# data[].attributes.body
17. mendea

Liberalismoa askatasun indibidualak azpimarratu eta gobernuen botere kolektiboaren mugatzea bultzatzen duen pentsamendu edo korronte filosofiko, sozial, ekonomiko nahiz politikoa da. Oinarri hauek ditu:

Gizabanakoaren askatasunaren garapena; horretatik abiatuz, gizartearen garapena.

Zuzenbide Estatua ezartzea eta defendatzea, non gizabanako guztiak lege beren mende egongo baitira.

# data[].attributes.body
Txikitan aitak bortxatu egin zuen, bere bizitzan zehar agerian gelditu izan ziren traumak sortuz. 1737an Glasgowko unibertsitatean sartu zen ikasle, bertan Francis Hutchesoneko Filosofia moralaren inguruko klaseak eman zizkiolarik. Ikasgai honetan (moral praktikoak bere lekua bazuelarik) oinarritu zuen Smithek, batik bat, Nazioen Aberastasuna. 1740an Oxfordeko Balliol Collegera ikastera joateko beka bat eskuratu zuen, baina, Nazioen Aberastasunean esan zuen bezala gainbehera zihoan ikastetxea zen hura. 1748tik 1751ra Edinburgon erretorika eta literaturko katedreden irakasle laguntzaile izan zen, eta David Humeren lagun egin zen, honek bere pentsakera eta obran eragin izugarria izan zuelarik.

# data[].attributes.body
Aeriketako Estatu Batuetako armadako buruzagia izan zen Independentzia gerran (1775-1783) eta, Britainia Handiari gailendu ostean, Estatu Batuetako (AEBetako) lehen lehendakaria izan zen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Smithsonian Institution IDS 404 Page Not Found

# data[].attributes.body
Politikari frantziarra izan zen, Montagnard taldearen burua eta Frantziako Iraultzaren lider nagusietakoa. Ustelezina ezizena ezarri zioten, iraultza "perfektua" lortzeko jarri zuen grinagatik eta bertuteari eman zion garrantziagatik. Itzuaren Garaian, kide nagusietako bat izan zen eta 1794ko uztailaren 28an, inongo epaiketarik egin gabe, gillotinatu egin zuten, beste 21 lagunekin batera.

# data[].attributes.body
Lider militar eta politikari frantsesa izan zen Frantziako Iraultzan nabarmendu zena eta Gerra iraultzaileetan hainbat kanpaina arrakastatsuren buru izan zena Frantziako De Facto Errepublikako liderra izan zen 1799tik 1804ra bitarteko lehen kontsul gisa. Napoleon I.ak bezala, frantsesen enperadorea izan zen 1804tik 1814ra eta berriro 1815ean. Napoleonen ondare politiko eta kulturala munduko historiako buruzagi ospetsu eta eztabaidagarrienetako bat izan da.

# data[].attributes.body
Estatu Batuetako Independentzia,independentzia gerra gatazka belikoa izan zen, eta Ipar Amerikako jatorrizko 13 koloniak britaniarrei aurre egin zien, Britainia Handia erresumenaren aurka.

# data[].attributes.body
Austriako enbaxadore izan zen Europako zenbait herrialdetan, eta 1810ean Estatuko ministro aukeratu zuten. Maria Luisa Austriakoaren eta Napoleonen arteko ezkontza antolatu zuen.Ehun Egunetako gerraren ondoren, Austria potentzia handia bilaka zedin lan egin zuen Vienako Batzarrean (1815). Pursiak, Austriak eta Errusiak osatzen zuten indar kontserbatzailearekin elkar laguntzarako hitzarmena lortu zuen, Aliantza Sistema izenarekin ezagutu zena, hain zuzen. 1848ko iraultzaren  ondoren kargua utzi eta atzerrira ihes egin behar izan zuen. Vienara itzuli ondoren politikatik at bizi izan zen hil arte

# data[].attributes.body
Antzinako Erregimena Frantziako iraultzaileek 1789-1799 Frantziako Iraultzaren aurretiko gobernu sistema izendatzeko erabiltzen zuten terminoa da, eta erregimena antzekoa zuten Europako gainerako monarkiei ere aplikatu zitzaien.

# data[].attributes.body
Frantziako Iraultza, gatazka sozial eta politikoa izan zen. Indarkeria aldi desberdinekin eta Frantzia aztoratu zuen. Haren ondorioen hedaduraz, Europako beste nazio batzuk, Antzinako erregimena deritzon sistemaren aldekoen eta oposiziogileen aurka zihoazenak.

