# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sterrenkundigen hebben de afgelopen vier eeuwen enorme vorderingen gemaakt in het ontraadselen van het heelal. Aan het einde van de zestiende eeuw drong nog maar net het besef door dat de sterren aan de nachtelijke hemel allemaal zonnen zijn, misschien vergezeld door planeten zoals de aarde, en de wetenschap moest nog wennen aan het idee dat de thuisplaneet van de mens geen centrale positie in het heelal inneemt. De telescoop was nog niet uitgevonden, van sterevolutie had nog nooit iemand gehoord, dat er andere vorming van straling bestonden dan zichtbaar licht was onbekend, en de vraag naar de oorsprong van de kosmos lag op het terrein van de religie.

Aan het begin van de eenentwintigste eeuw draaien er telescopen in een baan om de aarde, en wordt het heelal bestudeerd door kolossale kijkers, radiotelescopen en röntgensatellieten. Er zijn zachte landingen gemaakt op de maan, Venus en Mars, en alle planeten in het zonnestelsel zijn van nabij bezocht door onbemande ruimtesondes. De levensloop van sterren kent weinig geheimen meer, de energiebron van de zon is ontraadseld, en astronomen hebben excentrieke bewoners van het Melkwegstelsel ontdekt als witte dwergen en pulsars. Er is aangetoond dat andere sterren vergezeld worden door planeten en dat de talloze sterrenstelsels in het heelal gegroepeerd zijn in clusters en superclusters. Zelfs de vraag naar geboorte, levensloop en toekomst van de kosmos als geheel is voor een belangrijk deel beantwoord.

Toch blijft het heelal ons voorstellingsvermogen tarten. Hoe groot is het? Waar houdt het op? En wat ligt er buiten? Een eindig heelal is moeilijk voorstelbaar: is er dan ergens een rand, en wat ligt daar dan achter? Hoe veel sterrenstelsels zijn er in zo'n eindig heelal, en waardoor is dat aantal bepaald? Maar een oneindig heelal druist ook in tegen ons gezonde verstand. Waarin zou zo'n oneindig grote ruimte kunnen uitdijen? En hoe kan een oneindig heelal ooit ontstaan zijn uit het niets?

Al even moeilijk voorstelbaar is de begrenzing die de kosmos kent in de tijd: vóór de oerknal was er geen heelal, en bestond er dus geen ruimte, geen tijd, geen materie en geen energie. Maar waarom kwam daar dan ooit verandering in? Waarom ging het absolute Niets over in een rijk gestructureerd Iets? Waardoor werd de oerknal veroorzaakt? Waaraan hebben de natuurwetten hun bestaan te danken? En, zoals Einstein zich al afvroeg, had het heelal ook heel anders kunnen zijn dan het nu is?

Met name die laatste vraag heeft belangrijke filosofische consequenties, en kan ook door beroepsastronomen nog steeds niet naar tevredenheid worden beantwoord. Niemand weet waaraan de natuurconstanten hun waarden ontlenen, waarom de vier natuurkrachten (de zwaartekracht, de elektromagnetische kracht en de sterke en zwakke kernkracht) de sterktes hebben die ze hebben, en waardoor de natuurwetten van het huidige heelal zijn gedicteerd. Maar er is wél bekend dat een kleine verandering in die fundamentele eigenschappen van de natuur tot een volstrekt onleefbare kosmos zouden leiden.

Als de zwaartekracht iets sterker of iets zwakker zou zijn, zouden er nooit sterren zijn ontstaan, of zouden alle sterren kort na hun geboorte veranderen in zwarte gaten. Als de zwakke kernkracht een iets andere waarde had, was alle materie tijdens de oerknal omgezet in helium, en waren er nooit andere elementen ontstaan. Als de massaverhouding tussen een proton en een elektron (de bouwstenen van waterstofatomen) anders zou zijn, konden er geen stabiele atomen bestaan. In al die gevallen was er nooit leven in het heelal ontstaan.

Is het heelal dan speciaal ontworpen voor het leven? Of is er gewoon sprake van toeval? Had het ook anders kunnen zijn? Misschien wel - dan waren wij er alleen niet geweest om ons daarover te verbazen. Of bestaat er een nog niet ontdekt natuurkundig principe waaruit alle natuurwetten, -krachten en -constanten logisch voortvloeien? En waarom zou die allesomvattende theorie dan precies een heelal voorschrijven waarin complexe structuren als sterrenstelsels, sterren, planeten, organische moleculen en levende wezens kunnen ontstaan?

Sommige theoretici hebben geen vrede met zo'n onverklaarbaar toeval. Ze stellen zich voor dat er meerdere heelallen zijn, 'parallel' aan het onze, waarin de natuurconstanten heel andere waarden hebben. Elke mogelijke combinatie zou wel ergens gerealiseerd zijn, en vanzelfsprekend blijken wíj ons in het heelal te bevinden waar de omstandigheden gunstig zijn voor het ontstaan van leven.

Het heelal is een wonderlijk oord. Hoe beter we de kosmos leren kennen, hoe mysterieuzer het wordt. De wetenschappelijke ontdekkingstocht van de afgelopen eeuwen heeft veel nieuwe inzichten opgeleverd, maar minstens even veel raadsels blootgelegd. En zo zal het de komende tijd wel blijven. Het avontuur is nog maar net begonnen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sterrenkundigen hebben de afgelopen vier eeuwen enorme vorderingen gemaakt in het ontraadselen van het heelal. Aan het einde van de zestiende eeuw drong nog maar net het besef door dat de sterren aan de nachtelijke hemel allemaal zonnen zijn, misschien vergezeld door planeten zoals de aarde, en de wetenschap moest nog wennen aan het idee dat de thuisplaneet van de mens geen centrale positie in het heelal inneemt.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Hoe groot is het heelal? - Er komt geen eind aan

# data[].attributes.attachment_link.description
Als je een raket zou hebben, kun je dan naar het eind van het heelal vliegen? Hoe groot is het heelal?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aflevering uit de serie 'Het Klokhuis in de ruimte'. Sterrenkundige Joeri van Leeuwen legt aan Nienke uit wat het Heelal nou precies is. De grootheid ervan blijkt overweldigend. Bovendien gebeuren er spannende dingen. Wat zijn bijvoorbeeld zwarte gaten?

