanız bakın, hangi milliyetçiliğe bakarsanız bakın ölüm, ölüler etrafındaki ritüeller, ölüler etrafında kurulan semboller, şahadet kültürü bunlar ulusal kimliğin temel taşları oluyor. Türkiye'de de benzer bir durum var. Mesela İstiklal Marşı'na baktığınız zaman kan, şehitler, toprak, kanın suladığı topraklar gibi ölümün bu kadar merkezi olduğu bir kimlik oluşumundan bahsediyoruz. Zaten Türk kimliğinin oluşumuna da baktığınız zaman, özellikle şehitlik etrafında, kahramanlık etrafında örülen çok fazla tarih ve mit söz konusu. Devlet şunun farkında: Ölüm, ölümün gücü bir ulusal kimliğin oluşturulmasında, sürdürülmesinde, sembolize edilmesinde son derece önemli olabilir. Tam da bunun için zaten Kürtlerin ölülerine bu kadar saldırılıyor. Çünkü ölüm dediğimiz kutsiyet devşirdiğimiz bir alan. Ölünün gücü çok büyük. Tarih, mit ve kutsiyetin kaynağı ölüm en nihayetinde. Kürtlerin elinden tam da bu kutsiyetin ve tarihin kaynağı olan ölüleri almak istiyorlar aslında mücadele onun için. Kürtler ölüleriyle ulusal bir tahayyül kurabilirler. Belki bir ulusal vatan inşasında bu ölülerin önemli bir yeri olur. Aslında egemenliğin parçası olarak da Kürtler bu ölüm alanını örgütleyebilirler. "Biz de bunu ellerinde alalım" diyorlar. Bunu şunun için söylüyorum. Egemenlik dediğimiz en nihayetinde toprak ve ölümle ilgili bir durum. Devletin öldürme hakkı, şiddeti tekelinde bulundurması ve öldürme hakkını aslında elinde bulundurması ve öldürdüğü insanların anlamına, değerine hükmetmeye çalışan bir güç. Kendi egemenliğine karşı geldiğini düşündüğü Kürtleri öldürüyor. Sonra da Kürtlerin bu ölümden herhangi bir anlam ve değer çıkarmasını engellemek için cenazeleri vermiyor, kimsesizler mezarlığına gömebiliyor. Ya da mezarları yıkabiliyor, mezar taşlarını kırabiliyor. En nihayetinde Kürtlerin ölülerinden değer ve anlam üretmesini engellemeye çalışan bir mantık. Egemenliği de zaten bir coğrafyada öldürme hakkı, ölümün anlamına ve değerine hükmetme hakkı olarak tarifliyorum. Devlet "Benim öldürdüklerime siz anlam ve değer veremezsiniz" diyor mesela budur.
Mezarlıklar aslında ölen kişinin bir sembolü ve onun arkasından yapılan ritüellerde. Mezarlığı tahrip etmek ya da ölüyü gömdürtmemek bu birazcık da toplumsal hafızayı yok etme amaçlı yapılan bir uygulama mı?
Özsoy: Tabii, toplumsal hafızayı yok etme var orada ama mekânın bir hafızası var asıl. Toplumun hafızası mezarlarda ama mekanların da hafızası olur. Bir mezar düşünün. Mezar toprak üzerinde en nihayetinde bir imza gibidir, bir işaret gibidir. Toprağı siz imlersiniz. Mezarlarınız neredeyse orası sizin ülkenizdir, sizin vatanınızdır, toprağınızdır. Klasik bir deyimle bunu söylüyorum. Şöyle bir örnek verirsek daha açıklayıcı olur. Yakın zamanda Aysel Tuğluk'un annesini Ankara'da defnetmeye çalışmıştık. Ben de o gece oradaydım birçok vekil arkadaşımızla birlikte. Orada "Ermenileri, Kürtleri biz buraya gömdürmeyiz" diyorlardı. 80 yaşında Hatun anne, yaşlı bir kadın. Bir şekilde o toprağı kirleteceğini düşünüyorlardı. Toprak üzerinde iz bırakma meselesi. O hafızanın oraya kazınmaması gerekiyor gibi düşündüler. Mezarlar hem zamanda hem de mekanda iz bırakmamızı sağlayan araçlar aslında. Toplum ölümü bu şekilde mekana kodlamaya çalışıyor. Kendi ölüsünü mekana ve zamana nakşediyor. Şimdi hal böyle olunca hem tarih, hafıza dediğimiz yer tutuyor mezarlar hem de fiziki mekanda yer buluyorlar, bir yer işgal ediyorlar. Devletin yapmaya çalıştığı tarihsel, toplumsal hafızadan hem de mekanın hafızasından bu ölümleri silmek. Kürde, Ermeniye başkalarına dair bir şekilde Türklük kimliği ve Türklük vatanını tırnak içinde söylüyorum kirleten bütün ölülerin izlerini bu coğrafyadan silmek istiyor. Ulusal coğrafya, ulusal tarihten silmek istiyor. Mekanlar o açıdan son derece önemli. Belki programın devamında da konuşuruz siz fiziki anlamda bu insanların mekana iz bırakmasını belki engelleyebiliyorsunuz ama öldürdüğünüz bu insanların bir anlama ve değere dönüşmesini engelleyemezsiniz. Çok küçük bir örnek vereyim. Şeyh Said ve Seyit Rıza devlet tarafından öldürülmüş, asılmış, mezarları da bilinmiyor. Veyahut bilinmeyen bir yere gömüldüler. Şeyh Said'in Diyarbakır'da olduğunu biliyoruz. Seyit Rıza'nın ya bir yere gömüldüğü ya da yakıldığı söyleniyor. Bilmiyoruz, mezar yok. Şimdi fiziki anlamda bu iki tane insanı ve arkadaşlarını toprağı imlemesi, toprağa bir iz bırakmasını engellediler. Ki Şeyh Said'in son vasiyetidir. Sadece bir mezar, mezartaşı istiyor. Bundan mahrum bırakıldılar. Seyit Rıza'da öyle. Fakat aradan neredeyse bir asır geçmiş insanlar hala Seyit Rıza'nın, Şeyh Said'in hikayelerini tarihsel, kültürel mirasını anlatmaya devam ediyorlar. O mezarlar bulunana kadar da bir şekilde bu devam edecek. Dolayısıyla, devlet cenazeleri vermeyebiliyor, mezarları kırabiliyor, mezarları yok edebiliyor fakat ölümün gücüyle bir şekilde başa çıkılmaz. Aksine mezar olmadığı, cenaze olmadığı zaman toplum ortaya çıkan o boşluğu, o mezarsızlık, o cenazesizlik durumunu bu defa hikayelerle, mitlerle, söylencelerle doldurmaya çalışıyor. Yakın zamanda Cumartesi Annelerini örnek verebiliriz. Devlet öldürdüğü bedenleri en azından götürse verse birçoğuna belki de siyaseten etkisi azalacak onların. Ama tam da bedenler kayıp olduğu için, boşluk kocaman olduğu için, bunu hem sembolik olarak hem sosyal hem de siyasal olarak bu boşluğu doldurmaya çalışıyorlar. Muazzam bir yas ve mücadele alanı ortaya çıkardılar. Tarih oldu resmen Cumartesi Anneleri. Demek istediğim mezarları yakıp, yıkıp, mezar taşlarını kırıp ölülerin cenazelerini saklamanız, kaçırmanız, kimsesizler mezarlığına gömmeniz vesaire yani toplumu ve ölüleri birbirinden koparmanız, bu siyaseti devam ettirmeniz, size bir başarı, zafer getirmeyecektir. Aksine toplum o mezarları, cenazeleri bulunana kadar görüyorsunuz her türlü vahşete ve zahmete rağmen 25 yıldır Cumartesi Anneleri gidip geliyorlar çocuklarının ölü bedenleri için.
Ölünün gömülememesi veya ölümden sonra yapılacak ritüellerin yapılamaması bu bir anlamda kalanlar için yas tutamama anlamına da geliyor. Kalanların yas tutma hakkı ellerinden alınıyor diyebilir miyiz? Gelecek kuşaklara bu tutulamayan yaslar aktarılıyor mu?
Özsoy: Yas tutabilmeniz için zaten iki şey lazım. Birincisi ölünüzü bulmanız, ikincisi ölünüze sabit bir yer bulmanız lazım. Cenaze olmazsa siz bir türlü ölümü kabullenemiyorsunuz. Bir insan kendi kaybını kabullenemiyor. Bu psikanalizde melankoli olarak tarifleniyor. Yastan farklı olarak yas halinin süreklileşmesi demek. 25-30 yıl bir cenaze, bir beden olmadığı için yasını bir türlü tutamayan aileler söz konusu. Birçoğunu da tanıyoruz. Aslında tezi yazma sebeplerimden bir tanesi de böyle bir anneyle tanışıp konuşmuştum. Çocuğu ölmüş ama cenazesi yok 19 yıldır ortada. Sürekli her gün cenaze cenaze diyor. Çünkü yası bitiremiyor, yasını tamamlayamıyor. Kaybını kabullenemiyor ve sürekli bir gün çıkıp gelecek umudu var. Çünkü cenazeye dokunmamış. Bir türlü yas durumunu kapatamıyor. Onun için sürekli bir ölüm ve yas halini maalesef yaşıyor. Böyle bir durum üretiyor. İktidar bunu çok bilinçli bir şekilde yapıyor işin doğrusu. Sadece husumet yaşadığı ya da kendisine karşı gördüğü insanları öldürmek değil. Total bir şekilde bütün ailelerini, bütün toplumu onlarla birlikte cezalandırmaya çalışıyor. Durum bu.
Ölü bedenlerin gömdürülmemesi, buna engel olunması veya sonrasında bedene dair yapılanlar bir asimile veya kültürü yok etme politikası da güdülüyor olabilir mi burada?
Özsoy: Ölüm ulusal kimliğin kurulmasında son derece merkezi. Ben yazdığım makalelerden birisinde başka bir kültürel tarih çalışan bir akademisyene referansla söylemiştim. "Tarih mezarda başlıyor" Şimdi bu ölüleri gömdürmeme, cenazelere saldırma, Kürtlerin ölülerine bu çok yönlü saldırılar hem Kürtlerin tarih kurmasına hem de Kürtlerin kimlik kurmasına engellemeye çalışıyor. Bu haliyle tabi ki asimilasyonun bir parçasıdır. Bırakın asimilasyonu total bir şekilde bir halkın ölülerini sembolik alanda kurması engellenmeye çalışılıyor. Ben bunu asimilasyondan ziyade yok etme, tamamen ortadan kaldırma olarak görüyorum. Düşünebiliyor musunuz bir toplum kendi ölülerini sembolik alana taşıyamıyor. Ben milletvekiliyim. Tanıdığımız ailelerin çocuklarının cenazeleri geliyor bazen. Taziyeye gitmeye çalışıyoruz. Önümüze zırhlı araçlar çekiyorlar "Gidemezsiniz" diyorlar. Bir toplumun ölüyü, ölümü bir sembolik alanda, kültürel alanda kurmasını engellemeye çalışıyorlar. Zaten mesele biraz da bu. Biyolojik olarak öldürdüğü insanların biyolojik bir alanda kalması isteniyor. Bunların kültürel, toplumsal olarak toplum tarafından kurulmasını, inşa edilmesini istemiyor. Tırnak içerisinde söylüyorum. Leşlerden bahsediyorlar değil mi devlet öldürdüğü zaman? İnlerine vurduk, leş animalistik dediğimiz bütün bu kavramları kullanıyorlar çok çirkin bir şekilde. Biyolojiye indirgediği bu varlıkları toplumsal sembolik alana çıkmasını engellemeye çalışıyorlar. Hikaye bu zaten. biyolojik olarak zaten öldürdüğünü sembolik olarak da öldürüyor. Sembolik dünyadan kastım da şu: ölüm hak, herkes ölür. Bir noktada biyolojik olarak biteriz. Ama toplumlar, hayvanlardan farklı olarak kendi ölülerine ritüeller yaparlar. Ölümü sembolize ederiz, ritüelize ederiz. Bazıları yakarlar, bazıları gömerler, bazıları dışarıda bir ay bekletip, çürütürler. İnsanlar ölülerini değişik biçimlerde sembolize ederler. Ölüm dediğimizde en nihayetinde biyolojik olarak öldükten sonra aslında bir de toplumsal olarak ölmeniz lazım. Toplum sizi alacak, diğer dünyaya uğurlayacak. Artık o dünya ruhlar dünyası, İslamiyete göre farklı, Hıristiyanlığa göre farklı, Budizme göre farklı. Ama bir şekilde bu dünyadan başka bir dünyaya göndermek durumundayız insan olarak. Bütün toplumlarda bu vardır. Kimse ölüsünü ortaya bırakmıyor. Muhakkak bir şekilde ritüelize, sembolize ediyor. Devlet tam da Kürtlerin elinden bu hakkı almaya çalışıyor. Yani Kürtleri insanlıktan çıkarmaya çalışıyor. Aslında o açıdan dehumanizme etme pratiğinden kastım bu. Biyolojik ölümü sembolik olarak kurmalarını engellemeye çalışıyor. Ölüm ve hayatın arasında sert sınırlar çiziyor. Kürtlerin ölüleriyle dirilerini birbirinden ayrıştırıyor. "Siz yaşayan Kürtler olarak bu ölü Kürtleri diğer dünyaya gönderirken semboller, ritüeller vesaire yapmayacaksınız" diyor. Dolayısıyla asimilasyondan ziyade bence dayatılan bir yok oluş ve hiçlik meselesidir. O açıdan bu sadece Kürtlerin diline, kültürüne değil biyolojik, toplumsal, siyasal olarak varlıklarını hedefleyen bir imha etme politikasıdır. Asimilasyon o açıdan bence biraz hafif kalır kavram olarak.
Ölü bedene yapılan işkenceler ve bu işkencelerin aslında pornografik bir şekilde gösterilmesi, paylaşılması, aynı zamanda bazı bedenlere cinsel saldırılar olduğunu da duyduk. Bunların hepsi ne anlama geliyor? Bu birazda kalanlara gözdağı mı yoksa bu bir çatışmanın politikası mı?
Özsoy: Tabi işin psikolojik savaş boyutu var. Bunu teşhir ediyor, pekala gizli de yapabilir. Birçok şeyi özellikle teşhir etmeye çalışılıyor. Bununla toplumu terörize etme, korkutma, bu vahşeti topluma yaymaya çalışılıyor işin bu tarafı var. İşin bir diğer tarafı da bütün bu ölüm politikasının, nekro politikanın ne kadar cinsiyetlendirilmiş olduğunu da görüyoruz. Evet, ölü bedenlere yönelik bir sürü hakaret, tecavüze varana kadar hakaretler olduğunu biliyoruz. Bunlar yaşanmamış şeyler falan değil. En son Varto'da Ekin Van'ın cenazesi teşhir edilmişti. Çok çirkin bir şekilde. Bu gösterilmişti. Bu aslında iktidarın, vahşette sınır tanımayan bu iktidarın tam da ne kadar cinsiyetlendirildiğini, iğrenç bir erillikle bunu şekillendirdiğini de pekala gösteriyor. Öldürdünüz, tamam. Öldürdüğün bir kadın bedenini teşhir etmenin sebebi ne olabilir? Basitçe bunlar hasta ruhlu insanlar deyip geçemiyorsunuz. Bu basit bir hastalık meselesi falan değil. Gayet sistemlidir. Devlet ya da devleti yönetenler karakterlerini teşhir ederek gösteriyorlar. Şimdi diyebilirler ki yok efendim, devlet böyle bir şey yapmaz. Devlet böyle bir şey yapmıyorsa güzel, amenna o zaman bunu yapanlar hakkında bir soruşturma başlatsın. Türkiye Cumhuriyeti anayasasına göre ölünün -orada bir kimlik, ulusal kimlik de tariflemiyor- naaşına hakaret edilemez. Bunun cezası var. Ceza kanununda bir karşılığı var. Fakat şu ana kadar Kürtlerin ölülerine hakaret etti diye soruşturulan, ceza alan tek bir devlet görevlisi söz konusu değildir. Dolayısıyla bu net bir devlet politikasıdır. Bu tür vahşetleri uygulayanlar, bu tür rezilliklerin altına imza atanlar devlet tarafından da korunmuştur. Bu gayet sistemli, kurumsal bir politikadır.
Siz de biraz bahsettiniz, bu politikalar ne kadar başarılı olur ya da başarılı olacak mı? Siz ne öngörüyorsunuz? Hem Türkiye'de hem Dünya'da da uygulanıyor bu uygulamalar.
Özsoy: Başka bir yerde başka bir vesileyle söylemiştim. Dünyada, geçmişte ve şu an ölülerle kavga edip kazanan tek bir egemen, tek bir iktidar yoktur. Bunun örneği yoktur. Dolayısıyla beyhude bir çabadır. Şunu yapabilirler geride kalanların canını incitiyorlar, çok incitiyorlar. Ölenler zaten öldü. Ettiğiniz işkenceyi, yaptığınız tecavüzü onlar hissetmiyor. Bu tecavüzü, işkenceleri yapanlar, mezarlıkları kıranlar kendi insanlıklarından kaybediyorlar. Ölülere verdikleri herhangi bir acı yok. Fakat geride kalanlara, yaşayanlara ciddi anlamda acı veriliyor. Aileleri üzülüyor. Mesela geçenlerde aileler bayramda Lice'de kendi çocuklarının mezarlıklarına gidiyorlar. Bir bakıyorlar ki mezarları darmadağın edilmiş. Bingöl'de benzer durumlar oldu. Şahsen tanıdığım, bildiğim birçok aileyi aradım, konuştum. Onların canını yakıyorsunuz. Devletin yaptığı, bu vahşetin yaptığı psikolojik sonuç bu. Fakat canlarını yaktınız diye bu insanlar kendi ölülerinden ya da o ölülere verdikleri anlamlardan vazgeçmiyorlar. En fazla o vahşet biraz can yakar. Ötesi şu olur. Ölülere yönelik olan bu vahşet, daha doğrusu öldürme öldürüyorsunuz. Türkiye'de en azından son kırk yılda elli binden fazla ölen oldu diyoruz. Bunun otuz beş-kırk bininin Kürt olduğunu söylüyor devlet. Gerilladır, ailesidir, sivildir vesaire. Şimdi siz bu kadar ölüye bir de öldürdükten sonra savaş açmışsınız belli ki devler olarak. Fakat ölümün şöyle bir üretken tarafı var. Ataol Behramoğlu'nun olması lazım meşhur bir şiiri var. Celladın içine düştüğü durumu tasvir ediyor. Cellat insanları sürekli öldürüyor, işi o. Fakat o öldürdükçe insanların daha da güçlendiğini, arttığını söylüyor. -Ve cellat uyandı yatağından bir gece. Tanrım dedi bu ne zor bilmece. Öldürdükçe çoğalıyor adamlar. Ben tükenmekteyim öldürdükçe-

