# data[].attributes.headline
LKCA - cultuurparticipatie en het welzijn van ouderen

# data[].attributes.subject
LKCA - cultuurparticipatie en het welzijn van ouderen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het aantal ouderen groeit. In 2040 zijn er naar schatting 4,7 miljoen 65-plussers in Nederland. Dat biedt kansen voor iedereen die zich inzet voor actieve cultuurparticipatie door ouderen.

Positief effect

Artistieke ontplooiing

Iets nieuws leren

Natuurlijk zijn er ook ouderen die niet per se iets met kunst willen, maar vooral iets nieuws willen leren, gezamenlijk in een positieve groepssfeer. Kunst leent zich daar goed voor. Zeker wanneer de activiteit wordt begeleid door een kunstprofessional met sociale vaardigheden en interesse in de doelgroep ouderen.

Krasse Kunst, aflevering 4 - kunst en contact.
Wanneer je ouderen vraagt naar de betekenis van de kunstactiviteit waaraan ze hebben deelgenomen, noemen ze vaak hun persoonlijke ontwikkeling, maar nóg vaker hoe geweldig het was om samen aan iets te werken. Door kunstbeoefening gaat de wereld voor ouderen letterlijk weer open. Deze film werd gemaakt in opdracht van de fondsen RCOAK en Sluyterman van Loo.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cultuurparticipatie en het welzijn van ouderen

# data[].attributes.attachment_link.description
Positief effect Onderzoeken tonen aan dat actieve cultuurparticipatie een positief effect heeft op het welzijn van ouderen, op hun vitaliteit en hun

# data[].attributes.body
https://museumvereniging.nl/wp-content/uploads/2023/10/2022_Museumcijfers.pdf

# data[].attributes.headline
 Interview met Eveline, ervaringsdeskundige De Pont.

# data[].attributes.subject
 Interview met Eveline, ervaringsdeskundige De Pont.

# data[].attributes.body
Renske: Laten we beginnen met een algemene vraag. Wat voor soort bezoekers trekken hedendaagse kunstmusea zoals De Pont in Tilburg aan?

Eveline: In mijn ervaring als rondleider zie ik vaak vrouwen van 55 jaar en ouder die het museum bezoeken. Ze zijn meestal wit, hoger opgeleid en hebben een solide financieel vangnet.

Interviewer: Heb je opgemerkt hoe bezoekers die niet tot deze specifieke groep behoren, zich gedragen of welke moeilijkheden ze ervaren?

Eveline: Zeker, ik heb gemerkt dat andere bezoekers soms wat onzeker lijken over de houding die ze moeten aannemen bij hedendaagse kunst. Het lijkt alsof ze niet precies weten hoe ze zich moeten verhouden tot de kunstwerken en hun context

Interviewer: En hoe zit het met de rondleidingen in De Pont? Wat is jouw ervaring daarmee?

Eveline: Nou, ik merk dat interactieve rondleidingen soms een beetje ongemakkelijk kunnen zijn voor deze bezoekers. Ze geven de voorkeur aan meer traditionele, klassieke rondleidingen. Ze willen graag hun eigen interpretatie van kunst geven, en het lijkt effectief te zijn als we daarop aansluiten en vervolgens de context bieden. Op die manier kunnen ze beter begrijpen wat er besproken wordt.

Interviewer: Dus, ze geven de voorkeur aan een meer gestructureerde benadering. En hoe zit het met workshops?

Eveline: Ja, wat betreft workshops, merk ik dat ze vooral kinderen interessen hebben in activiteiten. Ze lijken het leuk te vinden om op een creatieve manier betrokken te zijn. Maar voor ouderen is er niet veel qua workshops.

# data[].attributes.body
Renske: Wat zijn opmerkingen van de doelgroep die jij vaak hoort bij een hedendaags kunstwerk? Kan je een voorbeeld noemen van een kunstwerk op het moment en wat ze dan zeggen?

Robyn: Stan douglas - isdn

Krijg daar vaak de reactie van oudere mensen dat het geluid te hard staat, of dat ze niet snappen wat het daar moet. Dat ze niet begrijpen hoe de media erachter werkt maar dat ze het toch interessant of apart vinden. Sommigen vinden het ook al goed als ze een minuut hebben gekeken, vinden het vreemd en gaan door naar wat ze wel (her)kennen.

Renske: Wat is de houding die zij aannemen in het museum? Weten ze hoe zij zich moeten gedragen bij deze kunst of wringt hun houding een beetje? Hoe merk je dat?

Robyn: Ze weten wel welke houding ze moeten aannemen in het museum, maar zijn echt de meest handtastelijke mensen. Je moet ze elke keer weer zeggen dat ze afstand moeten nemen, dat ze dingen niet mogen aanraken. Ik had zelfs een meneer ooit in mijn groep die zei "oh, ik dacht omdat er geen touwtjes omheen staan dat je het juist mocht aanraken."

Kwa houding tegenover hedendaagse kunst verschilt het van de houding tegenover oudere kunst. Ze kijken met meer enthousiasme naar wat ze (her)kennen.

Renske: Wat zou hedendaagse kunst kunnen opleveren aan deze doelgroep? Ofwel; wat halen hun uit hedendaagse kunst?

Robyn: Ik denk dat hedendaagse kunst hen misschien wel uit hun bubbel en comfortzone kan brengen, een andere dialoog openen. Zoals Marie José Eijkmans, oud educatie manager van de pont, ons vertelde, de kijker een positief kijktrauma bezorgen. Zodat ze meteen een grote indruk van de kunst en het museum hebben, maar wel nog terug willen komen om het nogmaals te beleven.

Renske: Wil de doelgroep graag een eigen invullen geven, of houden zij meer van klassieke rondleidingen waar je veel informatie zend en ze zelf weinig aan het woord komen?

Robyn: De doelgroep is best divers daarbinnen nog. Sommigen vinden het heerlijk om te luisteren naar wat je vertelt en vinden het dan wel goed, maar anderen vertellen zelf veel liever over wat ze zien en ervaren. Wat ik wel merk is dat het overgrote deel toch in gesprek wil gaan over de werken, en dat ze vaak aanvullende vragen hebben.

# data[].attributes.body
Britt, stagiaire bij de Cacaofabriek in Helmond, merkt op dat oudere bezoekers actief betrokken zijn bij het delen van hun waarnemingen en het uiten van hun gedachten over kunst. De behoefte om te praten over de kunstwerken is duidelijk aanwezig, en Britt merkt op dat de veelgehoorde uitspraak "ik weet niet wat ik hiervan moet vinden" vaak de opmaat is naar diepgaande gesprekken.

Oudere bezoekers tonen een proactieve houding door snel naar medewerkers toe te stappen voor vragen. Ze zijn nieuwsgierig en willen graag meer weten, waardoor ze hun behoefte aan aanvullende informatie direct uiten. Ondanks dat ze soms begeleiding nodig hebben, valt op dat ze zelf ook actief de dialoog aangaan en hun eigen vragen formuleren, wat getuigt van hun intrinsieke nieuwsgierigheid en betrokkenheid bij de kunstwerken.

# data[].attributes.headline
Gebruikte (tekstuele) bronnen in document - paars label

# data[].attributes.subject
Gebruikte (tekstuele) bronnen in document - paars label

# data[].attributes.body
Na een gesprek met personeel van het Moco heb ik een duidelijker beeld gekregen:
Uit ervaring van deze persoon stelt diegene het volgende:
De gemiddelde bezoeker van het museum is tussen de 20 en 40 jaar. Dit zijn vooral personen die trendy zijn of fascinatie hebben voor dit type kunst.

Het museum wordt niet veel bezocht door ouderen, wanneer zij die wel bezoeken hebben zij ook niet veel zicht op wie dat dan zijn.

Het museum bied geen rondleidingen aan, en er wordt dus verwacht zelf rond te lopen door het museum. Dit maakt het museum dus niet interactief, leken weten dus nog steeds niet wat de kunst inhoud die er staat

# data[].attributes.attachment_link.title
The State of Art History: Contemporary Art on JSTOR

# data[].attributes.attachment_link.description
Terry Smith, The State of Art History: Contemporary Art, The Art Bulletin, Vol. 92, No. 4 (December 2010), pp. 366-383

# data[].attributes.attachment_link.description
De Museum Plus Bus heeft de culturele ANBI-status en is daardoor vrijgesteld van schenk- en erfbelasting. Uw gift komt geheel ten goede aan de culturele uitstapjes voor groepen ouderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
In This Issue: The Exquisite and Urgent Importance of Art on JSTOR

# data[].attributes.attachment_link.description
Patricia C. Phillips, In This Issue: The Exquisite and Urgent Importance of Art, Art Journal, Vol. 66, No. 1 (Spring, 2007), pp. 5-7

# data[].attributes.headline
Publieksparticipatie in musea voor moderne kunst in de 21e eeuw

# data[].attributes.subject
Publieksparticipatie in musea voor moderne kunst in de 21e eeuw

# data[].attributes.headline
steel woman - de pont, wat zegt de doelgroep?

# data[].attributes.subject
steel woman - de pont, wat zegt de doelgroep?

# data[].attributes.body
kleinerend -> waarom zit ze met haar hoofd tussen de benen?

zwak beeld, want de vrouw zit in elkaar gedoken.

verhoudingen kloppen niet in het beeld

de generatie vind dit beeld te 'mannelijk' overkomen

kortom; ze hebben de context nodig of een rondleiding nodig om helder te krijgen wat er gebeurd.

# data[].attributes.attachment_link.title
Narrative Theories and Learning in Contemporary Art Museums: A Theoretical Exploration - Stedelijk Studies

# data[].attributes.body
moma en ouderen

# data[].attributes.attachment_link.title
What We May Be: Art Museums and the Implications of Special Programs

# data[].attributes.attachment_link.description
Stemming from a colloquium on special programs in museum education, this collection of nine essays explores new directions in museum programming for specialized audiences. Educators from art museums across the United States describe initiatives developed at their respective institutions, while incorporating ethics, sociology, and reflection into their discussions.

# data[].attributes.body
onderzoek ouderen in musea

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1 Musea en de ouder wordende mens Een onderzoek naar de informatiebehoefte van vijftigplussers in het museum Inge Basteleur s Masterscriptie, 2016 Inkt op papier, 97 pagina s.

2 Masterscriptie Kunsten, Cultuur en Media Afstudeerrichting: Kunsteducatie Rijksuniversiteit Groningen Inge Basteleur s Groningen, 28 februari 2016 Begeleider: Barend van Heusden Tweede lezer: Eelco van Es

3 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 Museumeducatie... 4 Publieksbenadering... 7 Onderzoek... 9 Vraagstelling Senioren als doelgroep Ouder worden Fysieke en mentale veranderingen Doelgroep 50-plus? Leren in het museum Andragogie en self-directed learning Wat leer je in een museum? Betekenis geven Museumteksten Teksten in musea De inhoud van museumteksten Wat wil de bezoeker zelf? Methode Doelgroep Locatie: Drents Museum Tentoonstelling 1: Kunst Tentoonstelling 2: Kazimir Malevich De jaren van figuratie De vragenlijst Uitvoering Resultaten Verwerking van de data Samenstelling onderzoeksgroep Reden voor bezoek Bezoekersvragen over individueel werk Soorten informatie bij tentoonstelling Soorten informatie bij individuele werken Redenen voor het lezen van teksten Onbeantwoorde vragen Beoordeling informatie

4 Opmerkingen over de informatievoorziening Conclusie, discussie en aanbevelingen Geraadpleegde literatuur Bijlage 1: Enquête (gecomprimeerd) Bijlage 2: Moeder bij de linnenkast Theo Molkenboer ( ) Bijlage 3: Suprematistische compostie Kazimir Malvitsj (1915)

5 1.! Inleiding In 2014 telde Nederland 413 musea. 1 Hoewel je soms hoort dat de traditionele cultuurparticipatie in ons land afneemt, geldt dat niet voor de Nederlandse musea: deze worden druk bezocht. Het afgelopen decennium maakten musea zich zorgen over de vergrijzing van hun publiek, en de gevolgen die dat met zich mee zou brengen. De belangstelling voor traditionele kunstuitingen neemt op de lange duur af, simpelweg omdat de generaties die met uitsluitend traditionele kunstuitingen zijn opgegroeid, uitsterven. De nieuwe generaties houden er andere voorkeuren op na. 2 Er is de afgelopen jaren echter geen sprake meer van vergrijzing; het percentage museumbezoekers van vijftigplus is sinds 2007 niet meer gestegen. 3 Oudere, hoger opgeleide cultureel actieve autochtonen zijn nog wel sterk oververtegenwoordigd onder het museumpubliek, vooral in kunstmusea. 4 In 2009 was meer dan de helft van de museumbezoekers in Nederland ouder dan vijftig jaar. 5 In sommige musea, zoals in het Drents Museum, loopt het percentage vijftigplussers zelfs op tot 85%. 6 Bezoekers komen om uiteenlopende redenen naar het museum, maar de voornaamste redenen zijn leren en plezier. 7 Deze twee redenen worden niet alleen het vaakst genoemd door bezoekers, 8 maar zijn ook de belangrijkste doelstellingen van een museum volgens het International Council of Museums: Een museum is een permanente instelling, niet gericht op het behalen van winst, toegankelijk voor publiek, die ten dienste staat aan de samenleving en haar ontwikkeling. 1 Kim Putters, Pieter Geelen en Manfred Sellink, Musea voor mensen (Amsterdam: Museumvereniging, 2014), Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap, Cultuur in beeld 2014 (Den Haag: Ministerie van OCW, 2014), Dit komt onder andere doordat het aantal jongeren dat naar het museum komt tevens is toeneemt. Soms wordt dit gezien als een effect van het vak CKV en de Cultuurkaart (Museum Monitor). 4 Letty Ranshuysen, Museum Monitor Ijzeren wetten en trends (Rotterdam: Onderzoeksbureau Letty Ranshuysen, 2010), 3. 5 De MuseumMonitor brengt publiek jonger dan 13 jaar niet in kaart. 6 Michel van Maarseveen, Een museum met een missie Strategische Visie Drents Museum , Drents Museum, 15 november < (geraadpleegd op 20 januari 2016). 7 Amber Auld Combs, Why Do They Come? Listening to Visitors at a Decorative Arts Museum. Curator 43, no. 3 (1999), , Onder andere: Eilean Hooper-Greenhill, Museums and their visitors (Londen en New York: Routledge, 1994). George E. Hein, Learning in the Museum (Londen en New York: Routledge, 1998). John Falk en Lynn Dierking, Learning from Museums. Visitor Experience and the Making of Meaning, (Plymouth: Altamira Press, 2000). 3 3