Deel deze pagina met je vrienden:

# data[].attributes.attachment_link.description
Aflevering uit de serie 'Het Klokhuis in de ruimte'. Sterrenkundige Joeri van Leeuwen legt aan Nienke uit wat het Heelal nou precies is. De grootheid ervan blijkt overweldigend. Bovendien gebeuren er spannende dingen. Wat zijn bijvoorbeeld zwarte gaten? Deel deze pagina met je vrienden:

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op een heldere, maanloze nacht is er aan de hemel een wazige band van licht te zien - de Melkweg. De Melkweg ligt als een brede, nevelige gordel rondom de aarde, en omspant de gehele hemelbol. Galileo Galilei, die als eerste een telescoop op de sterrenhemel richtte, ontdekte dat de Melkweg eigenlijk uit een groot aantal afzonderlijke sterren bestaat. Die zijn te zwak om zonder kijker gezien te kunnen worden, maar het licht van al die miljoenen sterren vloeit samen tot een bleek, melkwit schijnsel.

William Herschel, de ontdekker van de planeet Uranus, begreep dat de Melkweg eigenlijk de 'projectie' is van een grote, afgeplatte verzameling van talloze sterren. Kijken we in het vlak van dat stelsel om on heen, dan zien we sterren zo ver het oog reikt; kijken we uit het vlak 'omhoog' of 'omlaag', dan zijn er veel minder sterren te zien, en kijken we al gauw de lege ruimte van het heelal in.

Ook de Nederlandse astronoom Jacobus Kapteyn, een van de pioniers van het Melkwegonderzoek, was begin twintigste eeuw nog van mening dat de zon zich in het middelpunt van dat afgeplatte stelsel zou bevinden. Maar al snel werd duidelijk dat dat niet het geval is. In werkelijkheid bevindt de zon zich in een van de buitendelen van het Melkwegstelsel.

Het Melkwegstelsel is een kolossale, ronde, platte schijf van naar schatting zo'n vierhonderd miljard sterren. De meeste sterren bevinden zich in het centrum; daar is de onderlinge afstand tussen de sterren ook veel kleiner dan in de buitendelen. Bovendien vertoont de Melkwegschijf in het midden een verdikking; hier bevinden zich voornamelijk oude sterren. Wat vorm betreft heeft het Melkwegstelsel met zijn dunne, platte schijf en centrale verdikking wel iets weg van een spiegelei.

Dat spiegelei is overigens wel bijzonder groot. De middellijn van het stelsel bedraagt ongeveer honderdduizend lichtjaar (een scherpe buitengrens is niet aan te geven). De zon bevindt zich op ongeveer 27.000 lichtjaar afstand van de kern van het stelsel.

Als we het Melkwegstelsel van bovenaf zouden kunnen bekijken, zouden we zien dat het een opvallende spiraalstructuur heeft. In de spiraalarmen bevinden zich uitgestrekte wolken van koel gas en stof, waarin voortdurend nieuwe sterren worden geboren. Veel van die nieuwe sterren zijn bijzonder heet en helder, en de spiraalarmen van het Melkwegstelsel worden dan ook gekenmerkt door extreem heldere sterren en opvallende sterrenhopen.

Zo'n sterrenhoop is in feite een compacte groep van een paar honderd pas gevormde sterren. Een fraai voorbeeld is het Zevengesternte in het sterrenbeeld Stier; de sterren in het Zevengesternte zijn ongeveer 45 miljoen jaar oud - heel jong voor een ster!

Behalve deze 'open' sterrenhopen (ze worden zo genoemd omdat je er gewoon doorheen kunt kijken), komen er in het Melkwegstelsel ook bolvormige sterrenhopen voor. Dat zijn grote verzamelingen van honderdduizenden sterren, verspreid in een bolvormige ruimte. In het centrum van zo'n bolhoop staan de sterren zo dicht bij elkaar dat ze af en toe zelfs met elkaar in botsing komen.

Open sterrenhopen vind je alleen in de spiraalarmen van het Melkwegstelsel, maar bolvormige sterrenhopen beschrijven merkwaardige banen rond de kern, in alle mogelijke richtingen. In de richting van de Melkwegkern neemt hun aantal wel toe (er zijn er in totaal een paar honderd bekend), maar in feite kun je ze overal tegenkomen.

De sterren in het Melkwegstelsel worden door de onderlinge zwaartekracht bij elkaar gehouden. Ze draaien allemaal rond het gemeenschappelijke zwaartepunt, dat zich in de kern bevindt. Maar het Melkwegstelsel roteert niet als een star lichaam zoals een wagenwiel. In plaats daarvan is er sprake van differentiële rotatie: de sterren die op kleine afstand van de kern staan, doen veel korter over één omloop dan de sterren op grote afstand. Onze zon heeft ongeveer tweehonderdtwintig miljoen jaar nodig om één omloop om de kern van het Melkwegcentrum te voltooien.

Het Melkwegstelsel heeft overigens twee kleine 'satellietstelsels', die in de zeventiende eeuw voor het eerst beschreven werden door de Portugese ontdekkingsreiziger Fernando de Magelhaen. Ze worden de Magelhaense Wolken genoemd. Helaas zijn ze vanuit Nederland nooit zichtbaar; ze bevinden zich aan de zuidelijke sterrenhemel. De Grote en de Kleine Magelhaense Wolk hebben een onregelmatige vorm, en bevatten veel minder sterren dan het Melkwegstelsel. Ze staan op een kleine tweehonderdduizend lichtjaar afstand.

# data[].attributes.attachment_link.description
Op een heldere, maanloze nacht is er aan de hemel een wazige band van licht te zien - de Melkweg. De Melkweg ligt als een brede, nevelige gordel rondom de aarde, en omspant de gehele hemelbol. Galileo Galilei, die als eerste een telescoop op de sterrenhemel richtte, ontdekte dat de Melkweg eigenlijk uit een groot aantal afzonderlijke sterren bestaat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Melkweg is een grote verzameling sterren - een sterrenstelsel - waarvan ons zonnestelsel deel uitmaakt. 's Nachts als het donker genoeg is, kunnen we de Melkweg zien als een lichtende band aan de hemel. Door lichtvervuiling (bv. straatverlichting) is de Melkweg op sommige plaatsen moeilijk of zelfs niet meer te zien.

Uitzoomen naar de Melkweg.

Om te begrijpen hoe groot de Melkweg wel niet is, moeten we eerst even uitzoomen naar de Melkweg:

We beginnen met onze kleine blauwe planeet: de aarde.

