# data[].attributes.attachment_link.title
ΕΛΛΑΔΑ 1922   National Geographic   Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΞΕΡΙΖΩΜΟΣ HQ1 cut part1 cut part1

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Μου λείπει πολύ η κόρη μου, η 4χρονη Λουντμίλα. Η ζωή στην Ελλάδα πλέον κυλά ομαλά, όμως όταν δεν βρίσκεσαι κοντά στο παιδί σου, ένα κομμάτι της καρδιάς σου είναι ξεριζωμένο", εξηγεί η 32χρονη Άνι και κατεβάζει το κεφάλι. Ιστορίες καθημερινές, ανθρώπινες και συγκινητικές. Βγαλμένες από την ψυχή, αυθεντικές και καθάριες αποδεικνύουν πως ο αγώνας για τη ζωή και την επιβίωση δίνει δύναμη τέτοια, που ποτέ δεν είχαμε φανταστεί πως έχουμε. Η Άνι ήρθε στη χώρα μας μόνη της πριν δύο χρόνια,αφήνοντας πίσω την πατρίδα της, την Ουκρανία και οτιδήποτε άλλο δικό της. Μετανάστες που έφτασαν στην Ελλάδα διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης αλλά και μια αξιοπρεπή ζωή, μιλούν στο Penna για τις πτυχές εκείνες της ζωής τους που σπάνια αποκαλύπτουν.

"Ήρθα στο άγνωστο με βάρκα την ελπίδα", λέει χαμογελώντας. "Έπρεπε να μαζέψω λεφτά, τα οικονομικά της οικογένειάς μου ήταν σε άθλια κατάσταση, δεν είχα επιλογές. Ταξίδεψα παράνομα, δεν μας έδιναν βίζα και άλλη λύση δεν είχα", σημειώνει η Άνι στη συνέχεια. Αρχικά δούλεψε σε ένα σπίτι, πρόσεχε μια γιαγιά. Άλλαξε δυο-τρεις δουλειές με το πέρασμα των χρόνων κι ευτυχώς έπεσε σε καλούς ανθρώπους, όπως η ίδια λέει. Ακόμα και σήμερα μιλούν στο τηλέφωνο, της κάνουν δώρα στις γιορτές. Το παιδί της όμως είναι μακριά, μένει με τους γονείς της. "Η κόρη μου νιώθει περίεργα όταν μου μιλά στο τηλέφωνο, γιατί δεν είμαι κάθε μέρα μαζί της. Δεν είμαι εκεί όταν θέλει να μιλήσει σε κάποιον για τα προσωπικά της, να χαρώ με τη χαρά της, να πονέσω με τον πόνο της. Βιώνω τα συναισθήματά της μέσω αλληλογραφίας κι αυτό δεν μου φτάνει", αναφέρει.

Ο 35χρονος Αμπντούλ έφυγε από το Μαρόκο πριν από οχτώ περίπου χρόνια. Σπούδασε Νομική, μα τότε παρά τη μόρφωσή του, δεν μπορούσε να βρει δουλειά στον τόπο του. Η Ελλάδα ήταν η εύκολη λύση. Στην αρχή ήταν όλα αρκετά δύσκολα. Με τον καιρό ήρθε σε επαφή με τους συμπατριώτες του, έκαναν παρέα, μαζεύονταν στα σπίτια, ένιωσαν λίγο οικεία σ' ένα ολότελα ξένο έδαφος. "Το τελευταίο διάστημα έχουν φύγει πολλοί, δεδομένου ότι οι συνθήκες στην Ελλάδα δεν είναι καλές. Ξαφνικά έχασαν τη δουλειά τους εδώ, ενώ αντίθετα στο Μαρόκο τα πράγματα έχουν καλυτερεύσει. Φοβάμαι πως θα φύγουν κι οι τελευταίοι... Και η ζωή δεν περνά από τη δουλειά στο σπίτι κι από το σπίτι στη δουλειά. Δεν ζεις μόνος σου σε ξένο τόπο", εξηγεί ο Αμπντούλ, ενώ συμπληρώνει πως σκέφτεται να γυρίσει πίσω κι αυτός, καθώς ξέρει πως πια ευκολότερα μπορεί να αναζητήσει εργασία στην πατρίδα του. Όχι πια ως εργάτης, αλλά ως νομικός.

"Μέσα σε δύο μέρες πήρα την απόφαση να έρθω στην Ελλάδα. Τόσο χρειάζεται πολλές φορές για να αλλάξει κανείς τη ζωή του. Η μητέρα μου ήταν άρρωστη βαριά, τα οικονομικά μας δεν ήταν καλά. Δεν το σκέφτηκα πολύ γιατί ήξερα πως θα φοβηθώ. Πήγα σε ένα γραφείο που θα με βοηθούσε να ταξιδέψω και το έκανα. Ήμουν 34 χρονών τότε", περιγράφει η 43χρονη πλέον Καίτη από τη Γεωργία. "Όταν ξεκινάς από κάπου χωρίς χαρτιά, χωρίς στον ήλιο μοίρα, φοβάσαι, φοβάσαι πολύ. Το ταξίδι διήρκεσε περίπου τρεις ημέρες, δεν ήξερα καν αν θα φτάσω. Ο μεγάλος φόβος όμως έρχεται μετά. Όταν συνειδητοποιείς πως έφτασες και όλα ανοίγονται μπροστά σου. Πώς θα επιβιώσεις; Τι δουλειά θα κάνεις; Πού θα βρεις λεφτά για να ζήσεις; Θυμάμαι πως δούλευα ως οικιακή βοηθός σε ένα σπίτι και δεν έβγαινα για μέρες έξω. Δεν μπορούσα να κοινωνικοποιηθώ, να γνωρίσω τον κόσμο. Πλέον έχει έρθει στην Ελλάδα και η αδερφή μου, ζούμε μαζί, τα πράγματα είναι καλύτερα. Δεν γίνεται να γυρίσω πίσω, το έχω πάρει απόφαση", λέει στο Penna η 43χρονη γυναίκα.

Ο Αλί από το Αφγανιστάν, 27 ετών, βλέπει το μέλλον του στην Αυστρία, όπου εδώ και δύο χρόνια βρίσκεται η μητέρα του. Ο ίδιος μένει με τα αδέρφια του εδώ και έξι χρόνια σε ξενώνα, ενώ δηλώνει αισιόδοξος για τη ζωή. Δεν θέλει να ζει φτωχός στην Ελλάδα, έχει μεγάλα όνειρα για τη ζωή. Τα χαρτιά από την Αυστρία τα έχει, το μόνο που χρειάζεται είναι να τον αφήσουν κι από 'δω. "Η χώρα σας μου αρέσει, μα δεν έχω περάσει όμορφα. Αντίθετα έχω νιώσει το ρατσισμό στο πετσί μου", λέει και δείχνει το σημάδι στην κοιλιά του. Για λίγα λεπτά επικρατεί σιωπή, ενώ δευτερόλεπτα μετά μας εξηγεί πως χτυπήθηκε από άγνωστους ενώ έπαιζε μπάλα με την παρέα του. "Μας είπαν με το έτσι θέλω να φύγουμε, αλλά εγώ αρνήθηκα. Λίγο αργότερα μου επιτέθηκαν". Το περιστατικό συνέβη στην επαρχία, "εκεί οι άνθρωποι είναι πιο σκληροί, το πρόβλημα του ρατσισμού είναι ευρύτερο". Σηκώθηκε, μας έσφιξε το χέρι και χαμογέλασε."Ευχαριστώ που με ακούσατε", ψέλλισε σχεδόν μέσα απ' τα δόντια του και αποχώρησε...

