# data[].attributes.attachment_link.title
Ses Bilgisi  | TYT Hızlanış Kampı #Kamp2021

# data[].attributes.attachment_link.title
Ses Bilgisi - Ses Olayları Konu Anlatımı | DilBilgisi.net

# data[].attributes.attachment_link.description
Ses bilgisi konu anlatımı, ses olayları konu anlatımı ve örnekleri. Büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu nedir konu anlatımı. Harfler, sesler

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ciğerlerden gelen havanın ses yolunda titreşiminin kulağın duyabildiği derecesine ses denir. Ses, dilin en küçük birimidir. Konuşmamıza yarayan sesler, birer şekille gösterilir. Bu şekillere harf denir.

Türkçede sesler, ses yolundaki biçimlenişlerine göre ikiye ayrılır:
1. Ünlüler (Sesliler) 2. Ünsüzler (Sessizler) Ünlülerin Özellikleri ve Ünlülerde Uyum
Ünlüler, ses yolunda bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Bunlar tek başına okunur ve heceleri oluşturur. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü

Ünlüler, söyleniş özelliğine, dilin ve ses yolunun aldığı biçimlere göre değişik özellikler gösterir. Şimdi bu özellikleri aşağıdaki tabloda inceleyelim.
Ünlü Uyumları
Türkçede 2 çeşit ünlü uyumu vardır:
1. Büyük Ünlü Uyumu
Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalınsa (a, ı, o, u), sonraki hecelerin ünlüsü de kalın (a, ı, o, u); ilk hecedeki ünlü inceyse (e, i, ö, ü), sonraki ünlüler de ince (e, i, ö, ü) olur. Bu özelliğe "Büyük Ünlü Uyumu" denir.

yaş - lı - lar (kalın-kalın-kalın)

yaz - dır - mak (kalın-kalın-kalın)

baş - lan - gıç (kalın-kalın-kalın)

gü - neş - li (ince-ince-ince)

ses - siz - lik (ince-ince-ince)

bi - lim - sel (ince-ince-ince)

Not: Türkçe bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymak zorundadır. Bir sözcük büyük ünlü uyumuna uymuyorsa büyük olasılıkla Türkçe değildir.
ma-ka-le, mo-bil-ya, mek-tup, te-le-viz-yon
Türkçe olduğu halde, sonradan değişime uğrayarak büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler de vardır.
elma (alma), helva (halva), anne (ana), kardeş (kardaş, karındaş)
Not: Ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğrar. Ancak bazı ekler büyük ünlü uyumuna göre ses değişikliğine uğramaz. Bu ekler şunlardır:

-yor biliyor

-ki yoldaki

-ken oynarken

-leyin akşamleyin

-daş meslektaş

-(ı)mtırak yeşilimtırak

-gil dayımgil
2. Küçük Ünlü Uyumu
Ünlülerin düzlük - yuvarlaklık, darlık - genişlik bakımından uygunluğudur. Bu kurala göre;

Türkçede düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlüler (a, e, ı, i) gelir.

Yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra ya düz-geniş ünlüler (a, e) ya da dar-yuvarlak ünlüler (u, ü) gelir.

Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre değerlendirilir.
do - ğal - lık
"doğallık" sözcüğünde, "yuvarlak"tan sonra "düz-geniş", "düz-geniş"ten sonra "düz-dar" ünlü gelmiştir ve bu sözcük küçük ünlü uyumuna uyar.

ba - rış (düz, düz)

ke - sin - lik (düz, düz, düz)

ku - lak (yuvarlak, düz-geniş)

göz - lem (yuvarlak, düz-geniş)

zor - luk (yuvarlak, dar-yuvarlak)

Not: Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcükler, genellikle Türkçe değildir.
teknoloji, şoför, salon, horoz, patron
Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uy-mayan sözcükler de vardır.
tavuk, çamur, armut, avuç, yağmur Ünsüzlerin Özellikleri
Ünsüzler, ses yolunda boğumlanarak çıkan seslerdir. Bunlar ünlülerle birleşmedikçe okunamaz. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z

Şimdi ünsüzlerin özelliklerini aşağıdaki tabloda inceleyelim.