Als je vanaf de aarde uitzoomt naar een groter oppervlak kom je bij ons zonnestelsel. Ons zonnestelsel bevat nog meer (totaal 8) planeten.

Wanneer je vanaf ons zonnestelsel weer uitzoomt kom je bij de Melkweg, waar ons zonnestelsel slechts een klein stipje is in een zee van stipjes.

Vanaf de Melkweg kan je nog verder uitzoomen naar grotere oppervlaktes, zoals de lokale groep, het lokale supercluster en het Laniakea supercluster.

Maar voor nu richten we ons op de Melkweg.

Hoe ziet de Melkweg eruit?

Als je de Melkweg van bovenaf zou bekijken, zou je een groot rondje (spiraal) zien. De spiraal van de Melkweg kun je vergelijken met een pannenkoek: hij is namelijk plat net als een pannenkoek! Ons zonnestelsel zit ongeveer aan de rand van die spiraal. Als je van boven op de Melkweg neerkijkt zie je dus een grote spiraal, maar vanaf de aarde ziet dat er anders uit. Aangezien wij middenin de spiraal zitten is hij vanaf de aarde lastig te zien. Wat je op heldere avonden heel soms wel kunt zien is een rij van sterren. Dit komt omdat je middenin de platte schijf van de Melkweg zit, je ziet dan het zijaanzicht.

Hoe komt de Melkweg aan zijn naam?

Vanaf de aarde ziet de Melkweg er dus uit als een lange rechte weg van sterren, zoals je op de afbeelding hiernaast kunt zien. De oude Grieken konden deze rij sterren oo

k zien en vonden dat het eruitzag als een rivier van melk. Daar komt de naam 'Melkweg' vandaan: een weg (rivier) van melk.

De grootte van de Melkweg.

Ons zonnestelsel en onze aarde liggen in de Melkweg, maar dus ergens aan de rand. Je vraagt je vast af, als ons zonnestelsel ergens aan de rand ligt, hoeveel planeten er wel niet te vinden zijn in de Melkweg. Dit zijn er ongeveer wel 10 miljard! Dit is dus een 10 met negen nullen erachter: 10.000.000.000 planeten! De doorsnede van de Melkweg is ongeveer 960.000.000 km, en de doorsnede van onze aarde is ongeveer 12.7000 km. De doorsnede van de Melkweg heeft dus dezelfde afstand als dat je 75.000 keer een rondje om de aarde loopt!

Wat is er allemaal te vinden in de Melkweg?

In de Melkweg zijn dus ongeveer 10 miljard planeten te vinden, maar dit is nog niet alles. Er zijn ook heel veel sterren te vinden in de Melkweg! Hoeveel precies, is niet bekend. Het zijn er zoveel dat wetenschappers alleen een schatting kunnen maken. Verder zijn er ook veel stoffen en gassen in de Melkweg aanwezig.

Het midden van de enorme spiraal is lastig te zien omdat er allerlei stofwolken voorhangen. Wetenschappers hebben dus nog niet kunnen bewijzen wat daar te vinden is. Ze denken er wel graag over na. Zo denken er veel dat er een zwart gat te vinden is. Zwarte gaten zijn hele bijzondere verschijnselen: het is een gebied wat enorm veel zwaartekracht bevat. Het heeft zelfs zoveel zwaartekracht dat het alles opslokt wat er in komt. Dus als een meteoroïde een zwart gat in slingert, verdwijnt het. Het is niet zo dat een zwart gat een meteoroïde of andere gesteenten naar zich toe kan halen, alleen als gesteente er zelf in zweeft wordt het opgeslokt. Wat er gebeurd met de dingen die door een zwart gat worden opgeslokt, weet niemand. Veel wetenschappers zijn wel bezig met het bestuderen van deze zwarte gaten om te achterhalen wat het is, waar het uit bestaat en wat er gebeurd als je er in komt.

Het ontstaan van de Melkweg.

Hoe onze planeet, ons zonnestelsel en de Melkweg zijn ontstaan hebben mensen verschillende meningen over. Ik zet er een paar voor je op een rijtje:

-Gelovige mensen geloven dat God de hemel en de aarde heeft gemaakt.

-Sommige mensen denken dat de hemel en de aarde altijd al bestonden, waardoor er geen begin was.

-Andere mensen denken weer dat een ander opperwezen het heelal heeft gemaakt.

-De meeste mensen denken dat de hemel en de aarde ontstaan zijn door de Big Bang (grote knal).

Meer over de Big Bang:

Zo'n 14 miljard (14.000.000.000) jaar geleden is de Melkweg ontstaan door de oerknal. Alles in het heelal zat toen zo dicht op elkaar geplakt dat het ontzettend heet werd. Door deze enorme hitte is alles uit elkaar gezet. Daarna zijn bepaalde delen (meteorieten, gesteenten) heel langzaam weer bij elkaar gekomen, waardoor heel langzaam ronde vormingen ontstonden. Die ronde vormingen werden uiteindelijk planeten.

De omgeving van de Melkweg.

De Melkweg is niet het enige sterrenstelsel in ons Universum. Naast onze Melkweg ligt nog een groot sterrenstelsel, ons buursterrenstelsel. Dit buursterrenstelsel heet Andromeda en is nog groter dan de Melkweg. In dit sterrenstelsel zijn dan vast ook heel veel planeten te vinden, hoeveel weten we helaas niet. Op een heldere herfstnacht zou je met een verrekijker een klein vaag vlekje aan de hemel kunnen zien. Dit kleine vage vlekje kan maar zo het Andromeda zijn!