Κυριακή Αξιώτη

πηγή: penna.gr

Ακολουθήστε το reporter.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, τη στιγμή που συμβαίνουν, στο reporter.gr

# data[].attributes.attachment_link.title
Μετανάστες αφηγούνται στο Penna τις ιστορίες τους

# data[].attributes.attachment_link.description
"Μου λείπει πολύ η κόρη μου, η 4χρονη Λουντμίλα. Η ζωή στην Ελλάδα πλέον κυλά ομαλά, όμως όταν δεν βρίσκεσαι κοντά στο παιδί σου, ένα κομμάτι της καρδιάς σου είναι ξεριζωμένο", εξηγεί η 32χρονη Άνι και κατεβάζει το κεφάλι. Ιστορίες καθημερινές, ανθρώπινες και συγκινητικές. Βγαλμένες από την ψυχή, αυ...

# data[].attributes.headline
Πρόσφυγες 1922

# data[].attributes.subject
Πρόσφυγες 1922

# data[].attributes.headline
Πρόσφυγες 2015

# data[].attributes.subject
Πρόσφυγες 2015

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
Boats and boating--Equipment and supplies

# data[].attributes.headline
Πρόσφυγες που εργάζονται σε βιοτεχνία χαλιών, στα περίχωρα της Αττικής.

# data[].attributes.subject
Πρόσφυγες που εργάζονται σε βιοτεχνία χαλιών, στα περίχωρα της Αττικής.

# data[].attributes.headline
Γυναίκες πρόσφυγες εργάζονται σε νηματουργείο

# data[].attributes.subject
Γυναίκες πρόσφυγες εργάζονται σε νηματουργείο

# data[].attributes.headline
Προσφυγικός καταυλισμός στην Κοκκινιά (σημερινή Νίκαια 

# data[].attributes.subject
Προσφυγικός καταυλισμός στην Κοκκινιά (σημερινή Νίκαια 

# data[].attributes.headline
Πρόχειρη εγκατάσταση προσφύγων στην Αττική 

# data[].attributes.subject
Πρόχειρη εγκατάσταση προσφύγων στην Αττική 

# data[].attributes.headline
ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ  ΜΑΣ ΄(βασικό σχεδιάγραμμα χρονολογικής ροής γεγονότων )

# data[].attributes.subject
ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ  ΜΑΣ ΄(βασικό σχεδιάγραμμα χρονολογικής ροής γεγονότων )

# data[].attributes.body
ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ  ΜΑΣ

Εστιάζουμε σε λέξεις , ημερομηνίες και ονόματα που μπορούν να διερευνηθούν και να βρούμε επιπλέον πληροφορίες και τις  μορφοποιούμε αλλάζοντας  χρώμα.

Μάιος 1919

Ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στο λιμάνι της Σμύρνης αναλαμβάνοντας τη διοίκησή της για 5 χρόνια

Αύγουστος 1920

Συνθήκη των Σεβρών

Ø η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαμελίζεται και παραχωρούνται

Ø Στην Αγγλία τα στενά του Βοσπόρου και η Κωνσταντινούπολη.

Ø  Στην Ιταλία η Αττάλεια

Ø  Στη Γαλλία η Κιλικία.

Ø   Στην Ελλάδα η περιοχή της Σμύρνης.

Νοέμβριος 1920

Ø  Ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές και... επανέρχεται ο βασιλιάς Κωνσταντίνος δυσαρέσκεια Άγγλων & Γάλλων

Ø  αντικαθίσταται η ηγεσία του στρατεύματος και ο πόλεμος συνεχίζεται.

1920-1921

Ø  Ο ελληνικός στρατός συγκρούεται με Τούρκους στρατιώτες& αντάρτες και προχωρά στο εσωτερικό της Μ. Ασίας φτάνοντας ως το Εσκί Σεχίρ και  το Αφιόν  Καραχισάρ. Οι Τούρκοι υποχωρούν και οχυρώνονται στην Άγκυρα.

Ø  Ο ελληνικός στρατός περνά τον ποταμό Σαγγάριο και την Αλμυρά έρημο.

Ø  Οι Τούρκοι οργανώνονται υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ, που τον εφοδιάζουν Ιταλοί & Γάλλοι και τον υποστηρίζουν οι Σοβιετικοί.

Αύγουστος 1921

Ø  Ο ελληνικός στρατός αντιμετωπίζει πολλά προβλήματα ανεφοδιασμού

Ø  Οπισθοχωρεί και οχυρώνεται στη γραμμή

Ø   Εσκί Σεχίρ - Κιουτάχεια - Αφιόν Καραχισάρ.

Αύγουστος 1922

Ø  Οι Τούρκοι αντεπιτίθενται και σπάνε την αμυντική γραμμή του ελληνικού στρατού.

Ø  Ο ελληνικός στρατός υποχωρεί και μαζί του χιλιάδες Έλληνες φοβούμενοι τα αντίποινα.

Ø  Οι Τούρκοι καταδιώκουν τους ελληνικούς πληθυσμούς.

Ø  Τέλη  Αυγούστου μπαίνουν στη Σμύρνη και ακολουθεί φοβερή καταστροφή.

Ø  Ακολούθησαν τραγικές σκηνές. Έλληνες από όλη τη Μ. Ασία συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης προσπαθώντας να επιβιβαστούν σε πλοία και να καταφύγουν στην Ελλάδα. Στην προσπάθειά τους αυτή πάρα πολλοί θα χάσουν τη ζωή τους και όσοι θα τα καταφέρουν θα γνωρίσουν την προσφυγιά και την απώλεια συγγενών, φίλων και περιουσιών.

Ø  Σφαγές και λεηλασίες γίνονται σε ολόκληρη την πόλη. Ανάμεσα στα θύματα ήταν και ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος που δολοφονήθηκε με άγριο τρόπο από το φανατισμένο τουρκικό όχλο.

Ø  Την Τετάρτη 31 Αυγούστου ξεσπάει πυρκαγιάη οποία ξεκίνησε από την αρμένικη συνοικία και συνεχίστηκε προς τη χριστιανική.