# data[].attributes.body
Lehen Inperio frantsesa, Napoleonen Inperioa edo Frantzia izenez ere ezaguna, Napoleon Bonapartek ezarritako gobernua izan zen, 1804an Frantziako lehen errepublika desegin ondoren. Bere goren-gorenen, inperioak mendebaldeko eta erdialdeko europako zatirik handiena hartu zuen, eta kolonia marra eremu eta bezero marra estatu ugari izan zituen.

# data[].attributes.body
Europako birdoitzeko eta Antzinako Erregimenaren ideologia politikoa berrantolatzea, bertan, potentzia nagusiek parte hartu zuten, Austria, Britainia Handia, Errusia, Prusia eta Frantzia.

# data[].attributes.body
Errusiar anarkista iraultzaile ezaguna izan zen, Marx-en garaikidea. Anarkista filosofoen lehenengo belaunaldiko ospetsuena da eta anarkismoaren aitatzat jotzen da.

1830eko hamarkadan Hegelen jarraitzailea izan zen, eta, geroago, 1848ko Alemaniako iraultzan (Dresdengo altxamendua bezala ezagutua) parte hartu zuen. 1849an atxilotu eta Errusiara bidali zuten. Han bizitza osorako espetxe zigorra ezarri eta Siberiara bidali zuten. 1861ean bertatik ihes egin eta Londresa

# data[].attributes.body
1815. urtean jaio zen, prusiar jauntxoen familia baten barruan. Zuzenbide ikasketak egin zituen Berlinen eta Prusiako administrazioan hasi zen lanean. 1839. urtean utzi zuen kargua, lan hura ez baitzuen batere gogokoa, eta Pomerania aldera erretiratu zen. 1847an Pursiako Landtag edo Parlamentuko diputatu hautatu zuten; eskuin muturreko ordezkari izan zen.  1848ko martxoko Iraultzan Friedrich Wilhelm IV.ak ahuleziaz jokatu zuela salatu eta berak antolatu zuen iraultzaren zapalkuntza. Oso kontserbadorea zenez, enbaxadore izan zen Frankfurteko Biltzarrean (1851-1858), eta Austriaren aurkako jarreren alde egin zuen han. San Petersburgon (1859-1862) eta Parisen (1862) izan zen ondoren. Politikan karrera egin eta 1862. urtean Pursiako kantziler izendatu zuten. Kargu horretatik, Alemaniaren batze prozesua zuzendu zuen, eta horrela, 1870. urteko Frantzia-Pursia gerra gidatu zuen. Prusiaren garaipenak alemaniar Reicha ekarri zuen.

# data[].attributes.body
alemaniar filosofo eta politika zein ekonomiaren pentsalaria izan zen, bereziki ezaguna komunismoaren aitzindaria izateagatik. Gaur egungo Alemaniako Trieren jaioa, Marxek zuzenbidea eta filosofia ikasi zituen unibertsitatean, eta Jenny von Westphalenekin ezkondu zen 1843an. Bere argitalpen politikoen eraginez, Marx estaturik gabe gelditu zen eta Londresen bere emaztearekin eta seme-alabekin erbesteratu zen hamarkada batzuetan.

# data[].attributes.body
Iraultza burgesa burgesiak boterea eskuratzeko abiatutako prozesua da. Monarka absolutuek ez zutela politika, ekonomia eta gizarte-sisteman aldaketa sakonik egingo ohartu zirenean, boterea eskuratu behar zutela pentsatu zuten, aldaketa sakonak egin ahal izateko eta Antzinako Erregimena desagerrarazteko.

# data[].attributes.body
Austriaren aurkako gerran (1848-1849) parte hartu zuen. Porrotaren ostean aitak koroari uko egin zion eta 1849ko martxoaren 23an Viktor Emanuel Piemonte-Sardiniako errege bihurtu zen. Monarkia konstituzionala atxiki zuen, 1848ko Statuto Albertinoa errespetatuz. 1852an Camillo Benso Lehen Ministro izendatu zuen. 1859an, Frantziako enperadore Napoleon III.arekin elkar harturik, Austriaren aurkako beste gerra bat hasi zuen. Magenta eta Solferinoko garaipenen ondoren, Napoleon III.ak gerra geldiarazi zuen, Prusiak esku hartuko zuen beldurrez. Beraz, Sardiniako Erresumak Lombardia eskuratu arren, Venetok austriarren eskuetan jarraitu zuen. Horrez gain, jasotako laguntzaren ordainetan, Savoia eta Niza Frantziari eman behar izan zizkion

# data[].attributes.body
Italiaren bateratzea edo Risorgimento XIX. mendeko mugimendu politiko eta soziala izan zen, Italiar penintsulako estatu ezberdinak estatu bakar batean finkatzea eragin zuena, Italiako Erresuma. 1820 eta 1830eko hamarkadetako Vienako Kongresuaren aurkako matxinadek inspiratua, bateratze prozesua 1848ko iraultzengatik azkartu zen, eta 1871n amaitu zen, Erroma ofizialki Italiako Erresumaren hiriburu izendatua izan zenean.