Leuke sites om te bezoeken

Op deze site kun je in- en uitzoomen op de Melkweg. Kijk maar eens wat je tegenkomt als je helemaal inzoomt! http://stars.chromeexperiments.com/

Wil je astronaut worden? Kijk hier wat je er allemaal voor moet doen. http://www.sterrenkids.nl/astronaut-worden/

Een filmpje over de Melkweg op www.schooltv.nl: https://www.schooltv.nl/video/wat-is-het-melkwegstelsel-onze-woonplaats-in-het-heelal/

Een filmpje over het ontdekken van de ruimte op www.schooltv.nl: https://www.schooltv.nl/video/ontdek-de-ruimte-met-andre-kuipers-het-heelal/#q=heelal

Gebruikte bronnen:

https://imagine.gsfc.nasa.gov/science/featured_science/milkyway1.html

http://www.sterrenkunde.nl/index/encyclopedie/melkwegstelsel.html

https://www.esa.int/esaKIDSnl/SEMOAEWJD1E_OurUniverse_0.html

https://www.esa.int/esaKIDSnl/SEM5B6BE8JG_OurUniverse_0.html

https://www.allaboutscience.org/dutch/oerknal-theorie.htm

http://stars.chromeexperiments.com/

http://www.sterrenkids.nl/astronaut-worden/

https://www.schooltv.nl/video/wat-is-het-melkwegstelsel-onze-woonplaats-in-het-heelal/

https://www.schooltv.nl/video/ontdek-de-ruimte-met-andre-kuipers-het-heelal/#q=heelal

# data[].attributes.attachment_link.description
De Melkweg is een grote verzameling sterren - een sterrenstelsel - waarvan ons zonnestelsel deel uitmaakt. 's Nachts als het donker genoeg is, kunnen we de Melkweg zien als een lichtende band aan de hemel. Door lichtvervuiling (bv. straatverlichting) is de Melkweg op sommige plaatsen moeilijk of zelfs niet meer te zien.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoeveel weegt de Melkweg?

Wetenschappers hebben de massa van ons sterrenstelsel uitgerekend en zijn tot een weinig opzienbarende uitkomst gekomen: het is zwaar. Heel zwaar.

De berekening lijkt op het eerste gezicht vooral voor de lol te zijn gemaakt en niet van groot wetenschappelijk nut te zijn, maar het getal wordt wel degelijk toegepast en wordt steeds nauwkeuriger.

Astrofysici gebruiken het getal bijvoorbeeld om erachter te komen hoeveel donkere materie ons sterrenstelsel rijk is.

De Melkweg is zwaar - heel zwaar

Een van de nieuwste schattingen is afkomstig van een team astrofysici van de McMaster University in Canada onder leiding van Gwendolyn Eadie. Hij is gebaseerd op een nieuw rekenmodel, dat nauwkeuriger is dan eerdere methoden.

Volgens de nieuwe berekening heeft de Melkweg een massa van 700 miljard keer die van de zon. En 231.000.000.000.000.000 keer die van de aarde.

Ons sterrenstelsel weegt alles bij elkaar 1.379.532.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000.000 kg. Dat kun je uitspreken als 1,38 septiljoen kilo en schrijven als 1,379532 x 10⁴² kg

En hoewel die massa ons bevattingsvermogen ver te boven gaat, is de Melkweg niet eens uitzonderlijk zwaar te noemen. Zo is het Andromedastelsel twee keer zo zwaar.

Door de massa te vergelijken met de hoeveelheid materie die waargenomen kan worden in het stelsel, hebben de wetenschappers ook uitgerekend welk deel van het stelsel uit de mysterieuze donkere materie bestaat.

'Onze berekeningen wijzen erop dat donkere materie zo'n 88 procent van de massa van de Melkweg vormt,' zegt Gwendolyn Eadie in The Guardian.

Het onderzoek is ingezonden naar The Astrophysical Journal.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wetenschappers hebben de massa van ons sterrenstelsel uitgerekend en zijn tot een weinig opzienbarende uitkomst gekomen: het is zwaar. Heel zwaar. De berekening lijkt op het eerste gezicht vooral voor de lol te zijn gemaakt en niet van groot wetenschappelijk nut te zijn, maar het getal wordt wel degelijk toegepast en wordt steeds nauwkeuriger.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een aflevering uit de serie Het Klokhuis in de ruimte. Nienke reist met sterrenkundige Joeri van Leeuwen door ons Melkwegstelsel. Een enorme verzameling van sterren, stof en gaswolken waar sterren worden geboren en weer sterven. Hoe zou trouwens een ruimtevakantie er uitzien?

# data[].attributes.attachment_link.description
Een aflevering uit de serie Het Klokhuis in de ruimte. Nienke reist met sterrenkundige Joeri van Leeuwen door ons Melkwegstelsel. Een enorme verzameling van sterren, stof en gaswolken waar sterren worden geboren en weer sterven. Hoe zou trouwens een ruimtevakantie er uitzien?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nienke maakt met sterrenkundige Joeri van Leeuwen een reis buiten ons zonnestelsel. Sommige planeten blijken daar alleen uit gas te bestaan! Wat weten Bert en Joke uit Varsseveld trouwens over planeten?

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Heelal - Zonnestelsel: de buitenplaneten

# data[].attributes.attachment_link.description
Nienke maakt met sterrenkundige Joeri van Leeuwen een reis buiten ons zonnestelsel. Sommige planeten blijken daar alleen uit gas te bestaan! Wat weten Bert en Joke uit Varsseveld trouwens over planeten?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nienke maakt samen met sterrenkundige Joeri van Leeuwen een ruimtereis. Ze bezoeken de planeten van ons zonnestelsel. Welke zijn dat ook al weer? De nerds van Nerd TV leveren ook een belangrijke bijdrage aan het zonnestelsel.

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Heelal - Zonnestelsel: de binnenplaneten

# data[].attributes.attachment_link.description
Nienke maakt samen met sterrenkundige Joeri van Leeuwen een ruimtereis. Ze bezoeken de planeten van ons zonnestelsel. Welke zijn dat ook al weer? De nerds van Nerd TV leveren ook een belangrijke bijdrage aan het zonnestelsel.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ontdek de Ruimte - met André Kuipers - Buitenaards leven

# data[].attributes.attachment_link.description
Een vraag die mensen al eeuwen bezighoudt staat centraal: zijn we alleen in het heelal? André Kuipers denkt dat buitenaards leven bestaat. Maar hoe ziet dat eruit? En wanneer vinden we écht bewijs? Bart Meijer duikt in de zoektocht naar leven op Mars en test nu alvast de robotverkenners van de toekomst.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ruimtetelescopen - Het begin van de sterrenkunde

# data[].attributes.attachment_link.description
De uitvinding van de telescoop bracht de sterrenkunde in een stroomversnelling. Dankzij de ruimtelescoop kunnen we planeten en sterren bestuderen die heel ver weg zijn.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Missies naar Mars - Robots doen het werk

# data[].attributes.attachment_link.description
Er is nog nooit een mens op Mars geweest. Maar we sturen er wel robots naartoe, om onderzoek te doen. Die robots worden ontworpen en getest bij Estec in Noordwijk.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Is er buitenaards leven? - Geen hard bewijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Al jaren fantaseren we over buitenaards leven. Maar er is tot nu toe geen hard bewijs gevonden. Maar dat betekent niet dat we alleen zijn, vertelt André Kuipers.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Ruimtetelescoop de Hubble - Beelden van het heelal