Ø  Σε λίγες ώρες η Σμύρνη παραδίδεται στις φλόγες εκτός της τουρκικής συνοικίας (η φωτιά δεν έφτασε εκεί). Το γεγονός αυτό ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για εμπρησμό. Η φωτιά κατέστρεψε 55.000 κτίρια (ιδιωτικά και δημόσια) και η πυρπολημένη έκταση ξεπερνούσε τα 4.000.000 τ. μ.

Ø  Οι εχθροπραξίες λήγουν με την ανακωχή των Μουδανιών στις 30-9-1922. Η Μικρασιατική καταστροφή οδηγεί το βασιλιά Κωνσταντίνο σε παραίτηση. Τον διαδέχεται ο γιος του Γεώργιος Β΄.

Ø  Έξι μέλη της ελληνικής κυβέρνησης κρίνονται υπεύθυνοι για την καταστροφή και καταδικάζονται σε θάνατο.

Ø  Η Μικρασιατική καταστροφή αποτέλεσε για τον Ελληνισμό μια εθνική συμφορά. Ο πανάρχαιος μικρασιατικός Ελληνισμός ξεριζώθηκε βίαια. Με τη συνθήκη της Λωζάννης, που ισχύει ως σήμερα, η Ελλάδα έχασε την Ανατολική Θράκη και τα νησιά Ίμβρο και Τένεδο.

Ø   Τη Μικρασιατική καταστροφή ακολούθησε η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Περίπου 1.300.000  Έλληνες εγκατέλειψαν την Τουρκία ενώ 500.000 περίπου Τούρκοι εγκατέλειψαν την Ελλάδα.

Ø  Δεν μετακινήθηκαν οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και οι μουσουλμάνοι της Δ. Θράκης. Οι πρόσφυγες κατευθύνθηκαν προς την Αθήνα, τον Πειραιά, τη Θεσσαλονίκη, το Βόλο .

# data[].attributes.headline
Πρόσφυγες στην Λογοτεχνία και στην Τέχνη 

# data[].attributes.subject
Πρόσφυγες στην Λογοτεχνία και στην Τέχνη 

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Refugees, Cyprián Majerník,

Ο πρόσφυγας - Felix Nussbaum - 1939 Painting by Miream Salameh

Naomi Cox's painting "Migration to Serbia"

"Refugee Flee," by Lubna Feloh

Kurdish Refugees by MotionAge Designs

Refugees - AiK - Painting

να ο ναυαγός με το μωρό στην αγκαλιά
η εικόνα δεν είναι εικόνα
συνωστισμένο πλήθος στο λιμάνι
τον απαθανατίζει

α, αυτή η φωτογραφία αξίζει πολλά
αυτή η φωτογραφία θα κάνει το γύρο του κόσμου
αυτή η φωτογραφία θα πάρει εκατομμύρια like.

Μήπως να πέσω στη θάλασσα να φωτογραφηθώ μαζί του;
Μια στιγμή δημοσιότητας ο καθένας τη δικαιούται
να ξεχωρίσει το κεφάλι του μες το παγκόσμιο δίχτυ
όλη μου τη ζωή την ξόδεψα για τα like των άλλων.

Ναι, θα πέσω στη θάλασσα
κι όλοι αυτοί στο λιμάνι που στέκονται
με τις φωτογραφικές μηχανές τους στο χέρι
θα με απαθανατίσουν

τη στιγμή ακριβώς που πεθαίνω.
Eduardo Kobra The Refugees Scream 2019

Νάνσυ Δανέλη -Στάχτες.

[ή ο μονόλογος του πρόσφυγα].

Ρωτούσα σαν παιδί
πράγματα αλλόκοτα.
-Φεύγουν τα σπίτια;
-Οι άνθρωποι πετάνε;
-Τα όνειρα χτυπούν τις πόρτες μας
πριν μπούνε;

Πού να΄ξερα κι εγώ;
Μνήμες δεν κουβαλάμε από τον ουρανό.
Η μάνα γη
μάνα σκληρή
μας τα μαθαίνει.

Τώρα ξέρω.
Τα σπίτια ξεριζώνονται
σαν τα χτυπάει ο κεραυνός.
Οι άνθρωποι πετάνε, είναι πουλιά.
Στου πόνου τα χαλάσματα
χτίζουνε τις φωλιές τους.
Τα όνειρα δεν καταδέχονται
όσους με την απόγνωση
πλαγιάζουν αγκαλιά.
Κι οι εφιάλτες
πόρτες δεν ξέρουν να χτυπούν.

Τώρα ξέρω.
Με έκαψε ο κεραυνός.
Μόνο χέρια μου άφησε να ψάχνω
μέσα στις στάχτες μου
για μια σπιθίτσα τόση δα
το όνειρο να ξανανάψω.

Μήπως μπορέσω
τον κόσμο αυτό
μ΄αθώα μάτια να ξανακοιτάξω
ξέροντας.

ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΖΑΧΟΠΟΥΛΟΥ - ΝΑΥΑΓΙΑ ΣΤΟ ΑΙΓΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΔΩΜΑΤΙΟ ΜΟΥ

Κάθε βραδιά
ένα παιδί γυμνό
καταπίνει κύμα κύμα το Αιγαίο
και μετά ξερνάει
σπασμένες πλώρες ξεβρασμένες
στο τρικυμισμένο μου προσκεφάλι
Ύστερα γεμίζω το δωμάτιο με νερό
και γίνομαι ναυαγός
πλημμυρισμένης νύχτας
και τακτοποιημένης μέρας
Κάθε πρωί
ανοίγω το φως
και φυλάω στο σύνορο της συνήθειας
με λάβωμα κρυφό και ανοίκειο
Σε ρηχές μέρες
βαθαίνει το Αιγαίο
βαθύς κρατήρας
ηχώ του εαυτού μας.

Βαθύς ουρανός βυθός θάλασσας (2020)
"Refugees from Srebrenica," by Margreeth Leopold,
Colan Haji (Κούρδος) - Shooting sportsman

(μεταφρ. Δημήτρης Καλαντζής)