6 Een museum verwerft, behoudt, onderzoekt, presenteert, documenteert en geeft bekendheid aan de materiële en immateriële getuigenissen van de mens en zijn omgeving, voor doeleinden van studie, educatie en genoegen. 9 Iedere bezoeker, dus ook de vijftigplusser, krijgt de kans om iets te leren over de collectie. 10 Volgens onderzoekers zien oudere volwassenen het bezoeken van musea vaak als tweede kans om zich te ontwikkelen. 11 In een nieuwe levensfase, met meer vrije tijd en minder verantwoordelijkheden, zoeken oudere volwassenen naar een zinvolle invulling van hun vrije tijd en naar nieuwe manieren om iets te leren. De culturele sector zou het toenemende aantal oudere bezoekers niet moeten zien als probleem, maar als kans: de vergrijzing is te verzilveren. 12 Museumeducatie In de Nederlandse musea is sinds de jaren 50 steeds meer aandacht voor educatie, 13 maar er zijn inmiddels nog altijd vooral educatieve programma s voor kinderen. 14 Educatieve activiteiten voor volwassenen die plaatsvinden in een museum zijn vaak georganiseerd door externe partijen, bijvoorbeeld door de Seniorenacademie of stichtingen als Senia, die museumwijzers aanbieden aan senioren. Het lijkt alsof musea een kans mislopen door op educatiegebied niet in te spelen op het grootste deel van hun publiek: de vijftigplussers. Dit is niet alleen een Nederlands probleem, het speelt in heel Europa. Duitsland is voorloper op het gebied van onderzoek naar educatie voor senioren in musea en in andere culturele disciplines. Cultuurgeragogie is daar sinds een aantal jaren zelfs een afstudeerrichting. Daniel Neugebauer, cultuurgeragoog en verbonden aan museum Boymans van Beuningen, merkt terecht op: Hier herrscht offenbar eine Diskrepanz zwischen demografischer und pädagogischer Realität. 15 Die discrepantie doet zich ook in Nederland voor. Oudere volwassenen kunnen en willen iets leren wanneer ze een museum bezoeken, maar het ontwerpen van museumeducatie voor volwassenen is ingewikkeld. Zij hebben in hun leven ervaringen en kennis opgedaan, uiteenlopende voorkeuren en interesses ontwikkeld. Onderzoek naar educatie voor volwassenen in kunstmusea is schaars, meestal wordt onderzoek gedaan naar 9 Definitie van museum volgens het International Council of Museums (2006), via 10 Elbert Temme e.a., The Cognitive and Affective Effects of Educational Guidance in Museums, Poetics, 15 (1986), [ ] Kees Vuyk, De grijze golf: ouderen als doelgroep, in Jaarboek actieve cultuurparticipatie 2013, red. Teunis IJdens e.a. (Utrecht: Fonds Cultuurparticipatie, 2014), Paul Schnabel, Een zegen voor kunst en cultuur, in: Boekman 86 De Vergrijzing, red. Anita Twaalfhoven, (Amsterdam: Boekman Stichting, 2011), Melissa de Vreede e.a., Over passie en professie. Een eeuw publieksbegeleiding in de Nederlandse musea (Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland, 2010), Melissa de Vreede, Zicht op...ontwikkelingen in museumeducatie (Utrecht: Cultuur Netwerk Nederland, 2008). 15 Daniel Neugebauer, Wenn ich groß bin, werde ich Museumsgeragoge!, Kulturräume+. Das kubia- Magazin, 1 (2011),

7 kinderen. Omdat volwassenen anders leren dan kinderen 16, kunnen conclusies uit dergelijk onderzoek niet zomaar op volwassenen worden toegepast. Resultaten zijn daarnaast vaak verzameld in natuur(historische) musea. Het bekijken en interpreteren van kunst is echter iets heel anders dan het bekijken van een fossiel. De betekenis van een fossiel is duidelijk. Verhalen eromheen kunnen nog bedacht worden, maar het is bekend wat het voorstelt. Kunst heeft vaak niet zo n vaste betekenis. Daarnaast is kunst gemaakt door mensenhanden, dit schept de verwachting dat het gemaakt is met een bepaalde bedoeling. Een schilderij is net als een fossiel te dateren, maar daarmee ga je voorbij aan de esthetische waarde van het werk. Waarom is het kunst? Wat wilde de kunstenaar ermee zeggen en wat vind ik ervan? Publicaties over kunstmusea zijn meestal gericht op hoe en wat je ervan leert en wat voor voordelen en vaardigheden het je kan opleveren. Dit resulteert in vele theorieën over museumleren en -educatie, maar het wordt vaak niet duidelijk hoe musea daar in de praktijk iets mee kunnen. Hoe geef je museumeducatie voor volwassenen in praktische zin vorm? De combinatie van onderzoek naar museumleren en onderzoek naar volwasseneneducatie ligt voor de hand bij het ontwikkelen van museumeducatie voor volwassenen. Desondanks is er slechts door een handvol mensen literatuuronderzoek naar gedaan, empirisch onderzoek naar de combinatie van deze twee bestaat niet. 17 Uit één van die onderzoeken komt naar voren dat het fenomeen zelfsturend leren (self-directed learning) in volwasseneneducatie goed toe te passen is in musea. Volwassenen bepalen namelijk graag zelf wat, waar en op welke manier ze leren. 18 Zelfsturend leren is een vorm van vrijekeuzeleren (free choice learning), waarbij iemand leert vanuit een intrinsieke motivatie, dus omdat hij dat zelf graag wil en uit nieuwsgierigheid. 19 Er is geen autoriteit (of leraar) die een bepaald programma oplegt dat gevolgd moet worden. De leerling houdt controle over wat, wanneer en hoe hij of zij leert. 20 Tegenwoordig speelt de leraar ook op scholen een steeds kleinere rol. Toch is er op school sprake van bepaalde doelen die bereikt moeten worden, en de leraar begeleidt het leerproces. In musea zijn, bij zelfsturend leren, die (door iemand anders vastgestelde) doelen en leiding afwezig. De vrije keuze voor het leren zorgt ervoor dat het een plezierige en ontspannende 16 Malcolm S. Knowles, The adult learner: A neglected species (Houston: Gulf. M.S., 1984). 17 Richard Banz, Self-Directed Learning: Implications for Museums, The Journal of Museum Education, 33, no.1 (2008), Dana Dudzinska-Przesmitzki en R.S. Grenier, Nonformal and Informal Adult Learning in Museums: A Literature Review, The Journal of Museum Education 33, no.1 (2008). pp Malcolm S. Knowles, The adult learner: A neglected species (Houston: Gulf. M.S., 1984). Sharan B. Merriam, Andragogy and self-directed learning: Pillars of adult learning theory, New Directions for Adult and Continuing Education, 89 (2001). 19 John H. Falk e.a., In Principle, In Practice: Museums as Learning Institutions (Plymouth: Altamira Press, 2007). 20 Richard Banz, Self-Directed Learning: Implications for Museums. The Journal of Museum Education, 33, no.1 (2008),

8 bezigheid wordt. Leren en plezier, twee belangrijke redenen voor volwassenen om naar een museum te komen, staan dan ook met elkaar in verbinding. 21 When visitors felt like they had made the conscious choice to learn without the pressure of producing quantifiable results to an outside agency, then learning became a leisure pursuit. 22 Een museum kan op verschillende manieren zelfsturend leren bij bezoekers faciliteren, zowel direct als indirect. 23 Bij directe begeleiding is tussenkomst van een medewerker van een museum nodig, bijvoorbeeld bij een rondleiding. Volwassenen doen echter niet vaak mee aan activiteiten die georganiseerd worden door het museum; ze bezoeken een tentoonstelling meestal op eigen houtje. Als deze bezoekers iets willen opsteken tijdens hun bezoek, zijn ze aangewezen op de informatie die in het museum aanwezig is, bijvoorbeeld in de vorm van teksten op muren, folders en catalogi. Die gedrukte informatie wordt indirecte publieksbegeleiding genoemd. 24 Er is veel onderzoek gedaan naar museumteksten, zowel gericht op de vormgeving als op de inhoud ervan. 25 Er is echter nooit onderzocht hoe musea hun met name oudere bezoekers iets kunnen leren door middel van indirecte publieksbegeleiding. Dit terwijl een museumtekst een ideale manier is om bezoekers, met name senioren die wel willen leren maar geen behoefte hebben aan directe begeleiding, iets bij te brengen tijdens hun bezoek en tegelijkertijd in te spelen op hun behoefte aan controle over het leerproces. Uit onderzoek blijkt bovendien dat vooral oudere bezoekers museumteksten zeer waarderen, en dat ze er behoefte aan hebben. 26 Museumteksten kunnen onder andere helpen bij het vormen van een betekenis 27 en bij het beantwoorden van vragen die in de bezoeker opkomen bij het bekijken van een kunstwerk. 28 Het lijkt logisch dat musea oudere volwassenen als doelgroep voor ogen nemen bij het 21 Stebbins, R. A, The Semiotic Self and Serious Leisure, The American Sociologist 42, no. 2/3 (september 2011), pp Amber Auld Combs, Why Do They Come? Listening to Visitors at a Decorative Arts Museum. Curator 43, no. 3 (1999), Free De Backer, Arts Mediation and Diversity in Educational Approaches (Proefschrift, Vrije Universiteit Brussel, 2014). 24 Graeme K. Talboys, Museum Educator s Handbook, 2e ed. (Aldershot: Ashgate Publishing Limited, 2005), Zie onder andere het werk van Chandler G. Screven (1974, 1999), Steven Bitgood (1990), Jan Torringa (2000), Graeme Talboys (2005) en Louise J. Ravelli (2006). 26 McManus (1989) Oh, Yes, They Do. How Museum Visitors Read Labels and Interact with Exhibit Texts, Curator 32, no.3 (September 1989), Jan Torringa, Tekst bij beeld (Amsterdam: Museumvereniging, 2000). 27 Richard Lachapelle, Deborah Murray en Sandy Neim, Aesthetic Understanding as Informed Experience: The Role of Knowledge in Our Art Viewing Experiences, Journal of Aesthetic Education 37, no.3 (herfst 2003), Colette Dufresne-Tassé en André Lefebvre, The Museum in Adult Education: A Psychological Study of Visitor Reactions, International Review of Education 40, no.6 (1994),

9 ontwikkelen van hun indirecte publieksbegeleiding, omdat zij het grootste deel van hun publiek beslaan en omdat zij bij uitstek kunnen profiteren van de teksten. Musea omschrijven hun doelgroep echter nog vaak als algemeen publiek. 29 Ze schrijven voor één grote groep volwassenen, en maken daarbij geen onderscheid tussen mensen met verschillende interesses, leeftijden, kennisniveaus, et cetera. Is het schrijven voor een algemeen publiek nog wel van deze tijd? Publieksbenadering Het publiek beschouwen als één homogene massa is een vorm van publieksbenadering die dateert uit de Verlichting (18 e eeuw), toen de musea zoals we die nu kennen ontstonden. Het museum communiceerde met zijn bezoekers via een proces van transmissie en absorptie: het museum presenteert door experts vastgestelde informatie in de vorm van objecten en bijschriften, die de bezoekers kunnen absorberen. De bezoeker werd gezien als een leeg vat dat gevuld kon worden, en men ging ervanuit dat iedere bezoeker de informatie op dezelfde manier ontving. Er werd dus geen rekening gehouden met de interesse, levenservaring en voorkennis van individuele bezoekers. 30 Musea waren toen nog niet voor het grote publiek, maar voor een kleine ingewijde elite. Het publiek wás dus ook redelijk homogeen. In de moderne tijd, grofweg sinds het begin van de 20 e eeuw, kwam er verandering in de samenstelling van het publiek, maar de publieksbenadering van musea veranderde niet mee. Er werd geen onderzoek naar het publiek gedaan, omdat het publiek geen rol speelde; alles draaide om de collectie. De bezoeker en zijn eigen wereld werden dus consequent genegeerd. 31 Hoewel deze manier van publieksbenadering, waarbij de identiteit van bezoekers genegeerd wordt, naïef lijkt, heeft deze lang de boventoon gevoerd in kunstmusea. Er werd wel steeds meer aandacht geschonken aan educatie en aan publieksbegeleiding, maar nog steeds met de collectie en de kennis daarover als uitgangspunt. De informatie die gegeven werd was dus sterk gebaseerd op collectieonderzoek en kunstgeschiedenis. Een verbinding met het dagelijks leven werd zelden gemaakt, waardoor het museum niet deel uitmaakte van de maatschappij, maar erbuiten of zelfs erboven stond. Gewone bezoekers kregen het gevoel: dat is niet voor mij bedoeld. De invloed van het modernisme is, vooral in kunstmusea, nog vaak merkbaar. Een tentoonstelling wordt bijvoorbeeld niet altijd begeleid door tekst (of slechts summier), of museumteksten bevatten jargon dat de minder ingewijde bezoeker niet begrijpt. 29 Melissa de Vreede e.a., Over passie en professie. Een eeuw publieksbegeleiding in de Nederlandse musea (Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland, 2010), Eilean Hooper-Greenhill, Changing Values in the Art Museum: rethinking communication and learning, International Journal of Heritage Studies 6, no. 1 (2000), Eilean Hooper-Greenhill, Changing Values,