Bana sorarsanız egemenlerin ölüm karşısındaki pespayeliğini, sefilliğini çok veciz bir şekilde ifade eden dört tane mısra bunlar. İktidar öldürebilir, ölümü anlamsızlaştırmaya, değersizleştirmeye çalışabilir. Kürtlerin ölülerini, dirilerinden ayırabilir. Fakat ruh bedenden ayrıldıktan sonra bedene her türlü vahşet uygulayabilirsiniz. Bir devlet olarak siz bu ruhlarla nasıl savaşacaksınız? Neredeyse metafizik diyebileceğimiz çok sürreal diyebileceğimiz bir kavganın içerisinde devlet. Bunun kazanılması mümkün değil. Tarihsel örnekleri de var. Antik Yunan tragedyasına bakabilirler. Az önce söylediğim örnek o. Şeyh Said'e baksınlar. Ne oldu? Astınız da ne oldu? Kürt meselesi nihai bir çözüme kavuşmayana kadar, bakın gidin Diyarbakır meydanına Şeyh Said'in asıldığı söylenen meydana bakın. Yüzyıl geçmiş aradan ama düşüncesini öldürememişsiniz. İsmi hala orada. Hatta bir on yıl kadar önce orası Şeyh Said Meydanı olarak söylendi. Belediye Meclisi karar aldı, orayı Şeyh Said Meydanı yaptı. Dolayısıyla devlet daha fazla öldürerek, ölülere daha fazla hakaret ederek Kürt meselesini çözemez. Meselenin politik bağlamı çözülemeyen Kürt meselesi olduğu için söylüyorum. Yüzyıldır bir Kürt meselesi var. Devlet Kürt meselesine sürekli olarak bastırma, vurma, kırma, dökme üzerinden gitmiş. Sadece Kürtlere değil, Kürtlerin ölülerine, ölü bedenlerine, mezarlarına da bu saldırıları çok sistemli bir şekilde yapmış yüzyıldır. Yüzyıl o kadar öldürdünüz. Şeyh Said'den tut, Seyit Rıza'dan tut, 30 tane isyandan bahsediliyor. En sonuncusu şu an devam ediyor. Öldürdüğün yüz binlerce insan var ortada da ne oldu, Kürt bitti mi? Bitiyor mu? Bitmiyor. Her geçen gün artıyor. Sayısal ve sembolik olarak artıyorlar ve talep ediyorlar. Kimlik talep ediyorlar, egemenlik paylaşımı talep ediyorlar vesaire. Dolayısıyla devlet bütün Kürtlerin ölülerine, mezarlarına saldırmıyor. Kürtlük iddiası olan, bu yüzden de devletle karşı karşıya gelmiş olan Kürtlerin mezarlarına saldırıyor en nihayetinde. Çünkü onların farklı bir ulusal tahayyül, farklı bir ulusal vatan, farklı bir ulusal egemenlik talepleri var. Bu ölüler bir şekilde onların bu talepleri konusunda kendilerine yardımcı oluyorlar. Ölümün gücünü biliyor devlet. O kadar korkuyor ki aslında ölümü bu defa anlamsızlaştırmaya çalışıyor. Ama bu beyhude bir çabadır. Her türlü hakareti yaptılar Seyit Rıza'ya. İşte bakın yüzyıl sonra insanlar hala onun hikayelerini, onun buğday meydanında asılmadan önceki sözlerini hala söylüyorlar. Varsın cenaze olmasın, varsın mezarı olmasın. İlginçtir, mezar olsa aslında belki etkisi de biraz lokalize olur. İnsanlar mezara giderler, değil mi? Mezar olmayınca hikaye daha evrensel, daha geniş bir karakter alabiliyor. Bazen çok daha etkili olabiliyor. Salık vereceğimiz şey devleti yönetenlere ölülerle savaşmaktan vazgeçsinler. Bir bu savaşı kazanamazlar, mümkün değil. İki Kürtler kendi ölülerinden vazgeçmezler. Üç Kürtlerin dirileriyle doğru düzgün barışçıl, demokratik bir ilişki kurmak istiyorsanız o ölülere saygı duymayı da bileceksiniz. Kürtler kendi ölülerine, biz kendi ölülerimize bir yer bulmak zorundayız. Biz kendi ölülerimize bir yer bulmadan ne birlikte yaşamanın ne barışın herhangi bir koşulu olmaz. Şu an için bu rasyonel aklını rafa kaldırmış, son derece güçlü bir vahşetle bütün topluma saldıran bir devlet aklından bahsediyoruz. Sadece Kürtlerin ölülerine değil, her şeye saldırıyor. Bugün haber aldık mesela Karakoçan'da ağaçlara saldırmaya başlamışlar. Genç, küçük fidanları kesiyorlar güvenlik gerekçesiyle. Yarın ormanlara saldıracaklar, ağaçları yakacaklar. Her sene yazın yapıyorlar biliyorsunuz. Bütün coğrafyayı Lice, Bingöl o tarafları yakıyorlar. Şu an böyle bir devlet aklı söz konusu. Dolayısıyla çok fazla konuşmaya gelmiyor. Biz de bu devlet aklıyla sonuna kadar mücadele edeceğiz. Ama bundan sonra Türkiye'de kim iktidar olursa olsun bilmesi gereken şu: Ölülerle mücadele edersiniz, kavga edersiniz. O ölülerinin yakınlarının da canını yakarsınız. Ama nihai olarak bu savaşı kazanma şansınız kesinlikle yoktur. Bilmeyenler varsa Sophokles'in meşhur hikayesi vardır. Makalemde de baya değinmiştim. Ölülere hakaret edenler eninde sonunda bunun cezasını kendileri buluyorlar.
Hocam çok teşekkür ederim.
Özsoy: Ben teşekkür ediyorum, şimdi üzerine ezan mı okundu? Üzerine ezan okununca doğru derler. Bu kötü bir şey değil. Söylenenin üzerine ezan okununca "Üzerine ezan okundu. Demek ki doğruymuş" derler. Doğru olan şeyin üzerine ezan okunur. Bence bu iyi bir kapanış oldu.
Çok teşekkür ederim Hocam katıldığınız için. Evet, bugün başladığımız yayın dizisinin ilkini yaptık. "Öteki"nin ölümünün siyasi boyutunu inceledik Hişyar Özsoy ile birlikte. Gelecek haftalarda da diğer disiplinlerde bu konuyu konuşmaya devam edeceğiz. Bizleri izlediğiniz için teşekkür ederiz. Başka bir yayında tekrar görüşmek üzere.

# data[].attributes.attachment_link.title
"Öteki"nin Ölümü (1) - Ölümün siyaseti - Hişyar Özsoy: "İktidar ölülerle kavga edebilir ama açtığı bu savaşı kazanamaz" - Medyascope

# data[].attributes.attachment_link.description
Medyascope'ta "Öteki"nin Ölümü isimli yeni bir yayın dizisi başladı. Bu dizide toplum ve iktidarlar tarafından dinlerinden, ırklarından, cinsel kimliklerinden dolayı ötekileştirilen insanların ölümü, öldürülmeleri, ölü bedenlerine yapılan işkenceler, cenazenin gömülememesi gibi konular konuşulacak; siyaset, sosyoloji, psikoloji gibi birçok farklı disiplin de incelenecek. Bu hafta Merve Özçelik, konunun siyasi boyutunu HDP Diyarbakır Milletvekili ve Akademisyen Hişyar Özsoy'la konuştu.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=Chx-HRyCltA

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=RzmzKe5N5NM

# data[].attributes.attachment_link.title
Gözaltında Zorla Kaybetme ve Yas Tutma Hakkı (28 Mayıs 2020)

# data[].attributes.body
https://birartibir.org/iktidarin-olum-abakusu/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
20 Mayıs'ta Kilyos Kimsesizler Mezarlığı'nda ortaya çıkan görüntüler bize neler söylüyor? Türkiye'nin kimsesizler mezarlıkları devletin ölümle, ölülerle, yasla, toplumsal farklılıklarla kurduğu ilişkiyi, yürüttüğü politikaları hangi boyutlarıyla sergiliyor? Kimsesiz ölenlere, ölümde kimsesizleştirilenlere yakın plan...

Fotoğralar: Aslı Zengin

Yer Kilyos Kimsesizler Mezarlığı. Tarih 22 Mayıs 2020. Sosyal medyaya düşen bir kamera çekimi plastik kutular içinde kimsesizler mezarlığından çıkarılan kemikleri gösteriyor. Videonun ilerleyen saniyelerinde bu kemiklerin Bitlis Yukarı Ölek köyünde, 2017'de yıkılan Garzan Mezarlığı'ndan geriye kalan kemikler olduğunu öğreniyoruz. 267 kişinin kemiklerinin kimi eksik, kimi bütünüyle kutulara doluşturulmuş ve üst üste yığılarak kimsesizler mezarlığına gömülmüş olduğu bilgisi dolaşıma giriyor. İnsanlar kayıplarından geriye kalan kemiklerle iki yıl sonra kimsesizler mezarlığında buluşuyorlar.

Ölüm üzerinden uygulanan şiddet ve zulüm siyasetine bir kez daha tüm çıplaklığıyla şahit oluyoruz. Cenazesi buzdolabında saklanan on yaşındaki Cemile Cağırga'dan, ölü bedeni sokak ortasında tam yedi gün kalan Taybet Ana'dan, evladının naaşını kargoyla alan Halise Aksoy'dan sonra, bu sefer kemikleri kendi topraklarından uzaklaştırılarak İstanbul'da kimsesizleştirilen bir toplu mezarı hafızamıza kazıyoruz. Kazı kazı bitmiyor. Devletin ölümle yakın ilişkisine bir yenisi daha ekleniyor.

Kimsesizler mezarlığı elbette devletin sadece Kürtlere müstahak gördüğü ölüm siyasetiyle ilgili değil. Aksine, yaşamı ihlâl anlamı taşıyan başkalarını, memleketin diğer ötekilerini de içine dahil eden bir mekanizma: Terörist ilan edilenler, polis sorgulamasında işkencede öldürülenler, mezarlıkları tahrip edilip kemikleri taşınanlar, ailesi tarafından inkâr ve terk edilmiş trans kadınlar, gerçekten kimsesiz olanlar, namus için öldürülen kadınlar, erken doğan bebekler ve özellikle son yıllarda daha görünür olan kimliği tespit edilememiş mülteci ve göçmenler bu mezarlıkta yan yana yatıyor.

Kimsesizler mezarlığı, etnik, dini, mezhebi ve sınıfsal olduğu kadar, cinsel ve cinsi farklılıklar etrafında şekillenen bu ölüm dünyası Türkiye'nin toplumsal ve siyasi çeperlerinin ölüm topografyasını ve peyzajını sunuyor.

Kimsesizler mezarlığına bakınca Türkiye'nin toplumsal ve siyasi kıyısında kalmış ya da kıyılarına itilmiş cenazelerin fiziksel beraberliğini görüyoruz. Etnik, dini, mezhebi ve sınıfsal olduğu kadar, aynı zamanda cinsel ve cinsi farklılıklar etrafında şekillenen bu ölüm dünyası bize Türkiye'nin toplumsal ve siyasi çeperlerinin ölüm topografyasını ve peyzajını sunuyor.

Toplumsal aidiyetin ölümcül tasarımı
Türkiye'deki kimsesizler mezarlıkları genelde büyük mezarlıkların içinde kendisine ayrılan parseller bütününden oluşuyor. En çok bilinenler arasında İstanbul'daki Kilyos, Ankara'daki Sincan ve İzmir'deki Doğançay mezarlıkları yer alıyor. Ölüm üzerine yaptığım bir araştırma dolayısıyla Kilyos'taki kimsesizler mezarlığını 2019 Ağustos'unda ziyaret ettim. Gözlemlediğim kadarıyla, kimsesizlere ayrılan alan üç parselden oluşuyordu. İlk ziyaretim mezarlığın en yüksek bölgesinde bulunan ve 2009'da açılan kimsesizler mezarlığının yeni kısmıydı. Kilyos Mezarlığı'nın daha aşağı kısımlarında bulunan eski kısım ise 1999'dan beri oradaydı. İki alan arasındaki farklar şaşırtıcıydı. Yeni olan kısım, etrafını saran mezarların aksine, çorak, özensiz, bakımı yapılmamış ve yer yer yabani otların kapladığı toprak parçasından oluşuyordu.

Toprak alan eşit büyüklükte dikdörtgenlere bölünmüş ve aralarındaki sınır çimento ile çizilmişti. Homojenlik bu mezar tasarımının asıl belirleyicisiydi. Her bir bölmenin başucu diye tahmin ettiğim kısmında bir rakam yer alıyordu. Mezarları sadece rakamla işaretlemek anonimliğe dair bir mesaj taşıyordu. Ya da her bir rakam yaşam esnasında var olan bir kimliği anonim bir göstergeye ya da statüsüzlüğe dönüştürmenin teknik bir aracı olarak işlev görmüştü. Görebildiğim en yüksek mezar numarası 683'tü.

Bildiğimiz üzere, normalde bir mezar taşının üzerinde merhuma ait kişisel bilgileri okuyabiliriz. Mezar taşına kazınmış bu bilgiler ölen kişinin ait olduğu ilişkiler ağının hikâyesini de anlatıyor. Tabii önemli bir koşulla: Bu bağların egemen toplumsal kodlarca kabul görmüş ve tanınmış olması gerekiyor. Bahsettiğimiz bağlar ve yakınlıklar olmadan ya da tanınmadan ölen kişinin ismi ve cismi kamusal bir ize, hayatın sosyal topografyalarında bir konuma işaret edebilme kapasitesini kaybediyor. Ölen kişinin hüviyeti böylece rakamların soyutlama becerileri içerisinde yitip gidiyor.
Mezarlık görevlileriyle konuşurken her bir rakamın ardında cenazeye ait kişisel bilgi kaydının mevcudiyetinden haberdar oldum. Şayet bir gün cenazenin sahibi çıkarsa ve cenazeyi başka bir yere defnetmek isterse diye, kimliği tespit edilen ölülerin kişisel bilgileri mezarlık kayıt sisteminde saklanıyor. Bu bilgi karşısında şaşırıp "neden betona rakamların yerine isimlerin yazılmadığını" sorunca, "sahibi olmayınca isme de gerek yok" cevabını aldım. Cevaptan tatmin olmayıp biraz daha açıklama rica edince mezarlık görevlisi bu sefer işin maddi tarafına değindi: "Sahip çıkan olmayınca, mezar taşının parasını ödeyecek kimse de yok demektir!" Ölünün evinden alınıp mezara gömüldüğü âna kadar olan cenaze masraflarını belediyeler karşılıyorlar, fakat geriye kalan işlemlerden cenaze sahipleri sorumlu. Özellikle kişiye has mezar taşı yapımı ölümün en ticari boyutu.
Kimsesizler mezarlığının eski kısmı ise dağınıklığıyla bayağı kafa karıştırıyordu. Mezarlar nerede başlıyor, nerede bitiyor, kim nerede, nasıl gömülmüş, anlamak zordu. Yeni kısımdaki betona yan yana sıralanmış rakamlar dizisinden sonra eski mezarlıkta yerden düzensiz bir biçimde yükselen ve üst üste dikişmiş sayı tabelalarıyla karşılaştım. Bazı noktalarda üst üste dikilmiş tabela adetini saymak zaman alıyordu. Mezarlığı daha ayrıntılı gezdikçe, tüm dağınıklığa rağmen, aslında alttan alta kendini belli eden ve belirli bedenleri bir araya kümeleyen -hatta yığan- bir düzenlemenin ayırdına varmaya başladım. Örneğin, kimsesizlerin mezarları, mezar taşlarında ismi Türkçe olmayan ölülerin yanına denk düşüyor ya da yer yer onlarla karışıyordu.

Mezarlıklar insanların yuvasını, yurdunu ve ait olduğu toprağı işaret eden yerler. Ancak mezarlıkların hikâyesi sadece toprak aidiyetiyle kalmıyor, bize daha da fazlasını anlatıyor. Bu ölüm peyzajına toplumsal hayata egemen olan yakınlık ve mülkiyet ilişkilerini yeniden üreten ve somutlaştıran mimari bir yapı olarak da bakmak gerekiyor.

Diğer ilginç nokta ise kimsesizlerin mezarlığı arasına adeta serpiştirilen bebek mezarlarıydı. Bu ufak mezar taşlarında okuduğum üzere, bebeklerin hepsi doğdukları yıl içinde ölmüşlerdi. Taşların çoğunda aileye dair bir bilgi bulunmuyordu. Üzerlerinde "Bebek Ahmet" ya da "Bebek Nermin" gibi genel isimler yer alıyordu. Özellikle birinin üzerindeki "Bebek Türk" yazısı ilginçti. Sanki Türk milleti için feda edilmiş bir bebek ikonasına işaret ediyor gibiydi. İsimsiz kimsesizlerle ismi yarım yamalak mezar taşına kazınan bebekler yan yana yatıyor ve Türkiye'nin toplumsal yaşam ve aidiyet hiyerarşisinde aslında yeri olmayan bir yeri kaplıyorlardı.