Οι επιβάτες στα μίνιμπας πλήρωσαν τον θάνατό τους το πρωί με δέκα λίρες.
Το ντουλάπι έθαψε τις παντόφλες, τα τζάμια έσκισαν τις κουρτίνες και τους λαιμούς σαν γκιλοτίνες.
Μία σιωπηλή λίμνη αίματος στην άσφαλτο όπου αιωρείται η οχλοβοή.
Μετά ήρθαν, ακύρωσαν τις υποχρεώσεις τους, πήραν τα δόντια τους
και έριξαν τα απομεινάρια των καρδιών μας στα μυρμήγκια.
Και φώναξαν: "Κανείς δεν είναι κατηγορούμενος.
Όλοι είναι καταδικασμένοι!"
Έκλεισαν τα φαρμακεία και τις γέφυρες,
μπλόκαραν τις εισόδους των πόλεων, και τις εισόδους στις πλατείες
και έβαλαν μία λάθος διεύθυνση στην άκρη της λόγχης τους:
Είτε το βάραθρο, είτε ο τοίχος.
Μας άφησαν άυπνους και μία λίστα από ονόματα,
σκόνη που οι πεινασμένοι έγλυψαν από τα παπούτσια τους,
οπλισμό από σκουπιδοντενεκέδες, σάβανα που τραβούσαν τις τίγρεις στους αμπελώνες,
κανάτες με θολά νερά, ένα παπούτσι στο δρόμο,
κρύο και κεριά, τη φτυσιά των εμπόρων, σφαίρες στην πόρτα του ψυγείου,
στην οθόνη και στη δεξαμενή, ένα στρατώνα σε μουσείο,
μώλωπες στους ζωγράφους, την κάπα του μοναχού,
ένα ξεριζωμένο νύχι και τη ζεστασιά των όρχεων.
Και πήραν τους ερασιτέχνες ηθοποιούς, τον γιατρό,
τον περαστικό, μουσικούς, ανθρώπους που έψαχναν για ψωμί,
πωλητές λαχείων και τερματοφύλακες.
Συνέτριψαν τον ουρανό και χρωμάτισαν τα τανκς με το χρώμα του
για να αυξήσουν τον ήχο του πιάνου, το φέρετρο της μουσικής.
Σκότωσαν τον τρελό της γειτονιάς, το μηχάνημα γάλακτος και τον πωλητή μαϊντανού.
Σκότωσαν το παράθυρο και την αδελφή που κοίταζε από αυτό.
Ούτε η αγελάδα του γείτονα επέζησε.
Ούτε η λάμπα του δρόμου.
Έφτυσαν στην πηγή και κατέστρεψαν τα φώτα,
το δακρυσμένο αισιόδοξο μάτι της ζωής, το μάτι της ελπίδας.
Με μαχαίρια ξέσκισαν τους χρησιμοποιημένους καναπέδες.
Τη βαλίτσα και τις τυλιγμένες κουβέρτες.
Σταύρωσαν τον μαραγκό, στραγγάλισαν την καρδερίνα
και έσφαξαν τον τραγουδιστή.
Έκαψαν τις θημωνιές, τα βιβλία και τα ποδήλατα.
Και μετά ξάπλωσαν στο γρασίδι της παιδικής χαράς.
Και πήραν έναν υπνάκο.
Αυτές δεν είναι εικόνες. Αυτοί είναι οι φύλακες των παραστάσεων.

Sea Of Tears by James and Batol Moria Refugee

ΙΩΣΗΦ Σ. ΙΩΣΗΦΙΔΗΣ - ΠΑΙΔΙ-ΜΕΤΑΝΑΣΤΗΣ ΚΑΙ Η ΜΑΣΚΑ ΜΟΥ

Το επάγγελμά μου ηθοποιός, στ' αλήθεια πολιτικός,
κολλώ με κερί φτερούγες στις πλάτες των θεατών,
στο καμαρίνι βλέπω τηλεόραση, λύνω σταυρόλεξο
αναζητώντας πράσινα άλογα, ανέμους και ύδατα.

Σπουργίτης ραμφίζει το τζάμι μου να δω τις ειδήσεις:
ένα παιδί σπαράζει μπρος στα πτώματα των γονιών,
ξαγρυπνά στον τάφο τους, το σέρνουν μετανάστη μετά,
να, το ξεβράζει η θάλασσα απόδημο σ' αιώνιο ύπνο.
Στην τσεπούλα του ένα μπλοκάκι όπου έγραψε:
'Θα σας καταγγείλω όλους στον Θεούλη μου.'

Στο ένα-οριζοντίως του σταυρόλεξου απαντώ: 'Δράμα'
Αδύνατο να παίξω το δράμα τέτοιου παιδιού. Ίσως
αν διατμήσω το δέρμα μου ως το κόκαλο; Ως το μεδούλι;

Το δύο-καθέτως ρωτά: 'Μπαίνει σε σφαγείο
μα δεν ματώνει'. 'Ηλιαχτίδα!' λαλώ,
και κρύβω τα μάτια ν' αποφύγω τον ήλιο.

Ηθοποιός ! Ποιο ήθος ποιώ; Στέκω, δεν παραστέκω,
το ψέμα ντρέπεται για τα χείλη μου που ψεύδονταν,
η μάσκα μού αφαιρεί απ' το πρόσωπο τη μάσκα,
με ανακρίνει η αλήθεια πώς δολοφονείται η αλήθεια.
Στο δέκα-καθέτως απαντώ και για μένα: 'Υποκριτής'.

Η μάσκα βαριά, με κάνει βραδύ και δεν προφταίνω
την Ιστορία που προβαδίζει, με το παιδί στην πλάτη.

ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΪΜΑΚΛΙΩΤΗ - ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ

Στην αποβάθρα του Κάστρου
τις Κυριακές συνωστίζονται
ακίνητοι με το βλέμμα καρφωμένο
στη γραμμή του ορίζοντα
εκείνη την απατηλή γραμμή
την πύλη ενός παράδεισου
δίχως σταθμούς και τρένα
με βάρκες ξεβρασμένες
σε παραλίες κατεχόμενες
Αύριο ο κύριος και η κυρία
θα τους πληρώσουν
για την απελπισία τους

Maurice Minkowski The refugees

ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΪΤΑΤΖΗ-ΧΟΥΛΙΟΥΜΗ - ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΛΛΟΓΗ "ΛΙΓΟΣΤΕΥΟΥΝ ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ"

i.ΞΕΡΙΖΩΜΕΝΑ ΔΕΝΤΡΑ

Ξεριζωμένα δέντρα οι τόποι μας
Πρόσφυγες οι γονείς
μετανάστες εσωτερικοί μετά
άπλωσαν μέσα τους ρίζες κομμένες
Ξεριζωμένα δέντρα δυο φορές κι εμείς
ας ριζώθηκαν στο έρμα μας πατρίδες
Και τώρα των παιδιών μας η σειρά
ξεριζωμένα δέντρα να πορεύεται

Ξεριζωμένα δέντρα οι τόποι μας.

ii.ΣΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑΝ *
Εικόνες σαν απ' όνειρο έρχονταν φευγαλέα κι ύστερα χάνονταν
Τον άφηναν μονάχο παιδάκι στα επτά να περιμένει
Στα εξήντα επτά στο παιδικό χεράκι έσφιγγε χαρταετό σχισμένο
απόχη έσφιγγε στην όχθη λίμνης αποστραγγισμένης
Σην πατρίδαν*το ωραίο ταξίδι
Σ' ιπτάμενο χαλί σαν τα ενύπνια
ή σαν αυτό που σου τραβούν κάτω απ' τα πόδια
την πιο όμορφη στιγμή τ' ονείρου
στο πατρικό του να βρισκόταν
Να μύριζε λέει τ' αρώματα στον κήπο
παιδί τάχα νά 'παιζε στην αυλή
Τώρα σε χθόνιο θολωτό
κάθε που σουρουπώνει παιδάκι στα επτά
μες στα χαλάσματα σφηκοφωλιές χαλάει
Σπασμένα ακροκέραμα μαζεύει
χτίζει απ' την αρχή κάθε φορά
την βρεφική ανάμνηση την πρώτη
χώνεται χουχουλιάζει χωρίς ρουθούνια εισπνέει
τη πατρίδας και τι σπιτί τα σκουντουλίας*