10 Aan einde van de twintigste eeuw veranderde de manier waarop musea hun publiek benaderden. Er was een overgang merkbaar van de collectie centraal naar de bezoeker centraal. 32 Steeds meer musea gingen onderzoek doen naar hun bezoekers. Het besef groeide dat je het museumpubliek niet als één grote massa kunt beschouwen, zeker niet als je probeert zoveel mogelijk mensen aan te spreken. Het bepalen van een duidelijke doelgroep bleek van groot belang, ook bij het schrijven van museumteksten. 33 Ieder mens heeft een eigen verhaal waarmee hij een museum betreedt, een entrance narrative. 34 Bij oudere bezoekers is dat verhaal veel meer uitgewerkt dan bij jongeren. Informatie die het museum levert in de vorm van kunstwerken en hun context wordt niet door iedereen op dezelfde manier ontvangen en geïnterpreteerd, maar aan de hand van individuele ervaringen, voorkennis, interesses en identiteit. Communicatie moet daarom worden gezien als iets dat plaatsvindt in een culturele context. 35 Het idee dat je inzichten en kennis opdoet door nieuwe informatie te koppelen aan wat je al weet, en zo steeds voortbouwt op eerdere kennis, duidt op een constructivistische visie op leren. 36 Een kunstwerk bekijken en interpreteren is dus niet een passief, maar juist een actief proces dat altijd in een context plaatsvindt. Bovendien is interpreteren iets dat de toeschouwer op een actieve manier doet, en tenminste een deel van de betekenis is afhankelijk van zijn eigen achtergrond en van de context waarin hij kijkt. Deze achtergrond en context zijn in grote mate sociaal of cultureel van aard ( ). 37 Zo n culturele benadering van het publiek, die onderkent dat informatie door iedereen op een andere manier wordt verwerkt en geïnterpreteerd, is noodzakelijk in deze tijd. We kunnen nu, in tegenstelling tot in de achttiende eeuw, op allerlei manieren aan informatie komen. De informatie komt uit verschillende hoeken en representeert verschillende visies op één onderwerp. We zijn gewend geraakt aan het horen van verschillende versies van een verhaal, en zijn getraind om kritisch te kijken naar wat er gezegd wordt. Informatie in musea kan dus niet één waarheid (meer) bevatten, zoals in de moderniteit, omdat de hedendaagse mens simpelweg niet gelooft dat er maar een kant van het verhaal is. Een museum moet laten zien dat er verschillende interpretaties 32 Eilean Hooper-Greenhill, Changing Values, Timothy Ambrose en Crispin Paine, Museum Basics (Londen en New York: Routledge, 1993), Zahava D. Doering en Andrew J. Pekarik, Questioning the Entrance Narrative, The Journal of Museum Education 21, no.3 (herfst, 1996), pp Eilean Hooper-Greenhill, Changing Values, Eilean Hooper-Greenhill, Changing Values, Michael J. Parons, Kunsteducatie en de accentverschuiving naar het beeld, in: Volgt de gids? Nieuwe perspectieven voor educatie en gidsing in kunstmusea, red. Patrick De Rynck (Brussel: Koning Boudewijnstichting, 2001),

11 mogelijk zijn van de tentoongestelde kunstwerken. Kortom:...het museum van morgen is geen zender van informatie. Het nodigt uit tot dialoog en reflectie, actief meedoen, beleven en genieten. 38 De meeste musea streven ernaar rekening te houden met de individuele wensen en interesses van bezoekers; publiek heeft vandaag de dag een centrale plaats in museumbeleid. 39 Er zijn doelgroepen te vormen op basis van bepaalde overeenkomende kenmerken, bijvoorbeeld motivatie voor het museumbezoek, 40 mate van visuele geletterdheid 41 of leerstijl. 42 Doelgroepen worden ook vaak gevormd op basis van leeftijd, bijvoorbeeld vijftigplussers. Vijftigplussers kun je echter niet allemaal over één kam scheren. Iemand van zestig jaar heeft andere doelen en wensen dan een tachtigjarige die in een verzorgingstehuis woont. Kun je vijftigplussers wel als één doelgroep beschouwen? Onderzoek De laatste jaren neemt onderzoek naar senioren toe. Er wordt gezocht naar nieuwe manieren om het welzijn en de gezondheid van de steeds groter wordende groep ouderen in ons land te waarborgen en te vergroten. Hierbij krijgt ook cultuurparticipatie aandacht. 43 Onderzoek naar senioren en cultuur richt zich voornamelijk op actieve cultuurparticipatie, dat wil zeggen op het zelf actief beoefenen van kunst, zoals zingen in een koor of boetseren. Verschillende internationale onderzoeken wijzen uit dat actieve cultuurparticipatie kan leiden tot positieve effecten op de mentale en fysieke gezondheid en het sociale functioneren van ouderen. 44 Hoewel actieve cultuurparticipatie hoog op de agenda staat bij overheden en instellingen, doen cultureel actieve Nederlanders meestal aan receptieve cultuurparticipatie; daaronder valt ook museumbezoek. 45 In onderzoek naar senioren in musea is bijna altijd sprake van een methode die gericht is 38 Kim Putters, Pieter Geelen en Manfred Sellink, Musea voor mensen (Amsterdam: Museumvereniging, 2014), Zie de beleidsplannen van onder andere het Drents, het Fries en het Groninger Museum op hun websites. 40 John H. Falk, Identity And The Museum Visitor Experience (Walnut Creek: Left Coast Press, 2009), Abigail Housen, The Eye of the Beholder: Measuring Aesthetic Development (Proefschrift, Harvard University, 1983). 42 Els Hoogstraat en Annemarie A.E. Vels-Heijn, De leertheorie van Kolb in het museum: dromer, denker, beslisser, doener (Amsterdam: Museumvereniging, 2006). 43 Zie bijvoorbeeld het Healthy Aging Netwerk Noord Nederland. 44 Roelof Hortulanus, Marina Jonkers en Diana Stuyvers, Kunstbeoefening met ambitie (Utrecht: Landelijk Expertisecentrum Sociale Interventie, 2012). Jaap Knol e.a., Lang leve de kunst. Over ouderen en cultuur (Rotterdam: NAi Publishers, 2013). Gene Cohen, The Positive Impact of the Arts on Health and Illness, Generations, 30 (2011), Tiessen-Raaphorst, A., A. van den Broek en R. van der Dool, Wie doen er aan sport en cultuur? Eerste presentatie van gegevens uit de Vrijetijdsomnibus 2012 (Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau,

12 op het vinden van effecten van directe begeleiding, bijvoorbeeld van een rondleiding. 46 Hiervoor is gesteld dat oudere bezoekers liever gebruik maken van indirecte begeleiding. Onderzoek naar indirecte begeleiding is er wel, maar niet specifiek gericht op ouderen. De meeste publicaties over onderzoek naar museumeducatie en publiek zijn afkomstig uit de Verenigde Staten. Maar is dit land wel vergelijkbaar met Nederland, als het gaat om museumbezoek? Onderzoek in Nederland is nodig, om te zien of uitkomsten en aanbevelingen uit Amerikaans onderzoek toe te passen zijn op de Nederlandse situatie. Daarnaast wordt de bezoeker zelf zelden aan het woord gelaten in dergelijk museumonderzoek. 47 Dit leidt tot uitspraken over wat goed, interessant of noodzakelijk is voor de bezoekers, zonder dat aangetoond is of zij het hier zelf mee eens zijn. In veel musea is onderhand consensus bereikt over welke informatie museumteksten moeten bevatten. Uit onderzoek tot nu toe blijkt wat sommige bezoekers interessant vinden en waar men over praat bij het bekijken van een tentoonstelling, 48 of welk woordgebruik en welke schrijfstijl men prefereert. 49 Wat ontbreekt is de mening van met name oudere volwassen bezoekers over de informatie in de reeds aanwezige museumteksten. Wat vindt de groep die het grootste deel van het museumpubliek uitmaakt van de informatie die doorgaans wordt gegeven door musea? Welke informatie vindt men onmisbaar, en welke totaal niet belangrijk? Vraagstelling Het is duidelijk dat veel museumbezoekers graag iets willen leren als ze een museum bezoeken. Indirecte publieksbegeleiding is daarvoor een sterk middel, omdat volwassenen graag zelf bepalen wat, wanneer en hoe ze iets leren. Empirisch onderzoek naar de informatiebehoefte van oudere bezoekers is schaars, maar kan inzichten opleveren die helpen bij het schrijven van indirecte publieksbegeleiding in musea: 46 Onder andere: Anna Goulding, Older People Learning through Contemporary Visual Art. Engagement and Barriers, International Journal of Art & Design Education, 23, no.1 (februari 2013). Hui-Jong Hsieh, Museum lifelong learning of the aging people, Procedia. Social and Behavioral Sciences, 2, no.2 (2010), Francesca Rosenberg e.a., Meet Me: Making Art Accessible to People with Dementia (New York: Museum of Modern Art, 2009). 47 Free De Backer, Arts Mediation and Diversity in Educational Approaches (Brussel: Vrije Universiteit Brussel, 2014). 48 Eilean Hooper-Greenhill en Theano Moussouri, Making Meaning in Art Museums 1 & 2: Visitors Interpretive Strategies at Wolverhampton Art Gallery & Nottingham Castle Museum And Art Gallery (Leicester: Research Centre for Museums and Galleries, 2001). 49 Jan Torringa, Tekst bij beeld (Amsterdam: Museumvereniging, 2000)

13 By learning more about the specific needs of each visitor, at least categorically, it should become possible to better serve the needs of more visitors, more of the time. It also should be possible to begin to create more satisfied visitors. 50 De aandacht in dit onderzoek gaat uit naar de informatiebehoefte van kunstmuseumbezoekers van vijftig jaar of ouder, die niet meedoen aan activiteiten die het museum aanbiedt en alleen gebruikmaken van indirecte begeleiding in de vorm van museumteksten. De hoofdvraag van dit onderzoek luidt: Hoe kunnen kunstmusea door middel van indirecte publieksbegeleiding aansluiten bij de informatiebehoefte van museumbezoekers van vijftig jaar en ouder? Om de hoofdvraag te kunnen beantwoorden wordt eerst literatuuronderzoek gedaan naar zaken die context bieden bij het empirische onderzoek, en die bijdragen aan het ontwerp ervan: 1.! Kun je senioren beschouwen als één doelgroep? Hoe ziet die doelgroep eruit, en met welke eigenschappen moeten musea rekening houden wanneer ze de oudere volwassenen als doelgroep nemen? (Hoofdstuk 2) 2.! Hoe en wat leer je in een museum, en waarom zijn museumteksten daarbij van belang? (Hoofdstuk 3) 3.! Aan welke eisen moet een goede museumtekst voldoen? (Hoofdstuk 4) Het empirische deel van deze scriptie richt zich, door middel van een schriftelijke enquête, op de overwegingen, meningen en vragen van het publiek. De onderzoeksgroep bestaat uit 60 bezoekers van het Drents Museum die vijftig jaar of ouder zijn. In dit museum is immers 85% van het publiek vijftigplus, waardoor het een interessante casus is voor dit onderzoek. Wat moet er volgens deze bezoekers in museumteksten staan? Welke informatie is volgens hen belangrijk? En welke vragen komen spontaan in ze op bij het kijken naar een specifiek werk? De onderzoeksvragen van het empirisch onderzoek zijn: 1.! Welke kenmerken hebben bezoekers van het Drents Museum van vijftig jaar of ouder (opleidingsniveau, kennis van kunst, interesse in kunst, frequentie van kunstmuseumbezoek, motivatie voor bezoek)? 50 John H. Falk, Reconceptualizing the Museum Visitor Experience. Who visits, why and to what affect?, ICOFOM Keynote Speech (6 november 2011), geraadpleegd op 9 april

14 2.! Op welke vragen zouden vijftigplussers een antwoord willen bij het zien van een individueel kunstwerk? 3.! Wat voor informatie vinden vijftigplussers wel en niet belangrijk bij het bekijken van een kunsttentoonstelling (Kunst en Kazimir Malevich De jaren van figuratie in het Drents Museum) en een individueel schilderij (figuratief en abstract)? 4.! Welke teksten lezen de bezoekers, waarom en hoe beoordelen ze die? De resultaten van het onderzoek kunnen educatief medewerkers en curatoren nieuwe inzichten bieden om (begeleidende teksten in) tentoonstellingen (beter) af te stemmen op de steeds groter wordende groep vijftigplussers in ons land. In de conclusie zullen aanbevelingen gedaan worden voor het schrijven van museumteksten voor senioren. De resultaten zijn niet alleen interessant voor het schrijven van teksten; er kan ook nagedacht worden over hoe de informatiebehoefte op een andere, wellicht multimediale manier vervuld kan worden

15 2.! Senioren als doelgroep De meeste museumbezoekers in Nederland zijn vijftig jaar of ouder. Voor musea is kennis over het grootste deel van hun publiek niet overbodig; zoveel mogelijk weten over je doelgroep kan het makkelijker maken om die te bereiken. In welke opzichten verschillen ouderen van jongere mensen? Welke algemene veranderingen zijn er aan te wijzen? Wat gebeurt er met een mens als hij ouder wordt? En wat kan dit voor het museum betekenen? Ouder worden Een mens blijft zich zijn hele leven ontwikkelen, ook na het volwassen worden. De studie naar (gezonde) oudere volwassenen wordt gerontologie genoemd (in tegenstelling tot de geriatrie die zich richt op de studie van ziektes bij ouderen). Ouder worden is een progressief en cumulatief proces van veranderingen. Het wordt beïnvloed door veel factoren, op sommige daarvan hebben we invloed, op andere niet. Op wat voor manier je ouder wordt en welke veranderingen dat precies met zich meebrengt heeft hoofdzakelijk te maken met je genen, bijvoorbeeld met erfelijkheid. Deze veranderingen, waarop je als persoon weinig invloed hebt, worden leeftijdsgebonden veranderingen (age related changes) genoemd. Leren lopen als peuter is een voorbeeld van leeftijdsgebonden verandering. Wanneer we jong zijn betekenen deze veranderingen vooruitgang, als we ouder worden juist achteruitgang, met de nodige negatieve connotaties. Het zijn echter natuurlijke veranderingsprocessen, ze horen erbij (nature). Naast de leeftijdsgebonden factoren zijn er nog extrinsieke invloeden, zoals je omgeving en levensstijl, die het ouder worden beïnvloeden (nurture). 51 Deze externe invloeden zijn interessant in het kader van kunst- en cultuurparticipatie die deel uitmaken van de levensstijl. In Nederland spreken we vaak van vijftigplussers alsof het één groep vergelijkbare mensen is (denk onder andere aan de vijftigpluspartij of vijftigplusdating, op Google krijg je meer hits met de zoekterm 50-plus dan met 60- of 65-plus ). Door ontwikkelingspsychologen worden vijftigjarigen niet als ouderen gezien, maar als middle aged, dus als volwassenen van middelbare leeftijd. Oudere volwassenen worden vaak ingedeeld in drie groepen: young old (65-74 jaar), old-old (75-84 jaar), oldest-old (85+). 52 Het woord senior stuit veel mensen van middelbare leeftijd dan ook tegen de borst, ze worden tot dezelfde groep gerekend als mensen uit de volgende (laatste) levensfases. Vijftigplussers is dus geen juiste term als je daarmee ook oudere mensen bedoelt, de senioren. Er wordt gepleit voor het woord medior, omdat er tussen 51 Johanna Misey Boyer, Creativity Matters. The Arts and Aging Toolkit (New York: National Guild of Community Schools of the Arts, 2007). 52 Dirk Stroud, The 50-plus Market (Londen en Philadelphia: Kogan Page, 2005),