# data[].attributes.attachment_link.description
Een bekende ruimtetelescoop is de Hubble. De Hubble maakt al 25 jaar foto's van het heelal. Zo hebben we een steeds beter beeld gekregen van hoe de ruimte eruitziet en wat er allemaal gebeurt.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Is er leven mogelijk op andere planeten? - Te koud, te heet, te ver

# data[].attributes.attachment_link.description
Op aarde zijn de omstandigheden voor leven perfect. Maar hoe zit dat met de andere planeten in ons zonnestelsel? André Kuipers gaat de planeten een voor een langs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Is er leven mogelijk op andere planeten? - Te koud, te heet, te ver

# data[].attributes.attachment_link.description
Op aarde zijn de omstandigheden voor leven perfect. Maar hoe zit dat met de andere planeten in ons zonnestelsel? André Kuipers gaat de planeten een voor een langs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: De grootste ruimtelescoop van Nederland - Een echte supertelescoop

# data[].attributes.attachment_link.description
In Drenthe staan twee enorme telescopen waarmee astronomen de ruimte bestuderen. Je kunt er niet alleen heel ver mee de ruimte in kijken, maar ook terug in de tijd. Bart Meijer onderzoekt hoe dit werkt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met ruimtetelescopen kun je het heelal op verschillende manieren bestuderen. Maurice gaat op onderzoek uit en ziet welke fantastische ontdekkingen ruimtetelescoop Hubble al heeft gedaan. Wat kun je met infrarood licht over de sterren leren? Er wordt nu zelfs een röntgentelescoop gebouwd. Verder presenteert Klokko een spectaculaire reclame voor een ruimtereis.

# data[].attributes.attachment_link.description
Met ruimtetelescopen kun je het heelal op verschillende manieren bestuderen. Maurice gaat op onderzoek uit en ziet welke fantastische ontdekkingen ruimtetelescoop Hubble al heeft gedaan. Wat kun je met infrarood licht over de sterren leren? Er wordt nu zelfs een röntgentelescoop gebouwd. Verder presenteert Klokko een spectaculaire reclame voor een ruimtereis.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: Kunnen we leven op Mars? - Verhuizen naar de rode planeet

# data[].attributes.attachment_link.description
Filmmakers en wetenschappers fantaseren vaak over hoe het zou zijn om te leven op de planeet Mars. In het planetarium van Eise Eisinga in Franeker is goed te zien waarom juist Mars hier zo geschikt voor lijkt. Gaan we in de toekomst massaal verhuizen naar de rode planeet?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mars is de vierde planeet van ons zonnestelsel, en de eerste na de aarde. De planeet is genoemd naar de Romeinse oorlogsgod vanwege zijn rode kleur.

In de stenen op Mars zit veel ijzer. Dit ijzer is gaan roesten. Verroest ijzer is roodbruin, daarom wordt Mars ook de 'rode planeet' genoemd.

Mars doet er ongeveer 687 dagen over om een baan rond de zon af te leggen. De gemiddelde afstand tot de zon is 228 miljoen kilometer.

Net zoals de aarde heeft Mars ook een soort ''zuidpool'' en een ''noordpool''. Net als de aarde heeft Mars ijskappen op de polen.

Geleerden denken dat er op mars misschien ooit leven was

Op de koudste dagen is het zo'n 140 graden Celsius onder nul. Maar op de allerwarmste dagen is het soms 20 graden boven nul. Dat de temperatuur op Mars zo uiteenloopt, komt doordat er een hele dunne dampkring is. De gemiddelde temperatuur op Mars is ongeveer -53 Celsius. Dat is voor ons heel koud, maar het is een van de normaalste temperaturen vergeleken met de andere planeten.

Mars is kleiner dan de aarde. De diameter is ongeveer 6 779 km. Ter vergelijking: die van de aarde is ongeveer 2x zo groot.

Mars heeft twee manen, Phobos en Deimos. Ze zijn allebei heel klein.

De geschiedenis van Mars

Christiaan Huygens was de eerste die het landschap van Mars in kaart wist te brengen. Dit deed hij op 28 November 1659 met een telescoop.

In het ver verleden moet het klimaat hebben gelijkt op die van de Aarde. Een van de ontdekkingen was dat er kanalen gevonden waren, dit moeten wel de afvoerwegen van water zijn geweest. Deze kanalen zijn tot ongeveer 4 miljard jaar geleden gevormd. In het begin viel er dus regen en stroomden er rivieren. Mars had een warmer klimaat en een dichtere dampkring. Er was dus ooit vloeibaar water te vinden.

Mars had vroeger een dampkring die leek op die van de aarde. Deze is hij echter verloren door de zon, vulkanisme en kometen.

In de zon ligt een heleboel energie opgeslagen. Als een deel van die energie plotseling vrijkomt ontstaan er zonnevlammen. Bij zo'n energie-uitbarsting komen er een heleboel elektrisch geladen deeltjes vrij. Sommige van die 'zonne'deeltjes worden zo heet dat ze zich losmaken van de zwaartekracht van de zon en met snelheden van wel 450 km/s de ruimte in vliegen. dit word ook wel zonnewind genoemd. Door deze zonnewind is argon en koolstofdioxide uit de dampkring ontsnapt.

Door de ontsnapping van koolstofdioxide uit de dampkring werd het kouder op de planeet. Koolstofdioxide namelijk is belangrijk voor het warm houden van een planeet. Koolstofdioxide houdt namelijk warmte vast. Doordat het kouder werd nam het vulkanisme af. Vulkanisme is belangrijk voor maken van koolstofdioxide.

Ten slotte zijn er grote kometen die zijn ingeslagen op mars. Dit worden inslagkraters genoemd. Door de inslagen van kometen ontsnapt argon en koolstofdioxide uit de dampkring.

De dampkring van mars is dus veranderd door zon, vulkanisme en kometen. Door de verandering van deze dampkring is het landschap van mars erg veranderd. Mars was eerst een warme planeet met veel water, dit is nu een droge woestijn geworden. Mars is voor het grootste deel bedekt door een laag stof en zand met stenen. Er zijn ook veel bergen op mars deze zijn voornamelijk vulkanisch. Er zijn tegenwoordig echter geen actieve vulkanen meer op Mars te vinden. Doordat er op mars een windsnelheid van 600 km/u kan zijn, zorgt dit voor grote stofstormen. Door deze stofstormen komen er dunne, lange heuvels op Mars. Door het veranderen van de dampkring is er geen vloeiend water meer op mars, er is echter wel landijs gevonden in kraters.