Yas, kan bağı, mülkiyet ve toprak
Ali Duran Topuz, Gazeteduvar'daki bir yazısında şöyle diyor: "Cenaze meselesi toprak meselesidir. Beden toprağa saklanmaktadır. Mezar hanenin, mezarlık ise şehrin bir yanıyla devamı, bir yanıyla da köküdür. Ayrı bir hane ve ayrı bir şehir. "
Mezarlıklar insanların yuvasını, yurdunu ve ait olduğu toprağı işaret eden yerler. Cenaze, ait olunan toprakla, bu topraktaki yaşamla ve bu yaşam tarafından devamlı olarak hatırlanmakla yakından ilişkili. Ancak mezarlıkların hikâyesi sadece toprak aidiyetiyle kalmıyor, bize daha da fazlasını anlatıyor. Bu ölüm peyzajına toplumsal hayata egemen olan yakınlık ve mülkiyet ilişkilerini yeniden üreten ve somutlaştıran mimari bir yapı olarak da bakmak gerekiyor. Birçok ülke gibi, Türkiye'de de hetero-üretken aile modeli ve uzantıları mezarlıkların haritasını belirleyerek kendisini mezarlık yüzeyine kazıyor. Kabristan tasarım ve mimarisi aile kan bağlarının tam da göbeğinden yükseliyor.
Hepimiz "aile mezarlığı" tanımlamasına aşinayız. Cenazelerin gömülü olduğu yüzey aile şecerelerinin ve mülkiyet ilişkilerinin özerk kümelere ayrılarak yan yana dizildiği bir tasarım aslında. Aile şeceresinde ve mülkiyet rejiminde yer sahibi olmak zamana ve mekâna dair egemenliğini ilan etmiş bir düzenin parçası olmak demek. Aile kan bağları ve mülkiyet bu düzenin ilişkilerinde en kıymetli değer birimi olarak işlem gören toplumsal bir model. Nitekim, insanın sadece yaşarken değil, ölüm ânı ve sonrasında ya da diğer bir deyişle, toplumsal öbür dünyalarda da pay sahibi olabilmesi için aile, akrabalık, toprak ve mülkiyet bağlarına mensup olması gerekiyor. Kimsesizler mezarlığı ise bu mensubiyet ilişkilerinden dışlanmış ya da bu ilişkilerde bile isteye "çuvallamış" kişileri topraklarına katıyor.

Bu duruma dair en çarpıcı örneklerden biri Türkiye'deki trans cenazeleri. 2009-2010'da, doktora tezim için İstanbul'da etnografik bir araştırma yaparken trans siyasetiyle dayanışma içinde yer aldım. O zaman hâlâ varlığını sürdüren İstanbul LGBTT Derneği'nin örgütlediği birçok kampanya ve eylemdeki işbölümüne katıldım. Bu eylemlerin çoğu trans kadın cinayetlerini hedef alıyor ve ölüm karşısında devletin ve toplumun takındığı eşitsiz tavra vurgu yapıyordu. Eylemlerin yanısıra trans cenazelerinin kendisi trans cemaati için önemli bir toplumsal ve siyasi meseleye dönüşüyordu. Hâlâ da öyle.

Kimsesizler mezarlığından bu dönemde bir cenaze vesilesiyle haberdar oldum. 2010 Mayıs'ında, beyin kanaması sonucu vefat eden Sinem'in cenazesi için Kazancı Camii'nde toplanmıştık. Sinem 50'li yaşlarda, geçimini seks işçiliği yaparak kazanan ve ailesi tarafından uzun zaman önce reddedilmiş bir trans kadındı. Cenaze esnasında evlatlarını inkâr eden ailelere dair hikâyeler dinlemiştim. Aileler trans çocuklarının bedenlerine sadece onlar hayattayken değil, öldüklerinde de küsüyorlardı. Ya cenazelerini kaldırmayı reddediyorlar ya da devletten cenazelerinin kimsesizler mezarlığına gömülmesini isteyebiliyorlardı.

Daha önce başka bir yazıda etraflıca yazdığım gibi,[1] trans kadınlar, imkânlarını seferber ederek kaynak topluyorlar, ölen arkadaşlarının cenaze bakım ve masraflarını üstleniyorlar ve ailelerin sahip çıkmadığı cenazeleri lâyıkıyla uğurlamak için mücadele veriyorlardı. Fakat cenazelere sahip çıkmak her zaman o kadar kolay olmuyordu. Kan bağına sahip aile bireyleri bazen bu çabalara karşı çıkıyor ve çocuklarının cenazesini arkadaşlarının organize etmesine izin vermeyebiliyordu. Ayşe bu kadınlardan biriydi. Ailesi, Ayşe'yi reddedip terk etmiş, vefat ettiğinde ise arkadaşlarının kendisi için düzenlemek istediği cenazeye izin vermemişti. Devletten Ayşe'nin kimsesizler mezarlığına gömülmesini istemişlerdi. Sadece kan bağı ilişkisi üzerinden geliştirilen yakınlık ilişkilerine izin veren bu sistem, kan bağı dışında kurulabilecek ve ailenin yerine geçebilecek diğer ilişkilerin üzerini kolayca çizip geçmişti.

Devlet kan bağını yasalar yoluyla tüm diğer yakınlıkların üzerinde tanımladığı için aileye hem cenazeyi yasal olarak kimsesiz kılma hem de cenazeye sahip çıkmak isteyen diğer yakınlık ilişkilerini inkâr etme yetkisini veriyor. Ailenin kim ve nasıl bir aile olduğu önemli bir kriter. Kimsesizler mezarlığı devletin elinde aileye karşı bir silaha da dönüşebiliyor.

Trans kadın arkadaşlardan biri, aile trans evlatlarını kimsesizler mezarlığına gömdürmesine rağmen, ölen çocuklarının mal ve mülklerini hiç çekinmeden aldıklarından bahsetmişti. Devletin kan bağına biçtiği yasal ayrıcalıklar olmadan, trans bir kadının bedeni ne mezarlıkta kimsesiz bırakılabiliyor ne de hayatındaki diğer yakınlık ilişkileri aile tarafından yok sayılıp reddedilebiliyor. Aileye verilen bu güç ancak devletin yasalarıyla sabitlenebiliyor. Devlet kan bağını yasalar yoluyla tüm diğer yakınlıkların üzerinde tanımladığı için aileye hem cenazeyi yasal olarak kimsesiz kılma hem de cenazeye sahip çıkmak isteyen diğer yakınlık ilişkilerini inkâr etme yetkisini veriyor. Böylece devlet, yakınlık ilişkisini ailenin ve akrabaların kan bağı üzerinden elde ettikleri bir ayrıcalığa ve mülke dönüştürüyor. Kimsesizler mezarlığı meselesinden de anlaşılacağı gibi, bu ayrıcalık ve mülkiyet ölen kişiyi fiziksel ölümünün ötesinde bir kez daha öldürebilecek bir kudrete sahip. Kan bağının bu haline devlet eliyle tescillenmiş ve desteklenmiş en ölümcül yakınlık ilişkisi diyebiliriz.

Devletin inkâr ettiği evlatlar ve cenazeler

Ne var ki, devlet ölüm karşısında aileyle her daim anlaşmaya varmıyor. Ailenin kim ve nasıl bir aile olduğu önemli bir kriter. Dolayısıyla, kimsesizler mezarlığı zaman zaman devletin elinde aileye ve cemaate karşı bir silaha da dönüşebiliyor. Hişyar Özsoy, "Araf'ta Kalmak: Tarih Mezarda Başlar" (2012) başlıklı, ölümün siyasetini konu alan yazısında, yalnızca biyolojik olarak insan öldürmenin, ulus-devletlerin kendilerine başkaldıranlara karşı giriştiği savaşta yeterli bir araç olmadığını belirtiyor. Egemen güç olarak ulus-devlet, ölenlerin bedenlerine anlam ve değer atfedilmesini engellemek için bütün olanaklarını kullanıyor.

Böylelikle, Özsoy'un da belirttiği gibi, egemen güç, ölenleri ait oldukları topluluklardan ayrı tutmaya çabalayarak hem siyasi hem de sembolik anlamda çok daha fazla kişiyi öldürmüş oluyor. 1990'larda Türkiye devleti, kendisine muhalif pek çok Kürdün dirisini ya da ölüsünü ortadan kaldırma stratejisini yoğun bir biçimde kullanarak bu kirli oyunu oynadı. Ölen gerillaların cesetleri çöp varillerine atıldı, ölenlerin yakınları cenaze ritüellerinden mahrum edildi. 2015'ten itibaren de benzer savaş taktikleri yeniden görülmeye başlandı. Kürtlere ve cenazelerine devletin biçtiği değer sistemini gözler önüne seren bir başka şiddet biçimi ise, öldürülen bazı Kürtlerin devlet tarafından kimsesizler mezarlığına gömülmeleri oldu. Kilyos'taki toplu mezar haberi bunun bir örneğini oluşturuyor.

Diyanet, 15 Temmuz gecesi öldürülen 16 askere cenaze töreni yapılmamasını duyurdu. Asker cenazelerinin 10'una kimse sahip çıkmadı. İBB başkanı Kadir Topbaş, kimsesizler mezarlığına defnedilmek üzere morgda bekletilen bu cenazeler için " Hainler Mezarlığı"nın kurulduğunu açıkladı. Hainler Mezarlığı için seçilen yer manidardı: Pendik'te, İBB'nin sahipsiz hayvanlar için kurduğu barınağın olduğu alan uygun görülmüştü.

Diğer bir örnek ise Veysi Karahanlı'nın cenazesi. Karahanlı 2011'de çatışmada öldürülüyor. Ailesi ve akrabaları kimsesizler mezarlığına gömülen bedenin peşini bırakmıyorlar ve DNA testini yaptırmak, Karahanlı'nın kimsesiz olmadığını kanıtlayacak raporu alabilmek için Adli Tıp koridorlarında üç ay boyunca çaba sarfediyorlar. Ölümünden dokuz ay sonra bu rapor yazılıyor ve ailesi oğlunun kemiklerini alıp kendi memleketlerine gömüyor.

Kimsesizler mezarlığı 15 Temmuz 2016 yılında Erdoğan hükümetine karşı yapılan darbe girişiminde de gündeme geldi. Darbe girişiminin ardından, Diyanet İşleri Başkanlığı, darbecilerin içinde yer aldığı iddia edilen ve 15 Temmuz gecesi öldürülen 16 askere cenaze töreni yapılmamasını duyurdu. Asker cenazelerinin 10'una kimse sahip çıkmadı. İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Kadir Topbaş, kimsesizler mezarlığına defnedilmek üzere morgda bekletilen bu cenazeler için Hainler Mezarlığı'nın kurulduğunu açıkladı.

Hainler Mezarlığı için seçilen yer manidardı: Pendik'te, İBB'nin sahipsiz hayvanlar için kurduğu barınağın olduğu alan uygun görülmüştü. Girişine "Hainler Mezarlığı" tabelası yerleştirilmişti, fakat daha sonra bu tabela Diyanet'in telkiniyle, aileleri rencide edeceği düşünüldüğü için kaldırıldı. Fakat kamuoyu mezarlığı hâlâ ihanetin cenazeler üzerinden somutlaştığı bir mahal olarak görüyor.

Kürt gerillalar ve TSK mensupları Türkiye siyaset arenasında bambaşka konumlara denk düşseler de, devletin nekro siyaseti (necropolitics) ikisini de düşman ve terörist ilan ederek bu ölüleri aynı kefede buluşturabiliyor. Cenazeler cesede dönüştürülüyor ve böylece bedenlerin tekil kimlikleri yok ediliyor. Devlet tarafından atanan "terörist" kimliği cenazenin o âna kadar var olan tüm kimlikliklerini geçersiz kılarak ölen kişiyi toplumsal harita ve manalardan silme çabası güdüyor.

Ya gayrımüslimler?

Mezarların mekânsal düzenlemesinde önemli rol oynayan diğer bir etken ise dini aidiyet farklılıkları ve bu farklılıkların ördüğü sınırlar. Bu ülkede mezarlık yıkım ve talanından nasibini alan kuşkusuz sadece Kürtler değil. Tamar Nalcı ve Emre Can Dağlıoğlu, Gezi Direnişi günlerinde Agos'ta yayınladıkları yazıyla, Taksim bölgesine dair ezberimizi bozmuşlardı. Bugünkü Gezi Parkı'nın, Askeri Müze'nin, TRT İstanbul Radyosu binasının, Hilton ve Divan otellerinin olduğu alanın Osmanlı döneminde Ermeni mezarlığı olduğunu ortaya koyuyorlardı. İsmi Surp Agop olan bu mezarlığa cumhuriyet döneminde hukuksuz yollarla el konuyor. Talan edilen, zorla el değiştiren ya da yeryüzünden silinen daha nice Ermeni mezarlığı tarihlerinin yazılmasını bekliyor.

Agos'ta yer alan başka bir habere göre, 2013 yılında, İstanbullu Hıristiyan bir aile, fertlerinden birini kaybettikten sonra cenazelerini gömmek için Kilyos Mezarlığı'nın gayrımüslimlere ayrılmış kısmına gidiyorlar. Vardıklarında gördükleri manzara karşısında dehşete düşüyorlar. Mezarlığı son derece bakımsız ve vahim durumda buluyorlar. Daha sonra İstanbul Nehir Kilisesi Baş Pastörü Güçlü Erman konuyla ilgili şikâyette bulunuyor:
"Maalesef çok bakımsız bir mezarlık. İneklerin ve hayvan pisliklerinin dolaştığı bir alan. Bu mezarlıkla eşitsizlik ve aşağılanma gözler önünde. Kendimizi ikinci sınıf vatandaş değil, hayvan pisliği gibi hissettik. Kardeşimizi hayvan pislikleri arasında gömdük. Buna lâyık değildi. Bu ülkenin vatandaşı olarak çalışıp vergi veriyoruz, eşit haklara sahip olmamız gerekir. Azınlıklara ayrılan mezarlığın bakımsızlığıyla böyle hissettiriliyorsa, demek ki devletin gözünde bir değerimiz yok."
Bu şikâyete cevaben dönemin İBB Mezarlıklar Müdürlüğü'nden yetkili kişiler açıklama yapıyorlar. Kilyos mezarlığındaki büyük bir alanın Hıristiyan mezheplerine mensup vatandaşlara, dinsizlere, kimsesizlere ayrıldığını ve bu alana ayrıca, hastanede ameliyatlarda kesilen organların gömüldüğünü belirterek, bölgedeki eksikliklerin giderileceğini söylüyorlar. Sonrasında değişen bir şeyler oluyor mu, bilemiyoruz.

Kimsesizleştirilenlerin yas topografyası

Siyaset felsefecisi, feminist ve kuir düşünür Judith Butler birçok yazısında yas tutmanın iktidar ve toplumsal eşitsizliklerle ilişkisini vurguluyor. Butler, kırılgan hayatları anlatırken, bu hayatları hayat olarak görmeyen ve dolayısıyla kayıpları esnasında yaslarına gerek duyulmayan ya da yasları tutulamayanlar olarak tarif ediyor. Bu hayatlar "tam da zaten çoktan kaybedilmiş veya yoksun kalmış olarak kabul gördükleri için kolayca kaybedilebilir, ya da cezalandırılabilirlerdir; devletin yasadışı şiddetinden [toplumsal ayrımcılık ve dışlanmadan] korunmaya ihtiyacı olan topluluklar olarak algılanmaktansa bildiğimiz insan hayatına tehdit olarak görülürler."[2]

Gezi Parkı'nın, Askeri Müze'nin, TRT İstanbul Radyosu binasının, Hilton ve Divan otellerinin olduğu alan Osmanlı döneminde Ermeni mezarlığı. İsmi Surp Agop olan bu mezarlığa cumhuriyet döneminde hukuksuz yollarla el konuyor. Talan edilen, zorla el değiştiren ya da yeryüzünden silinen daha nice Ermeni mezarlığı tarihlerinin yazılmasını bekliyor.

Butler'ın kelimelerinin izinden gidersek, kimsesizler mezarlığını bu eşitsiz yas ekonomisinin mimari bir ürünü olarak tanımlayabiliriz. Ölümü mekânsal olarak düzenleme ve haritalaştırma gayreti aslında toplumsal ve siyasi çeperlerin yaşamdan devraldığı değerler silsilesini coğrafyaya kazıma emeli taşıyor.

Kimsesizler mezarlığı yapı ve tasarımıyla yas etrafında etnik, cinsel, cinsiyetçi ve sınıfsal sınırlar çizen bir harita. Yaşama hâkim olan şiddet ve iktidar ilişkilerinin ölümle ve toplumsal öbür dünyalarla girdiği çatışmanın ete kemiğe bürünmüş hali. Türkiye'deki toplumsal ve siyasi çeperlerin ölüm etrafında buluştuğu fiziksel bir yapı, ölülerden beslenen bir topografya. Yaşamı ihlâl anlamı taşıyan, egemen çerçevelere sığmayan ya da bu çerçeveleri bozan insanların bir arada yattığı, kimsesizleştirildiği ve böylece toplumsal öbür dünyalara dair imkânlardan sürekli olarak defedildiği bir mimari.

Ailelerinin inkar ve terk ettiği trans kadınlar, mezarları talan edilip kemikleri taşınanlar, terörist ilan edilenler, namus için katledilmiş kadınlar, erken doğan bebekler, kimliği saptanamayan mülteci ve göçmenler ve gerçekten kimsesiz olanların ölü bedenlerine iliştirilmiş rakamlar tablosu. Kimsesizler mezarlığı ölümün adeta abaküsü.

# data[].attributes.attachment_link.description
20 Mayıs'ta Kilyos Kimsesizler Mezarlığı'nda ortaya çıkan görüntüler bize neler söylüyor? Türkiye'nin kimsesizler mezarlıkları devletin ölümle, ölülerle, yasla, toplumsal farklılıklarla kurduğu ilişkiyi, yürüttüğü politikaları hangi boyutlarıyla sergiliyor? Kimsesiz ölenlere, ölümde kimsesizleştirilenlere yakın plan... Yer Kilyos Kimsesizler Mezarlığı. Tarih 22 Mayıs 2020. Sosyal medyaya düşen bir kamera çekimi plastik kutular içinde kimsesizler mezarlığından çıkarılan kemikleri gösteriyor.