Not: Türkçe bir sözcük "b, c, d, g" ünsüzleriyle bitmez. Yabancı dilden alınan sözcükler bu kurala uydurularak dilimizdeki yerini almıştır.

Yabancı dildeki durumu Türkçedeki kullanımı

serab serap

muhtaç muhtaç

derd dert

aheng ahenk

Not: Türkçe sözcüklerin "b, c, d, g" ünsüzleriyle bitmemesi kuralı, karışıklığa yol açmaması için bazı sözcüklerde uygulanmamıştır.

saç (baş derisini kaplayan kıllar)

sac (yassı demir çelik ürünü)

haç (Hıristiyanlığın sembolü)

hac (İslam'ın şartlarından biri)
Ses Olayları Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi, Uyumu)
Sert ünsüzlerden biriyle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcükten sonra yumuşak ünsüzle "c, d, g" başlayan bir ek gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüzler "ç, t, k" şeklinde değişerek sertleşir.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünsüz benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

balık-cı balıkçı

kitap-cı kitapçı

sert-ce sertçe

sınıf-da sınıfta

uçak-dan uçaktan

yürümüş-dü yürümüştü

beklet-di bekletti

1975'de 1975'te

seç-gin seçkin

konuş-gan konuşkan
Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)
Süreksiz sert ünsüzlerden biriyle (p, ç, t, k) biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse süreksiz sert ünsüzler yumuşayarak "b, c, d, g, ğ"ye dönüşür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünsüz yumuşaması"ndan sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

hesap - ı hesabı

uçak - a uçağa

amaç - ım amacım

dert-i derdi

kalp - i kalbi

ahenk - i ahengi

ayak -ı ayağı

Not: Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama olmaz.
suç - u, et -i, tek -i, top - u, at-ı
Özel adlarda yazarken yumuşama olmaz, konuşurken olur.
Sinop'a, Çınarcık'ın, Susurluk'a, Burak'ın
Bazı yabancı sözcüklerde yumuşama olmaz.
hukuk - u, hürriyet - i, edebiyat -ı, dikkat - i, paket - i, evrak -ı, davet - i, merak - ım, sıhhat - i, semt - i
Bazı türemiş sözcüklerde yumuşama olmaz.
yazıt -ı, karşıt -ı, yanıt -ı, özet - i, anıt -ı Ses Düşmesi (Hece Düşmesi) a. Ünlü Düşmesi
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecesindeki dar ünlüsünü düşürür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünlü düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

kar(ı)n - ı karnı

boy(u)n - um boynum

keş(i)f - i keşfi

bur(u)n - u burnu

şeh(i)r - e şehre

as(ı)l -ı aslı

buy(u)r - un buyrun

zih(i)n - im zihnim

gön(ü)l - üm gönlüm

Not: İkilemelerde ses düşmesi olayı olmaz.
burun buruna, omuz omuza, göğüs göğüse şehirden şehire, gönülden gönüle
İkinci hecesinde dar ünlü bulunan her sözcükte ve özel adlarda düşme olmaz.

seçim - e, yapıt - ın, biçim -i, durum - a

Emir'in arkadaşları ziyarete gelmiş.

Kitabını Ufuk'a verdim.