16 volwassenen en senioren nog een overgangscategorie zit. Hoewel het woord vijftigplusser gemakkelijk gebezigd wordt, is het dus niet juist deze groep te beschouwen als homogeen. Het indelen van mensen in doelgroepen aan de hand van leeftijd is simpel, maar vaak ook simplistisch. 53 In onderzoek wordt daarom, naast de chronologische leeftijd, vaak het cohort waarin iemand geboren is als variabele meegenomen. Een cohort is een periode van vijf jaar. Mensen uit hetzelfde cohort delen tijdens hun leven bepaalde zaken, bijvoorbeeld door de stand van de gezondheidszorg, politiek, technologie en educatie in die periode. 54 Een bekend cohort zijn de babyboomers, geboren vlak na de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog, tijdens de wederopbouw, kwam de consumptiemaatschappij op. Voor de (meeste) babyboomers is het tijdens hun leven altijd normaal geweest om modekleding te dragen, muziek te kopen, op vakantie te gaan naar het buitenland, enzovoort. 55 Babyboomers zijn inmiddels zestigplus en geven deze levensstijl niet op nu zij ouder worden. Als hun kinderen zelfstandig zijn geworden en ze minder gaan werken of met pensioen gaan, komt er meer tijd vrij om die levensstijl juist op allerlei manieren uit te breiden. Voor musea is inzicht in dit cohort interessant; veel babyboomers bezoeken regelmatig musea. Senioren zijn niet allemaal gelijk zoals geen enkel individu dat is maar er kunnen bepaalde generaliserende eigenschappen worden genoemd. Deze zijn typerend voor senioren als abstracte doelgroep. General statements about older adults are one way of organizing what we know. At the same time, keep in mind that averages do not describe every individual in the group. 56 Met welke veranderingen krijgt iedere senior in meer of mindere mate te maken? Fysieke en mentale veranderingen Net als in iedere andere levensfase, ondergaat een mens bij het ouder worden zowel fysieke als sociale en emotionele veranderingen. Ontwikkelingspsychologen proberen het leven op te delen in fases, op zoek naar overeenkomsten op biologisch en mentaal gebied tussen mensen die ongeveer dezelfde leeftijd hebben. Overeenkomsten zijn er, ondanks de individuele verschillen. Een aantal van die fysieke en mentale veranderingen zijn van belang als we senioren als doelgroep voor musea beschouwen. In het kader van deze scriptie is het interessant om te onderzoeken of 53 Dirk Stroud, The 50-plus Market, Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood, Yvonne Harahousou, Leisure and Aging. In: C. Rojek, S.M.Shaw and A.J. Veal (eds.), A Handbook of Leisure Studies (New York: Palgrave MacMillan, 2006), Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood,

17 noemt. 61 Volgens Erikson zijn na je zestigste doelen met betrekking tot generativiteit bereikt. musea op deze veranderingen kunnen inspelen, bijvoorbeeld door hun tentoonstellingsontwerp erop aan te passen. Bij lichamelijke veranderingen gaat het vaak om leeftijdsgebonden veranderingen, zoals verminderd zicht, sneller vermoeide benen en een zwakkere blaas. In musea kan redelijk eenvoudig rekening gehouden worden met veel van deze fysieke veranderingen. Een groter lettertype voor de zaalteksten voor mensen met een gezichtsbeperking, 57 meer zitgelegenheid voor snel vermoeide benen, meer toiletten en betere bewegwijzering dragen allemaal bij aan een comfortabeler museumbezoek. Het zijn relatief kleine ingrepen met een groot effect. Overigens niet alleen voor senioren, ook jongere bezoekers kunnen baat hebben bij deze kleine aanpassingen. Zij krijgen op den duur ook last van museum legs en vermoeide ogen. 58 Op mentale veranderingen bij senioren is minder gemakkelijk in te spelen door musea. Ontwikkelingspsycholoog Erik Erikson bestudeerde de levensverhalen van negentigjarigen en beredeneerde dat er in de loop van het leven steeds verschillende thema s of doelen centraal staan 59. Zo ben je in je in de adolescentie bezig met je identiteit en seksualiteit en draait het jongvolwassen leven om intimiteit en het opbouwen van relaties, of het mislukken daarvan. Volgens Erikson staat het midden van het volwassen leven (40-65 jaar) in het teken van generativiteit. Hij omschrijft generativiteit als de zorg voor het vormen en leiden van de volgende generatie. Dit betekent niet per se het zorgen voor nageslacht, het kan ook iets zijn wat je nalaat, bijvoorbeeld een carrière. 60 In deze levensfase denkt de mens na over wat hij of zij bereikt heeft in het leven en over wat er nog meer gedaan kan worden om het leven zinvol te maken. Deze doelen kunnen worden verstoord door biologische en contextuele voorvallen, zoals ziekte, een scheiding of het verliezen van een baan. Dit kan leiden tot wat Erikson stagnatie Daarna staan integrity of despair centraal: je bent tevreden met hoe je leven is gelopen en wie je bent geworden (integer), of je ervaart wanhoop omdat je nog maar weinig tijd over hebt om dingen te veranderen of om je leven zin te geven. 62 Volgens Erikson zoeken we in deze laatste levensfase (late adulthood, 65+) naar een evenwicht tussen integriteit en wanhoop. De indeling van Erikson van het leven in fases en de daarbij horende thema s lijkt erg 57 Dirk Stroud, The 50-plus market, Amy Whitaker, Museum Legs: Fatigue and Hope in the Face of Art (Tuscon: Hol Art Books, 2009). 59 Erik H. Erikson, Vital Involvement in Old Age (New York: W.W.Norton & Company, 1986), Paula Nicholson, A Critical Approach to Human Growth & Development (Londen: Palgrave Macmillian, 2015), Paula Nicholson, Human Growth & Development, Paula Nicholson, Human Growth & Development,

18 streng afgebakend te zijn. Alsof je, wanneer je veertig wordt, opeens niet meer nadenkt over wie je bent. Iemand van tachtig kan nog erg met zijn identiteit in de knoop zitten. Opvallend is daarnaast dat hij tussen young adult en seniors alleen middle age als tussencategorie onderscheidt (leeftijd veertig tot zestig jaar). Wanneer ben je niet meer van middelbare leeftijd, maar senior? In welke levensfase je je bevindt hangt niet af van een exacte leeftijd, maar van waar je mee bezig bent en wat je belangrijk vindt. Sommige vijftigplussers hebben immers nog kinderen die in huis wonen, waardoor heel andere doelen en prioriteiten centraal staan dan bij vijftigplussers met meer vrijheid. Eriksons onderzoek is bovendien uitgevoerd in de jaren Dit betekent dat de negentigjarigen hij interviewde geboren zijn in de negentiende eeuw. De senioren van nu zijn decennia later geboren en in de tussentijd is er veel veranderd in de wereld. Hedendaagse senioren hebben bijvoorbeeld niet twee wereldoorlogen (bewust) meegemaakt, maar leven wel in een internettijdperk waarin technologie grote sprongen maakt. Hoewel de meeste ontwikkelingspsychologen nog steeds de thema s van Erikson gebruiken, vraag ik me af of de thema s in de afgelopen decennia niet veranderd zijn. Kampen senioren van nu niet met heel andere, of misschien met méér thema s en dilemma s dan senioren van de jaren 1980? Een herhaling van het onderzoek van Erikson zou heel nieuwe inzichten kunnen opleveren over thema s die op de voorgrond treden in de laatste levensfases. Gene Cohen maakt een uitgebreidere indeling in levensfasen. Hij beschrijft vier ontwikkelingsfasen voor de tweede helft van het leven, waar Erikson er slechts één of twee beschrijft. 63 Bij iedere fase noemt hij thema s die centraal staan. Cohen maakt de leeftijd minder belangrijk door een verdeling te maken waarin overlap zit; de ene fase gaat niet abrupt over in de andere. 1.! Midlife reevaluation (40s+50s)! Insightful reflection! Desire to create meaning in life 2.! Liberation (mid 50s mid 70s)! Sense of freedom to speak and do! Time to experiment 3.! Summing up (late 60s and beyond)! Desire to find larger meaning in the life story 63 Gene D. Cohen, The Mature Mind: The Positive Power of the Aging Brain (New York: Basic Books 2006),

19 ! Give wisdom, sharing, giving back 4.! Encore (late 70s end)! Desire to reaffirm and restate major themes in one s life! Explore novel variations on major themes in one s life! Attend unfinished business and unresolved problems Waar jongere ouderen proberen betekenis aan hun leven te geven en (daarom) nieuwe dingen ondernemen zijn veel zeventigplussers volgens Cohen aan het afronden. Ze overzien hun leven en proberen keuzes te verantwoorden, te bevestigen aan de hand van nieuwe inzichten, hun leven van een nieuwe kant te bekijken. 64 Hierin zie je het conflict tussen integriteit en wanhoop op hogere leeftijd terug waarover Erikson spreekt. De beschrijving van Cohen lijkt echter minder definitief dan die van Erikson. Het is niet of-of, maar er zijn veel grijze tussengebieden. Cohen schenkt meer aandacht aan de dingen die je in elke levensfase onderneemt en om welke redenen, in plaats zich van alleen te richten op de mentale dilemma s. Opvallend in de beschrijving van de laatste levensfasen is de steeds grotere rol die reflectie gaat spelen. Volgens ontwikkelingspsychologen is er tijdens het leven een spel gaande tussen introversie en extraversie. In bepaalde fases ben je meer bezig met de wereld om je heen dan met jezelf, en andersom. Hoe ouder je wordt, hoe meer de nadruk op het interne komt te liggen. 65 Als het einde nadert en mensen zich realiseren dat er steeds minder jaren overblijven, kijken ze terug op het leven. Uit verschillende studies naar sociale en emotionele veranderingen bij het ouder worden, blijkt de centrale rol voor herinneringen in de laatste levensfase. 66 Reminiscence is not necessarily confined to the older adult age group, but older adults seem to engage in it more than younger age groups. Young adults may be less concerned with life review because they do not feel they have a limited time left to live. 67 Voor jongere senioren is herinneren minder van belang dan voor de oudste ouderen. Jongere senioren staan vaak nog met één been in de middelbare levensfase en zijn soms nog bezig met opvoeden of carrière maken. De nadruk op het interne uit zich vaak in toenemende interesse in spiritualiteit en cultuur in de tweede helft van het leven. 68 Kunst en cultuur roepen herinneringen 64 Gene D. Cohen, The Mature Mind, Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood, Zie onder andere het werk van Gene Cohen, Erik Erikson, Carl Gustav Jung en Joan T. Erber. 67 Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood, Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood,

20 op. Die herinneringen helpen ouderen hun leven te ordenen en betekenis te geven, iets waar behoefte aan is op hogere leeftijd. 69 Wellicht verklaart dit mede waarom veel oudere volwassen musea bezoeken (en schijnbaar vaak uitheemse godsdiensten bestuderen, hun eigen religie afstoten of juist weer oppakken, aan mindfulness doen, hun memoires schrijven et cetera). Oudere volwassenen zijn daarom niet alleen op zoek naar entertainment en plezier in hun vrije tijd, maar ook naar diepgang. Een belangrijke sociale verandering op latere leeftijd is het stoppen met werken. Iemand die met pensioen gaat heeft allemaal opties om de vrijgekomen tijd in te vullen: met familie en vrienden, met het opdoen van nieuwe vaardigheden, het verwezenlijken van dromen. Hij of zij krijgt de kans om het leven opnieuw vorm te geven. Niet meer hoeven werken kan echter ook negatieve gevolgen hebben. Voor sommigen wordt het werk dat ze doen een deel van hun identiteit. Door te stoppen met werken kan het voelen alsof er een deel van jezelf verloren gaat. Iemand kan zich nutteloos en verloren gaan voelen. Wanneer kinderen het huis verlaten en een eigen leven opbouwen kan eenzelfde gevoel van verlies en nutteloosheid optreden. Senioren zoeken ook om deze reden naar zinvolle, maatschappelijk betrokken manieren om het leven invulling te geven, bijvoorbeeld vrijwilligerswerk of een nieuwe studie of cursus. Vaak hebben senioren van nu vroeger niet de kans gehad een goede opleiding te volgen, laat staan een opleiding die te maken had met kunst en cultuur. Cursussen voor senioren zijn dan ook razend populair, zeker op creatief of cultureel gebied. Deze groeiende aandacht voor cultuur is een kans voor musea. Ze zouden kunnen inspelen op de emotionele en psychische veranderingen bij ouder wordende mensen. De centrale rol die herinnering en levenservaring speelt bij oudere volwassenen kan een aanknopingspunt zijn. Omdat oudere volwassenen minder goed worden in abstract denken, relateren ze nieuwe informatie graag aan alledaagse dingen die ze (her)kennen. Het gebruik van abstracte termen (over kunst) is dan ook niet raadzaam. Een oudere leert daarbij minder snel nieuwe dingen, maar leert wel grondiger omdat er makkelijk verbanden worden gelegd met eerder opgedane kennis. 70 Senioren willen op het gebied van kunst en cultuur gebruikmaken van hun ervaring en competenties en moeten de kans krijgen werkelijk deel te nemen. 71 Het is dus van belang dat musea zich realiseren dat een volwassene het museum binnenkomt met een groot corpus aan ervaringen en wijsheden uit een rijk leven. Uiteraard betreden ook kinderen het museum niet 69 Anna Goulding, Older People Learning through Contemporary Visual Art. Engagement and Barriers, International Journal of Art & Design Education, 23, no.1 (februari 2013), Manfred Spitzer, Langsam, ab sicher. Gehirnforschung und das Lernen Erwachsener, in: DIE Zeitschrift für Erwachsenenbildung 3 (2003), Almut Fricke en Kim de Groote, Cultuurgerontagogiek, een nieuwe discipline voor cultureel werken met ouderen, in Lang Leve de Kunst (Utrecht: Fonds voor Cultuurparticipatie, 2012), 103. (pp ) 18 18