Στη μνήμη του πά(τερα) μου σην πατρίδαν* (ποντιακή)=στην πατρίδα τη πατρίδας και τι σπιτί τα σκουντουλίας *(ποντιακή)= της παρτίδας και του σπιτιού τ' αρώματα

Refugees by Jekabs Kazaks

iii. ΕΞΟΡΙΣΤΟΙ
Εξόριστοι
μήτρας μητριάς
παρένθετης
Ξεριζωμένοι
Στιγμή Πρώτη
εωθινή κραυγή
σημάδι
αναζήτηση
Στιγμή Έσχατη
εσπερινού λυγμοί
επιστροφή
ασώτου
Φως μυστηριακό
άχραντο
σ' έδωσε τ' ωραίο ταξείδι* είπε
μόνο ζωή και θάνατος* είπε
Κι ο χρόνος ατελεύτητος
*Η Ιθάκη σ' έδωσε τ' ωραίο ταξείδι. Ιθάκη Κ. Καβάφης
*Δεν υπάρχει ευτυχία και δυστυχία.
Υπάρχει μόνο ζωή και θάνατος, Osårbar, Karin Boye

The Refugee - Digital Remastered Edition by Sir William Orpen

iv ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΟΥ Η ΑΓΑΠΗ
πατρίδα μου η αγάπη
το χώμα των δακρύων μας
αρχαίες λέξεις οι λέξεις μου
λέξεις που μου φανέρωσαν τον κόσμο
ψίθυροι ακατάληπτοι στο μοιρολόι μάνας
τόποι που μ' έδεσαν στις κόγχες τους
εδραιωμένοι μέσα μου μ' ορίζουν
πατρίδα μου ο ήλιος
η βροχή τα δέντρα τα βουνά
ρίζες βαθιές αρχέγονες
το χώμα που πατάω στέρεα
το χώμα που θα με χωνέψει
πατρίδα μου ο κόσμος
πατρίδα μου η αγάπη

Kurdish Refugees by MotionAge Designs

v. Μια τσάντα σπίτι και πατρίδα έγινα

Μια τσάντα σπίτι και πατρίδα έγινα και προχωρώ
Είμαι το σπίτι μου λιτό κι απέριττο
συμμετρικό και σταθερό παλεύω να 'μαι
κι ας είναι τα μπαλκόνια μου μικρά
κι ας έχω τα θεμέλια προς τα μέσα
Με ξαναχτίζω μ' επανατοποθετώ
πατρίδα μου και σπίτι μου εγώ
κι αναζητώ γωνιές όπου δέντρα φύονται
γωνιές με γαλανό ουρανό
γαλήνια να μ' αγκαλιάζουν
Μια τσάντα σπίτι είμαι
και τα χερούλια μου κρατώ σφιχτά μες στην καρδιά
Φέτες σχιστόλιθοι α-συνέχειες
φλόγες ζωσμένες βίαια έσκαψαν
κι έκοψαν
Πολλά τα ξερι-ζώματα
ολοκληρωτικά απειλούν να με συνθλίψουν
Μια τσάντα σπίτι και πατρίδα έγινα και προχωρώ
Despoina Kaitatzi-Xoulioumi, Λιγοστεύουν οι λέξεις,

Walk To Freedom by Joseph Kangi Moria Refugee

ΦΡΟΣΟΥΛΑ ΚΟΛΟΣΙΑΤΟΥ - ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ

Το άνεμο μην εμπιστεύεσαι
Είναι η θάλλασα χωρίς τα ανεμόφυλλα
Είναι το νερό της απώλειας
Με τη γραφή του γυρισμένη
Προς τα μέσα
Κάτω από λεπτό φίλμ αφρού
Άνθρωποι κρύφτηκαν
Σχεδόν τυφλό
Ένα μελτέμι ελλοχεύει την απόγνωση
Τον ορίζοντα πνίγει ο θάνατος
Παιδικά στόματα δίχως πνοή
Τυλίγουν το νερό
Αναλώσιμα όνειρα και άνθρωποι
Επιπλέουν
Φτερά έχουν τα φύκια
Δες πάλλονται
Πέλαγο πεινασμένο
Δάκρυ κρυστάλλωσε
Αυξάνεται ο χαμός
Σαν να είναι τέρας που ξαναγενιέται
Όταν ξεφεύγουν από τον θάνατο
Και πάνε σε άλλο θάνατο
Με το πρώτο φεγγάρι της άνοιξης
Μολυσμένες χειρονομίες
Αντανακλούν στα τζάμια της νύχτας

Syrian artist Oroubah Dieb

ΚΩΣΤΑΣ ΜΟΝΤΗΣ - ΕΝΑΣ ΓΕΡΟΣ ΠΡΟΣΦΥΓΑΣ

Μνήμη Χρίστου Γαβριηλίδη

Και τώρα τι θα γίνει μ' εκείνο τον γέρο πρόσφυγα
που τον απαντούσα πριν κάθε μέρα στη στάση
να περιμένει το λεωφορείο για του Μόρφου
και ν' ανάβει συνέχεια τσιγάρα να περάσει η ώρα,
και που σήμερα δεν ήταν εκεί,
και που χτες δεν ήταν εκεί,
και που δε θάν' ξανά εκεί;

Τυχαία ώρα. Τυχαία πλατεία. Τυχαία Ελλάδα.
Πάντως Κυριακή,
τότε που δέεσαι το χρόνο να ειρηνέψει.
Στα παγκάκια, μισοί να κάθονται, μισοί ανεβασμένοι.
Αλβανοί.
Τώρα μιλάνε δυνατά
και ξαναβρίσκουν όσα έκρυψε
φοβισμένος ο καιρός της σιωπής.
Ξενιτεμένοι μες στη γλώσσα τους.
Οι εδραίοι δεν της αποδίδουν σημασία,
Καν δεν τη διακρίνουν
Γι' αυτό κι ελευθερώνει ερμητικό τον ήχο της.
Στο θάλαμο τηλεφωνούν. Φιλιππινέζοι. Μάλλον.
Διπλά ξενιτεμένοι αυτοί
της γλώσσας και του δέρματος
δεσμεύουν τη φωνή τους
αθόρυβοι διασχίζουν το ακίνητο βλέμμα μας.
Συλλέκτης μάταιος επεισοδίων
παίρνεις να γράφεις σιωπηρά,
δίχως χαρτί ή μολύβι,
λες ξαναλές τις φράσεις μη χαθούν,
έχει ραγίσει ο ρυθμός,
κομπιάζει η μνήμη.
Εκείνο το βαρύ τ' αγενεολόγητο:

"Πατρίδα του ποιητή η γλώσσα του"
σου τρώει το νου τον φαρμακώνει.
Μα ποια πατρίδα.
Λέξεις και λέξεις και πάλι λέξεις.
Ιθαγενής του κενού,
μετράς, διπλή-τριπλή η ξενιτιά της γλώσσας
όταν γράφεται.
Να μένεις έξω μακριά απ' ό,τι πόθησες
ό,τι σχεδίασες πριν το αναθέσεις στα ρημάτια.
Να μένεις έξω μακριά
απ' όσους δεν νοούν τη γλώσσα σου
σε άλλον ήλιο γεννημένοι.
Έξω μακριά κι απ' τους ομόγλωσσους
που διασχίζουν την παλιλλαλία σου
αδιάφοροι.
Μια ξενιτιά η πατρίδα σου.
Σαν έρωτα που τον ζητάς
μόνον για να τον χάσεις.

(Από τη συλλογή Ρήματα, Αθήνα, Άγρα, 2009)

Refugees (2005), oil on wood by Zvi Malnovitzer Courtesy Mayanot Gallery

Μπ. Μπρεχτ - Μετανάστες

Λαθεμένο μου φαινόταν πάντα τ' όνομα που μας δίναν:
"Μετανάστες".
Θα πει, κείνοι που αφήσαν την πατρίδα τους. Εμείς, ωστόσο,
δε φύγαμε γιατί το θέλαμε,
λεύτερα να διαλέξουμε μιαν άλλη γη. Ούτε
και σε μιαν άλλη χώρα μπήκαμε
να μείνουμε για πάντα εκεί, αν γινόταν.
Εμείς φύγαμε στα κρυφά. Μας κυνηγήσαν, μας προγράψανε.
Κι η χώρα που μας δέχτηκε, σπίτι δε θα 'ναι, μα εξορία.
Έτσι, απομένουμε δω πέρα, ασύχαστοι, όσο μπορούμε πιο κοντά
στα σύνορα,
προσμένοντας του γυρισμού τη μέρα, καραδοκώντας το παραμικρό
σημάδι αλλαγής στην άλλην όχθη, πνίγοντας μ' ερωτήσεις
κάθε νεοφερμένο, χωρίς τίποτα να ξεχνάμε, τίποτα
ν' απαρνιόμαστε,
χωρίς να συχωράμε τίποτ' απ' όσα έγιναν, τίποτα δε συχωράμε.
Α, δε μας ξεγελάει τούτη η τριγύρω σιωπή! Ακούμε ίσαμ' εδώ
τα ουρλιαχτά που αντιλαλούν απ' τα στρατόπεδά τους. Εμείς
οι ίδιοι
μοιάζουμε των εγκλημάτων τους απόηχος, που κατάφερε
τα σύνορα να δρασκελίσει. Ο καθένας μας,
περπατώντας μες στο πλήθος με παπούτσια ξεσκισμένα,
μαρτυράει την ντροπή που τη χώρα μας μολεύει.
Όμως κανένας μας
δε θα μείνει εδώ. Η τελευταία λέξη
δεν ειπώθηκε ακόμα.

Μπ. Μπρεχτ, Ποιήματα, μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, Θεμέλιο

The refugees. Honoré Daumier

Εύα Νεοκλέους - Χριστούγεννα του 2015

"Ανήμερα των Χριστουγέννων
οι καμπάνες κτύπησαν
πένθιμα.
Το φεγγάρι λαμπύριζε αίμα
στα παγωμένα νερά του Αιγαίου
κι οι παιδικές φωνούλες
έγιναν ηχώ στα κύματα
της ασπλαχνίας μας.
"Θέλω να ζήσω" φώναζαν"
Χριστός γεννάται!
Κι ο κόσμος σκοτείνιασε
για πάντα...

Syrian artist Oroubah Dieb Syrian artist Oroubah Dieb

Από το ποιητικό έργο "Κίχλη" Γιώργος Σεφέρης - Tο σπίτι κοντά στη θάλασσα

Τα σπίτια που είχα μου τα πήραν. Έτυχε
να 'ναι τα χρόνια δίσεχτα· πολέμοι χαλασμοί ξενιτεμοί·
κάποτε ο κυνηγός βρίσκει τα διαβατάρικα πουλιά
κάποτε δεν τα βρίσκει· το κυνήγι
ήταν καλό στα χρόνια μου, πήραν πολλούς τα σκάγια·
οι άλλοι γυρίζουν ή τρελαίνουνται στα καταφύγια.

Μη μου μιλάς για τ' αηδόνι μήτε για τον κορυδαλλό
μήτε για τη μικρούλα σουσουράδα
που γράφει νούμερα στο φως με την ουρά της·
δεν ξέρω πολλά πράγματα από σπίτια
ξέρω πως έχουν τη φυλή τους, τίποτε άλλο.
Καινούργια στην αρχή, σαν τα μωρά
που παίζουν στα περβόλια με τα κρόσσια του ήλιου,
κεντούν παραθυρόφυλλα χρωματιστά και πόρτες
γυαλιστερές πάνω στη μέρα·
όταν τελειώσει ο αρχιτέκτονας αλλάζουν,
ζαρώνουν ή χαμογελούν ή ακόμη πεισματώνουν
μ' εκείνους που έμειναν μ' εκείνους που έφυγαν
μ' άλλους που θα γυρίζανε αν μπορούσαν
ή που χαθήκαν, τώρα που έγινε
ο κόσμος ένα απέραντο ξενοδοχείο.

Δεν ξέρω πολλά πράγματα από σπίτια,
θυμάμαι τη χαρά τους και τη λύπη τους
καμιά φορά, σα σταματήσω· ακόμη
καμιά φορά, κοντά στη θάλασσα, σε κάμαρες γυμνές
μ' ένα κρεβάτι σιδερένιο χωρίς τίποτε δικό μου
κοιτάζοντας τη βραδινήν αράχνη συλλογιέμαι
πως κάποιος ετοιμάζεται να 'ρθει, πως τον στολίζουν
μ' άσπρα και μαύρα ρούχα με πολύχρωμα κοσμήματα
και γύρω του μιλούν σιγά σεβάσμιες δέσποινες
γκρίζα μαλλιά και σκοτεινές δαντέλες,
πως ετοιμάζεται να 'ρθει να μ' αποχαιρετήσει·
ή, μια γυναίκα ελικοβλέφαρη βαθύζωνη
γυρίζοντας από λιμάνια μεσημβρινά,
Σμύρνη Ρόδο Συρακούσες Αλεξάντρεια,
από κλειστές πολιτείες σαν τα ζεστά παραθυρόφυλλα,
με αρώματα χρυσών καρπών και βότανα,
πως ανεβαίνει τα σκαλιά χωρίς να βλέπει
εκείνους που κοιμήθηκαν κάτω απ' τη σκάλα.