# data[].attributes.body
https://www.youtube.com/watch?v=CCf3vJ5T1gQ

# data[].attributes.body
https://birartibir.org/olulerin-gucu-devletin-hafiza-kirimi/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bir anneye evladının naaşını kargoyla göndermek nasıl bir şey? Kendimizi bir an için Halise Aksoy'un yerine koyalım... Peki, dört ilde mezarlıkların saldırıya uğramasına, tahrip edilmesine ne demeli? HDP Mersin milletvekili Fatma Kurtulan'ın Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay'ın yazılı olarak yanıtlaması talebiyle verdiği soru önergesinin başlangıç bölümü şöyle: "Birkaç haftadır Bingöl, Diyarbakır, Van ve Hakkari'deki mezarlıklar başta olmak üzere, birçok mezarlık tahrip edilmekte, mezar taşları yerlerinden sökülüp kırılmakta, kemikler mezarlardan çıkarılmaktadır. Bütün bunların kolluk eliyle yaptırıldığı iddia edilmektedir. Yüksekova'nın Orman Mahallesi'nde bulunan mezarlık 2016 yılından bu yana tam yedinci kez saldırıya uğramıştır." Yedinci kez saldırıya uğrayan mezar Suruç katliamında hayatını kaybeden Süleyman Aksu'nun mezarı. Önergede sözü edilen mezarlıklar "barış süreci"nde inşa edilen "şehitlikler" değil, onlar zaten yıkıldı, girişler de yasaklandı. Bunlar halk mezarlıkları ve fakat üzerinde kod isim, flama veya x, w, q harfleri olan mezarlar saldırıların hedefi. Gelgelelim, ölülere ve mezarlıklara yönelen bu vahşet yeni değil, 2015'i ve sonrasını, Taybet İnan'ı, cansız bedeni panzere bağlanarak sokaklarda sürüklenen Hacı Lokman Birlik'i, sokağa çıkma yasağı nedeniyle kızının naaşını buzdolabına koymak zorunda kalan Emine Çağırga'yı hatırlayalım. 2015'in öncesi de var tabii. Ölülerle, mezarlarla savaşmak Türkiye tarihinin bir parçası. Peki, niye böyle, iktidarların ölülerle, mezarlıklarla alıp veremediği ne? Mezarlıklar, anma törenleri ve yas süreçleri üzerine çalışan antropolog Derya Aydın'ı dinliyoruz.

Derya Aydın: Yael Navaro-Yashin'in Kurmaca Mekân - Kuzey Kıbrıs'ın Duygu Coğrafyası kitabı [Koç Üniversitesi yayınları, 2016] mekânın insanlar üzerindeki etkisi üzerine bir çalışma. Orada, Kıbrıs'taki Rumlar göç ettikten sonra onların evlerine yerleşen Türklerin geride kalan ruhların kendilerine musallat olduğuna inandıklarına, olumsuz giden şeylerde de "acaba onlardan mı kaynaklı" diye düşündüklerine değiniliyor. İnsanın geçmişle olan bağına mekân üzerinden bakıyor kitap. Ben de mekânın kolektif hafızayı nasıl etkilediği üzerine düşünmeye yöneldiğim 2014 ve müteakip yıllarda araştırmama [1] başladım. Antropolojinin yöntemi nitelikli araştırmaya dayandığı için 2016 yazında, derinlemesine mülâkatlar ve odak grup çalışmalarıyla saha çalışmamı yürüttüm. "Düşük yoğunluklu savaş" olarak tanımlanan 1990'lar boyunca yaşanan savaşta hayatını kaybetmiş, ama o dönem lâyıkıyla defnedilmemiş ve yası tutulmamış, ancak 2013'te kurulan mezarlıklara naaşları taşınmış kayıpların yakınlarıyla görüştüm. Araştırmam aslında bu mezarlıkların inşası üzerineydi, ama sahaya çıktığım yıl mezarlıklar tahrip edilmişti. Yani inşa ve yıkım sürecine tanıklık etmiş oldum. Özel bir zaman dilimiydi.

Araştırmamın temel sorusu şuydu: Bu mezarlıklar inşa edildikten sonra cenazelerin toplanıp buralara defnedilmesi insanların yas tutma sürecini nasıl etkiledi? Bu mekânların Kürt toplumunda kolektif hafızaya etkisi ne oldu? 13 ayrı yerde mezarlık inşa edildiğini biliyorum. İki örneklemim oldu. Biri, Lice'deki Sise Mezarlığı, diğeri Dersim'deki. Dersim'de özellikle Alevi kültürünün hâkim olması ve 1938'de Dersim katliamında öldürülenlerin kemiklerinin bu mezarlıklara getirilmiş olması önemliydi. Oradaki deneyim bambaşkaydı. Lice'deki mezarlıksa ilk kurulanlardandı. Büyük bir mezarlıktı, çok kişinin yeniden defnedildiği bir yerdi. Lice'deki mezarlığa hiç gidemedim, çünkü araştırmaya başladığımda tahrip olmuş ve yollar kapatılmıştı. Gitmek yasaktı. Ama Dersim'deki mezarlık henüz yıkılmadan orada bulundum. Bir üçüncüsü de, Bitlis'teki Garzan Mezarlığı'ydı, Bitlisli olduğum için onu biraz daha yakından biliyorum, araştırmamın odağında olmasa da gidip gelirken ziyaret etme şansım oldu. Mabet gibi bir yere dönüşmüştü. Bitlis'te insanların ziyaret ettiği Veysel Karani türbesi var; Garzan da benzer bir şeye dönmüştü. Bir bayram akşamıydı, Bitlis'e gidiyorduk. Araçla geçerken birçok insanın gidip orada dua okuduğunu gördüm. Biz de gidip ziyaret ettik, köyümüzden de birisi oraya defnedilmişti. 267 kişiye ait kemiklerin mezarlardan çıkarılıp Adli Tıp'a gönderilmesi üzerine Bitlis'teki mezarlığı da çalışmama dahil ettim.Mezarlıkların tahrip edilmesinin dünü ve bugününe dair neler söylersiniz?
Bu mezarlıklar 2013'te inşa edilmeye başladı, 2015 güzüne kadar devam etti. O dönem çatışmalar durdu, hayatını kaybedenlerin sayısı azaldı. Bir ara dönemdi. Hişyar Özsoy'un mezarlıklar üzerine, aslında Kürt toplumundaki mezarsızlık üzerine tezi önemli bir çalışma. Bunun tarihini 1938'e kadar götürüyor. O zamana kadar uzanan bir mezarsızlık politikası var. Özsoy bunun sistematik bir politikaya dönüştüğünü söylüyor. Şeyh Said ve arkadaşlarının, Seyid Rıza ve Saidi Nursi'nin mezar yerlerinin bilinmemesi birer örnek.

Achille Mbembe devletin yaşama ve ölüme yönelik politikalarının tanımlanmasında, Türkçeye ölüm siyaseti olarak çevrilen nekro-politik kavramını önerdi. Bu kavram iktidarın yalnızca yaşama değil, ölüme ve ölü bedenlere dair de çeşitli tasarrufları olduğunu düşünmemizi öneriyor.

1990'lardan hatırladığım bazı kesitler var. Ölümün çok yoğun olduğu bir dönem 90'lar. İnfazlarla, işkencelerle, zorla kayıp yoluyla çok insanın can verdiği bir dönem. Bu dönem ölülere eziyet edilmesi çok yaygın. İnsanlar zorla kaybedildiğinde zaten lâyıkıyla defnedilemiyor ya da işkencelerde hayatlarını kaybettiklerinde nasıl defnedildiklerini pek bilmiyoruz. Yine bu dönem gece yarısı definleri, cenazelerin kaçırılması, cenazelere ulaşamama, taziyelerin yasaklanmasını görüyoruz. 2000'ler itibarıyla İHD gibi kurumların çalışmalarıyla çok sayıda toplu mezar ortaya çıkarıldı. Araştırmamda da kayıp yakınlarının söylediklerine göre, kimi yerlerde ölülerin defnedilmeyip açıkta bırakıldığı dahi yaşanmış. Yani, çatışmalarda hayatını kaybedenleri aileler gidip alamıyor; operasyon bölgesi diye yasaklanıyor. Kimi zaman da tamamen keyfi olarak "alamazsınız" deniyor, cenazelerin alınması engelleniyor. Cenazeler açıkta kalıyor. Cenazenin açıkta kalması kimi zaman yıllarca sürüyor. Korkunç bir şey. Görüştüğüm bir aile Batman'ın Sason ilçesinin kırsalında '99'daki bir çatışmada kalabalık bir grupla beraber hayatını kaybeden oğullarının cenazesinin yerini bildiklerini, ama alamadıklarını, 2013'te orada kemik topladıklarını anlatmıştı. Kimi zaman da insanlar cenazelerini alamasa da taziye kurmak istiyor, o yıllarda bu da engelleniyor.
Ölü bedenlere yapılan kötülüklerin 2015'le başlamadığını biliyoruz. Zaman zaman basına yansırdı çatışmalarda hayatını kaybeden PKK gerillalarının askerler tarafından çekilmiş fotoğrafları. Bu karelerin kiminde askerler cenazelerin üzerine basmıştır. Yanlış hatırlamıyorsam, Kâzım Öz'ün Fotoğraf filminde böyle bir sahne vardı. Bu nedenle, kargoyla cenaze gönderilmesi, mezarların tahrip edilmesi, defin törenlerinin yasaklanması ne yazık ki istisnai örnekler değil, bir sistem içinde olmasa da zaman zaman başvurulan (2013-2015 arasında kesintiye uğramış olsa da), süregiden yaygın pratikler. 2015'te Hacı Lokman Birlik, Kevser Eltük gibi çarpıcı örneklerle bunlar yeniden başladı.
Bugün, salgın koşullarına rağmen, askerler mahalle ve köyleri gezip mezarları kontrol ediyor. Mezar taşlarında yazı, kod isim ya da flama benzeri bir şey görülürse aileler çağrılıyor ve onların gözleri önünde mezarlar parçalanıyor. Uygulamada kimi "yenilikler" olsa da mezarlıklara, yani ölüye dönük tutumun yeni olmadığını söylüyorsunuz, 2015 öncesiyle sonrası arasında belirgin bir fark var mı?
2013-14'te, yani herkesin "artık barış olacak" umudu taşıdığı dönemde, '90'lara dönük kimi çalışmalar, " o yıllarda bunlar olmuş" diye açıklamalar, anlatımlar ortaya çıkmaya başladı. 2015'e geldiğimizdeyse "90'lara mı dönüyoruz?" tartışması yapıldı. Bana sorarsanız, hiçbir zaman '90'lardan çıkılmadı. 90'lar hep bir şekilde devam etti. 2013'le 2015 arasında bazı devlet pratikleri kesintiye uğradıysa da sonrasında bunların çok daha sert devam ettiğini gördük.
'90'lara dair çeşitli imgeler var. Mesela " Beyaz Toros"lar" insanların kafasında korkunç bir imge olarak yer etmiş. Birilerini o araçlara bindirip götürüyorlar ve sonra onları bir daha göremiyorsunuz, kayboluyorlar. Cesetlerini dahi bulamıyorsunuz. Büyük bir korku, dehşet saçılıyor. O kayıplara ne olduğu hâlâ belli değil. Dönemin kayıplarının faili olarak bilinen JİTEM davalarının sanıklarının hemen hepsi beraat etti. Ama öte yandan, '90'ların sonuna doğru, Cumartesi Anneleri, Arjantin'deki Plaza de Mayo Anneleri'nden esinlenerek kamusal alanda kayıpları gündeme getirmeye başlıyor. Fakat hiçbir zaman dile gelmeyen şeyler var. Kamusal yasın ayrımcı dağılımına dair şu çok çarpıcı; Cumartesi Anneleri'nin eylemlerinde, çatışmalarda hayatını kaybedenlere yapılan eziyet ve kötülüklere yer verilmiyor, onların defnedilememesi sorunu bu eylemlerde dile getirilmiyor. Kamusal alanda inşa edilmiş yas hiyerarşisi o kadar katı ki, Cumartesi Anneleri en fazla kayıp yakınlarından söz edebiliyor.

Ölülere yapılan kötülükler, yas tutamama meselesi '90'ların sonunda, 2000'lerde pek gündeme gelmedi. Dolayısıyla, 2015 itibarıyla '90'lara dönmüş değiliz, aslında '90'lardan hiç çıkmadık. O dönemle açık biçimde hiç yüzleşmedik ve o dönem yaşanan kötülüklerin büyük çoğunluğunu açık açık konuşmadık.

Ölülere yapılan kötülükler, yas tutamama meselesi '90'ların sonunda, 2000'lerde pek gündeme gelmedi. Dolayısıyla, 2015 itibarıyla dönmüş değiliz '90'lara, aslında '90'lardan hiç çıkmadık. O dönemle açık biçimde hiç yüzleşmedik, o dönem yaşanan kötülüklerin büyük çoğunluğunu açık açık konuşmadık. Döneme ilişkin daha çok dile gelenler köy yakmalar ve Kulp'ta olduğu gibi toplu ölümlere ilişkin JİTEM davaları, yani büyük çoğunluğun kabul etmediği "büyük kötülükler" -ki bu davaların hepsi beraatla sonuçlandı. Ölülere yapılanlar, ölülerin açıkta bırakıldığı, defnedilmediği, çöplüklere ve asit kuyularına atıldığı hakikati tam manasıyla dile getirilmedi. 2013-15'te inşa edilen mezarlıkların kimlerin mezarları olduğu, toplum açısından bunların ne kadar önemli olduğu da konuşulmadı. Bu olağanüstü dönemlerin insanların hayatını ve toplumu nasıl etkilediği üzerine düşünülmedi. Bunları ortaya çıkarıp yüzleşmediğimiz için de 2015'te bir kötülük icat edilmiş gibi konuşuluyordu. Aslında süregiden bir şeydi, kısa bir kesintiye uğradı ve sonra kaldığı yerden daha şiddetli biçimde devam etti. Daha şiddetli diyorum, çünkü Cizre'de, Sur'da, Taybet İnan örneğinde, insanların salgınla mücadele ettiği günlerde kargoyla cenaze yollanması örneğinde de görüldüğü gibi, daha açık ve daha şiddetli, daha sert biçimde devam ediyor.
Devlet ölülere neden bunu yapıyor?
Ölülere yönelik pratikler siyasetin bir parçası. Nitekim, Kamerunlu tarihçi ve siyaset bilimci Achille Mbembe devletin yaşama ve ölüme yönelik politikalarının tanımlanmasında Türkçeye ölüm siyaseti olarak çevrilen nekro-politik kavramını önerdi. Daha önce iktidarların insanların yaşamını nasıl politikalarla düzenlediğine dair çokça çalışma yapıldı, ama bu kavram iktidarın yalnızca yaşama değil, ölüme ve ölü bedenlere dair de tasarrufları olduğunu düşünmemizi öneriyor. Bu, şiddetin yaşandığı bölgelerde ortaya çıkan bir literatür. Mbembe Foucault'nun biyopolitika kavramına tamamlayıcı olarak nekro-politika, nekro-iktidar kavramlarını tanımladı. Yeni sömürgecilik biçimlerinin hüküm sürdüğü Afrika'da, Latin Amerika'da, şiddetin yoğun yaşandığı Şili, Arjantin gibi ülkelerde ve Ortadoğu'da bu politikanın pratiklerini daha açık görüyoruz.
Ölüme dair politikaların bir egemenlik ilişkisi olduğunu düşünmeliyiz. İktidar egemenliğin sınırlarını sadece yaşayanlara dair politikalarla belirlemiyor. Yeraltını da dizayn etme çabası hep var. Çünkü ölüm zannettiğimizden çok daha fazla güce sahip.

Benjamin "Düşman kazanacak olursa, ölüler bile payını alacak bundan" diyor. Devlet yaşayanlarla savaşırken ölenlerle de mücadele ediyor. Ölülerin gücünü en çok iktidar biliyor. Ancak öleni bir daha öldürmek mümkün değil, o nedenle iktidar ölüyle yaptığı savaşı kazanamaz.

Nasıl bir güç bu?
Ölümün toplumsal hayatı etkileme gücü var. Bir kişinin hayatını kaybetmesinin geride kalanlar üzerinde ciddi bir etkisi olur. Ölümün kutsal bir yanı var. Hele söz konusu olan politik mücadelede ölmüş biriyse, politik ölümler de önemli bir etki gücü ortaya çıkıyor. Bir diğeri de ölümün toplumsal hafızayı, kolektif hafızayı etkileme gücü. Hafızanın ölümle, tarihin mezarla bir ilişkisi var. Mezarlar tarihin somut materyalleridir. Öte taraftan, çok yoğun ölümlerin yaşandığı bir yerde ölenler, geride kalanlara bir hafıza bırakıyor. Yaşamıyla, varlığıyla yaydığı etki öldükten sonra bir direniş hafızası oluşturuyor. Bütün toplumlarda ölüm etrafında düzenlenen ritüeller ve törenler hep olagelmiştir, ama bir çatışmada ölen kişinin ölüm biçiminden anma biçimine kadar her şey, ona dair hafızayı pekiştiriyor, kalıcılaştırıyor. Bu, siyaset alanını ciddi anlamda etkiliyor. Devletin ölülere dönük pratikleri de bir bütün olarak bu sürece müdahaledir. Zorla kayıpların suçun ortadan kaldırılması, failin gizlenmesi amacıyla yapıldığı konuşuldu, ama bunu aşan bir yanı var. Zorla kaybedilmeler topluma dehşet saçtı. Yine çatışmalarda hayatını kaybedenlerin ölü bedenlerine yapılan saldırılar sadece geride kalanı cezalandırma değil, aynı zamanda direniş hafızasının oluşmasının önüne geçme çabasıdır.

Ama sonuç her zaman iktidarın amaçladığı gibi olmayabilir. Çalışmamda şunu gördüm: Bu süreç lâyıkıyla çocuklarını defnedemeyenleri ya da kayıplarının peşine düşenleri mobilize edebiliyor. Her ülkede, her coğrafyada bu farklı yaşanıyor, ama Kürdistan özeline baktığımızda, tutulamamış, kesintiye uğramış uzun ve sancılı yasın insanları mücadeleye yönelttiğini görüyoruz. İnsanlar çocuklarını ararken - Cumartesi Anneleri mücadelesi de böyle bir deneyim- bu arama muazzam bir direnişe dönüştü. İnsanlar ölülerini ararken, onları defnetmeye, onlarla vedalaşmaya, en temel insani yaşam döngüsünü sürdürmeye çabalarken bambaşka bir politik alana transfer oldular. Yas direniş sahasına dönüşebiliyor. Direnişe ya da direnenlere dair hafızanın kırımı amacıyla tesis edilen politikalar farklı bir direnişe yol açabiliyor.
Walter Benjamin "Düşman kazanacak olursa, ölüler bile payını alacak bundan" diyor. Yani devlet yaşayanlar üzerinden egemenlik tesis ederken ölenlerle de hesaplaşıyor. Öldürdüğü yetmiyor. Yani ölüm şiddetin sınırını belirleyen, şiddetin bittiği bir eşik olmuyor. "Zaten ölen ölmüştür, artık hüküm ortadan kalkmıştır" denir, ama iktidar öyle olmadığını biliyor. Sadece ölü bedene dönük bir politika değil bu. Ölülerin gücünü en çok iktidar biliyor. Ancak, öleni bir daha öldürmek mümkün değil, o nedenle iktidar ölüyle yaptığı savaşı kazanamaz.