Leven op Mars?

Al lange tijd wordt onderzocht uit of we op Mars zouden kunnen leven. Ook worden er robots gestuurd naar Mars om te kijken of er te leven is en of er ooit echt leven is geweest op Mars.

De Amerikanen hebben er een sonde heen gestuurd, die heeft er een jaar over heeft gedaan om er te komen.

Fortuin, A. R., & Smit, J. (2006). Mars vanuit een aards perspectief. GEA, 39(1). http://natuurtijdschriften.nl/search?identifier=415390

Kraaijvanger, C. (2013, 15 november). Zo zag Mars er vier miljard jaar geleden uit: natter en gezelliger. Scientias.nl. https://www.scientias.nl/zo-zag-mars-er-vier-miljard-jaar-geleden-uit-natter-en-gezelliger/

Kraaijvanger, C. (2016, 4 oktober). De zon heeft de dikke atmosfeer van Mars weggejaagd. Scientias.nl. https://www.scientias.nl/de-zon-heeft-de-dikke-atmosfeer-van-mars-weggejaagd/

Kraaijvanger, T. (2017, 31 maart). Zon verdunde de atmosfeer van Mars. Scientias.nl. https://www.scientias.nl/zon-verdunde-atmosfeer-mars/

Priem, H. N. A. (1992). Buitenaards bestaan? GEA, 25(3). http://natuurtijdschriften.nl/search?identifier=414893

# data[].attributes.attachment_link.description
Mars is de vierde planeet van ons zonnestelsel, en de eerste na de aarde. De planeet is genoemd naar de Romeinse oorlogsgod vanwege zijn rode kleur. In de stenen op Mars zit veel ijzer. Dit ijzer is gaan roesten. Verroest ijzer is roodbruin, daarom wordt Mars ook de 'rode planeet' genoemd.

# data[].attributes.attachment_link.title
De nieuwe ruimtewedloop en de opkomst van de commerciële ruimtevaart

# data[].attributes.attachment_link.description
Tijden veranderen en dat geldt ook voor de ruimtevaart. Mede door de opkomst van de ruimtevaart in China (en ook India) komt er nu een nieuwe ruimtewedl...

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: De ruimte in als toerist - Ruimtetoerisme in de toekomst

# data[].attributes.attachment_link.description
Niet als astronaut de ruimte, maar als toerist! Dat lijkt nu nog onmogelijk, maar over een paar jaar zal de toekomst van de ruimtevaart totaal veranderen. Zo is de vader van Irene en Helen een ruimteschip in Amerika aan het bouwen midden in de Amerikaanse woestijn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mars lijkt van alle planeten in de buurt het meest op de aarde. Waarom zou je op Mars willen wonen en wat heb je daar allemaal voor nodig? En hoe kom je aan eten? Pascal bezoekt Wieger Wamelink, die experimenten doet met het kweken van groente op Marsgrond.

# data[].attributes.attachment_link.description
Mars lijkt van alle planeten in de buurt het meest op de aarde. Waarom zou je op Mars willen wonen en wat heb je daar allemaal voor nodig? En hoe kom je aan eten? Pascal bezoekt Wieger Wamelink, die experimenten doet met het kweken van groente op Marsgrond.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Was er op Mars vroeger vloeibaar water? Waren er rivieren en was er dus ook misschien wel leven? Waar is al dat dan water gebleven? Maurice duikt in de wereld van de kleine rode planeet en zoekt het uit. Kan de mens in de toekomst misschien op Mars gaan wonen? De buurvrouw krijgt marsmannetjes op bezoek.

# data[].attributes.attachment_link.description
Was er op Mars vroeger vloeibaar water? Waren er rivieren en was er dus ook misschien wel leven? Waar is al dat dan water gebleven? Maurice duikt in de wereld van de kleine rode planeet en zoekt het uit. Kan de mens in de toekomst misschien op Mars gaan wonen?

# data[].attributes.body
Niet alles is voor jullie groepje relevant

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe is de mens ooit in de ruimte terechtgekomen? Hoe is het om te leven in ruimte? Ruimtevaarder André Kuipers laat het Maurice zien. Hoe ziet de toekomst er uit? Gaan we misschien op vakantie naar de maan? Of zelfs naar Mars? Ard en Fjodor bouwen hun eigen ruimteschip.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe is de mens ooit in de ruimte terechtgekomen? Hoe is het om te leven in ruimte? Ruimtevaarder André Kuipers laat het Maurice zien. Hoe ziet de toekomst er uit? Gaan we misschien op vakantie naar de maan? Of zelfs naar Mars? Ard en Fjodor bouwen hun eigen ruimteschip.

# data[].attributes.body
Niet alles is voor jullie groepje relevant

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe is de mens ooit in de ruimte terechtgekomen? Hoe is het om te leven in ruimte? Ruimtevaarder André Kuipers laat het Maurice zien. Hoe ziet de toekomst er uit? Gaan we misschien op vakantie naar de maan? Of zelfs naar Mars? Ard en Fjodor bouwen hun eigen ruimteschip.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe is de mens ooit in de ruimte terechtgekomen? Hoe is het om te leven in ruimte? Ruimtevaarder André Kuipers laat het Maurice zien. Hoe ziet de toekomst er uit? Gaan we misschien op vakantie naar de maan? Of zelfs naar Mars? Ard en Fjodor bouwen hun eigen ruimteschip.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ruimtevaart is niets nieuws, onze planeet raast namelijk al meer dan vijf miljard jaar door de ruimte en draait met een snelheid van 30 kilometer per seconde rond de zon. En sinds er mensen zijn, reizen we met haar mee.

De mens droomt niet alleen over de ruimte maar is ook een pionier op dit gebied. En door deze drang is de mens op zoek naar de mogelijkheid om de planeet aarde te verlaten en te reizen naar andere werelden. Maar het heeft lang geduurd voordat de eerste stappen de ruimte in werkelijkheid werden.

De Sputnik 1 van de Sovjet-Unie was de eerste kunstmaan die in een baan om de aarde werd gebracht, dat was op 4 oktober 1957. En enkele jaren later waren het weer de Sovjets met een mijlpaal, namelijk in 1961 schreven zij opnieuw geschiedenis door de eerste mens in de ruimte brengen, zijn naam was Yuri Gagarin.