Ξέρεις τα σπίτια πεισματώνουν εύκολα, σαν τα γυμνώσεις. Syrian artist Oroubah Dieb

ΘΑΝΑΣΗΣ ΧΑΤΖΟΠΟΥΛΟΣ - ΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΤΗΣ ΘΛΙΨΗΣ

Η θλίψη ακατοίκητη ψάχνει τους μετανάστες της
Όπως έφυγαν για ν' αστράφτει

Απ' το κενό, το άδειο της σπίτι
Με τις ίδιες κινήσεις της ψυχής
Σαν ν' άλλαξαν δρόμο και να 'στριψαν σ' ενός μικρού
Παράδρομου την ιστορία για ν' αγοράσουν

Της μέρας το ψωμί, ένα καρβέλι στα δύο
Μίλια θολά μετακινήθηκαν με τα ίδια μάτια

Ακίνητα, αμετακίνητα να κοιτούν τον κόσμο
Έναν κόσμο ίδιο στοιχισμένο σε άλλη σειρά
Έναν ίδιο κόσμο στη φωτεινή του μεριά
Σκοτεινότερο κι από την αυγή
Μη αντέχοντας να πουν το ίδιο παράπονο
Μία δεύτερη φορά, με τον ίδιο λόγο που τους ξερίζωσε
Από κει, μυριάδες ριπές αέρα πιο πέρα ασάλευτοι

Και πάλι στο ίδιο παράπονο πνιγμένοι ζωντανοί
Εδώ περισσότερο απ' ό,τι εκεί

Η θλίψη ακατοίκητη φέρνει τους μετανάστες της
Στον άλλο τόπο, να ηχεί από απόσταση τόσο
Σώμα σαν κέλυφος κενό.
Georges Antoine Rochegrosse, Refugees, 1915

"Refugees in the Quantum Game, Fear vs Love," by Eva Maria HUNT

Βαρβάρα Χριστιά - Τα Χριστούγεννα του Αϊλάν

Ρηχή η μνήμη
μα η θάλασσα βαθιά.
Λύκοι οι άνθρωποι Αϊλάν
και βέβηλες οι μέρες.
Κι εσύ πεσμένος μπρούμυτα,
ακόμη με στοιχειώνεις.
Κοχύλια πια σου σμίλεψε
στα μάτια σου το κύμα.
Οι κόρες τους ορθάνοιχτες,
σμαράγδια παγωμένα.

Πες μου κρυώνεις τώρα εκεί;
Πες μου,
πεινάς; διψάς; φοβάσαι;
Φτερούγισε τα χέρια σου
στ' αστέρια να στεγνώσουν.
Στο αρμυρό κρεβάτι σου
κρινάκια να ανθίσουν.

Χριστούγεννα είναι Αϊλάν
μα πέρασες στη λήθη.
Παιδί αντίπαλου θεού
σε σκέπασε η άμμος.
Συγχώρα με που σε ξυπνώ,
κοιμήσου άγγελέ μου.
Με όνειρα γαρύφαλλα
χτίσε απαρχής τον κόσμο.
Με της Αγάπης τα υλικά
ξαναθεμέλιωσε τον.

Να 'χει μια φάτνη να χωρά,
παιδιά ξεριζωμένα.

Βαρβάρα Χριστιά

(Για τον μικρό πρόσφυγα Αϊλάν, που πνίγηκε στο Αιγαίο)

Συλλογή Ασυμφωνία Τύπου Ξι, Εκδόσεις Πικραμένος 2019

The painting is a recreation of the infamous photograph captured by a journalist of a three-year old boy, Aylan, washing up on the shores, an image that ignited international outrage. This photograph woke up the world, while Aylan himself looked to be sleeping. In this recreation a keyboard is included next to Aylan reinforcing the image of his sleep, as a lullaby is played in the waves.

Πες πως η πόλη αυτή έχει δέκα εκατομμύρια ψυχές
άλλοι ζουν σε μέγαρα, άλλοι σε τρύπες μικρές
κ όμως δεν έχει θέση για μας, αγάπη μου, δεν έχει θέση για εμάς.

Είχαμε κάποτε μια πατρίδα και μας φαίνονταν όλα καλά,
ψάξε μέσα στον Άτλαντα και θα την βρεις κει δα
τώρα να πάμε εκεί δεν μπορούμε, αγάπη μου, να πάμε εκεί δεν μπορούμε

Στο κοιμητήρι του χωριού ένα σμιλάγκι μεγαλώνει
κάθε άνοιξη απ' την αρχή μες στο άνθος φουντώνει
τα παλιά διαβατήρια δεν μπορούν να το κάνουν, Ουίσταν Χιου Ώντεν (Wystan Hugh Auden - Προσφυγικό μπλουζ (Refugee blues), 1939

αγάπη μου, δεν μπορούν να το κάνουν

Ο πρόξενος είπε χτυπώντας το γραφείο του εμπρός
"Αν δεν έχεις το διαβατήριο, τυπικά θεωρείσαι νεκρός"
όμως να που ακόμα ζούμε, αγάπη μου, να που ακόμα ζούμε

Πήγα σε μια επιτροπή, έκατσα να ξαποστάσω
με παρακάλεσαν ευγενικά του χρόνου να ξαναπεράσω
όμως σήμερα πού θα πάμε, αγάπη μου, σήμερα πού θα πάμε;

Ήρθα σε μια συγκέντρωση, σηκώθηκε ο ομιλητής να πει
"Αν τους αφήσουμε να μπουν, θε να μας κλέψουν το ψωμί"
Μιλούσε για σένα και για μένα, αγάπη μου, για σένα και για μένα

Σαν ν' άκουσα μπουμπουνητά στα ουράνια να κατρακυλούν
ήταν ο Χίτλερ στην Ευρώπη, που έλεγε "Πρέπει να εξοντωθούν"
Α, εμάς είχε στο νου του, αγάπη μου, εμάς είχε στο νου του

Είδα μια σκυλίτσα που φορούσε μια ζακέτα κουμπωμένη,
είδα μια πόρτα ολάνοιχτη και μια γάτα να μπαίνει:
όμως δεν ήταν Γερμανοεβραίοι, αγάπη μου, δεν ήταν Γερμανοεβραίοι

Τράβηξα στο λιμάνι, στο μόλο στάθηκα μπροστά,
είδα τα ψάρια να τρέχουν στο νερό, ζουν στη σκλαβιά:
μόλις τρία μέτρα μακριά μου, αγάπη μου, τρία μέτρα μακριά μου

Περπάτησα σ' ένα δάσος, είδα στα δένδρα τα πουλιά
δεν είχανε πολιτικούς και κελαηδούσαν χαρωπά:
δεν ήταν άνθρωποι σαν και μας, αγάπη μου, δεν ήταν σαν και μας

Στον ύπνο μου ονειρεύτηκα χιλιόροφα κτίρια
με χίλιες πόρτες και χίλια παράθυρα
ούτε ένα δεν ήταν δικό μας, αγάπη μου, δεν ήταν δικό μας

Στάθηκα μες στο χιόνι που έπεφτε σε μια ανοιχτή πεδιάδα
δέκα χιλιάδες στρατιώτες βάδιζαν στην αράδα:
Έψαχναν για μας τους δυο, αγάπη μου, έψαχναν για μας τους δυο.