Antigone'da yasın yasaklanması en büyük cezadır. Saul'un Oğlu filminde, toplama kampı koşullarında dahi babanın ölen oğlunu ısrarla defnetmeye çalışması çok çarpıcı. Lâyıkıyla defnetmek ve yas tutmak yapılamadığında toplumda travmaya yol açar. Böyle bir toplum geleceğini göremez.

Bu şiddet sarmalı sadece Türkiye'de yaşanmıyor. Cumartesi Anneleri ile Plaza de Mayo Anneleri örneğinde olduğu gibi sadece direniş yöntemleri birbirini örnek almaz, en çok devletler birbirlerini örnek alır. 2018'de İsrail'deydim, Filistinlilerle görüşme şansım oldu. Orada da uzun yıllardır benzer süreçler yaşanıyor. Ölülere yapılan eziyetler, cenazelerin alıkonup ailelere verilmemesi gibi deneyimler İsrail'in Filistin'e karşı yürüttüğü bir politika. Bir-iki defaya mahsus bir şey değil, ölüm siyasetinin bir parçası bu. Kirli savaşların sürdüğü birçok ülkede benzer deneyimler yaşanıyor. Bu, iktidarların ölümün gücünü, etkisini bilmelerinden kaynaklı. O nedenle ölülere dönük kötülükler rastlantısal pratikler değil.
Kayıp yakınlarının ölülerini gömme mücadelesinden bahsettiniz. Onlar için ölüyü toprağa kavuşturmanın nasıl bir anlamı, önemi var?
Ölülere yapılan eziyetler o kadar çeşitli ve yaygın ki, Kürtler bununla başetmek için kurumlar oluşturmak durumunda kaldı. Mesela Mezopotamya Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma, Dayanışma ve Kültür Derneği (Meya-Der) böyle bir kurumdu, OHAL'le beraber kapatıldı. Yakınlarını Kaybedenler Derneği (Yakay-Der) de benzer bir kurumdu. Cumartesi Anneleri de öyle. Ölmüş yakınını defnetmek çok insani bir talep. Ama bunun için bile örgütlenmek zorunda kalıyorlar. 2000'lerde söz konusu mezarlıklar inşa edildiğinde, köylülerin, eski korucuların, hayatta olan PKK mensuplarının anlatımlarından, hayatını kaybetmişlerin günlüklerindeki notlardan '90'larda hayatını kaybedenlerin o zaman nerelere defnedildiği ya da defnedilmeyip açıkta bırakıldığına dair bilgiler derlendi. Bunlar ışığında cenazeler toplandı. Bu mezarlıkların kurulması biraz da zorunluluktandı. Çünkü bu kadar ölünün alınıp halk mezarlıklarına defnedilmesi mümkün değildi. Hepsinin DNA testi yapılmalıydı. Bu hem zor hem de çoğu ölü anonim olduğu için imkânsızdı. Bu nedenle bu mezarlıkların inşası bir çözümdü.

Aynı zamanda bu çok önemli bir işti. Yarım kalan bir evreyi kapatmak önemlidir. Ölüm bir dehşet ânı, onu doğal akışı içinde yaşamazsanız yaşamı olağan seyrinde devam ettiremezsiniz. Bu nedenle yas önemli bir evre. Antigone'da yasın yasaklanması en büyük cezadır. Neden ölü ısrarla defnedilmek istenir? László Nemes'in yönettiği Macar yapımı Saul'un Oğlu filminde, holokostta toplama kampı koşullarında dahi babanın ölen oğlunu ısrarla defnetmeye çalışması, bu çabası çok çarpıcı. Lâyıkıyla defnetmek ve yas tutmak kaybın üstesinden gelmekte önemli bir aşama. Yas tutulamadığında askıda kalma hali süreklileşiyor. Bu da toplumda travmaya yol açıyor. Böyle bir toplum geleceğini göremez. Bir görüşmecime "Bu kadar ölüm var, üstelik ölenleri defnedemiyorsunuz, nasıl üstesinden gelebiliyorsunuz?" diye sormuştum. O da bana "Zannediyor musun ki bu kadar acı yaşamış insanlar bunun üstesinden gelebiliyor? Toplumda ne kadar insan genç yaşta yaşamını kaybetti biliyor musun?" demişti. Muazzam bir şiddet coğrafyasından bahsediyoruz.

Ölülerle barışmadan yaşayanlarla barışamazsınız. Ölülere karşı savaş verdikçe yaşayana karşı da verilecek bu savaş. Çünkü ölümün kutsal bir yeri var. Ölüye eziyet edildiğinde yaşayanla barışmak imkânsızlaşır.

Ölüye eziyetle iktidarlar geçmiş ya da şimdiden ziyade geleceğe mi damga vuruyor?
Evet, öyle. Bu, Kürtlerin geleceğine ket vuran, onları süreklileşmiş bir yasa mahkûm eden bir süreç. Ama savaşın bu kadar uzun sürmesinin de sebebi aynı zamanda. Dolayısıyla, aslında tüm toplumu ilgilendiriyor. Ölülerle barışmadan yaşayanlarla barışamazsınız. Ölülere karşı savaş verdikçe yaşayana karşı da verilecek bu savaş. Çünkü ölümün kutsal bir yeri var. Ölüye eziyet edildiğinde yaşayanla barışmak imkânsızlaşır. Bu mezarlıklar yapıldığında, ölüler toplandığında, buna dair bir umut doğdu. O mezarlıklar aslında toplumun inşa etmek istediği barışın sembolü olan mekânlardı. Zaten çoğu mezar anonimdi. Hangi kemiğin kime ait olduğu çoğunlukla belli değildi. Ama tutulmamış yasların toplu tutulduğu mekânlar haline geldiler. Bu nedenle Kürtler kendi çocukları o mezarlıklara defnedilmemiş olsa da gidip oralarda taş işçiliği yaptı. O mezarları inşa etti. Vedalaşma için, anma için gidiyorlardı mezarlıklara. "Çok insan öldü, çok kötülük yaşandı, bunlarla vedalaşacağız ve yeni bir süreç yaşanacak" dendi.
Gerçekten de mezarlıkların inşa edilmesi iyi bir şanstı. Hakeza Erdoğan'ın o dönem Berfo Ana'yla görüşmesi, zorla kayıpların devlet nezdinde dile gelmesi, Meclis'te komisyonların kurulması önemliydi. "Yapılan kötülükler suçtu, suçluları cezalandıracağız, bunların üstesinden geleceğiz" demekti bu. Ama ne yazık ki, böyle olmadı. Berfo Ana oğlunun kemiklerine kavuşamadan öldü. Cumartesi Anneleri'nin oturma eylemi dahi şiddetli biçimde yasaklandı. Çünkü aslında iktidar dönüşmedi, '90'larda bu pratikleri ifa eden insanlar iktidarda yer almaya devam etti.
Dersim'deki mezarlık bu açıdan çok ilginç. 1938 katliamına ait kemikler oraya defnedildi. '38'de Laç Vadisi'nde toplu katliamın olduğu yerde kalmış kemikler getirildi mezarlığa. Cumhuriyet tarihi kadar eski çözülmemiş sorunların, yüzleşilmemiş hakikatlerin bir mekânda belirivermesiydi. "Artık bitsin ve barış inşa edilsin" isteğinin dile gelmiş haliydi bu. Dersim'deki mezarlıkta sadece Cumhuriyet'in kuruluşundan beri süregiden Kürtlerin direnişini değil, aynı zamanda şiddetin de sürekliliğini görmek mümkün. Bu nedenle geçmiş hâlâ ânı çok derinden etkiliyor. Kürdistan'da hâlâ belirleyici olan da bu geçmiş. Bu nedenle, kolektif hafızaya yapılan her saldırı geleceğe de saldırıdır.

Ölünün toprağa gömülmesi, bedenin toprağa kazılmasıdır. Bu anlamıyla mekâna hafızanın kazılmasıdır. Ölüye yönelik her saldırı aynı zamanda hafıza mekânına saldırıdır. Bu saldırı bu nedenle hafıza-kırımdır. Bugün hâlâ çatışmalarda hayatını kaybedenlerin cenazesini belediye araçları alamıyor, yasaktır. İmamlar ölüyü yıkayamıyor, cenaze namazı kıldıramıyor, insanlar defin törenine katılamıyor. Aileler üç kişinin katılımıyla cenazeyi gece defnediyor. Sadece ölü bedene zarar verilmesi de değil, ölüm sonrası tüm ritüellerin engellenmesi çok yönlü sürüyor. Ancak ne bu hafıza sadece aileye ya da o kişiye ait kolektif bir hafızadır ne de bu yapılanlar sadece bu ailelere yapılmış kötülüktür. Bunu kabul edin ya da etmeyin, bu kötülükleri Kürtler bir hafıza-kırım olarak görüyor. Dolayısıyla bu, bir arada yaşamaya da barış umuduna da bir saldırıdır. İlginçtir, 2013'ten sonra bu mezarlıklar kurulduğunda devlet bunlardan haberdardı. Bahsettiğim üç mezarlık da merkezlerden çok uzakta değil, ama devlet yapım sürecinde karışmadı. Barış süreci olarak da adlandırılan dönem bittiğinde ilk önce buralara saldırılması bu açıdan ilginçtir. Barış umudu varken inşa edilen bu yerler savaş başlar başlamaz saldırıların hedefi haline geldi.

O mezarlıklar tutulmamış yasların toplu tutulduğu mekânlar haline geldi. Bu nedenle Kürtler kendi çocukları o mezarlıklara defnedilmemiş olsa da gidip oralarda taş işçiliği yaptı. O mezarlıklara vedalaşma için, anma için gidiyorlardı. "Çok insan öldü, çok kötülük yaşandı, bunlarla vedalaşacağız ve yeni bir süreç yaşanacak" dendi.

Farklı yerlere sesleniliyor: hukuka, ahlâka, etiğe, vicdana, dine... Doğru adres neresi ya da bir adres var mı?
Ölülere yapılan eziyetlere ilişkin herhangi bir yasal süreç işlemiyor. Türkiye parlamentosunda da Avrupa parlamentosunda da ölülere yapılan kötülükler başlığında bir oturum gündeme alınmıyor. "Cenazeye kötülük yapıldı, başvurulacak kurumlar neresidir"e dair bir şey yok. Ya da "ölü hakkı" diye bir hak yok. Tersine, soruşturma sürecine maruz kalan ölüsünü lâyıkıyla defnetmek isteyen aile oluyor. Bir diğer sorun ise meselenin kamusal alanda tartışılma biçimi. Kimse bu konu hakkında konuşmak istemiyor. Konuşanlarsa, ki çok sınırlı sayıda, dokunulmazlığı olan politikacılar çoğunlukla. Onlar da bu sürece dahil olduklarında cezalandırılıyorlar. HDP vekilleri mesela, neredeyse hepsi hakkında bu nedenle fezleke düzenlenmiş. Haklarında "terörist cenazelerine katıldıkları" gerekçesiyle soruşturmalar başlatıldı. Hem basın yoluyla hem de iktidar mensuplarınca linç ve kriminalize edildiler. Agamben'in Homo Sacer tanımı burada devreye giriyor: yaşayanı insandışılaştırma (dehumanizing) süreci. Bu çok yaygın. "Terörist" olarak isimlendirilen kişi öldüğünde ölüsü ölüden sayılmıyor. Zaten öldürme fiili bile kullanılmıyor, "etkisiz hale getirme" deniyor. Ölüsüne de çoğunlukla "leş" deniyor. Bunlar tabii ki rastgele kullanılan kelimler değil. Ölüm siyaseti bu işte.
Judith Butler yas hiyerarşisi ifadesini kullanır. Yasın kamusal alanda uğradığı ayrımcılığa odaklanıyor. Bunu da Guantanamo'daki tutsakların yurttaş olarak kabul edilmemesi, olağanüstü uygulamaya tabi tutulmaları, haklarının askıya alınması üzerinden ele alıyor. Ayrımcı yas sürecinden söz ediyor. Yani, yaşayana "terörist", cenazesine "leş" dendiğinde, yapılan bütün kötülükler normalleşiyor, yasının tutulması engelleniyor. Bir tarafta "şahadet" ve "şehit" kavramlarıyla ölüler kutsanırken, diğer tarafta ölü, ölüden sayılmıyor. Süreç normalleştiriliyor. Aslında buna alıştık. '90'lardan bu yana cenaze törenine katılmak kriminal bir şey.

Öte taraftan, siyasetçiler cenaze merasimine ya da taziyeye katılma eylemlerini savunurken, "Cenazeye katılmak suç değil" derler. Yani, hukukta bu yönde düzenlenmiş herhangi bir suç olmadığına işaret ederler. Ama bu bir hukuk meselesi değil. Hukukta böyle bir suç olsa katılmayacaklar mı? Böyle bir suçun hukuka eklenmesi zor bir şey değil, hele ki bu koşullarda. Mesele politik bir mesele. Mesele etik bir mesele. Ölüm biraz metafizik alana dair "doğal bir haktır" denir. Çünkü ölüm ve ötesi kavranamaz bir alan. Ölüm bir dehşet ânı ve yaşamı sona erdiriyor. Ölümün ardından insanlar bir araya gelir, taziye kurulur, beraber yemek yenir. Yani yaşamı durduran o dehşet ânından insanlar bir an önce uzaklaşmak ister. Bu nedenle bu alanı hukuk tamamen düzenleyemezsiniz. Ölüye yapılan kötülük politik ve etik bir mesele. Ölü bedene yapılan kötülük toplumun kavrayamayacağı dehşette bir kötülüktür.

Kolektif hafızaya yapılan her saldırı geleceğe de saldırıdır. Ölünün toprağa gömülmesi, bedenin toprağa kazılmasıdır. Bu anlamıyla mekâna hafızanın kazılmasıdır. Ölüye yönelik her saldırı hafıza mekânına yapılmış bir saldırıdır. Bu saldırı bu nedenle hafıza-kırımdır.

Ölülerin egemenlikle ilişkisini ve gücünü, bunun da siyasetle iç içe olduğunu anlatmaya çalışıyorum. Bugün çatışmada ölmüş bir Kürdün cenazesine sadece ailesini teselli etmek için katılmazsınız, bunun politik bir şey olduğunu bilirsiniz. Söz konusu ölüm süregiden politik süreçte gerçekleşmiş bir ölümdür. Dolayısıyla bu mesele politik alana dairdir. Devlet bunu bilir ve ölüm etrafında yürürlüğe koyduğu pratikler de bunu çok iyi bildiğini gösteriyor. Ama siz bunu bilmiyormuş gibi, "suç değildir" deyip bu alana sıkıştırırsanız sadece meselenin adını yanlış koymakla kalmazsınız, sorunun çözümünde de yol alamazsınız.
Ölülere yapılan eziyetler o denli kötü ki, uzuvların kesilmesi, sokaklara terk edilmeleri... Taybet İnan örneği mesela. Ailesi gidip alamıyor ve köpekler zarar vermesin diye nöbet tutuyorlar. Bu denli kötü örnekleri kavrayamıyoruz. "Bu nasıl yapılabilir?" diyoruz. Dolayısıyla, bu aynı zamanda etik de bir mesele. Geride kalanlar üzerinde ciddi bir travmaya neden oluyor. Sadece ölünün yakınları buna maruz kalmıyor; gören, duyan herkes etkileniyor. Bu da umudu, bir arada yaşama umudunu zedeliyor. Bitlis Garzan Mezarlığı'ndaki kemiklerin çıkarılıp İstanbul'a gönderilmesi mesela. Bu cenazeler zaten zamanında defnedilememiş, bunları bir araya getirip defnetmişler, bir daha o mezarlardan çıkarıldılar ve İstanbul'a Adli Tıp'a gönderildiler. Orada kimsesizler mezarlığına gömüldüler. Bütün bunların üzerine düşünmemiz gerekiyor. Bir arada yaşama umudunu kaybetmemek için kamusal alanda bunları konuşmak zorundayız. Bu sadece politik sorumluluk gereği değil, aynı zamanda etik sorumluk da bunu gerektiriyor.
Korona günlerinde cenaze törenleri yapılamıyor. Bu, yas sürecinin de askıya alınması demek. Ama böyle bir dönemde dahi Kürt illerinde mezarlara dönük yıkım politikası sürdürülüyor. Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Salgın süreci kompakt bir biçimde bize çok şey gösteriyor. Kapitalizmin içinde olduğu krizi gördük; iklim krizini, ekonomik krizi, sağlık alanında yaşanan sorunları... Toplumsal cinsiyet alanında süregiden sorunlar pandemide birden patlak verdi. Bu kriz sonucunda iktidarların daha demokratik mi yoksa daha totaliter mi olacağı tartışmaları sürerken egemenin hayata ve ölüme dair tesis ettiği biyopolitika ve nekro-politika nın yürürlüğe konarak krizin fırsata çevrildiğine tanık oluyoruz. Bu krizde egemenin ayrımcılığa dayalı değerler hiyerarşisini yürürlüğe koyduğunu gördük. Kimlerin hayatının daha değerli olduğuna, hangi hayatların feda edilebileceğine, hangilerinin mutlaka kurtarılması gerektiğine dair pratikler birçok düzlemde çıplak biçimde kendini gösterdi. Hangi hastaların sağlık hizmetinden yararlanabildiğine, ilk kimlerin tedavi altına alındığından kimlerin ihmal edildiğine kadar sağlık alanında vuku bulan ayrımcı pratikler neredeyse her ülkede açığa çıktı. Aslında ölüm siyasetinden söz ediyoruz. Salgında Türkiye'de ve dünyada ölüm siyasetinin nasıl devreye konulduğunu da gördük. Türkiye'deki infaz yasası mesela, kimlerin dışarı çıkacağına, kimlerin ölüme terk edileceğine nasıl karar verildiğini net biçimde gösterdi. Bu, ölüm siyasetinin etrafında ilerleyen bir süreç. Yaşlılara yapılanlar da öyle. Yaşlılar uzun zamandır Avrupa'da artık üretime dahil olmadıkları için fazlalık olarak görülmeye başlandı. Salgın sürecinde yaşlıların nefret objesi haline gelmesi bunun sonucu. Virüs herkese bulaşabiliyor, ama herkeste aynı etkiye yol açmıyor. Krizden en çok kırılgan(laştırılan) ve güvencesiz(leştirilen) grupların olumsuz etkilendiğini görüyoruz. Mesela kadınlar bu süreçte ilk işini kaybedenler olduğu gibi, eve kapandıklarında şiddetin hedefi haline geldi. Yine kriz ânında bile Kürtlerin saldırıların hedefi olmaktan kurtulamadığını görüyoruz, kayyum atamaları devam ediyor.