# data[].attributes.attachment_link.title
Geschiedenis van de ruimtevaart - De Manenschijn

# data[].attributes.attachment_link.description
Ruimtevaart is niets nieuws, onze planeet raast namelijk al meer dan vijf miljard jaar door de ruimte en draait met een snelheid van 30 kilometer per seconde rond de zon. En sinds er mensen zijn, reizen we met haar mee. De mens droomt niet alleen over de ruimte maar is ook een pionier op dit gebied.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Foto's: NASA, Xinhua

Al eeuwen lang droomt de mens er van om de Aarde te verlaten en nieuwe werelden te ontdekken. Toch heeft het geduurd tot 1961 eer de mens zijn eerste stapjes zette in 'de ruimte'. Vandaag de dag leven en werken verschillende mensen permanent in een baan om de Aarde en is ruimtevaart onmisbaar geworden in onze moderne technologische maatschappij. In dit artikel wordt aan de hand van een uitgebreide tijdlijn een overzicht gegeven van alle belangrijke mijlpalen en verwezenlijkingen uit zowel de bemande alsook de onbemande ruimtevaart.

Sally Ride wordt op 18 juni 1983 de eerste Amerikaanse vrouw in de ruimte. Ride maakt deel uit van de STS-7 missie en verblijft 6 dagen en 2 uur aan boord van het ruimteveer Columbia. Tijdens deze ruimtemissie worden twee communicatiesatellieten uitgezet in een baan om de Aarde.

Op 28 november 1983 gaat de Duitse wetenschapper Ulf Merbold als eerste ESA-astronaut de ruimte in. Merbold werd in 1978 door ESA geselecteerd als astronaut waarna hij in 1982 gekozen werd om deel uit te maken van de eerste STS Spacelab ruimtemissie. Ulf Merbold wordt ook de eerste niet-Amerikaan aan boord van een Space Shuttle. Na de STS-9 ruimtemissie gaat Merbold nog tweemaal de ruimre in.

Medebeheerder & hoofdredacteur van Spacepage.
Oprichter & beheerder van Belgium in Space.
Ruimtevaart & sterrenkunde redacteur.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ruimtevaart doorheen de geschiedenis - Spacepage

# data[].attributes.attachment_link.description
1895 Konstantin Edoeardovitsj Tsiolkovsky kwam in 1895 met een idee om een raket te bouwen die zou werken op een vloeibare brandstof. De Russische wiskundeleraar van Poolse afkomst wist als eerste een gedetailleerd plan van zijn raket te bouwen en was ook de eerste die de link wist te leggen tussen...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit artikel is (gedeeltelijk) geschreven door Pabo-studenten van Hogeschool Utrecht en blijft in ieder geval staan tot de beoordeling is gegeven in februari 2021.

Met ruimtevaart wordt alles bedoeld dat mensen in de ruimte doen en wat mensen in de ruimte veroorzaken. Mensen die met een ruimtevaartuig de ruimte in gaan heten astronauten of kosmonauten.

Vanaf een raketbasis worden raketten met ruimtevaartuigen afgeschoten de ruimte in. Een raketbasis is meestal rond de evenaar. Een raket moet supersnel gaan om aan de zwaartekracht van de aarde te ontsnappen. Hij kan wel twee tot drie kilometer per seconde. Er zijn bemande en onbemande ruimtevaartuigen. Mensen moeten een astronautenpak aan als ze de ruimte ingaan.

Bekende astronauten zijn Wubbo Ockels, André Kuipers en Neil Armstrong.

De Griekse Oudheid

In de tijd van de Griekse Oudheid werd er al over ruimtevaart geschreven. Er werden toen veel mythes en legendes geschreven. In een van die mythes werd al gefantaseerd over ruimtereizen.

In de mythe van Icarus en wordt verteld dat zij vleugels maken van veren en bijenwas. Icarus vliegt hoger en hoger, maar het was in de vleugels smelt. De vleugels van Icarus gaan kapot. In de mythe stort hij vervolgens neer en overlijdt.

Chinese ontdekkingen

In China werd het buskruit ontdekt. Hiermee konden ze vuurwapens maken en er worden vuurpijlen gemaakt die de lucht in werden geschoten. Maar deze ontdekking zorgde ook voor een keerpunt in de geschiedenis van de ruimtevaart.

Rond 1500 experimenteerde de Chinees Wan Hu met raketten. In het verhaal wordt vertelt dat hij 47 raketten aan zijn stoel vastbond en deze vervolgens liet aansteken door 47 bediendes. Daarna schoot hij de lucht in en was een enorme knal te horen. Wan Hu en zijn stoel zijn nooit meer teruggevonden. Historici noemen hem ook wel de eerste astronaut uit de geschiedenis. Tegenwoordig is er een maankrater naar hem vernoemd: Wan Hu.Wat Wan Hu graag wilde ontdekken, weten we helaas niet.

Renaissance

Wat we wel weten is dat na de Middeleeuwen een grote belangstelling voor het heelal ontstond. Het heelal werd veel onderzocht in de periode van de Renaissance (14e tot 16e eeuw). Door de kerk werd verteld dat de aarde het middelpunt was in de ruimte. Alle planeten, zoals de zon en de maan, draaiden om de aarde heen. Ook werd verteld door de kerk dat de aarde plat was. Nicolaus Copernicus was een wetenschapper die onderzoek deed naar de stand van de planeten in de ruimte. In tegenstelling tot wat de kerk zei, ontdekte hij dat de aarde niet het middelpunt was maar de zon. De aarde en de andere planeten uit het zonnestelsel draaiden om de zon heen in banen. Deze ontdekking was heel belangrijk voor het uiteindelijke begin van de ruimtevaart. Onze wereldbol had dus eigenlijk helemaal niet zo een belangrijke positie in ons heelal. De kerk moest niks hebben van de ontdekkingen van Copernicus. Andere wetenschappers, zoals Galileo Galilei en Johannes Kepler werden wel door hem geïnspireerd. Zij deden ook veel astronomische ontdekkingen.

Technologische ontwikkelingen

Aan het begin van de 20e eeuw waren er veel technologische ontwikkelingen op het gebied van de raketten. Dit waren nog onbemande vluchten. De raketten werden steeds beter, sneller en konden hoger vliegen.