Bazı sözcükler türerken ünlü kaybına uğrar.

ay(ı)r -ı ayrı

sıy(ı)r - ıl - mak sıyrılmak

çev(i)r - il - mek çevrilmek

kav(u)r - ul - mak kavrulmak

iler(i) - le - mek ilerlemek

kok(u) - la - mak koklamak

oy(u)n - a - mak oynamak

uy(u) - ku uyku

İkinci hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle "olmak" ve "etmek" yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü düşer.

sab(ı)r + etmek sabretmek

kay(ı)t + olmak kaydolmak

keş(i)f + etmek keşfetmek

Bazı sözcüklerin birleşmesi sırasında ünlülerin düştüğü görülür.

kay(ı)n + ana kaynana

cuma + (e)rtesi cumartesi

kahv(e) + altı kahvaltı

n(e) + için niçin

sütl(ü) + aş sütlaç
b. Ünsüz Düşmesi
Genellikle "k" ünsüzüyle biten bazı sözcükler "cık, -cik, -cuk, -cük, cek, -cak, -l" eki aldığında "k" ünsüzü düşer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünsüz düşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
Ses Türemesi a. Ünlü Türemesi:
"-cık, -cik" eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında "a, e, ı, i" ünlülerinin türediği görülür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünlü türemesi"nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.
b. Ünsüz Türemesi
Bazı sözcüklerde, "olmak" veya "etmek" yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulduğunda ya da bu sözcüklere ünlü bir ek getirildiğinde ünsüz türemesi görülür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünsüz türemesi"nden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

af + etmek af(f)etmek

his + etmek his(s)etmek

zan + etmek zan(n)etmek

ret + etmek red(d)etmek

hal + olmak hal(l)olmak

his - im his(s)im

zan - nımca zan(n)ımca

hat - iniz hat(t)ınız

hak - ım hak(k)ım

sır - ını sır(r)ını

Not: İki sessizin yan yana geldiği her sözcükte ünsüz türemesi olmayabilir.

süssüz, sessiz, hissiz...

hisse, madde, elli, belli...

yollar, ziller, sollamak, telli...
Ünlü Daralması
Türkçede geniş ünlüyle (a,e) biten bir sözcük "-yor" eki aldığında o sözcüğün geniş ünlüsünü "ı, i, u, ü" ye çevirerek daraltır.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "ünlü daralma-sından sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

bilm(e) - yor bilm(i)yor

ist(e) - yor ist(i)yor

izl(e) - yor izl(i)yor

sızl(a) - yor sızl(ı)yor

suçl(a) - yor suçl(u)yor

gözl(e) - yor gözl(ü)yor

durm(a) - yor durm(u)yor

verm(e) - yor verm(i)yor

Not: Bazı kullanımlardaki iki ünsüz arasına giren yardımcı sesler ünlü daralmasını andırır. Bu kullanımlar ünlü daralması değildir.
biliyor, duruyor, geçiyor, bakıyor, atıyor, yanıyor, seziyor, vuruyor, üzüyor, yüzüyor
Not: Türkçede "ye-, de-, ne" sözcüklerinin bazı kullanımlarında y kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olur. Bunların dışındaki sözcüklerde "y" kaynaştırma ünsüzünden önceki geniş ünlüde daralma olmaz.

ye - y - ecek yiyecek

ye - y - in yiyin

de - y - ecek diyecek

ne - y - e niye

DOĞRU YANLIŞ

ağlayacak ağlıyacak

görmeyecek görmiyecek

hatırlayacaksın hatırlıyacaksın

inanmayacağım inanmıyacağım

yakalayamadık yakalıyamadık

anmayacağım anmıyacağım
Ulama
Sözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcüğün başındaki ünlülere ulanarak (bağlanarak) okunmasıdır.

Aşağıdaki dizelerde, altı çizili bölümlerde ulama vardır.

Hep bülbül_öterdi bağımızda, bahçemizde

Ilık bir sonbahar_akşamında yüreğim_aşkınla dolu

Bir hayal_için sürdüm_atımı ufuklara

Yok_artık yaralı kalbimde sevgiden_eser

Kapından_ağır_ağır geçtim_ey güzel

Not: Arasında noktalama işareti bulunan sözcüklerde ulama yoktur.

Polis, arabaları durdurdu.

Gençlik, insana her şeyi güzel gösterir.