Agamben'in Homo Sacer tanımı burada devreye giriyor: yaşayanı insandışılaştırma süreci. "Terörist" olarak isimlendirilen kişi öldüğünde ölüsü ölüden sayılmıyor. Zaten öldürme fiili bile kullanılmıyor, "etkisiz hale getirme" deniyor. Ölüye de çoğunlukla "leş" deniyor. Bunlar tabii ki rastgele kullanılan kelimler değil. Ölüm siyaseti bu işte.

Bugün salgından dolayı birçok insan ölülerini lâyıkıyla defnedemiyor; vedalaşamıyor ölüsüyle, dokunamıyor, anma törenine katılamıyor. Şu an şok hali olduğu için belki tam fark edilmiyor, ama sevdiğini defnedemeyen bir insanın bunu atlatması kolay olmayacak. Ölümün daha çok yaşandığı kırılgan dönemler birbirimizi anlamaya vesile olabilir. Butler yasın ortaklıklar kurmada bir alan olabileceğine dikkat çekiyor. Yaralanabilirliğin insanın ortak noktası olduğunu söylüyor. "Öteki ile aramızda, beni onların hayatından, onları ise benimkinden sorumlu tutan müşterek bir yaralanabilirlik bağı bulunmaktadır" diyerek ötekinin kırılganlığından yola çıkarak etik bir ortak yasanın olanaklarından söz ediyor. Bu açıdan, yas bir araya gelmek için ortak bir zemin olabilir.
Hatırlanırsa, gerilla anneleriyle asker annelerinin bir araya geldiği zamanlar oldu. Barış Anneleri İnisiyatifi bu konuda önemli çalışmalar yaptı, ama başaramadılar. Böyle bir ortaklık kırılgan süreçlerden geçen insanların birbirini anlaması için bir fırsat olabilirdi. Bugün de hayatını salgından dolayı kaybedenlerin yakınları cenazelerini lâyıkıyla defnedemeyen Kürtlerle bire bir aynı olmasa da benzer bir süreci yaşadıkları için, zorunlu olarak buna maruz kaldıkları için, bir ortaklık olasılığı mümkün olabilirdi. Ama böyle bir süreçte bile devletin şiddeti iki kart artırdığını görüyoruz. Kargo ile cenaze gönderme ve x, w, q harflerinin olduğu mezarlıkların tahrip edilmesi gibi saldırlar yaşanıyor. Devlet adeta salgında hayatını kaybedenlerin yakınlarına "Hayır, sizin yaşadığınız şey, cenazenizi gömememeniz Kürtlerinkinden farklı bir şey" diyor. Bu nedenle, bir arada yaşama umudu gibi bu ortaklık umudu da başlamadan bitiyor.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bir anneye evladının naaşını kargoyla göndermek nasıl bir şey? Kendimizi bir an için Halise Aksoy'un yerine koyalım... Peki, dört ilde mezarlıkların saldırıya uğramasına, tahrip edilmesine ne demeli? HDP Mersin milletvekili Fatma Kurtulan'ın Cumhurbaşkanı Yardımcısı Fuat Oktay'ın yazılı olarak yanıtlaması talebiyle verdiği soru önergesinin başlangıç bölümü şöyle: "Birkaç haftadır Bingöl, Diyarbakır, Van ve Hakkari'deki mezarlıklar başta olmak üzere, birçok mezarlık tahrip edilmekte, mezar taşları yerlerinden sökülüp kırılmakta, kemikler mezarlardan çıkarılmaktadır.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bazen evlatlarının naaşları ailelere verilmiyor, kimi zaman karanlıkta sessiz sedasız defin işlemleri yapılıyor, mezarlıklar tahrip ediliyor, ölüler mezardan çıkarılıyor, naaşlar bir torbanın ya da kutunun içinde ailelere teslim ediliyor... Hepsi insanın kanını donduran şiddet biçimleri. "Ölüye şiddet" nasıl açıklanabilir, nasıl bir anlam barındırıyor?
Derya Aydın: Ölülere yönelik şiddet çok-yönlü. Ölü bedenlerin lâyıkıyla defnedilmemesi sürecinin tamamı bir şiddet: Ölünün ihmal edilmesi, defnedilememesi, onun için bir mezar inşa edilememesi, defin töreninin yapılamaması, taziyenin kurulamaması... Yine ölü bedenin bütünlüğünün bozulması, parçalanması. Aynı zamanda, yasın tutulamaması, kesintiye uğraması, yasaklanması... Sadece ölülere yönelik de değil, onların hatırasına yönelik hakaretin olması, hatıralarının saygı görmemesi, tam tersi değersizleştirilmesi. İmam ya da gassalların ölü bedenleri yıkamayı reddetmesi. Nasıl bir hayat sürmüş olduğu ve nasıl bir tören talep ettiği görmezden gelinerek illa belirli dini ritüellerle defnedilmeye zorlanmaları... Ölü bedene, geçmişine ve ölüm sonrasına yönelik bir bütün olarak saygısızlıkla beslenen bir şiddetten bahsediyoruz. Tüm bunlarla beraber ölünün yakınlarına, ardında kalan sevdikleri, eşi, çocuğu, yoldaşı, arkadaşlarına yönelik de bir şiddet biçimi bu.

Antropolog Derya Aydın, avukat Muhittin Muğuç ve akademisyen Aslı Zengin

Ölüye şiddete karşı mücadelede nasıl bir deneyim, birikim var?
Aydın: Ölüye karşı şiddet hep vardı, buna karşı mücadele de hep oldu. Bu mücadele Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi'yle başlamış değil. Örneğin Mezopotamya Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma, Dayanışma ve Kültür Derneği (MEYA-DER) 2016'da KHK'yla kapatıldı. MEYA-DER çatışmalarda hayatını kaybedenlerin cesetlerinin bulunması, defin işlemlerinin hakkıyla yapılması ve yasın lâyıkıyla tutulması, ölülere yönelik şiddetin önüne geçilmesi için kurulmuş bir kurumdu. O kapatılınca Diyarbakır'da Medeniyetler Beşiğinde Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma, Dayanışma, Birlik ve Kültür Derneği (MEBYA-DER) kuruldu. İstanbul merkezli Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (YAKAY-DER) vardı, o da kapatıldı. Sonra, Anadolu Yakınlarını Kaybeden Ailelerle Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği(ANYAKAY-DER) kuruldu. İnsan Hakları Derneği'nin(İHD) çalışmaları zaten vardı. Hak ihlallerinin kaydedilmesi, zorla kaybetmeler, faili meçhuller gibi şiddet süreçlerinde hukuki başvuruların yapılması, toplu mezarların bulunması gibi çok kıymetli çalışmalar yürüttüler. Siyasi partilerin, kadın hareketinin, Özgürlük İçin Hukukçular Derneği (ÖHD) gibi kurumların bu alanda çalışmaları oldu. Cumartesi Anneleri mücadelesi muazzam bir deneyim. Kamusal alanda dile gelmeyen bir hakikati, zorla kaybetmeler gerçeğini haykırdılar. Evlatlarının, yakınlarının akıbetini sordular ve kamusal alanda toplu biçimde yas tuttular. Bu, ölülere yönelik şiddete karşı bir başkaldırıydı.

Farklı biçimlerde ayrımcılığa uğrayan toplumsal grupların ölülerini yan yana getirirsek nasıl köprüler kurarız diye kafa yoruyoruz. Yasımızı ortaklaştırarak, birbirimizin ölüleri için kolektif olarak yas tutabilmeyi öğrenerek yaşama ve siyasete yeni alanlar açabileceğimizi umut ediyoruz.

Alevilerin de ölülere sahip çıkma konusunda ciddi bir deneyimi var. Kentlerdeki yöre derneklerinden tutun Cemevlerine kadar, yıllarca definlerin lâyıkıyla yapılması için çaba sarf ettiler. Ayrıca, erkekler tarafından katledilen kadınların cenazesine yıllardır kadın örgütleri sahip çıkıyor. Kürt kadınlar bu konuda ataerkil kodları yerle bir eden bir deneyim ortaya koydu. Kadınların omzunda cenazelerin taşınması dini bir gelenek değil, ama kadınlar yıllardır bunu yapıyor. Kadınlar ölü bedene yönelik şiddetin toplumsal cinsiyetini de bu şekilde çok çarpıcı bir biçimde ortaya koydu. Aynı şekilde, LGBTİ+'lar da. Katledilen, yok sayılan, en iyi ihtimalle ihmal edilen LGBTİ+'ların cenazelerine arkadaşları, yoldaşları sahip çıkıyor. Demokratik Alevi Hareketi bileşenlerinin geçtiğimiz mayıs ayında, "Cemevlerimizin kapısı LGBTİ+'lar başta olmak üzere herkese açıktır" kararı böylesi bir mücadelenin sonucunda çıktı.

Aslı Zengin: LGBTİ+ siyaseti yıllardır bu alanda mücadele veriyor. İstanbul LGBTT Derneği'nin 2008-2017 arasında aktif olduğu zamanlarda trans cinayetlerine dair düzenlediği kampanya ve eylemler unutulmamalı. Bu eylemlerin çoğu trans kadın cinayetleri karşısında devletin ve toplumun takındığı eşitsiz tavra vurgu yapıyordu. Eylemlerin yanı sıra LGBTİ+ cenazelerinin kendisi kuirler ve translar için önemli bir toplumsal ve siyasi meseleye dönüşüyordu. Hâlâ da öyle. Yine feministler yıllardır kadın cinayetlerine karşı mücadele veriyor. Burada önemli nokta, iki mücadeleyi de ortaklaştıran ‟haksız tahrik indirimi"sayesinde katiller ceza indirimi alırken, yasanın kendisi hukuki araçlarla öldürülen bedenleri değersizleştiriyor. Kaybın kendisine, dolayısıyla da yası tutulan bedene, ceza indirimi yoluyla sembolik şiddet uyguluyor ve fiziksel şiddet ve cinayetlerin normalleşmesine katkıda bulunuyor. Tabii bu cinayetlerin işlenme biçimleri üzerine de konuşmak lâzım. Özellikle trans ve natrans kadın cinayetlerinde bedene işkence ederek, defalarca bıçak saplayarak ya da bedeni yakarak öldürme olaylarına tanık oluyoruz. Ayrıca, bu cinayetlerin basında yer alma biçimleri de ölüye yönelik şiddetin başka bir boyutu. Öldürülen LGBTİ+ ve kadınların hayat hikâyeleri, cinsellikleri ve cinsiyet kimlikleri bir sürü ahlak koduyla şekillendirilerek topluma servis ediliyor. Bu da ölüye ve ardında kalanlara uygulanan sembolik şiddetin bir örneği.

Sur'da yaşamını yitiren Dilber Bozkurt'un Mardin Dargeçit'te düzenlenen cenaze töreninde TOMA tabuta su sıktı, 23 Mart 2016

Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi toplumun farklı kesimlerinin, saydığınız kurumlardan temsilcilerin, ölülerinin peşindeki ailelerin, adli tıpçılardan hukukçulara çeşitli uzmanların içinde yer aldığı çok bileşenli bir yapı. Aynı çatı altında toplanma ihtiyacı neden doğdu ve nasıl gerçekleşti?
Aydın: 2013-15 arasında, çatışma ve şiddetin durduğu dönemde, az önce bahsettiğimiz çalışmalar arttı. O dönemde lâyıkıyla defnedilemeyenler için mezarlar inşa edildi. Ancak, 2016'da yeniden çatışmalı süreç başladığında ölülere yönelik şiddetin daha çetin bir biçimini gördük. Tüyler ürpertici yeni görüntülere tanık olduk: Ölü bedenlerin yerde kalması, araçların arkasında sürüklenmesi, buzdolabında saklanmak zorunda bırakılması, mezarlıkların tahrip edilmesi... Bunlardan biri de Bitlis'te yaşandı. Garzan Mezarlığı'ndan kepçelerle bütün cesetler çıkarılıp İstanbul'a gönderildi. Çıplak ölü bedenlerin teşhiri ve ölülerin ailelere kargoyla gönderilmesi gibi birçok örnek yaşandı. Bunları yaşarken "ne yapabiliriz" diye düşünmeye başladık. Tutulamamış, kesintiye uğramış yaslar üzerine çalıştığım için yas üzerinden bir mücadele ortaklığı oluşturma düşüncesi vardı aklımda. Yas üzerinden bir mücadele ortaklığı oluşturulabilir mi fikri Judith Butler'dan da edindiğim bir fikirdi. Özellikle bu alanda çalışan akademisyenler, Hişyar Özsoy mesela, bu ortak mücadeleyi kurma fikri üzerine bir araya geldi. Az önce saydığım kurumlar ile hak savunucularının, akademisyenlerin, sosyologların, antropologların, gazetecilerin oluşturduğu geniş bir grup bir araya gelerek bir hazırlık toplantısı düzenledik. Bazı kurumlarda hâlihazırda çalışma yürüten ailelerle, yani bu sürecin doğrudan muhatabı olan, o şiddetin hedefindeki kişilerle de biraraya geldik. Ama inisiyatif olarak ilk toplantımızı 9 Ocak 2021'de yaptık ve o günden beri çalışmalarımızı sürdürüyoruz.

Artık sadece bir Kürt annesi ya da Kürt ailesi ölüsünün ya da onun hatırasının peşinden koşmuyor. "FETÖ yargılaması" diye bilinen sebeple cezaevinde hayatını kaybedenlerin mezarlığının olmadığına, bir mezarları olsa dahi bunun "hainler mezarlığı" diye adlandırıldığına şahit olduk. Alevilerin istedikleri şekilde defin hakkının engellendiğini gördük. LGBTİ+'lar için de aynı şey geçerli. Bizi bir araya getiren bu oldu.

Muhittin Muğuç: Türkiye'de uzun süreden beri ölülere yönelik saldırılar var. Ama artık sadece bir Kürt annesi, bir Kürt babası ya da Kürt ailesi ölüsünün ya da onların hatırasının peşinden koşmuyor. Binlerce insan bu durumun mağduru oldu. Son olarak, "FETÖ yargılaması" diye bildiğimiz ve bu sebeple cezaevinde hayatını kaybeden ya da öldürülen insanların mezarlığının olmadığına, bir mezarları olsa dahi bunun "hainler mezarlığı" diye adlandırıldığına şahit olduk. Alevilerin cemevinde ya da ailelerin istedikleri şekilde defin hakkının engellendiğini gördük. LGBTİ+ bireyler için de aynıları geçerli. Bizi bir araya getiren bu oldu. İnisiyatif, biraz bölük pörçük olan, herkesin kendi çapında, kendi penceresinden mücadelesini verdiği bu konuda mücadeleyi ortaklaştırabilmek adına oluştu.
İnisiyatif olarak iki yıldır çeşitli çalışmalar yürütüyorsunuz, birçok panel de yaptınız. Bu panellerde konuyu nasıl ele aldınız? Ölüm ve yas üzerinden ortaklıklar inisiyatifte nasıl inşa ediliyor?
Zengin: Toplumsal ve siyasi alandan çeperlere itilen çok fazla yaşam var ve bu çeperler otoriter ve faşist yönetim biçimleriyle gitgide genişliyor. İnisiyatif olarak, farklı biçimlerde ayrımcılığa uğrayan toplumsal grupların ölülerini yan yana getirirsek nasıl köprüler kurarız diye kafa yoruyoruz. Yasımızı ortaklaştırarak, birbirimizin ölüleri için kolektif olarak yas tutabilmeyi öğrenerek yaşama ve siyasete yeni alanlar açabileceğimizi umut ediyoruz.

Zengin: Farklı grupların ölülerini ve yasını ortaklaştırabilmemiz için ölüye şiddet meselesini tarihselleştirmemiz gerektiğini bu inisiyatif içerisinde defalarca vurguladık. Devletin ve içinde yaşadığımız egemen Sünni Müslüman toplumun kurucu unsurlarından biri gayrimüslimlere yönelik soykırımlar. Ermeni, Süryani ve Rum katliamlarıyla yüzleşmeden hiçbir yere varamayacağımız kabulü ortaklaştığımız siyasi hatlardan biri. En çarpıcı örneklerden birini Gezi protestoları sırasında gördük. Gezi Parkı aslında Ermeni mezarlarının üzerine inşa edilmiş bir mekân.

Katledilen, yok sayılan, en iyi ihtimalle ihmal edilen LGBTİ+'ların cenazelerine arkadaşları, yoldaşları sahip çıkıyor. Demokratik Alevi Hareketi bileşenlerinin "Cemevlerimiz LGBTİ+'lar başta olmak üzere herkese açıktır" kararı bir mücadelenin sonucudur.

"Gezi eylemleri birkaç ağaçtan başladı" diye anlatılıyor, ama o ağaçların kökü toprağın altında yatan Ermenilerin naaşlarından besleniyor. Yine memleketin dört bir tarafından Ermeni mezarlarının tahrip haberleri geliyor. Bazı binaların inşasında kullanılan taşların Ermeni mezarlıklarından çalınmış taşlar olduğunun fotoğrafları dolaşıyor. Yine Yahudi, Rum ve diğer gayrimüslim mezarlıkları da benzer talan örneklerine maruz kalıyor. Gayrimüslimlere yönelik bu şiddeti Kürtlere yönelik ırkçı ve Alevilere yönelik mezhepsel şiddetle beraber düşünebilmek için paneller organize ettik. Ve tabii ki bu mesele egemen cinsiyet ve cinsellik ilişkilerinden bağımsız olarak düşünülebilecek bir mevzu değil. O yüzden LGBTİ+ ve feministlerin bu alandaki mücadelelerini içermek de inisiyatifin çok önem verdiği bir boyut.