# data[].attributes.body
1871ko Alemaniaren bateratzea prozesu politiko bat izan zen, herrialde alemandunak egitura politiko eta administratibo bakarreko nazio-estatu batean batzea ekarri zuena. Prozesua XIX. mendean zehar garatu zen, eta 1871ko urtarrilaren 18an amaitu, Frantzia-Prusia Gerraren ondoren, alemaniar estatuetako agintariek, Versaillesko jauregian bildurik, Gilen Prusiakoa Alemaniako enperadore izendatu zutenean.

# data[].attributes.body
Industria Iraultza, Ingalaterran sortu zen, aldaketa ekonomiko, sozial, kultutral eta teknologiko sakonen prozesua izan zen. 1760-1840 artean.

# data[].attributes.headline
Britania Handiko industria iraultza (1760-1840)

# data[].attributes.subject
Britania Handiko industria iraultza (1760-1840)

# data[].attributes.body
Industria iraultzak hainbat fabrika sortu zituen, beraz berrikuntza teknologikoak hasi ziren eta horrekin batera makinek indar handia zuten. Garrantzitsuenetako batzuk honako hauek ziren: Kotoigintza, iruteko makina, trenbideak, ehungintza, siderurgia, lurrun makinak...

# data[].attributes.body
Agiri Komunista edo Manifestu Komunista, 1848ko otsailaren 21ean argitaratua lehenengo aldiz, komunismoaren ideologiaren oinarriak finkatu zituen agiri politikoa da. Komunisten Ligak Karl Marx eta Friedrich Engelsi Ligaren helburuak eta programa azaltzen zituen aldarrikapena idazteko agindu zien, eta hauek idatzitako agiriak klaserik gabeko gizarte bat lortzeko eta kapitalismoarekin amaitzeko helburuarekin, proletarioen eskutik zenbait ekintza iraultzaile proposatzen zituen. Agiriak proposaturikoak Leninek Errusian gauzatu zituen XX. mendearen hasieran.

# data[].attributes.body
Langileak biltzeko sortu zen nazioarteko erakunde sozialista izan zen. 1865an sortu zen Londresen. Horren barruan langileen partaidetza politikoaren aldeko doktrina sozialisten (Karl Marx) eta estatuaren aurkako jarrera.

# data[].attributes.body
XVIII.mendearen amaieran hasi zen Ingalaterran eta XIX.mendearen hasieran Europan zabaldu zen.

# data[].attributes.attachment_link.title
La industrialización por sustitución de importaciones, 1930-1976

# data[].attributes.body
Gizarte-egitura berria eta gizarte-klase irekia sortu ziren: Behe klasea-> proletarioak, industria berrietako langileek osatua. Emakumeek eta haurrek fabriketan, meatzetan edo labe garaietan lan egiten zuten.

# data[].attributes.body
Nazionalismoa, ideologia bat da. Nazio bat estatu bat eratzeko elementurik garrantzitsuena dela azpimarratzen eta bultzatzen duena.

# data[].attributes.body
Kapitalismoa, sistema ekonomiko eta sozial bat da, eta honetan oinarritzen da ekoizpen bitarteko jabetza pribatua izan behar dute, merkatuak baliabide urriak modu eraginkorrean esleitzeko balio du eta kapitala aberastasuna sortzeko iturri da.

# data[].attributes.body
Langileen arteko elkartasunerako mugimendua da, askatasun sindikaa garatuz, sindikatu izeneko erakundeen baitan. Enpresekin dituzten gatazketan, haien eskubideak babestu eta aldarrikapenak aurrera eramateko.

# data[].attributes.body
Askatasun indibiduala aldarrikatuz eta gizartearen eraketa adostasunez eta autogestioz egin daitekeela baieztatuz agintea eta boterea, bereziki ierarkikoa arbuiatzen dituen teoria politikoa da.

# data[].attributes.body
Sozialismoa sistema ekonomiko eta soziala da, eta bere oinarri ideologikoak jabetza kolektiboaren denfentsan jartzen ditu.