21 geheel zonder ervaring, maar bij ouderen is er veel langer sprake geweest van invloeden, zowel interne als externe, 72 waardoor individuele verschillen tussen oudere volwassenen groter zijn dan tussen jongvolwassenen of volwassenen van middelbare leeftijd. 73 Doelgroep 50-plus? Voor musea is het niet vanzelfsprekend aandacht te besteden aan vijftigplussers, omdat die toch al naar het museum komen, en omdat ze eigenlijk liever andere doelgroepen zouden aanspreken. Er zullen de komende jaren echter steeds meer vijftigplussers bij komen. Je kunt er niet vanuit gaan dat zij allemaal naar het museum (willen) komen, maar musea zouden wel meer vijftigplussers kunnen bereiken. Kennis van de doelgroep is daarbij erg belangrijk. Er zijn niet alleen steeds meer senioren, ze zijn ook heel anders dan senioren van vijftig jaar geleden. 74 De third age, of tweede adolescentie duurt vandaag de dag langer, en is beter te benutten doordat men steeds meer goede, gezonde jaren heeft. Na het pensioen gaan senioren niet meer direct naar een bejaardentehuis zoals voorheen, maar begint er juist een nieuwe periode in het leven. Met andere woorden: vijftigplussers (of vijfenzestigplussers) zitten niet meer achter de geraniums, maar staan midden in het leven en gaan erop uit. Het woord senioren heeft voor velen een negatieve bijklank, en oudere al helemaal. De nieuwe senior voelt zich niet oud, moe en afgeschreven. Eerder vitaal, nog vol plannen en hij acht zich een volwaardig lid van de samenleving. Niet meer hoeven/mogen meedoen, is eerder een belediging dan een gunst. 75 Men wil actief ouder worden, en dat betekent niet van de zijlijn toekijken, maar blijven participeren in alle facetten van het leven. In de toekomst zullen zeventigplussers waarschijnlijk actiever meedoen in het leven, en dus ook (nog) aan cultuur doen (bijvoorbeeld de zestigers van nu). Er zullen meer oudere bezoekers naar het museum komen die wellicht speciale aandacht of zorg nodig hebben. De hedendaagse vijftigplusser heeft (gemiddeld) meer geld te besteden dan jongere volwassenen. Cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat ouderen er financieel het beste voor staan van alle leeftijdsgroepen, zowel wat betreft de hoogte van het inkomen als de omvang van het vermogen. 76 Vaak staren musea zich nog blind op het aanspreken van de jeugd. Ligt de toekomst, vreemd genoeg, nu juist bij de senioren? Voor de culturele sector zijn er veel 72 Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood, Joan T. Erber, Aging & Older Adulthood, Cretien van Kampen, Grijswaarden. Monitor Ouderenbeleid 2008 (Den Haag: SCP, 2008), Mirjam Schöttelndreier, Werken voor je levenslust, Trouw, 21 november In: Zicht op Senioren en cultuureducatie 2009 (Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland, 2009), Paul Schnabel, Een zegen voor kunst en cultuur, in: Boekman 86 De Vergrijzing, red. Anita Twaalfhoven, (Amsterdam: Boekman Stichting, 2011),

22 kansen bij deze vermogende en welwillende doelgroep, die de komende jaren groter wordt. Men spreekt van de verzilvering van de vergrijzing 77 en The Golden Years. 78 Kunst en cultuur kunnen de vergrijzing verzilveren, door te profiteren van de groeiende groep vaak kapitaalkrachtige senioren met een zee aan vrije tijd. 79 Concluderend kan er gesteld worden dat er veel senioren zijn in Nederland die tijd en geld hebben en zoeken naar zinvolle manieren om hun dagen in te vullen. Ze willen graag iets nieuws ontdekken en leren. Musea kunnen hier een kans grijpen door rekening te houden met de ouder wordende mens in hun tentoonstellingsontwerp, maar ook door educatieprogramma s te ontwikkelen voor ouderen, in plaats van alleen voor jongeren. Daarbij is aandacht voor de (levens)ervaring en herinneringen belangrijk. 77 Cultuurnetwerk Nederland, Zicht op... senioren en cultuureducatie (Utrecht: Cultuurnetwerk Nederland, 2009), Gene D. Cohen, The Mature Mind, Paul Schnabel, Een zegen voor kunst en cultuur,

23 3.! Leren in het museum Bezoekers komen naar een museum op zoek naar zinvolle vrijetijdsbesteding, maar educatieve activiteiten voor volwassenen zijn er schaars. Volwassenen leren op een andere manier dan kinderen. In volwassenenonderwijs staat de leerling centraal en speelt de leraar slechts een kleine, faciliterende rol; de leerling heeft (en wil) controle over het hele leerproces. 80 In het hedendaagse (school)onderwijs staat de leraar ook steeds minder centraal, maar hij bepaalt wel wat er gebeurt in de klas. Er is een parallel te ontdekken met de veranderende visie op museumbezoekers: vanaf de moderniteit stond het museum en de collectie centraal (de leraar ), maar tegenwoordig steeds meer de bezoeker; de leerling. Een museum is dus bij uitstek een plaats waar volwassenen, op hun eigen manier, iets kunnen leren. Andragogie en self-directed learning In deze scriptie ligt de nadruk op het individuele leren van volwassen museumbezoekers. Educatieve programma s, lezingen en rondleidingen worden in het onderzoek buiten beschouwing gelaten. De belangrijkste reden hiervoor is de schaarste aan educatieve middelen die de volwassen bezoeker kunnen worden aangereikt. De meeste bezoekers zijn aangewezen op de informatie die in de tentoonstellingszaal aanwezig is. Leren dat in een museum plaatsvindt is een vorm van informeel leren. Informeel leren is de tegenhanger van formeel leren; het leren op school of bij een cursus. Er is bij informeel leren geen vastgesteld curriculum, het gebeurt spontaan, is ongestructureerd en vindt plaats op alledaagse plekken, bijvoorbeeld op het werk, in musea of via verschillende media. 81 Wanneer er in museumstudies wordt gesproken over volwasseneneducatie, refereert men vaak aan het werk van Malcolm Knowles. In de jaren 1920 beseften onderzoekers dat volwassenen net zo goed kunnen leren als jongeren. Volwasseneneducatie werd toen een professioneel werkveld. Twee van de belangrijkste pogingen tot theorievorming zijn andragogie en self-directed learning. 82 Knowles introduceerde de term andragogie als tegenhanger van het gangbare woord pedagogie (peda (kind), andra (man of mens) gogie (leiden)). Knowles gaat uit van vijf kenmerken van volwassen leerlingen, die verschillen van die van kinderen als leerlingen Malcolm Knowles, The Modern Practice of Adult Education: From Pedagogy to Androgogy, 2e dr. (New York: Cambridge Books, 1980), P.H. Coombs, The world crisis in education. A view from the eighties (New York: Oxford University, 1985), Sharan B. Merriam, Andragogy and self-directed learning: Pillars of adult learning theory. New Directions for Adult and Continuing Education 89 (2001), 3 83 Sharan B. Merriam, Andragogy and self-directed learning,

# data[].attributes.attachment_link.title
Musea en de ouder wordende mens - PDF Free Download

# data[].attributes.attachment_link.description
Musea en de ouder wordende mens Een onderzoek naar de informatiebehoefte van vijftigplussers in het museum Inge Basteleur s Masterscriptie, 2016 Inkt op papier, 97 pagina s. Masterscriptie Kunsten,

# data[].attributes.body
Opvallende zaken:
-er was ontzettend veel variatie aan kunststromingen te zien in het museum.
-veel soorten kunst: van schilderijen tot installaties
-Er liepen ook ouderen rond in het musea doordat er veel variatie te zien is
-een suppost was volledig Engelstalig, kan obstakel zijn, maar er liepen genoeg Nederlandstalige rond om van dienst te zijn.
-Groot museum, veel open ruimtes en genoeg plek
-Zitgelegenheid! is aanwezig!
-gebruik van lift en trappen
-leuk cafeetje om even snel te smikkelen of een thee te pakken
-heel vriendelijk personeel
-leuke giftshop met ontzettend veel interessante boeken

# data[].attributes.body
Opvallende zaken:
-veel jongeren (18-25), sommige jongeren met vrienden, andere met ouders.
-'hypebeast' jongeren -> voornamelijk door de kunst die aanwezig is willen zij het op Instagram posten met leuke foto's van zichzelf.
-Veel pop-art en kitsch + moderne kunst is aanwezig
-Tijdens mijn bezoek heb ik 1 ouder persoon gezien geschat tussen de 65-68, die waren met een metgezel die behoorde tot jongvolwassenen.
-Ruimtes waren soms krap doordat er veel mensen in de relatieve kleine villa waren, gangpaden waren smal wanneer er veel mensen in de villa bevonden.
-Geen lift gezien, trap als je de villa wil betreden, trap naar de bovenverdieping, kortom weinig mogelijkheden voor minder vitalen
-Tijdens bezoek geen rondleiding gezien

# data[].attributes.body
Wat vindt u leuk om te doen in uw vrije tijd?

In mijn vrije tijd geniet ik van ontspannende activiteiten zoals puzzelen, wandelen en bakken. Het zijn bezigheden waar ik plezier aan beleef en die me helpen te ontspannen.

Gaat u wel eens naar musea, en hoe vaak?

Ja, ik breng zo nu en dan een bezoek aan musea, meestal om de paar maanden. Het is een mooie aanvulling op mijn vrijetijdsactiviteiten en geeft me de kans om nieuwe dingen te ontdekken.

Welke kunst spreekt u daar het meeste aan?

Ik voel me vaak aangetrokken tot kunstwerken die een verhaal vertellen of een gevoel van nostalgie oproepen.

Loopt u dan alleen rond, bent u met een partner, of neemt u deel aan een rondleiding?

Ik loop meestal alleen of volg een rondleiding. Ik vind het leuk om vragen te kunnen stellen of over de kunst te kunnen praten met iemand.

Hoe komt u praktisch gezien naar deze musea?

Ik ga meestal met openbaar naar musea. Ik kan hierdoor overal heen reizen binnen een korte tijd en geeft mij vrijheid om nog lekker de stad in te kunnen gaan

# data[].attributes.body
Wat vindt u leuk om te doen in uw vrije tijd?

Ik vind het leuk om met mijn kleinkinderen tijd door te brengen. Daarnaast ben ik geïnteresseerd in kunst, hoewel mijn kennis van hedendaagse kunst beperkt is.

Gaat u wel eens naar musea, en hoe vaak?

Ja, ik ga af en toe naar musea, meestal eens in de paar maanden. Het is een ontspannende manier om mijn vrije tijd door te brengen en iets nieuws te ontdekken.

Welke kunst spreekt u daar het meeste aan?

Ik waardeer vooral schilderijen en beeldhouwwerken die herkenbare scènes uit het dagelijks leven weergeven. Landschappen en portretten trekken vaak mijn aandacht.

Loopt u dan alleen rond, bent u met een partner, of neemt u deel aan een rondleiding?

Ik loop meestal alleen of met mijn partner rond in het museum. We nemen graag de tijd om op ons eigen tempo de kunstwerken te bekijken en te bespreken.

Hoe komt u praktisch gezien naar deze musea?

We reizen meestal met de auto naar de musea. Het biedt gemak en flexibiliteit, en we kunnen ook andere activiteiten in de omgeving verkennen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Age Friendly Cultural Cities (2016-2021)

# data[].attributes.attachment_link.description
Age Friendly Cultural Cities (2016-2021). Ouderen- en cultuurparticipatie op de kaart

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kunstbeoefening door ouderen is veel meer dan alleen maar een hobbymatige tijdsbesteding, wijst onderzoek uit. Het heeft namelijk een niet te onderschatten impact op hun positiviteit, gezondheid, zingeving en sociale contacten. En dus gaat de cultuurparticipatie van ouderen over kunst én welzijn. We spreken erover met Frieda de Pater, directeur van Stichting RCOAK, Lonneke Regter, directeur van Fonds Sluyterman van Loo en coördinerend projectleider Rieke Schouten.

Het huidige Lang Leve Kunst Fonds kent zijn oorsprong in 2011, toen een onderzoek naar de kunstbeoefening door ouderen werd gedaan. 'De vraag was destijds: gaat het hier nu puur om een luxe vorm van tijdsbesteding of veel meer?', blikt Frieda de Pater terug. 'Duidelijk werd dat er een nog grotere sociaal-maatschappelijke functie achter schuil ging dan we destijds al dachten. We deden bovendien veel inspiratie op uit andere Europese landen tijdens een congres in Dublin rondom dit thema. Daar bleek men al veel verder te zijn in het denken over het belang ervan en het organiseren van projecten. Als fondsen hebben we toen de handen ineengeslagen en zijn we het programma Lang Leve Kunst gestart. Ook het ministerie van VWS en VSBfonds onderkenden het belang van het stimuleren en breed toegankelijk maken van cultuurparticipatie voor ouderen en sloten aan. In januari van dit jaar hebben we als Fonds Sluyterman van Loo en Stichting RCOAK het Lang Leve Kunst Fonds opgericht, een zelfstandig onderdeel binnen onze fondsen. Prins Bernhard Cultuurfonds sloot zich bij onze samenwerking aan. Het Lang Leve Kunst Fonds heeft een eigen website en eigen ICT-systemen maar valt nog wel onder paraplu van de fondsen. VSBfonds biedt ons ondersteuning, in de vorm van een bijdrage aan de financiering van projecten in het land.'

Meer zichtbaarheid en toegankelijkheid

'We richten ons met name op kwetsbare 70+ ouderen', zegt Lonneke Regter. 'Al is er natuurlijk geen keiharde ondergrens. We zien dat ouderen steeds langer thuis blijven wonen. De kans dat zij achter de voordeur uit zicht raken, wordt daarmee groter. Ouderen hebben op hun beurt beperkt zicht op het actieve kunst- en cultuuraanbod in hun gemeente of wijk. De zichtbaarheid van de vele mogelijkheden die er zijn, willen wij daarom vergroten. En de drempels om deel te nemen willen we slechten. We doen dat door lokale projecten te ondersteunen en in the picture te zetten. Om daarmee steeds meer ouderen de kans te geven om aan kunstbeoefening te doen.'

Het huidige Lang Leve Kunst Fonds kent zijn oorsprong in 2011

Positieve kracht

Dat dat van groot sociaal-maatschappelijk belang is, wijst ook recent onderzoek in opdracht van ZonMw uit. Het Lang Leve Kunst Fonds is er als partner nauw bij betrokken, laat Rieke Schouten weten: 'Uit de resultaten blijkt de werking op diverse fronten. Allereerst heeft kunstbeoefening een enorme impact op de positiviteit van ouderen. Het voegt heel veel plezier aan hun leven toe. Daarnaast is het van invloed op de zingeving van ouderen. Een instrument (leren) bespelen, meedoen aan een voorstelling, samen dansen enzovoort biedt nieuwe uitdagingen. Ouderen krijgen daar nieuwe energie van. Minstens zo belangrijk is dat mensen er op uit trekken en nieuwe sociale contacten opdoen. Bovendien raakt kunst de mens zelf, dus stimuleert het ook de persoonlijke ontwikkeling. Wat we namelijk van veel ouderen horen is dat kunst een trigger is om diepgaandere en persoonlijkere gesprekken met elkaar te voeren. Er is niets mis met het praten over koetjes en kalfjes tijdens een potje klaverjassen. Maar ouderen ervaren het gezamenlijk beoefenen van kunst dus als een waardevolle, vaak emotionele verrijking.' Frieda de Pater vult aan: 'In het algemeen kun je ook stellen dat oudere mensen gaandeweg snelheid, vaardigheden, contacten en ook dierbaren verliezen. De kracht van kunstbeoefening is dat zij naast die verlieservaringen die bij het ouder worden horen ook weer positieve ervaringen opdoen, ergens beter in worden en zo in ontwikkeling blijven.'