Leyla'yı rüyamda gördüm, ağlıyordu.
Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi
Dudak ünsüzlerinden "b", kendinden önceki "n"yi "m"ye dönüştürür.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin "dudak ünsüzlerinin benzeşmesinden sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

sakla(n)baç sakla(m)baç

dola(n)baç dola(m)baç

te(n)bel te(m)bel

pe(n)be pe(m)be

a(n)bar a(m)bar

ka(n)bur ka(m)bur

ca(n)baz ca(m)baz

ta(n)bur ta(m)bur

Not: Özel adlarda ve bileşik sözcüklerde dudak ünsüzleri benzeşmesi kuralı uygulanmaz.
İstanbul, Safranbolu... onbaşı, binbaşı, sonbahar, külhanbeyi, günbatımı... Kaynaştırma Ünsüzleri (Koruyucu Ünsüzler)
Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına "y, ş, s, n" kaynaştırma ünsüzlerinden biri girer.

Aşağıda, birinci bölümde verilen sözcüklerin kaynaştırma ünsüzü eklendikten sonraki yazımları karşılarında verilmiştir.

mağaza - a mağaza - y - a (durum ekinden önce)

anne - i anne - s - i (iyelik ekinden önce)

kedi - in kedi - n - in (tamlayan ekinden önce)

çanta - ı çanta - y - ı (durum ekinden önce)

yedi - er yedi - ş - er (üleştirme sıfatı ekinden önce)

kapının kolu - a kapının kolu - n - a (iyelik ekinden sonra gelen durum ekinden önce)

Not: Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü yoktur.

Ünlüyle biten bir sözcüğe "idi, imiş, ise" ekeylemleri, "ile" sözcüğü ve "iken" bağ-fiil eki birleşik yazıldığı zaman araya "y" koruyucu ünsüzü girer ve bunların başındaki "i" sesleri düşer.

araba - y - (i) - di arabaydı

yaya -y - (i) - mlş yayaymış

burda - y - (i) - se burdaysa

maşa -y - (i) - le maşayla

işte - y - (i) - ken işteyken

tatilde -y-(i)- di tatildeydi

# data[].attributes.attachment_link.description
Ciğerlerden gelen havanın ses yolunda titreşiminin kulağın duyabildiği derecesine ses denir. Ses, dilin en küçük birimidir. Konuşmamıza yarayan sesler, birer şekille gösterilir. Bu şekillere harf denir. Türkçede sesler, ses yolundaki biçimlenişlerine göre ikiye ayrılır: 1. Ünlüler (Sesliler) 2. Ünsüzler (Sessizler) Ünlülerin Özellikleri ve Ünlülerde Uyum Ünlüler, ses yolunda bir engele uğramadan çıkan seslerdir.

# data[].attributes.attachment_link.description
ders notları ünlü uyumu 5 sınıf türkçe ünsüz türemesi konu anlatımı ünlü türemesi tyt sınıf edebiyat türkiye türkçesi türkçenin ses

# data[].attributes.attachment_link.title
1) Kadir GÜMÜŞ - Ses Bilgisi - I (TYT-Türkçe) 2021

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Türkçede kelimeler türetilirken, çekimlenirken veya birleşirken kelimenin kökünde veya üzerine gelen ekte birtakım ses olayları meydana gelebilir.