Aydın: Kürtler bu alanda en örgütlü kesim. Çünkü yıllardır ölülere yönelik şiddetin her biçimine tanık oldular ve buna karşı kurumlar oluşturdular. Ölülere sahip çıkmak ya da ölüler şiddetin hedefinden çıksın diye kurum oluşturmak sıradan bir deneyim değil. Düşünün ki, hayatını kaybetmiş bir sevdiğinizi gömebilmek, insanlık tarihi kadar eski ve olağan bir ritüeli gerçekleştirebilmek için birçok baskıyı göze alarak kurumlar oluşturmak zorunda kalıyorsunuz. Kürtler bunu yapıyor. Ama Kürtlerin bunu tek başına yapıyor olması ölülere yönelik şiddetin karşısında durmak için yeterli olmuyor. Ayrıca, Kürtler bunu yaparken başka kesimlerin de benzer süreçleri yaşadığına tanık oldular. Yasta bile cinsiyetçiliğin sürdüğünü görmek çok çarpıcı. Kendi araştırmamda kadınların yas eylemlerinde neden hep en önde yer aldığını anlamaya çalıştım. Plaza De Mayo Anneleri'nden Cumartesi Anneleri'ne, Barış Anneleri'nden MEBYA-DER ve ANYAKAY-DER'e kamusal alandaki yas ayrımcılığına neden en önde kadınların itiraz ettiğini anlamaya çalıştım.
"Yasta cinsiyetçilik" ne demek?

Agit İpek'in cenazesi annesi Halise Aksoy'a kargoyla gönderildi, 10 Nisan 2020 (solda), Sur'da 2 Aralık 2015'te ilan edilen sokağa çıkma yasağı sürecindeki çatışmalarda yaşamını yitiren Hakan Arslan'ın kemikleri yedi yıl aradan sonra babası Ali Rıza Aslan'a bir torba içerisinde teslim edildi. Fotoğraf: Mezopotamya Ajansı

Zengin: Türkiye'deki hâkim cenaze ve yas ritüelleri Sünni İslam değerlerine göre şekilleniyor. Bu değerler cenaze törenlerinde kadın-erkek cinsiyet ikiliğini baz alıyor. Ölünün yıkanıp hazırlanmasından defnine kadar olan süreç kadın ve erkek için farklı düzenleniyor. Dolayısıyla, ikili cinsiyet düzeni dışında kalanların cenazesi bir şiddet veya dışlanma alanına dönüşebiliyor. Örneğin, trans ve kuirlerin cenazeleri aileleri tarafından reddedilip sahipsiz bırakılabiliyor. Çocuklarının ölüsünü reddeden, onlara mezar yeri bile lâyık görmeyen kan bağı aileleri var. Bu aileler, çocuklarının parçası olmayı tercih ettiği seçilmiş aile bağlarına cenaze esnasında karşı çıkarak yasın toplumsal biçimlerini cinsiyet ve cinsellik temelinde yasaklayabiliyorlar. Bunu yaparken de sırtlarını devletin kendilerine verdiği aile haklarına, miras hukukuna yaslıyorlar. Devlet kan bağını yasalar yoluyla tüm diğer yakınlıkların üzerinde tanımladığı için aileye hem cenazeyi yasal olarak kimsesiz kılma, hem de cenazeye sahip çıkmak isteyen diğer yakınlık ilişkilerini inkâr etme yetkisini veriyor. Böylece devlet, yakınlık ilişkisini ailenin kan bağı üzerinden elde ettiği bir ayrıcalığa ve mülke dönüştürüyor.
Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi'nin "Yas, Hafıza ve Politika" panelinde Türkiye'deki seküler yas tutma pratiklerinin ve alanının eksikliğine dikkat çeken bir konuşma yapmıştınız. Seküler yas ne demek? Hâkim ritüellerin dışında uygulama örnekleri var mı?

Kuir, trans ve kadın cinayetlerinde katiller ‟haksız tahrik"le ceza indirimi alırken, hukuki araçlarla öldürülen bedenler değersizleştiriliyor. Yası tutulan bedene, ceza indirimi yoluyla sembolik şiddet uygulanıyor, fiziksel şiddet ve cinayetler normalleştiriliyor.

Bu ortak ve çok bileşenli mücadele hattını örmenin zorlukları oluyor mu?
Aynı dışlama mekanizmalarını "genel ahlak" diye tabir edilen değerlerin dışında yaşayan kadınların cenazelerinde de görebiliyoruz. Seks işçiliği yapan ya da cinselliğini evlilik dışı yaşamayı seçen heteroseksüel kadınların cenazeleri de benzer şiddet biçimlerine uğrayabiliyor. Ya da tecavüze veya tacize uğrayıp öldürülen ve ölüsüne sahip çıkılmayan kadınlar da var. Başka bir örnek ise, toplu yas tutma hakkı elinden alınan seks işçileri, kuirler ve translar. Aile tarafından dışlandığı için geniş aile içerisinde bir kayıp yaşandığı zaman kendisine haber verilmeyen, cenazeye çağrılmayan ve cenazeden kovulan insanlar var. Tüm bu örnekleri beraber düşündüğümüzde cenaze ve yas pratiklerinin egemen cinsiyet ve cinsellik değerleriyle nasıl yakından ilişkili olduğunu anlayabiliriz.

Zengin: Herkes bir dine mensup olmak veya inançlı olmak zorunda değil. Oysa cenaze ritüellerinde dini dayatmaları çok keskin bir biçimde görüyoruz. Dini çerçeveler dışında toplum nazarında kabul görmüş bir cenaze ve yas geleneği yok. Bunun da bir politika alanı olması gerekiyor. İnsanlar vasiyetlerinde cenazelerinin nasıl olmasını istediklerini açıkça belirtseler dahi nihai karar genelde ölen kişiyle kan bağı olanlara veriliyor. Mesela yakılmak isteyen ya da dini merasim olmadan gömülmek isteyen insanların isteklerine neden etkili bir cevap üretemiyoruz? Şu soruları kamusallaştırmak önemli: Cenaze ve yası dini çerçeveler dışında nasıl düşünebiliriz? Ya da hâlihazırda var olan birtakım ritüelleri sekülerleştirmek mümkün mü?

Zengin: Mesela, trafik kazasında kaybettiğimiz LGBTİ+ ve feminist mücadele arkadaşımız sevgili Zeliş'in cenaze töreni aklıma geliyor. Zeliş'in tabutu Kuran'dan ayetler içeren yeşil bir örtüyle kaplanmadı, onun yerine gökkuşağı ve femina bayraklarıyla sarıldı. Ya da başka bir trans arkadaşın cenazesini gassallar cinsiyetine uygun yıkamak istemediği için ölen arkadaşımızın trans arkadaşları gasilhaneye girerek bu ritüeli gerçekleştirdi. Bunlar dini alana yapılan seküler müdahaleler ve egemen olanı değiştirip dönüştürebilecek hamleler.
Ölüsünü gömmenin, ona sahip çıkmanın geride kalanlar için nasıl bir anlamı var? Siz bir hukukçu olarak ölülerini arayan ailelerle yakın temastasınız, gözlemlerinizi aktarır mısınız?
Aydın: Başkasının ölümüne saygı bir arada yaşamanın asgari bir talebi. Bu, insanlık tarihi kadar eski ve haklı, meşru bir talep. Ama şöyle bir şey var. Kürtler kendi ölülerine, onların hatırasına sahip çıkarken beraber yaşadıkları halkların cenazelerine saygı göstermeyebildiler. Örneğin, 1915'te katledilen birçok Ermeni'nin cenazesi yerde kaldı, toplu biçimde derelere atıldı, dağ başlarında kaldı, kent merkezlerinde imha edildi, çöplüklere atıldı. Kürdistan'ın birçok yerinde Ermenilerin mezarlıklarının mezarlık olduğu dahi artık anlaşılmayacak halde. Süryanilerin mezarlıkları, ölü bedenleri hâlâ şiddetin hedefinde. Êzidiler örneğin, 73 soykırımdan geçmiş, bu coğrafyanın kadim bir halkı. "Kürtlerin dedesiyiz" derler. Bir Êzidi kampında, Şengal'den gelen bir Êzidiye "Êzidiler de Kürt" demiştim, "hayır, Kürtler Êzididir, biz sizin atanızız" demişti. Ama Êzidilerin bırakın ölülerine saygı duymayı, Avrupa'ya göç etmiş ve şimdi kendi kentlerine, Batman'a ya da Mardin'e geri gelip yeniden evini yapmak isteyen Êzidiler sorunlar yaşayabiliyor, mezarlıkları tahrip ediliyor, kırılıyor, yıkılıyor. Dolayısıyla, Kürdistan tarafına baktığımızda ölülere yönelik şiddetin çok-yönlü olduğunu, tarihsel olduğunu, yaygın olduğunu, eş zamanlı yürüdüğünü ve belki de en önemlisi çok-failli olduğunu gördük. Bana sorarsanız, Kürtler de bunu görüyor artık. Kendi ölülerine, "politik ölümlere" sahip çıkmaya başladıklarında bu sosyolojik hakikatle de karşılaştılar. Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi bu açıdan da yeniden düşünmek için önemli bir çalışma.

Ermeni, Süryani ve Rum katliamlarıyla yüzleşmeden bir yere varamayacağımız ortaklaştığımız hatlardan. En çarpıcı örneklerden biri Gezi. Gezi Parkı Ermeni mezarlarının üzerine inşa edilmiş bir mekân. "Gezi eylemleri birkaç ağaçtan başladı" diye anlatılıyor, ama o ağaçların kökü toprağın altında yatan Ermenilerin naaşlarından besleniyor.

Yaptığınız panellerde bu konu nasıl tartışılıyordu? Aileler ne diyordu mesela?
Evet, İnisiyatif'in her aşamasına tanık olan biri olarak, çok bileşenli böyle bir mücadele hattını örmenin hiç kolay olmadığını söylemeliyim. Başkasının acısına bakmak o kadar kolay değil. Bunu önerdiğinizde hem çok ciddi ilgi görüyorsunuz hem de ciddi tepkiler alabiliyorsunuz. Bu siyasi atmosferde bunu yapmaya çalışmanın zorlukları bir yana, kendi acısının görünür olmasını isteyenler dahi başkasının acısına bakamayabiliyor. Ne yazık ki, azınlıklaştırılmak istenen toplumlar dahi ölü bedenler özelinde bir ayrımcılık talep edebiliyor. Açıktan olmasa da sahip oldukları imtiyazları korumak istiyorlar. İnançlar ve cinsler özelinde bariz biçimde bunu görmek mümkün. Kolay değil, ama İnisiyatif'in içinde yer alanların başkasının acısına bakma cesareti gösteren kurumlar ve kişiler olduğunu düşünüyorum. Ölülerimize karşı politik ve etik sorumluluğu üzerimize alarak bu zorluğun üstesinden gelebileceğimize inanıyorum.

Muğuç: Dahil olduğum cenazeler için şunu söyleyebilirim, aileler bu kayıpları olağan olmasa da kabul edebiliyor. Bir insan dünyaya geldiği gibi, hayatını kaybedecektir de. Bu bazen erken olur, bazen geç. Aileler bunun farkında. Ancak, aileler diyor ki, "oğlumun, kızımın cenazesini görmedikçe, mezarını görmedikçe onun öldüğüne inanmayacağım." Bir son görevmişçesine evladını, annesini, babasını kucaklamak istiyor. Gömülme o kişiyle vedalaşma isteği. Yani "evladımın, kardeşimin, annemin, babamın bir yerinin olması, bir mekânının olması gerekir" diyor aileler. Aileler doğmak kadar ölmenin de doğal olduğunu kabul ediyor, ama ölüleriyle vedalaşmak istiyor. Gömülmeye ve mezarlığa atfedilen anlam bu.
"Ölü bedenlerin siyasal yaşamı"ndan kasıt ne?

Kürtler bu alanda en örgütlü kesim. Ama Kürtlerin bunu tek başına yapıyor olması ölülere yönelik şiddetin karşısında durmak için yeterli olmuyor. Ayrıca, Kürtler bunu yaparken başka kesimlerin de benzer süreçleri yaşadığına tanık oldular. Yasta bile cinsiyetçiliğin sürdüğünü görmek çok çarpıcı.

Aydın: Farklı İnançlar, Cenazelere ve Mezarlıklara Yönelik Saldırıları Konuşuyor başlığı altında bir inanç paneli düzenlemiştik. Êzidi bir konuşmacı, Hacı Çelik, şu ifadeyi kullanmıştı: "Biz 'öldü' demeyiz, 'kiras guhertin' diyoruz." Kiras guhertin Kürtçede elbise değiştirmek anlamına geliyor. Yine aynı panelde, Alevi bir konuşmacı, Menşure Doğan, "biz de Hakk'a yürümek diyoruz" demişti. "Biz yaşayanla öleni keskin bir biçimde ayırmıyoruz, yaşayanla ölen bizim açımızdan çok farklı değil" diye anlatmıştı. "İnsan ölüsünü gömen canlıdır" söylemi var, ama her toplum ölüsünü gömmüyor. Ölü gömme çok eski bir gelenek tabii. Özellikle tektanrılı inançlarda ölü bir bedenin geleceğe ve geçmişe uzanan bir yanı var; bitmiş bir mevzudan söz etmiyorsunuz. Katherine Verdery bunu "ölü bedenlerin siyasal yaşamı" kavramıyla ifade etti.

Bitlis'teki Garzan Mezarlığı'ndan çıkarılan 267 cenazeden 10'unun kemikleri, yapılan DNA eşleşmesinin ardından iki yıl sonra ailelerine teslim edildi. Fotoğraf: Mezopotamya Ajansı

Ölü beden, mezar ve yaşayanlar arasındaki ilişki bir "hafıza" ilişkisidir diyebilir miyiz?
Aydın: Ölüler bir geçmişle önümüzde duruyor. Ölü olsalar da bir hayatları var ve siyasal bir hayat bu. Geçmişten geleceğe doğru uzanan, toplum içerisindeki diğer insanlarla ilişkisi olan bir hayat. Ölünce o siyasal hayat bitmiyor. Sizin onu nasıl yaşattığınız, nasıl hatırladığınız, nasıl hatırlamak istediğinizle de bunun bir parçası. Politik ölümlerde ölmüş bir insanı, bütün o külliyatıyla birlikte hatırlıyorsunuz. O siyasal yaşamı muhafaza ediyorsunuz aslında. Gömmek dediğimiz şeyi politik ölüm söz konusu olduğunda böyle okumak mümkün.

Zengin: "Ölü bedenlerin siyasal yaşamı" aslında çok geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Ölüm ve cenaze alanına ait söylem ve pratiklerin kime göre nasıl düzenleneceğinin ve nasıl anlamlar bulacağının mücadelesi aynı zamanda, Judith Butler'ın da belirttiği gibi, kimin yasının tutulabileceğine, kimin ölüsünün ve dirisinin değerli olduğuna dair mücadelenin ta kendisini oluşturuyor. Ölüye sahip çıkmak geleceğe dair de mücadeleyi mümkün kılıyor, çünkü onu sahiplenmek geride kalanların birbirini bulmasına, birbirini sahiplenmesine dair bir çabayı ortaya çıkarıyor. Ölüye sahip çıkmak aslında hayatın ta kendisine sahip çıkmak, hayatı her haliyle talep etmek.

Dini çerçeveler dışında toplum nazarında kabul görmüş bir cenaze ve yas geleneği yok. Bunun da bir politika alanı olması gerekiyor. Cenaze ve yası dini çerçeveler dışında nasıl düşünebiliriz? Var olan ritüelleri sekülerleştirmek mümkün mü?

2020 yılında 1+1 için yaptığımız söyleşinin başlığı "Ölülerin gücü, devletin hafıza kırımı" başlığını taşıyordu. Geniş anlamıyla "mezarlık" bir hafıza mekânı, ona saldırı da hafızaya saldırıdır diyebilir miyiz?
Ölü bedenin siyasetinden bahsederken ölümdeki adaletsizliği vurgulamak gerekiyor. Kimliksizleştirme ve kimsesizleştirme ölüm sonrasında çok sık başvurulan bir iktidar teknolojisi. Savaş ve işgalde kimsesizleştirilen, ölümleri birer sayıya dönüştürülen ya da aile ve akrabalık kurumunun kimsesizleştirdiği birçok insan var. Ama bazen bu ölüler isimsiz, kimsesiz, unutulmuş veya harcanmış olmayı reddedebiliyor. Hayatın akışına musallat olarak adalet talep etmeye başlıyorlar. Bu da ölünün ardında bıraktığı izler, hafıza parçacıkları, kalıntılar üzerinden kendini gösteriyor, hatırlanma ve yas bir adalet temennisi olarak ortaya çıkabiliyor.
Söyleşinin başlarında, "yeniden çatışmalı süreç başladığında ölülere yönelik şiddetin daha çetin bir biçimini gördük" dediniz. Hacı Lokman Birlik'in zırhlı bir askeri araç arkasında sürüklenen bedeni, kargoyla bir anneye evladının naaşının gönderilmesi zihnimize kazınan ve ilk akla gelenler örnekler. Tarihsel olarak baktığınızda, 2015 öncesi ve sonrasında belirgin farklar neler sizce?
Aydın: Gömme işlemiyle hafızayı bir mekâna aktarmış oluyorsunuz. Saldırıları da hafızaya saldırı olarak okumak gerekiyor. Ölüm ve ölüm etrafındaki ritüeller hem bireylerin hem de toplumların anlam dünyası için çok önemli. Toplumların bir arada yaşamasının etik ilkelerini oluşturan ilk metafizik alan ölüm denebilir. Ölümü algılamaya çalışmak, onu nasıl kavradığınız, atalarınızla olan bağınız, onlara olan saygı bütün bunlar toplumun sadece anlam dünyasını değil, gündelik düzenini de belirler. Fustel de Coulanges, Antik Site adlı eserinde kent oluşumunda ölümün etkisinden söz eder. "Aynı atadan gelmiş olmanın, onlara saygı duymanın cemaatin ya da ocağın oluşmasında çok önemli bir yeri var" der. Mesela Roma'da, bir kişi öldüğünde onun maskeleri çıkarılır. Imago denir o maskelere ve maskeler dolaplarda saklanır. O aslında sizin geçmişinizin, aile soyunuzun, atanızın da kanıtladığınız bir materyal olarak orada durması demek. Bir yerde saklanan maske, bir mezarda muhafaza edilen beden veya bir nehir kenarında onu yakmış ya da suya bırakmış olabilirsiniz; ölene ait bir şeyi muhafaza ettiğimiz bir mekân aynı zamanda mezarlık. İmgenin, hafızanın, geçmişin, kaybettiklerinizin, anlam dünyanızın mekânı. Yani hafızayla çok iç içe. Mekân ve varlık iç içe.
Nekrokapitalizm nedir?