We willen de zichtbaarheid van mogelijkheden vergroten en drempels wegnemen

Voorbeelden te over

Plezier beleven, elkaar ontmoeten en zinvol bezig zijn. Het staat ook centraal in de vele kunstinitiatieven die Lang Leve Kunst Fonds door het hele land stimuleert en ondersteunt. 'Veelal projecten van professionele, vaak jonge kunstenaars, waardoor ook nog eens de ontmoeting tussen verschillende generaties ontstaat', aldus Lonneke Regter. 'Lokaal worden er onder meer samen complete musicals, muziekoptredens en dansvoorstellingen bedacht, gerepeteerd en uitgevoerd. In Eindhoven werd de drempel verlaagd door een busreis - populair onder ouderen - te organiseren. Niet naar een kerstmarkt, maar naar drie regionale kunsthuizen waar ze kennismaakten met uiteenlopende mogelijkheden voor kunstbeoefening. In andere steden zijn er weer initiatieven om de drempel naar kunst voor ouderen met een niet-westerse achtergrond te verkleinen. En denk niet dat ouderen het experiment met moderne kunstvormen mijden, integendeel. Regelmatig verbazen zij hun kinderen en kleinkinderen: 'Weet je wat ik vanmiddag heb gedaan? Ik heb een lyric geschreven en gerapt. En volgende week gaan we een 3D-kunstwerk maken.'

Inspirerende verhalen

De vele voorbeelden uit het land inspireerden Lang Leve Kunst Fonds om een book-a-zine te maken waarin de verhalen van ouderen zijn verzameld. 'Een uitgave waarin we het niet over ouderen hebben, maar ouderen zelf aan het woord laten', benadrukt Frieda de Pater. 'De titel 'Ouderen in de hoofdrol' spreekt dan ook voor zich. We hopen er enerzijds een nog grotere groep professionele kunstenaars mee te inspireren om ook zelf initiatieven te ontplooien op het gebied van kunstbeoefening en cultuurparticipatie voor ouderen. En we moedigen hen aan zich bij ons aan te melden, om samen te kijken of we hun projecten kunnen ondersteunen. Anderzijds willen we de artistieke mogelijkheden die er voor ouderen zijn zichtbaar maken en de drempel om er aan deel te nemen te verlagen. Ook hopen we dat door de onderzoeksresultaten en de verhalen van ouderen beleidsmakers, verzekeraars, welzijnsorganisaties en andere partijen de positieve impact omarmen die dit soort initiatieven hebben. En dat de schotten tussen welzijn en cultuur in deze zullen verdwijnen. De cijfers en verhalen spreken namelijk voor zich: cultuurparticipatie van ouderen gaat over kunst én welzijn.

Fotograaf: Guido Bogert

Wat maakt dat kunst zo belangrijk is voor ouderen? We doen daar natuurlijk onderzoek naar. Maar soms moet je het gewoon zien en ervaren. Dat kan met de korte film Pijnlijke Melodie het land in die Willem Sluyterman van Loo maakte voor Lang Leve Kunst. De film gaat over de voorbereiding van een theater- voorstelling met ouderen die als onderwerp de kritieke toestand van de ouderenzorg heeft. Kijk en geniet en laat je verrassen door de ouderen.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Cultuurparticipatie van ouderen gaat over kunst én welzijn'

# data[].attributes.attachment_link.description
Cultuurparticipatie van ouderen gaat over kunst én welzijn

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe zet je ouderen en cultuurparticipatie binnen je gemeente op de kaart? De zeven deelnemende steden aan ons programma Age Friendly Cultural Cities vertellen enthousiast hoe zij met partners hieraan werken. Op maandagmiddag 31 mei ontvangt één van hen, uit handen van juryvoorzitter Hedy d'Ancona, de BNG Bank Lang Leve Kunstprijs. Dit gebeurt tijdens een live uitzending van de inspirerende slotmanifestatie Age Friendly Cultural Cities.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ouderen en cultuurparticipatie: zeven steden strijden om age friendly titel - Fonds voor Cultuurparticipatie

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In Nederland kijkt Franka Meiland met veel interesse naar de 'Onvergetelijk'-reeks. Zij bekijkt onder meer wat het programma verder nog oplevert. "We vragen ons niet alleen af wat het doet met de mantelzorgers en de zorgbehoevenden, maar kijken juist ook naar wat het doet met het museum zelf. Hebben deze rondleidingen een 'vliegwielfunctie' voor de musea en wat doet het met het personeel?"

Verschillende behoeftes

Anouk Heesbeen deed op het museumcongres in 2013 samen met collega's van het Van Abbemuseum een oproep aan alle musea van Nederland om mee te doen aan het project. De belangstelling was overweldigend. Ruim 30 musea toonden interesse - er was maar ruimte voor 10, maar het toont aan dat het in de kunstwereld leeft.

Niet onlogisch, stelt Heesbeen. "Het is eigenlijk heel raar dat je voor iedereen onder de 18 een andere benadering kiest, maar daarna alle bezoekers op een hoop gooit. Er zijn hele verschillende behoeftes onder de bezoekers en musea willen daar echt aan tegemoet komen."

Het Mauritshuis is het tiende en laatste museum waar het programma loopt. Tot december 2017 is het nog mogelijk om in Den Haag deel te nemen aan de 'onvergetelijke' rondleiding.

De tien musea die meedoen zijn:

1. Centraal Museum, Utrecht

2. CODA Museum, Apeldoorn

3. Drents Museum, Assen

4. Limburgs Museum i.s.m. Museum van Bommel van Dam, Venlo

5. Mauritshuis, Den Haag

6. Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam

7. Museum Dr8888, Drachten

8. Natura Docet Wonderryck Twente, Denekamp

9. Singer Laren, Laren

10. Zeeuws Museum, Middelburg

# data[].attributes.attachment_link.title
Onvergetelijke rondleidingen voor ouderen die snel vergeten

# data[].attributes.attachment_link.description
Deze maand begint in museum het Mauritshuis de rondleidingenreeks 'Onvergetelijk'. Een keer per maand kunnen mensen met dementie en hun mantelzorger terecht in het museum om een kijkje te nemen bij een aantal schilderijen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Onvergetelijk

Kunst kan verrassen, verrijken en verbinden. Kunst zou dan ook voor iedereen toegankelijk moeten zijn, ongeacht leeftijd, achtergrond, overtuiging en/of beperking. Daarom ontwikkelden het Stedelijk Museum Amsterdam en Van Abbemuseum in Eindhoven in 2013 het Onvergetelijk programma voor mensen met dementie en hun dierbaren.

Tijdens de maandelijkse rondleidingen en workshops bekijken deelnemers kunstwerken waarover ze met elkaar in gesprek gaan. Kennis over de getoonde objecten is geen vereiste: tijdens Onvergetelijk staan het genieten van kunst en de persoonlijke beleving centraal. Door het delen van verhalen, herinneringen, associaties en ideeën, brengen de deelnemers de museumobjecten samen tot leven. Een speciaal hiertoe opgeleide rondleider helpt hen daarbij op weg met prikkelende vragen en creatieve opdrachten.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe kan een museumcollectie mensen bij elkaar brengen in zorginstellingen? - STUDIO i

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor 270.000 mensen met dementie in Nederland is contact maken niet meer vanzelfsprekend. Met Onwijs ontwikkelde STUDIO i de Onvergetelijk Museumtafel.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een gezellige, inspirerende middag voor mensen met dementie en hun dierbaren: dat is Onvergetelijk Mauritshuis. We organiseren iedere maand een Onvergetelijk Mauritshuis met steeds een ander thema. Lees meer op onze website.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rondleiding voor mensen met alzheimer en hun mantelzorgers

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Modernism refers to a global movement in society and culture that from the early decades of the twentieth century sought a new alignment with the experience and values of modern industrial life. Building on late nineteenth-century precedents, artists around the world used new imagery, materials and techniques to create artworks that they felt better reflected the realities and hopes of modern societies.

# data[].attributes.attachment_link.description
Tate glossary definition for modern modernism: Broad movement in Western art, architecture and design which self-consciously rejected the past as a model for the art of the present

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rapport | 23-10-2017

Publicatie over een aantal algemene ontwikkelingen in de gesubsidieerde en niet-gesubsidieerde cultuursector in 2017.

Cultuur in beeld 2017 (PDF | 41 pagina's | 2 MB)

# data[].attributes.attachment_link.description
Publicatie over een aantal algemene ontwikkelingen in de gesubsidieerde en niet-gesubsidieerde cultuursector in 2017. Cultuur in beeld 2017 (PDF | 41 pagina's | 2 MB)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(1981)- [tijdschrift] Ons Erfdeel- Auteursrechtelijk beschermd

Nieuwe taken van het museum voor moderne kunst
Jaak Fontier

Geboren te Brugge in 1927. Leraar Nederlands. Publiceerde studies en monografieën over Swimberghe, Dionyse, Van Severen, Mara, Peire, Van Hoeydonk, Verstockt, Decock e.a. Auteur van De levensfilosofie van Bertrand Russell (1963), de essays Zen, maan en sterren (1975) en In de zon van Zen (1977), de dichtbundel De woorden voorbij. 33 × 3 haiku (1980). Talrijke bijdragen en essays i.v.m. beeldende kunst in diverse tijdschriften. Is als vast medewerker aan Ons Erfdeel verbonden.
Adres:
Sint-Eeuwoudstraat 34, B-8000 Brugge.

Door de beschikbare plaatsruimte moet ik me in dit artikel sterk beperken. Hoewel op die gebieden ongetwijfeld ook belangrijke nieuwe taken door het museum dienen vervuld, zal niet worden gehandeld over zaken als de presentatie, de conservatie en de restauratie van de kunstwerken, het wetenschappelijk onderzoek, de relatie museum-overheid en de betrekkingen museum-kunsthandel.

Een ander, bijzonder ingewikkeld probleem is dat van de architectuur. We raken het slechts terloops aan, omdat bij deskundigen de twijfel over de architecturale conceptie steeds groter wordt, dit vooral ten gevolge van de snelle en onophoudelijke evolutie van de kunst zelf. De vraag: 'Hoe moet het museum voor moderne kunst worden geconcipieerd?' hangt inderdaad ten nauwste samen met de vraag naar de ontwikkeling van de kunst zelf. Hoe de kunstuitingen van de dag van morgen er zullen uitzien en wat zij op architecturaal gebied zullen eisen, kan echter niemand voorspellen.

Ten slotte blijft nog een laatste, bijzonder boeiende en actuele vraag buiten beschouwing: zal het museum zich beperken tot de vormen van de zgn. beeldende kunsten (schilderij, collage, tekening, reliëf, assemblage, beeldhouwwerk en dergelijke) of moet het eveneens, dit met de bedoeling een totaalbeeld van de visuele vormentaal op te roepen, verantwoord uitgebouwde afdelingen omvatten voor grafische kunsten, fotografie, film, video, industrial design, meubilair, glas, keramiek, enz.?

Daar we de voorkeur gaven aan het uitdiepen van een paar problemen boven het poneren van talrijke algemeenheden, hebben we een strenge keuze gemaakt en gepoogd een sluitende en duidelijke gedachtengang aan te houden(1) .

Kunst als wereld van tekens.

Als 'moderne kunst', want ook dat is een

erg vaag begrip, beschouwen we vormen van progressieve kunst die ontstonden tijdens de twintigste eeuw, nauwkeuriger geformuleerd na 1905, datum die om heel wat kunsthistorische redenen kan gelden als het aanvangsjaar én van het Franse fauvisme én van het Duitse expressionisme. Van 1905 tot heden is er een duidelijke continuïteit in het kunstgebeuren, een voortzetting van een bepaalde artistieke visie die we omschrijven als 'kunst vindt haar uitdrukking in een wereld van tekens'.

Nu is dat laatste zeker altijd het geval geweest, maar in de twintigste eeuw doet zich het belangrijke verschijnsel voor, dat deze tekens veel talrijker, ingewikkelder, complexer en dus veel moeilijker te lezen zijn dan degene die in het verleden werden aangewend.

De opvatting dat de kunst een wereld is van tekentalen sluit aan bij een algemene ontwikkeling die ook in de wetenschappen en de andere geestelijke disciplines te constateren valt. In onze beschaving komt de realiteit steeds minder rechtstreeks tot ons maar onrechtstreeks, namelijk dank zijn een bemiddelingswereld, een tussenwereld, een wereld van informatie die gebruik maakt van tekens, beelden en voorstellingen in de meest brede zin van deze woorden. Wiskunde, fysica, scheikunde, biologie, economie en industrie doen een beroep op ontwikkelde systemen van tekens, schema's, symbolen, grafische voorstellingen, codes. Wetenschappelijke teksten zijn zo zeer in specifieke, gespecialiseerde tekentaal uitgewerkt, dat ze voor niet-ingewijden zo goed als onleesbaar zijn.

Deze omzetting en voorstelling van de wereld en van de kennis die we over haar hebben door middel van een steeds omvangrijker wordende taal van tekens, is een facet van de vooruitgang, van het weten en van het denken, kortom, van de cultuur. Dat de moderne kunst tijdens de twintigste eeuw steeds meer een beroep heeft gedaan op vervangende tekens, ligt dus geheel in de lijn van de bredere wetenschappelijke, geestelijke en culturele ontwikkeling. In plaats van op de voorstelling van de natuur of de nabootsing van de Umwelt, heeft de kunstenaar zich gericht op de transpositie, de transformatie, de reactie op de verschijnselen of de onthulling van de drijfveren en krachten die onder de oppervlakte van het uiterlijk waarneembare schuilen.

Net zoals de wetenschappen zijn de uitingen van de moderne kunst ten gevolge van het gebruik van visuele codes niet zo gemakkelijk te lezen als de kunstvormen uit het verleden. Tussen het niveau van de uitzending die van de kunstcreatie uitgaat en het niveau van de ontvangst door de kijker ligt een brede kloof. De beschouwing van een kunstwerk stelt daarom hoge eisen: aandachtige ooglectuur, wil tot ontcijfering, concentratie, zin voor analyse en synthese, bezinning over de ontvangen informatie. Maar dit alles is heel vaak nog niet voldoende: voor de analyse en ontcijfering; voor de decodering van de tekentaal zijn sleutels nodig.

Het probleem van het 'kunst-lezen' zou een stuk eenvoudiger zijn, indien er maar één enkele picturale of visuele taal te decoderen was. Maar juist het tegenovergestelde doet zich voor: er zijn in de loop van de twintigste eeuw talrijke tekentalen, picturale taalvormen en visuele codes ontstaan. De vele strekkingen, richtingen, tendensen, -ismen en -arts hebben de twintigste-eeuwse beelding tot een uniek geestelijk avontuur gemaakt. Deze veelvuldigheid is er tevens de oorzaak van, dat de kunstfenomenen een gesloten, hermetisch of esoterisch karakter lijken te hebben dat velen wantrouwend maakt, sceptisch stemt of rechtuit afschrikt.