De ruimtewedloop

De ruimtewedloop is de strijd die de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie voerden om als eerste de ruimte te veroveren. Deze strijd duurde van ongeveer 1957 tot 1975. De Sovjets waren in 1957 de eerste in de geschiedenis die een raket en kunstmaan hadden gelanceerd. Deze kreeg de naam 'Spoetnik 1'. De Amerikanen konden nog niet eens op adem komen, en toen werd 'Spoetnik 2' al gelanceerd door de Sovjets. Kenmerkend van de Spoetnik 2 is het hondje Laika. Laika was het eerste levende wezen wat in de ruimte is gegaan, die helaas wel na 4 uur al overleed door stress en oververhitting.

De Amerikanen kregen het nu wel heel heet onder hun voeten en deden ook pogingen raketten te lanceren, helaas zonder succes. Joeri Gagarin schreef in 1961 wereldgeschiedenis als de eerste man in de ruimte. De Sovjet reisde een rondje in de Vostok 1 om de aarde en landde weer veilig. De Amerikanen volgden ook gauw, maar dus een maand te laat voor deze titel.

Het ging erg rap met nieuwe ontwikkelingen in de ruimtevaart. Meerdere keren per maand werden er allerlei soorten satellieten en testvluchten, zowel bemand als onbemand, de ruimte in geschoten voor onderzoek. In de zomer van 1969 werd Apollo 11 gelanceerd, waar onder andere Neil Armstrong aan boord zat. Op 21 juli was hij de eerste persoon die een voet op de maan zette. De Amerikaanse vlag toen werd op de maan gezet. Hij sprak de woorden uit: "Dat is een kleine stap voor een mens, een reuzensprong voor de mensheid". Inmiddels is de ruimtewedloop voorbij.

Het ruimterecht

Betekende dat de maan van Amerika was toen Neil Armstrong de Amerikaanse vlag op de maan zette? Nee! Om te voorkomen dat iedereen zijn vlag zou gaan neerzetten op de maan in de ruimtewedloop, moest het ruimterecht komen. Men realiseerde zich dat er aan het begin van de ruimtewedloop een aantal afspraken moesten worden gemaakt. Want wat nou doe je nou als er bijvoorbeeld twee satellieten op elkaar botsen. Of wie zorgt er voor de veiligheid van astronauten. Of erger nog: hoe voorkomen we dat er een oorlog in de ruimte komt?

In 1967 is dan een wet opgezet om ervoor te zorgen dat we niet de planeten zouden gaan veroveren. Deze wet heet het ruimteverdrag. In deze wet staat dat iedereen de ruimte mag gebruiken, zolang je dat doet met goede bedoelingen. Niemand mag over planeten eigendom claimen. De maan mag je dus ook niet koloniseren. Dit zorgde ervoor dat de ruimtewedloop niet uitliep tot een grote ruimteoorlog. Alhoewel sommige landen debuten hebben gemaakt in de ruimtevaart, is de ruimte van ons allemaal.

Jeugdliteratuur over ruimtevaart

Kuipers, A., & Conijn, H. (2012). Andre het astronautje (1ste editie). Amsterdam, Nederland: Moon.

Schilling, G. (2020). Hadden de Grieken al raketten? (1ste editie). Amsterdam, Nederland: Luitingh-Sijthoff.

Stott, C. (2011). Ooggetuigen - Ruimtevaart (1ste editie). Amsterdam, Nederland: Amsterdam University Press.

Blessing, M. (2020, 7 april). De Ruimtewedloop. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://www.historischnieuwsblad.nl/de-ruimtewedloop/

De Manenschijn. (z.d.). Geschiedenis van de ruimtevaart -. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://www.demanenschijn.nl/ruimtevaart/geschiedenis/

Koops, E. (2019, 2 december). Wan Hu (ca. 1460-1500) - De eerste astronaut uit de geschiedenis? Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://historiek.net/wan-hu-china-eerste-astronaut/66761/

Reijnen, G. C. M. (1999 augustus). Het begin van het ruimterecht. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://docplayer.nl/7991930-Het-begin-van-het-ruimterecht.html

Scheers, R. (2019, 16 juli). Het wordt druk op de maan. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://www.eoswetenschap.eu/ruimte/druk-op-de-maan

Sterrenwacht Mercurius. (z.d.). Ruimtevaart - Sterrenwacht Mercurius. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://www.sterrenwacht-mercurius.nl/ruimtevaart/

Wettenbank. (1967, 27 januari). Wetten.nl - Regeling - Verdrag inzake de beginselen waaraan de activiteiten van Staten zijn onderworpen [...] ruimte, met inbegrip van de maan en andere hemellichamen, Londen / Moskou / Washington, 27-01-1967 - BWBV0004403. Geraadpleegd op 2 november 2020, van https://wetten.overheid.nl/BWBV0004403/1969-10-10

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit artikel is (gedeeltelijk) geschreven door Pabo-studenten van Hogeschool Utrecht en blijft in ieder geval staan tot de beoordeling is gegeven in februari 2021. Met ruimtevaart wordt alles bedoeld dat mensen in de ruimte doen en wat mensen in de ruimte veroorzaken. Mensen die met een ruimtevaartuig de ruimte in gaan heten astronauten of kosmonauten.

# data[].attributes.body
Filmpje 1

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: De ruimterace tussen Amerika en Rusland - Wie lanceert de eerste satelliet?

# data[].attributes.attachment_link.description
In de jaren zestig van de vorige eeuw waren Amerika en Rusland met elkaar in strijd. Ze wilden allebei het machtigste land ter wereld zijn en ze gebruikten ruimteprogramma's om elkaar daarin te overtreffen. De Russen lanceerden de eerste satelliet: de spoetnik.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: EenVandaag in de klas - Apollo 8, voor het eerst naar de maan

# data[].attributes.attachment_link.description
In 1968 werd de Apollo 8 gelanceerd. Drie astronauten vlogen met een raket in een capsule richting de maan. Ze waren de eersten die zo dicht bij de maan kwamen. Ze gingen er nog niet óp staan, dat gebeurde pas bij de Apollo 11. Maar iedereen keek vol spanning mee.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schooltv: High Speed History - Wanneer was de eerste maanlanding?

# data[].attributes.attachment_link.description
Astronaut Neil Armstrong zet op 21 juli 1969 als eerste mens voet op de maan. Een paar jaar eerder is het de Russen gelukt om als eerste een satelliet te lanceren en een mens in de ruimte te brengen. Door deze ruimterace te winnen, willen Amerika en de Sovjet-Unie allebei het machtigste land ter wereld worden.