Ünlü ve ünsüz harflerle ilgili bu ses olayları şunlardır:
* Türkçede iki heceli bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer: * Bazı birleşik sözcüklerin oluşumunda ünlü düşmesi görülebilir: * Dilimize yabancı dillerden gelen bazı sözcükler, yardımcı fiillerle birlikte kullanıldığında sözcüğün ikinci hecesindeki ünlü düşebilir: * Bazı sözcükler yapım eki aldığında ünlü düşmesi görülebilir: * "-idi,-imiş,-ise" ek fiilleri, sözcükle birleşirken kullanıma bağlı olarak "-i" sesi düşebilir: * "ile" bağlacı veya edatı sözcükle birleştiğinde "i" ünlüsü düşer: * Sonu düz-geniş ünlü ile biten sözcükler "-yor" ekini aldığında sözcüğün sonundaki "a" veya "e" sesi daralarak "ı, i, u, ü" seslerinden birine dönüşür: . "de-" ve "ye-" fiilleri "-yor" ekinden başka ekler aldığında da daralmaya uğrar:
Bu durum y yardımcı ünsüzün daraltıcı özelliğinden kaynaklanır.
* Ünsüzle biten bazı sözcükler "-cik" yapım ekini aldığında iki ünsüz arasında bir ünlü türer: * Bazı sözcükler pekiştirilirken ünlü türemesi görülür: * Sonu "p, ç, t, k" sert ünsüzleri ile biten sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldığında sözcüğün sonundaki bu sert ünsüzler yumuşayarak "b, c, d, g, ğ" ye dönüşür: * Dilimize yabancı dillerden gelen bazı sözcükler bu kurala uymaz: * Dilimizdeki tek heceli sözcüklerin çoğu bu kurala uymaz: * Sert ünsüzle biten özel isimler, ünlü ile başlayan bir ek aldığında yumuşama yazıda gösterilmez:
5. Ünsüz Uyumu (=Ünsüz Benzeşmesi=Ünsüz Sertleşmesi)
* Dilimizde sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, s, ş, h) biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ekler alır:
Türkçede sert ünsüzle (p, ç, t, k, f, s, ş, h) biten bir kelime " c-d-g " yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek aldığında ekin başındaki c-ç'ye, d-t'ye, g-k'ye dönüşerek sertleşir.
. Yumuşak ünsüzle biten kelimeler ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alır:
* "k" ünsüzüyle biten bazı sözcüklere "-cik/-cek" eklerinden biri geldiğinde sözcük sonundaki " k " ünsüzü düşer:

7. Ünsüz Türemesi (Ünsüz İkizleşmesi)
* Dilimize yabancı dillerden gelen bazı sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ya da ünlüyle başlayan bir yardımcı fiille birleştiğinde sözcüğün sonundaki ünsüzden bir tane türer:
8. Yardımcı Ünsüzler (Kaynaştırma harfleri)

* Ünlü harfle biten bir kelimenin üzerine, ünlü harf ile başlayan bir ek geldiğinde araya " n, s, ş, y " harflerinden biri girer:

Dikkat! Bir kelimede meydana gelen ses olayının yazıda gösterilmemesi yazım yanlışına neden olur.
Ayrıca bakınız:

# data[].attributes.attachment_link.title
Ses Olayları Nelerdir? Örnekleri | Türk Dili ve Edebiyatı

# data[].attributes.attachment_link.description
Türkçede kelimeler türetilirken, çekimlenirken veya birleşirken kelimenin kökünde veya üzerine gelen ekte birtakım ses olayları meydana gelebilir.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ses Bilgisi Oyunu
Türkçe dersinde dil bilgisi konularını işlerken konuyu pekiştirmek ve öğrenirken eğlenmek amacıyla farklı etkinlikler yapıyoruz. Bu hafta ses bilgisi etkinliğimizde renkli kâğıtlarda yazan kelimelerin hangi ses olayına uğradığını bularak uygun kutuya yerleştirdik. Ses bilgisi etkinliğimiz öğrencilerimizin öğrendiklerini pekiştirmesinde etkili oldu.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ses Bilgisi Oyunu Türkçe dersinde dil bilgisi konularını işlerken konuyu pekiştirmek ve öğrenirken eğlenmek amacıyla farklı etkinlikler yapıyoruz. Bu hafta ses bilgisi etkinliğimizde renkli kâğıtlarda yazan kelimelerin hangi ses olayına uğradığını bularak uygun kutuya yerleştirdik. Ses bilgisi etkinliğimiz öğrencilerimizin öğrendiklerini pekiştirmesinde etkili oldu.