Hervé Fisher: 'Art, qu'avez-vous à déclarer?' Het is een vraag die elke kijker zich moet stellen t.o.v. een hedendaags kunstwerk en waarop hij zelf antwoord(en) moet geven.

De hedendaagse kunst doet vaak beroep op eigentijdse media.
'Identity' of 'Leader of the Opposition' (1974) door M. Druhs.

Het museum in ongenade gevallen.

We kunnen het niet ontkennen, dat er bij een groot deel van het publiek een duidelijke weerstand bestaat tegenover de moderne kunst en het museum dat deze kunst exposeert en verdedigt. In tegenstelling tot Noord-Amerika waar een sterke groei van de belangstelling kan worden vastgesteld, stagneert in West-Europa de interesse en blijft het scepticisme erg groot ten aanzien van de meer avantgardistische, progressieve en experimentele uitingen uit de jaren 1905-'25, de niet-figuratie na W.O. II, tendensen als minimal-art, land-art, arte povera, fundamentele kunst, concept- en projectkunst, verschijnselen als happening, actie en interdisciplinair optreden.

Terwijl met barnumreclame aangekondigde tentoonstellingen over het goud van Peru, Rubens, de schatten van Toet-Ank-Amon zulke grote massa's lokken, dat het bezoek tot een beproeving wordt, terwijl een duidelijke verhoging van het bezoekersaantal kan worden vastgesteld in de musea voor de klassieke kunst (van de oudheid en de primitieven tot en met het impressionisme, het symbolisme en de Jugendstil) blijft het opmerkelijk stil in de musea of de afdelingen voor moderne kunst.

Deze stagnatie is in de allereerste plaats het gevolg van een communicatiestoornis. De bezoekers kunnen de tekentalen waarmee de moderne kunst werkt, onvoldoende lezen. Ze vinden de sleutels niet die noodzakelijk zijn voor de decodering. Daar ze de kloof tussen uitzendings- en ontvangstniveau niet kunnen overbruggen, verlaten ze het museum, ontmoedigd, bevooroordeeld, gestaafd in hun mening dat de moderne kunst leeg is en inhoudloos, zonder zin, ontoegankelijk, onbegrijpelijk.

Het meest boeiende museum dat geen publiek kan aantrekken, is een waardeloze instelling, is een zandwoestijn, want ook

in het zand tekent de wind dag aan dag meesterwerken die niemand ooit zal zien. En een kunstwerk dat niemand bekijkt, bestaat niet.

Na het voorgaande zijn we de eerste belangrijke taak van het museum op het spoor gekomen: het moet de bezoekers op de meest uiteenlopende manieren helpen bij de decodering van de wereld van tekens, beelden en symbolen waarop de moderne kunst een beroep doet.

Vanuit dit oogpunt beschouwd, blijft het museum voor moderne kunst één van de minst ontgonnen velden van de vorming.

Drievoudige kritiek.

De kritiek die nu op de moderne kunstvormen wordt geuit, vindt voor een groot gedeelte zijn fundering in het gebrek aan lees- en decoderingskunde. In een land met een hoog analfabetisme zal men de beheersing van het lezen en schrijven niet als elitair en ondemocratisch bestempelen. Iets dergelijks gebeurt nu wel bij de beoordeling van de moderne beeldende kunst: wie ze niet lezen kan, noemt ze esoterisch, elitair, wereldvreemd, behorend tot een besloten en intellectualistisch domein.

Daarnaast komen er twee vormen van afwijzing voor die een andere grondslag hebben. De kritiek van een aantal jongeren en van sommige kunstenaars richt zich op de commerciële manipulatie die het kunstwerk ondergaat en waartoe het museum op zijn manier bijdraagt. Als verkoopprodukt opgenomen in het kapitalistisch systeem, ondergaat het kunstwerk de wetten van een door winstbejag geleide economie, buigt het voor de eisen van de kunstmarkt, onderwerpt het zich aan motieven die niets met kunst of vrije expressie te maken hebben. Maar is er een alternatief? De zgn. steun aan en meteen de controle op het kunst- en geestesleven die de Sovjet-Unie en de onder haar invloed staande communistische landen toepassen, is beslist tienmaal meer fnuikend voor de creativiteit. Van de in de werkelijkheid van deze wereld mogelijke kansen voor de kunst biedt het Westen op het ogenblik de minst slechte - wat vanzelfsprekend helemaal iets anders is dan de beste in een beter gestructureerde maatschappij!

De derde vorm van kritiek op het museum gaat terug tot het begin van de eeuw. Reeds de futuristen vielen met een nooit gehoorde felheid uit tegen het museum en tegen alle gevestigde waarden en instellingen. In hun ogen werkten ze remmend op de scheppingskracht, huldigden ze het achterhaalde, stonden ze aan de overzijde van alles wat vitaal, jong en toekomstgericht was. 'Wij willen de musea, de bibliotheken en de academies van elke aard vernietigen en vechten tegen de moraliteit, het feminisme en tegen elke opportunistische of utilitaristische lafheid,' verkondigde Marinetti in het eerste Futuristisch Manifest ( Le Figaro, 20-2-1909).

Zo academies en musea voor oude en klassieke kunst verstarrend hebben ingewerkt door hun cultus van het verleden, het museum voor moderne kunst legt, precies andersom, van het vaak nog betwiste gisteren en van het nog onbegrepen heden getuigenis af. Moderne en hedendaagse kunstwerken zijn bijzonder relevant voor de situatie van de huidige mens en voor de problematiek van onze maatschappij. Maar alweer: om dit in te zien moet men de tekentalen die de kunstenaars schrijven, willen en kunnen lezen.

De betekenis van de moderne kunstuitingen.

De geheel eigen en specifieke waarde van de twintigste-eeuwse kunst lijkt ons zo belangrijk, dat we op dit aspect dieper willen ingaan. In het verleden vertoonde de kunst ongetwijfeld ook altijd groei, verandering en evolutie. Maar het tempo van

Vele werken zijn zeer groot en overschrijden de mogelijkheden van de normale museumzaal: 'Luchtschip' van Panamarenko, opgesteld in de rotondezaal van het Museum te Gent tijdens de tentoonstelling 'Kunst in Europa na '68'.

de ontwikkeling was erg langzaam, zodat overgeërfde vormen vaak gedurende een lange periode werden aanvaard en toegepast. Vooral op dit punt wijkt de kunst uit onze eeuw af van vroegere opvattingen: het vinden van nieuwe, nog niet aangewende vormen is het doel van elke progressieve richting, zelfs van iedere kunstenaar afzonderlijk. Zo maken het verrassende, het nog niet geziene en daarom heel dikwijls tevens nog niet begrijpelijke, op heel vanzelfsprekende wijze deel uit van de esthetische en visuele informatie die door het moderne kunstwerk wordt gegeven. We schreven al eerder, dat we de verzameling in het museum voor moderne kunst een aanvang zouden laten nemen met 1905, omdat dit jaar als het beginpunt van zowel het fauvisme als van het expressionisme kan worden beschouwd. Bij deze beide, zich van de natuurlijke voorstelling duidelijk verwijderende tendensen, heeft de kunsttaal voorrang gekregen op de naturalistische weergave. En die kunsttaal berust juist op het versterkte gebruik van visuele tekens - tekens dan in de ruimste zin van het woord: punten, lijnen, vlekken, vlakken, vormen, kleuren. Er gebeurt iets essentieel nieuws in het werk van Matisse, Derain, Vlaminck, Braque, Kirchner, Nolde, Schmidt-Rottluff, dat basis en uitgangspunt zal worden voor verdere, nog stoutmoediger

Het werk 'Un jardin d'hiver' van Marcel Broodthaers (1924-'76) wendt verscheidene media aan en vergt een volledige zaal.

pogingen, waarbij de waarde van het uiterlijke natuurbeeld volledig ter discussie wordt gesteld: kubisme, dadaïsme, futurisme, surrealisme, de niet-figuratieve kunst.

De periode 1905-'25 is van een grote rijkdom en ongetwijfeld het fundament én voor de kunst uit het tijdperk 1925-'45 én voor alles wat na de Tweede Wereldoorlog in de meest uiteenlopende richtingen tot stand is gekomen.

De taak die het museum voor moderne kunst heeft op het gebied van de samenstelling van een vaste verzameling, kan dan ook aldus worden omschreven: aan de hand van met veel zorg geselecteerde werken dienen het kunsthistorische verloop tijdens de periode 1905-1975 en de vele bindingen tussen de diverse richtingen te worden geïllustreerd.

Een dergelijke verzameling toont niet alleen de ontwikkeling van de beeldende taal, van het esthetische, van de tekentalen in enge zin, maar maakt de evolutie zichtbaar van het zien en weten, het kennen en beschouwen, het denken en reflecteren. Wat er in de mens en in de tijd leeft, welke drijvende krachten en ideeën de twintigste eeuw hebben beheerst en vandaag nog voor een groot gedeelte bepalen, leest de bezoeker af in het met zorg samengestelde museum voor moderne kunst. Leest hij af, indien hij het lezen heeft geleerd van de talen van de tekens.

Jarenlang hebben de Nederlanders Graatsma en Slothouber de kubus tot uitgangspunt van hun vormenonderzoek genomen en de resultaten van hun studie verzameld in het CCC (Centrum voor Cubische Constructies).

De twintigste-eeuwse kunst is om nog een andere reden van ongewone betekenis voor onze cultuur. In een wereld die steeds meer tot nivellering en massaficatie leidt, drukt de moderne kunstenaar in het kunstwerk zijn drang naar vrijheid uit. Hij bevestigt zich als individu tegenover de buitenwereld, stelt tegenover de verdrukkende machten de eigen creatieve daad. Daardoor is het kunstwerk op merkwaardige wijze het produkt van een bivalentie: het is een communicatiesysteem dat de structuren en de drijfveren van de wereld weerspiegelt en het is een scheppingsdaad waardoor het individu de hem opgelegde grenzen in vrijheid overschrijdt.

De hedendaagse uitingen.

Het jaar van de grote contestatie, 1968, wordt in heel wat studies als een keerpunt in de artistieke ontwikkeling beschouwd. Te Gent ging tijdens de zomermaanden van 1980 een grote internationale tentoonstelling door onder de titel 'Kunst in Europa na '68'. Op de 39ste Venetiaanse Biënnale was het thema 'De kunst in de jaren '70'. Tijdens het laatste decennium heeft zich inderdaad een nieuwe grensverlegging voorgedaan. De verandering kan worden omschreven als een verschuiving van de opvatting van het kunstwerk als object naar de opvatting van het kunstwerk als concept. Op een veel uitdrukkelijker manier dan de objectkunst wil de conceptkunst via de visuele taal de drijfveren onthullen die in de actuele maatschappij ageren. Daarom opteerden een aantal belangrijke kunstenaars voor projecten, concepten en visualisering van ideeën. Sceptisch ingesteld tegenover de esthetische motivering, zoeken ze nauwe aansluiting bij de eigentijdse media krant, foto, T.V., film, video, bij het taalonderzoek (groep Art and Language), bij de sociale, economische, technische en politieke werkelijkheid van de actuele wereld.

Het museum voor moderne kunst kan aan deze jongste evolutie niet voorbijgaan. Integendeel, er dringt zich hier zelfs een dubbele taak op. Allereerst dienen belangrijke werken van de actuele kunstvormen aangekocht en in de vaste collectie opgenomen te worden. Maar dit streven naar continuïteit is niet voldoende: het museum moet op een actiever manier bijdragen tot de bekendmaking van de meest recente en dus de moeilijkste kunstvormen. In bepaalde musea zien we hoe in afzonderlijke zalen wisselende tentoonstellingen worden gehouden die de nieuwste strekkingen belichten. De bezoeker zal daar, na een bezoek aan de vaste verzameling, tot de conclusie komen dat de meest actuele visuele uitingen op velerlei wijzen aansluiten bij het kunsthistorische verloop uit de laatste zeventig jaar en dat ze, evenals de andere strekkingen uit deze eeuw, nog steeds in heel sterke mate gebruik maken van talen van tekens en symbolen. Vanuit dit oogpunt vormt de conceptuele kunst dan ook slechts een grensverlegging en helemaal

In afzonderlijke zalen kunnen wisselende tentoonstellingen worden gehouden die de nieuwste strekkingen belichten. Opbouw van een environnement dat drie Gentse kunstenaars o.l.v. Jan van den Abbeel op de Biënnale 1969 te Parijs presenteerden.

niet een breuk met de aan haar voorafgaande ontwikkeling.

In vele Duitse steden werd het probleem van de verhouding vaste collectie-eigentijdse kunstgebeuren op een interessante wijze opgelost. De eigenlijke verzameling is ondergebracht in het 'Kunstmuseum', de meest recente creaties presenteert men als tijdelijke tentoonstellingen, soms van grote omvang, in een afzonderlijk gebouw, dat gewoonlijk 'Kunsthalle', 'Kunsthaus' of 'Haus der Kunst' wordt genoemd.

De concentratie binnen één gebouw verdient m.i. toch de voorkeur, omdat er dan een vruchtbare wisselwerking ontstaat tussen de vaste collectie die als een statische, culturele verworvenheid fungeert en de nieuwste, nog moeilijk te begrijpen uitingen. Aan de bij de ruimten van de vaste verzameling aansluitende zalen

Het vastleggen van een artistieke gebeurtenis met een transitoir karakter: André Cadere met een van zijn welbekende staven, bestaande uit gekleurde, ringvormige elementen. De kunstenaar overleed in 1978.

kan men, naast het karakter van verrassing, de kenmerken geven van tijdelijkheid, mobiliteit, dynamiek en animatie. Beweeglijkheid van de wanden, veranderlijkheid van de ruimten zijn noodzakelijk voor de presentatie van de soms zeer grote werken, de opbouw van besloten kabinetten met een eigen karakter, de opstelling van environments. In deze flexibele ruimten kunnen performances plaats hebben, happenings, acties, interdisciplinaire optredens, debatten en discussies, participaties van het publiek, agitatie-, provocatie- en antikunstdaden, artistieke gebeurtenissen die een transitoir karakter hebben en die geënsceneerd moeten worden omdat ze voor de toekomst filmisch zullen worden vastgelegd.

De specificiteit van de kunsttaal.

Wil het museum het publiek terugwinnen

of grotere bevolkingsgroepen aantrekken, dan moet het slagen in zijn fundamentele opdracht: bijdragen tot de decodering van de kunsttalen.