Başkasının acısına bakmak o kadar kolay değil. Kendi acısının görünür olmasını isteyenler dahi başkasının acısına bakamayabiliyor. Ne yazık ki, azınlıklaştırılmak istenen toplumlar dahi ölü bedenler özelinde bir ayrımcılık talep edebiliyor.

Türkiye özelinde düşünürsek nekrokapitalizmin ölüye şiddetle ilişkisini nasıl tarif edersiniz?
Zengin: Evet, mezarı sadece fiziksel bir alana ya da mimariye kısıtlamamak gerekiyor. Çok daha geniş anlamları olabilir. Mesela organ nakli yaşamış bir insanın bedenini, organını aldığı kişinin mezarı olarak düşünebilir miyiz? Ya da mezar dediğimiz şey illa bedenin fizikselliğinden bir içeriğe mi sahip olmalı? Bedensiz mezarlar olabilir mi? Kaybedilen ölülerimize nesneler ve semboller üzerinden alternatif mezarlar inşa edebilir miyiz? Bütün bu soruları düşünürken vereceğimiz cevaplar aramızdan ayrılanların ardında bıraktıkları mirasa, izlere ve hatıraya, bizim ise hatırlama ve hafızalaştırma mesuliyetimize bağlanıyor. Mezar mutlaka coğrafi ya da maddesel olmak zorunda değil.

Aydın: O söyleşide hafıza ve ölüm arasındaki bağı sorduğunuzda şöyle anlatmaya çalışmıştım: "Ölünün toprağa gömülmesi, bedenin toprağa kazılmasıdır. Bu anlamıyla mekâna hafızanın kazılmasıdır. Ölüye yönelik her saldırı aynı zamanda hafıza mekânına saldırıdır. Bu saldırı bu nedenle hafıza-kırımdır." Gerçekten de öyle. Hem hafıza hem yaşam her zaman bir mekânda oluyor. Bir şeyi hatırladığınızda bir mekânla beraber hatırlarsınız. Belleğe ilişkin ilk dönem çalışmalar da hep mekân aracılığıyla kavranmış. Platon'dan Freud'a kadar, bellek hep topos (Yunanca "yer") yoluyla kavranmak istenmiştir. Dolayısıyla evet, mezarlık bir hafıza mekânıdır. Dolayısıyla ona saldırı, sizin geçmişinizi ispatlamak ya da siyasal yaşamınızı muhafaza etmek, hatırasını korumak, toplumda yaşatmak üzere tasarladığınız mekâna saldırı hafızaya saldırıdır. O imgeyi yok etmeye, kazıyıp atmaya dönük bir eylemdir. Ölü bir bedenin ortadan kaldırılması, kaybedilmesi de hafızayı yok etmek anlamına geliyor.

Mezarlık bir hafıza mekânıdır. O mekâna saldırı hafızaya saldırıdır. Ölümlü varlığı bir kez daha öldürmek istiyorlar. O varlığın ölümünü elinden almak istiyorlar. Topluma bu şiddetin sınırını göstermek açısından daha ötesi yok.

Ölüye şiddetin bir boyutu da yas ve direniş ilişkisine ket vurmak olabilir mi? Kürt bölgesinde ölülerin kalabalık cenazelerle defni 2015 sonrasında sert bir biçimde engellendi, cenazeler ailelerden kaçılıyor ya da zor kullanılarak sınırlı sayıda insanla definlere izin veriliyor...
Aydın: Nekrokapitalizm Achille Mbembe'nin 2003'te kullandığı " necropolitics" kavramından türetilmiş bir kavram. Subhabrata Bobby Banerjee 2008'de yayınlanan aynı isimli makalede kullanıyor. " Prekarite" kavramıyla birlikte düşünmek mümkün. Banerjee mülksüzleştirmeyi ve Mbembe'den alıntılayarak "yaşamın ölümün gücüne tabi kılınmasını" içeren çağdaş sermaye birikim sistemini tanımlamak üzere nekrokapitalizm kavramını geliştirdiğini ifade ediyor. Nekrokapitalist olarak tarif ettiği çağdaş sermaye birikim rejiminin mülksüzleştirmeyi ve ölümü getirdiğini ileri sürüyor. Banerjee kurumsal, materyal ve söylemsel iktidar biçimlerinin iktisadi alanda nasıl işlendiğini ve bu süreç sonucunda ortaya çıkan mülksüzleştirme ve şiddeti ortaya koymak istiyor. Ordunun özelleştirilmesinden savaşa ayrılan bütçelere, sömürgeciliğin yeni biçimleri ile savaş ve çatışmaların sürdüğü coğrafyalarda kaynakların sömürülmesine ve güvencesizlikle mülksüzleştirme süreçlerine kadar kapitalizmin ölümcül uygulamalarını bu yeni kavram ışığında inceliyor. Böylece Banerjee esasen bize nekrosiyasetin hayat bulduğu zemini tarif ediyor.

Aydın: Güvencesizlikten doğanın talanına, zorla yerinden edilmeden coğrafyanın insansızlaştırılmasına, özelleştirmeden sermayenin sonsuz kâr hırsına, mizojiniden nefret cinayetlerine, mülksüzleştirmeden güvencesizliğe, toplu katletmeden soykırıma kadar parça parça görünenler, büyük ekranda nekrokapitsalist sahne olarak önümüze seriliyor. Böyle bir sistemde, ölülere yönelik saldırı ve şiddet süreklileşip sıradanlaşma eğilimi gösterebiliyor.
Bu dönemde, neden ölülere yönelik şiddetin en ağır biçimleri yaşanıyor?
Diğer taraftan, ölülere yönelik şiddetin bu kadar gaddarca yapılmasının IŞİD'in son yıllardaki kafa kesme görüntüleriyle de ilgisi olduğunu düşünüyorum. İnsanlar yan yana dizildi, toplu mezarlara kondu. Bunlar daha önce de yapılıyordu. İki dünya savaşında ya da çok daha geçmişe gittiğimizde insanlık tarihinde toplu kıyımların, yağmaların, katliamların olduğunu biliyoruz. IŞİD'in yaptıklarına "barbarlık" deniyor, ama öyle değil. Çok modern silahlarla insanların ölü bedenlerine zarar verildi ve IŞİD bunları videolarla her yere yaydı. Bu coğrafyada da çok etkili oldu. Türkiye'de bunun çok etkisinin olduğunu düşünüyorum.
Ölüye şiddet konusunda hukuka perspektifine sık sık müracaat ediliyor. Bir anne ya da babaya çocuğunun kemiğini torba içinde teslim etme kararını veren hukuk bu konunun muhatabı mıdır?

Kocası tarafından öldürülen Ayşe Tuğba'nın tabutunu kadınlar taşıdı. Fotoğraf: Evrensel

Düzenlendiği kadarıyla neler bu haklar?
Aydın: '90'larda cenazeler direnişin sahneleriydi, muazzam katılımlar oluyor cenaze törenlerine. Kâmuran Dündar'ın cenaze töreni 1990'da serhildana dönüyor. Her zaman yas ve direniş el eleydi Kürdistan'da, ama '90'larda büyüdü. Taybet İnan, Hacı Lokman Birlik gibi, Garzan Mezarlığı örneği gibi, kargoyla cenaze gönderilmesi ve en son torbada kemikleri teslim etme gibi hadiselere, bu imgelerin oluşmasına dönersek. Devlet politik ölümlerin Kürdistan'da ulusal kimliği, mücadeleyi, direnişi, yeni bir yaşamı inşa etmekte ne kadar etkili olduğunu gördü bence. 2013-15 yılları arasında 13 farklı yerlerde inşa edilen mezarlıklar '90'larda hayatını kaybetmiş, başka başka yerlerde kalmış bedenlere aitti. PKK'liler ve halk birlikte bu cenazeleri topladı, uygun bir yere gömmek için, herkesin ulaşabileceği bir mekânları olsun diye. Çünkü onların hiçbiri lâyıkıyla defnedilmemişti. Arkeolog titizliğiyle araştırmalar yaptılar. Eski korucularla, eski itirafçılarla, köylülerle konuştular. Bu bedenleri bir araya getirdiler. Ve o mekânlar birer hafıza mekânı haline geldi. Her gün binlerce kişi oraları ziyaret ediyordu. Oraların ziyaret edilmesi sıradan bir mezarlık ziyaretinden daha ileri bir anlam ifade ediyor, siyasal taleplerin sahiplenilmesi anlamına geliyordu. Bence bu bir sınırdı devlet için. Savaş yeniden başladığında ilk saldırı o mezarlıklara oldu. Havadan bombalayarak mezarlıklara saldırdılar. Dersim Mezarlığı çok çarpıcı mesela. 1938'e ait kemikler de vardı, TİKKO gerillalarının cenazeleri de vardı. Devlet tarafından yok edilmiş, bastırılmış inançların, solun, muhalefetin ölüleri orada bir araya gelmişti. Buralara saldırıldı.
Savaşın ve çatışmaların devam ettiği ortamda öldürülen militanların naaşları ailelere verilirken ne tür hukuki sorunlar yaşanıyor? Cenazeyi almak için hukuki işlemleri takip eden siz avukatlar nelerle karşılaşıyorsunuz? Size de hakaret edildi mi örneğin?

Güvencesizlikten doğanın talanına, zorla yerinden edilmeden coğrafyanın insansızlaştırılmasına, özelleştirmeden sermayenin sonsuz kâr hırsına, mizojiniden nefret cinayetlerine, mülksüzleştirmeden güvencesizliğe, toplu katletmeden soykırıma kadar parça parça görünenler, büyük ekranda nekrokapitsalist sahne olarak önümüze seriliyor.

Bu süreçlerin içinde olmak nasıl bir his?
Aydın: Şunu unutmamamız gerekiyor. Ulus-devletlerin hepsinin bir tarih kurgusu var. Ulus-devlet inşasında, "makbul vatandaş"ın tanımlandığı anlatıda diğer hiçbir halkın tarihi yok. Kürtler kırk-elli yıldır -arşivleme ve kurumsallaşma konusunda eksikler olsa da- muazzam bir hafıza oluşturdular. Kayyumlar atanana kadar kurumsal olarak da çok güçlü durumdaydı, çok sayıda merkez inşa edilmişti. Ulus-devletin hafızasıyla çatışan yeni bir hafıza sahası ortaya çıktı. Ölülere yönelik şiddet o hafızayı ortadan kaldırmakla da bağlantılı. Siz ölülerinizi topladığınızda, o kişinin bilgisini, eşyasını, ona dair anlatıyı bir araya getiriyorsunuz. O hafıza halkın talebi ve kimliğiyle bütünleşiyor. Bence devlet Kürtlerin kimlik inşasında, yeni yaşama dair taleplerini ortaya koyarken inşa ettiği siyasette ölüleri sahiplenme etrafında bir hafızanın ortaya çıktığını gördü. Bu konuda, antropolog Adnan Çelik'in çok önemsediğim bir belirlemesi var. "Kavala'nın Suçu: Hafıza Döğümleri" başlıklı yazısında devletin Osman Kavala'yı hedef almasının resmi tarih yazımına karşı oluşan yeni hafıza güzergâhı ile bağını kurar. Hafıza sahası ve karşı hafıza oluşturmak devlet için zannettiğimizden çok daha önemli. Ve ölülere yönelik şiddete karşı çıkmak, Özgür Sevgi Göral'ın deyimiyle tam da bir " hafıza militanlığı ". Bu nedenle en sert biçimiyle ölümlü varlığı bir kez daha öldürmek istiyorlar. O varlığın ölümünü elinden almak istiyorlar. Topluma bu şiddetin sınırını göstermek açısından daha ötesi yok.
Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyatifi'nin bir parçası olmak sizde bir dönüşüm yarattı mı? Farklı kesimlerin bir aradalığının dönüştürücü bir etkisi oldu mu?
Aydın: Şuna çok tanık oldum. HDP milletvekilleri hakkında cenaze törenlerine katıldıkları için fezlekeler düzenlendi. "Terörist cenazesine katıldınız, bunun için fezleke düzenlendi" dendi. Vekiller de çoğunlukla savunma yaptıklarında şu argümanı kullanıyorlardı: "Cenaze törenine katılmak suç değil." Ama mesele suç olup olmaması değil ki. Çünkü tek başına hukuki bir mesele değil. Meselenin etik yönü var, politik yönü var, toplumsal, sosyolojik yönü var. Evet, hukuk önemli. Bu konuda olabildiğince hukuku genişletmek, yeni yasalar inşa etmek gerekiyor. Zaten ölülerin hakkına dair düzenlenmiş pek hak da yok.
8-9 Ekim'de Ölüye Saygı ve Adalet İnisiyafi olarak bir konferans düzenliyorsunuz. Son sözü konferansla bağlasak...
Muğuç: TCK'da "kişi hatırasına hakaret" dediğimiz bir suç tanımı var. Uzun süreden beri yürürlükte ancak, işleyişi olan bir madde değil. Örneğin, Hacı Lokman Birlik'in bedeninin yerlerde sürüklenmesi, kişinin hatırasına hakaret suçunun birebir örneğidir. Hayatını kaybeden PKK'li militanların naaşına "leş" denmesi de kişi hatırasına hakarettir. Aynı şekilde, Aysel Tuğluk'un annesi Hatun Tuğluk'un gömülmesine izin verilmemesi kişi hatırasına hakaret suçudur.

Muğuç: Savcılar beni tanır, neden yanlarına gittiğimi bilirler. Beni görünce yüzleri düşer. Gerçi, savcı nefretle de baksa umurumda değil. Hiçbir konuda yardımcı olmazlar, ama hukuki bir talepte bulunduğum için mecburen geri çeviremiyorlar.

Muğuç: Çok zor. Aile sonuçta evladını kaybetmiş. Birçok meslektaşım cenaze teslimine gitmek istemez, duygusal olarak zor bir andır. Önemli olan ailenin "cenazemi alabildim" demesidir. Ailenin cenazesini defnedebileceğini bilmek beni ayakta tutuyor. Aile cenazesini almış, yasını tutmuş, vedalaşmayı yapmışsa ben de iyi hissederim.

Ortak zeminde buluşmak her zaman kolay olmayabiliyor. Mesela aile LGBTİ+'lar için hiç kolay bir mecra değil, çoğu kişi için ölüm, şiddet ve dışlanma ifade edebiliyor. Ama ırkçılığa uğrayan bir Kürt, Ermeni ve Yahudi için aile sığınak olabiliyor. Kürt ve Ermeni LGBTİ+'ları düşünecek olursak, o zaman işler iyice zorlaşıyor.

Zengin: Ayrımcılığa uğrayan toplumsal grupların ölülerini birbirleriyle ilişkisel ve kesişimsel bir noktadan düşünmeye çabalıyorum. İnisiyatif bu çabayı daha kolektif ve siyasi bir şekilde örgütleyebilme imkânı veriyor. Ölüm ve yas insanların en hassas, en kırılgan oldukları noktalardan olduğu için ortak bir zeminde buluşmak her zaman kolay olmayabiliyor. Beklentiler ve varsayımlar aynı olmayabiliyor. Mesela aile kavramı her grup için aynı şeyi ifade etmiyor. LGBTİ+'lar için aile hiç kolay bir mecra değil, çoğu kişi için ölüm, şiddet ve dışlanma ifade edebiliyor. Ama ırkçılığa uğrayan bir Kürt, Ermeni ve Yahudi için aile sığınak olabiliyor. Kürt ve Ermeni LGBTİ+'ları düşünecek olursak, o zaman işler iyice zorlaşıyor. Bu kadar farklı grupla beraber düşünerek yol almak ve ölüm üzerinden yaşama dair kolektif alanlar açmaya çalışmak demokratikleşme ve adalet mücadelesi adına bana çok şey öğretti.

Aydın: Amacımız iki yıldır yürüttüğümüz çalışmayı bir sonuca bağlamak. Esasen iki yıldır bu konferansı organize etmek için çalıştık demek yanlış olmaz. Konferansta ölülerin hakları meselesini uluslararası deneyimlere de yer vererek politik, felsefi, tarihi yönünü görecek şekilde tartışmayı amaçlıyoruz. Bu konferans bir örgütleme konferansı ve burada geniş bir katılımla hem ölülere yönelik şiddeti enine boyuna konuşmak hem de nasıl bir kurumsallaşmayla inisiyatifin yoluna devam edeceğini birlikte tartışmak istiyoruz. Hem inisiyatif hem bir araya geldiği ve gelmeye çalıştığı kurumlar ve örgütler oldukça heterojen, o nedenle ortak kararlar almak kolay olmuyor. Farklı toplumsal kesimlerin ölüm algısının özerkliğini hesaba katarak bir araya gelmemiz gerek. Bu yüzden bir tür koalisyon kurulması fikrine daha yakınız. İlk etapta dernekleşmeyi düşünüyoruz. Derneğin amaçlarına dair nihai kararı konferansta vereceğiz.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bazen evlatlarının naaşları ailelere verilmiyor, kimi zaman karanlıkta sessiz sedasız defin işlemleri yapılıyor, mezarlıklar tahrip ediliyor, ölüler mezardan çıkarılıyor, naaşlar bir torbanın ya da kutunun içinde ailelere teslim ediliyor... Hepsi insanın kanını donduran şiddet biçimleri. "Ölüye şiddet" nasıl açıklanabilir, nasıl bir anlam barındırıyor? Derya Aydın: Ölülere yönelik şiddet çok-yönlü.

# data[].attributes.body
Ölüye Saygı ve Yas Hakkı
Moderatör: Pelda Vesek
https://us06web.zoom.us/j/86575398331?pwd=RG9aeU9iRXJBRTFkdS9wNEo5SHZHUT09
Toplantı Kimliği: 865 7539 8331
Parola: 284778

# data[].attributes.body
Moderatör: Pelda Vesek
https://us06web.zoom.us/j/86575398331?pwd=RG9aeU9iRXJBRTFkdS9wNEo5SHZHUT09

Toplantı Kimliği: 865 7539 8331
Parola: 284778

# data[].attributes.body
Ahu

# data[].attributes.body
Join Zoom Meeting
https://us06web.zoom.us/j/85139265877?pwd=ZDVvL0I1WTFycjdmb0ZUcjNtaCtTQT09

Meeting ID: 851 3926 5877
Passcode: 082512