In het algemene humaniserings- en emancipatieproces dat de mensheid doormaakt, heeft de kunst een essentiële taak te vervullen. Inderdaad draagt de specificiteit van het kunstige in belangrijke mate bij tot de bewustzijnsverruiming van het individu, en die toename van inzicht is op haar beurt de primordiale voorwaarde tot de fundering van een rechtvaardiger maatschappij, een vrijere gemeenschap(2) .

In onze tijd stellen we een niet-gelijklopendheid vast in de ontwikkeling van de verschillende menselijke vermogens. De wetenschap, techniek, economie en organisatie lopen voorop, wekken een vrij algemene bewondering op en nemen sleutelposities in die door nagenoeg iedereen worden aanvaard. Daartegenover zijn het ethische besef, het esthetische inzicht en het sociale bewustzijn achterop geraakt. Zij echter, en zij alleen, kunnen in de mens de meest essentiële waarden tot ontplooiing brengen en het tegenwicht vormen voor vervlakking, massaficatie en depersonalisatie.

Voor iemand die de talen van de tekens lezen kan, bezit het echte kunstwerk een onvervangbare waarde. Deze visuele en geestelijke lectuur is allesbehalve een passief gebeuren, wel integendeel: ze vraagt van de ontvanger een heel bijzondere creativiteit. Kijken naar kunst is een intense, concentratie vergende activiteit, waarbij de vermogens gedachte, gevoel, intuïtie en verbeelding ingeschakeld worden. De ontvangst veronderstelt afwijzing van vooroordelen, vereist openheid van geest, bereidheid tot opname van het nieuwe, maar tevens kennis van bedoelingen, inzicht in talrijke betrekkingen tussen het zuiver visuele en de politieke, sociale, economische, wetenschappelijke, technische, filosofische en ethische problemen van deze tijd.

De diepere psychologische en geestelijke motieven die de kunstenaars tot de creatie bewogen, dienen achterhaald te worden. Het fundamentele principe hoort te worden aanvaard, dat het actuele kunstwerk door openheid wordt gekenmerkt, dat het m.a.w. geen antwoord geeft op een vraag maar zelf vragen stelt, de geest prikkelt, tot denken stimuleert, de twijfel levend houdt. Niet één antwoord suggereert het kunstwerk maar een veelheid van antwoorden - antwoorden dus die vaak op hun beurt weer veeleer fungeren als zovele vragen, als een reeks van twijfels.

De kijker is ontvanger en tegelijkertijd medewerker, zingever, voortbouwer, oplosser, zoeker naar mogelijkheden, medeschepper van betekenissen. Als kijker creëert de ontvanger mee, speculeert hij, veronderstelt hij, vindt hij relaties die wellicht niet zijn bedoeld, maar die hem wakker schudden, hem tot in zijn diepste wezen vernieuwen.

De middelen tot decodering van het kunstwerk.

De informatie is het hulpmiddel bij uitstek tot decodering van het kunstwerk. De wetenschappelijke afdeling van het museum wacht hier een omvangrijke taak. In de eerste plaats echter komt het aan de educatieve diensten toe de wetenschappelijke gegevens te verwerken tot een echte didactische begeleiding waarvan de oogmerken zijn: waarnemen, analyseren, afleiden, verbinden, associëren en synthetiseren.

We schreven reeds, dat het museum voor moderne kunst één van de minst ontgonnen velden van de vorming is. Slechts door intensief contact met scholen, toeristische groepen, culturele, jeugd-, arbeiders-, vak-, vrouwen- en bejaardenverenigingen kan het museum terreinwinst

Arte povera in een gang van de Sint-Pietersabdij te Gent tijdens de tentoonstelling
'Kunst in Europa na '68'. De gebroken en vervormde plastieken voorwerpen, door Tony Cragg over vele vierkante meters uitgestrooid, roepen tal van vragen op i.v.m. produktie, verspilling, vernieling en vervuiling.

Naar aanleiding van de tentoonstelling
'Kunst in Europa na '68' beschilderde de Italiaanse kunstenaar Luciano Fabro enkele koepeltjes boven de doorgangen tussen de zalen in het Museum te Gent. Moet dit werk behouden worden of dienen de koepeltjes in de oorspronkelijke toestand te worden hersteld?

boeken. Men verwachte vooral niet, dat in de huidige mentale sfeer de verenigingen uit eigen beweging naar het museum zullen komen. Het behoort tot de taak van de educatieve diensten de contacten te leggen, de scholen en groepen via drukwerken en persberichten te sensibiliseren, zodat tot een bezoek wordt besloten. Te verkiezen boven alle gedrukte mededelingen is evenwel het persoonlijk contact van een lid van de museumdiensten met een vertegenwoordiger van de verenigingen, want papieren mededelingen gaan vaak de kortste weg: van de secretariaats- of de directietafel naar de snippermand.

In het museum zelf kan de begeleiding van de bezoekers de meest uiteenlopende vormen aannemen: informatiebladen bij individuele werken, bij een bepaalde strekking of bij de werken uit één zaal, introducerende films of diareeksen, lezingen, catalogi, luisterapparaten, geleide bezoeken met gidsen die in staat zijn zich aan te passen aan de leeftijd, de vorming en de interesse van de groepen. Voor hen die nog grondiger de problematiek van de hedendaagse kunst of het oeuvre van een bepaald kunstenaar willen bestuderen, staan ter beschikking: de fototheek, de diatheek, de bibliotheek, de documentatie- en leeszaal.

In Vlaanderen blijft de relatie school-museum nog erg zwak. Door enkele musea in en buiten ons land werden reeds pogingen aangewend om het museum in het schoolmilieu zelf te brengen door middel van de zogenaamde museumkist: een pakket in een kist, omvattende voorwerpen van geringe waarde als afgietsels, foto's, dia's en tekstboekjes. Voor de scholen kan ook aan een tijdschrift worden gedacht dat alle musea van het land samen zouden redigeren en uitgeven. In progressieve musea met een goed uitgebouwde educatieve dienst poogt men de creativiteit bij jonge kinderen te ontwik-

kelen in ateliers voor de jeugdigen. Na de confrontatie met een aantal originele kunstwerken, stimuleren pedagogische begeleiders de meest uiteenlopende expressievormen bij deze, nog door een spontane drang tot uitdrukking gedreven kinderen.

We stippen tot slot nog aan, dat een ander belangrijk punt dringend aan een herziening toe is nl. de openingsuren. De musea gaan dicht, als de mensen fabrieken en kantoren verlaten. Vier uur opening 's avonds, van 18 uur tot 22 uur bijv. zal meer effect sorteren dan de gebruikelijke openingstijden. Vooral de samenwerking met de talrijke socio-culturele verenigingen vraagt toegankelijkheid tijdens de avond.

Tot slot.

Museumbezoek is vanzelfsprekend geen geïsoleerde activiteit, maar moet worden beschouwd als een onderdeel van een meer algemene culturele vorming, daar het gebruik van talen van tekens en symbolen een verschijnsel is dat zich ook in de andere kunsten manifesteert.

Naast het museum behoort een volledige culturele infrastructuur te worden uitgebouwd, omvattende onderwijs, literatuur, muziek, toneel, dans en film.

Museumbezoek is één facet van de vorming van het eigentijdse bewustzijn. In België is het beslist één van de meest verwaarloosde en minst ontwikkelde onderdelen van de opvoeding.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
nieuwe taken van het museum voor moderne kunst jaak fontier

# data[].attributes.attachment_link.title
Nieuwe taken van het museum voor moderne kunst Jaak Fontier, Ons Erfdeel. Jaargang 24 - DBNL

# data[].attributes.attachment_link.description
Op deze pagina lees je de tekst 'Ons Erfdeel. Jaargang 24'

# data[].attributes.attachment_link.description
How can the Van Gogh Museum remain accessible for the growing group of elderly people in the Netherlands?

# data[].attributes.body
Domeinkennis en expertise:

Ik heb geen ervaring als het gaat over museumeducatie, wel heb ik met de doelgroep 60-plus gewerkt in een dagbesteding. Dit was wel specifiek ‘mensen met NAH =(niet aangeboren hersenletsel).

Ookal hadden deze mensen een handicap, heb ik wel een beeld gekregen van de doelgroep, wat zijn interesses, hobby’s, wat doen ze graag in hun vrije tijd?

Mijn vaardigheden die toen van pas kwamen is dat ik erg sociaal ben, waardoor ik gemakkelijk met de doelgroep overweg kon en mensen zich al snel vertrouwd bij mij voelden. Ik ben ook erg behulpzaam en attent, wat gewaardeerd word, vooral bij een oudere doelgroep.

Drijfveren, overtuigingen en waarden:

Wat ik prachtig vind om te zien wanneer mensen actief met kunst bezig zijn, is dat er zelfvertrouwen groeit, mensen gaan stralen, mensen ontdekken talenten.

Belangrijk binnen mijn educatorschap is vooral dat wij als mens waardig zijn. Niemand is het niet waard. Ik wil ook dat mijn doelgroep aanvoelt dat hun er toe doen, en wat zij doen er toe doet. Ook denk ik dat kunsteducatie een sociaal proces is -> alleen leren kan naar mijn mening niet. De mensen om je heen vormen jouw perceptie en visie op kwesties. Ik zie iedereen als een puzzelstukje, en wanneer het sociale proces begint, de puzzel zich vormt.

Kunsteducatie kan ook helpen om emoties helder te krijgen, om deze dan ook te verwerken, om dingen te herinneren.

# data[].attributes.body
Wat vindt u leuk om te doen in uw vrije tijd?

Ik vind het heerlijk om te ontspannen in mijn vrije tijd. Lezen en tuinieren zijn twee van mijn favoriete bezigheden. Daarnaast houd ik ervan om af en toe een mooie wandeling te maken.

Gaat u wel eens naar musea, en hoe vaak?

Ja, ik ga af en toe naar musea, maar niet heel frequent. Misschien een paar keer per jaar, afhankelijk van wat er te zien is.

Welke kunst spreekt u daar het meeste aan?

Eerlijk gezegd weet ik niet veel van kunst, vooral hedendaagse kunst is voor mij nogal een uitdaging. Ik ben meer bekend met klassieke werken, maar ik sta open voor nieuwe ervaringen.

Loopt u dan alleen rond, bent u met een partner, of neemt u deel aan een rondleiding?

Ik loop vaak rond met mijn man. We maken er meestal een gezellig uitstapje van, en na het museumbezoek gaan we graag de stad in om op een terrasje te zitten. Dat geeft mijn benen de kans om even te rusten na het rondlopen in het museum.

Hoe komt u praktisch gezien naar deze musea?

We gaan meestal met de auto. Mijn man rijdt, en het is handig omdat we dan in onze eigen tijd kunnen gaan en niet afhankelijk zijn van het openbaar vervoer.

# data[].attributes.body
Denkt & Voelt:

Zorgen: toegankelijkheid binnen musea -> niet alleen fysieke toegankelijkheid maar ook bijvoorbeeld bewegwijzering

Deze doelgroep wil zich verbonden voelen met de samenleving, maar niet iedereen gaat dat met gemak af en zijn in sommige gevallen eenzaam.

Aspiratie: zichzelf blijven ontwikkelen en willen graag nog kennis opdoen. Daarnaast vinden zij vaak geschiedenis, kunst en cultuur interessant en willen hier actief aan deelnemen. Ook wil deze doelgroep graag nog actief blijven, hierbij kunnen uitstapjes naar musea bij helpen.

Hoort:  familie en kennis zijn positief en moedigen de 60-plusser aan om naar buiten te gaan, om actief te wezen, naar musea gaan kan helpen bij het actief blijven van de doelgroep.

Zegt & doet: Vaak is de doelgroep op zoek naar sociale interactie, vooral wanneer zij alleen zijn in musea. Dan stellen zij vaak vragen aan suppoosten om toch contact te hebben. Wanneer zij in groepsverband zijn, nemen zij vaak deel aan een rondleiding om hun kennis te verbreden.

Ziet: Veel musea en culturele instellingen zijn op weg om de doelgroep steeds meer actief te betrekken. Er worden bijvoorbeeld al workshops gegeven bij musea, speciale rondleidingen voor eventuele handicaps die zich op oudere leeftijd kunnen voortdoen. De sociale kringen van deze doelgroep worden naarmate zij ouder worden vaak ook steeds kleiner, hierdoor heeft niet iedereen een partner waarmee zij zelfstandig wel kunnen.

Pijnpunten: Wanneer de doelgroep vereenzaamd is, of een lichamelijke beperking heeft, is de drempel vaak al groot om naar musea te gaan, al helemaal wanneer de musea ver van deze mensen vandaan is.

Winst: Wanneer de doelgroep gestimuleerd wordt om naar musea te gaan (door o.a. dagbesteding, verzorgers, kinderen/kleinkinderen, grote organisaties) zijn zei in musea te vinden. Ook is er al vaak een onderliggende interesse in de kunsten, en zijn zij gemotiveerd om te gaan, ook omdat zij graag nieuwe kennis opdoen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Cultuur dichter bij ouderen brengen kan op vele manieren, maar hoe zet je als theatermaker, fotograaf of musicus de eerste stap?

Aandacht loont

Voor deze publicatie zijn professionals op zowel uitvoerend als bestuurlijk niveau geïnterviewd: van kunstenaars, museumdocenten, projectleiders, dementieconsulenten en welzijnswerkers tot directie- en bestuursleden van overkoepelende zorgorganisaties. Stuk voor stuk vertellen ze hoeveel positieve en dankbare reacties ze hebben gekregen van de oudere deelnemers en hun omgeving. En delen hun gezamenlijke bevlogenheid voor het werken met ouderen.

De oudere bestaat niet

Omdat dé oudere niet bestaat, zijn de ouderenprojecten in deze publicatie in vier doelgroepen ingedeeld, waarbij sommige projecten meerdere doelgroepen bedienen. Het gaat om vitale ouderen, kwetsbare thuiswonende ouderen, kwetsbare ouderen in een zorginstelling, en ouderen samen met kinderen/jongeren (intergenerationeel).

Inspiratie en tips

We bieden bewust geen uitputtende richtlijnen voor intersectoraal samenwerken. Het draait immers vooral om de klik die je moet hebben met een partner, een gemeenschappelijke drijfveer waardoor je tot elkaar komt. Wel laten we zien hoe het uiteenlopende partijen is gelukt om hun projecten te verduurzamen, in de hoop dat we andere makers inspireren om ook voor én met ouderen aan de slag te gaan. En we geven tips omtrent het opzetten en uitvoeren van ouderenprojecten.

Meer informatie

# data[].attributes.attachment_link.description
Google je de directeur van een zorgorganisatie en bel je die vervolgens gewoon op? 25 professionals uit de kunst & cultuursector en uit de zorg &