Zhaohe Jiang "Refugees" (1943).

Μοχάμαντ Αμπάς: Ένας νεαρός Σύριος που γράφει ποιήματα για την προσφυγιά

Ο Μοχάμαντ Αμπάς, νεαρός σε ηλικία, είναι πρόσφυγας πολέμου. Κατάγεται από την Συρία, και τους τελευταίους μήνες ζει σε "κέντρο φιλοξενίας προσφύγων" στη Θεσσαλονίκη. Τον γνωρίσαμε στην 5η Λογοτεχνική Σκηνή 2016, όπου βρέθηκε την πρώτη μέρα της διοργάνωσης για να διαβάσει δύο ποιήματα που ο ίδιος έγραψε.

Κείμενο, επιμέλεια: Ιάσων Μπάντιος

Η ιδιότητα του πρόσφυγα, σε συνδυασμό με το νεαρό της ηλικίας του, κάνουν τα δύο του ποιήματα που μιλούν για τον πόνο και τα όνειρα της προσφυγιάς, μοναδικά.

Η επιλογή του Γιώργου Κορδομενίδη, βασικού διοργανωτή της Λογοτεχνικής Σκηνής, να ανοίξει ο Μοχάμαντ Αμπάς την φετινή διοργάνωση με τα ποιήματα του περιέχει ισχυρούς συμβολισμούς, για το πώς ένας νέος άνθρωπος που έχει διωχθεί από τον τόπο του, εκφράζει τα συναισθήματα του μέσω της ποίησης.

ΦΕΓΓΑΡΙ ΤΟΥ ΑΠΟΒΡΑΔΟΥ

Για σένα φεγγάρι του απόβραδου,
κάθε στιγμή που γράφω ποιήματα
τα ευθυγραμμίζω με τ' άστρα
για να ομορφαίνουν οι νύχτες.
Απο το χρώμα των ματιών σου να ξαναβρώ τη δύναμη,
απ' το χαμόγελο σου ν' ανθίσουν παράδεισοι,
να πάρουν χρώμα τα λουλούδια από τα μάγουλά σου κι ο ήλιος ακόμα να ανατείλει,
να φωτίσει στον κόσμο τον δρόμο.
Τα ξανθά σου μαλλιά να ζωγραφίσουν ωραία σιτοχώραφα
κι από τα χείλη σου οι μέλισσες να ρουφήξουν το μέλι.
Με τη φωνή σου να κελαηδήσουν τα πουλιά μελωδίες εξαίσιες
κι από τη μαγευτική ομορφιά σου να γεννηθούν οι πιο υπέροχοι στίχοι.
Είσαι το φεγγάρι κι ακόμα πιο όμορφη.
Όταν σε αντικρίζω λιώνω από την ομορφιά σου.
Μου κόβεται η μιλιά.
Όταν αναπνέω τ' άρωμά σου νιώθω πως είμαι στον αιώνιο παραδεισο.
Υπάρχει κατι τόσο όμορφο σε σένα που δεν έχω ξαναδεί στη ζωή μου.
Μη στερήσεις από τα μάτια μου την ομορφιά σου
για να μη χάσει η καρδιά τα υπέροχα ποιήματα.
Πάντα για σένα θα γράφω, για σένα, φεγγάρι του απόβραδου
λιαχτό του λύκου στο πανσέληνο φωςτάξουν, δεν θα δουν παρά μόνο έναν ίσκιο.

που από το τραύμα μαρτυράει ποιος σε πλήγωσε.
Ζωγράφισε το είδωλό σου σαν φεγγάρι πάνω στα νερά,
γράψε στις φυλλωσιές
"όσο κι αν φωνάξεις, μόνο ο αντίλαλός σου θα μένει"
Γράψε ό,τι θες με τα καμώματά σου και μη μιλάς,
γιατί η φωνή του ανθρώπου ακούγεται ανιαρή στον δρόμο της προσφυγιάς.
Ύψωσε το λάβαρο της νίκης στον τόπο της ελπίδας
κι ας σου λένε "όσο και να φωνάζεις, μόνο ο αντίλαλός σου θα μένει"

Απόδοση στα ελληνικά: Χρίστος Γ. Παπαδόπουλος και Χαλέντ Ραούφ
Είσαι άγγελος, αλλά μάλλον αυτοί ποτέ δεν άκουσαν φωνή αγγέλου
ακόμη κι αν γινόταν η φωνή σου σεισμός, αυτοί ποτέ δεν θα την άκουγαν.
Και να σε κοι Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΠΡΟΣΦΥΓΑ

Όσο και να φωνάζεις, μόνο ο αντίλαλός σου θα μένει.
Όνειρο που το βλέπεις και δε σε βλέπει.
Η οδύνη σ' αγαπάει αποκλειστικά
λες κι έγινε σκιά σου που εσύ την ξεχνάς αλλά αυτή σε θυμάται.
Μια βαθια πληγή κάθε μερα εκλιπαρεί "φτάνει πια, πόνε",
σαν φωνή επαναλαμβανόμενη που σκίζει τους ορίζοντες,
σαν το ουρ
https://www.alterthess.gr/

(Απόσπασμα Γαλήνη, Βιβλιοπωλείον της Εστίας,

Αθήνα 261991 (1939), σσ. 45-48)

Στην κατασκήνωση των προσφύγων έγινε μικρή κίνηση. Οι άνθρωποι σηκώνονταν όρθιοι, ο ένας έδειχνε στον άλλο κατά το μέρος της μικρής χαράδρας που άνοιγε ανάμεσα στους δυο λόφους.

-Κοιτάξτε! Έρχουνται άνθρωποι! Ποιοι να 'ναι;

Ήταν μια πομπή δεκαπέντε ίσαμε είκοσι Βλάχοι, νέοι και γέροντες. Με τα λιοκαμένα πρόσωπα, όλα με μακριές γενειάδες, με τις κάπες τους και τις γκλίτσες στα χέρια, πλησίαζαν σιωπηλά, μ' επισημότητα, φιγούρες ερχόμενες από παμπάλαιους χρόνους. Το αργό περπάτημα και η σιωπή τους σκόρπισε μονομιάς ένα απροσδιόριστο αίσθημα φόβου στο κοπάδι των Φωκιανών.

Όλοι μαζευτήκαν ασυναίσθητα στο ίδιο μέρος, στο κέντρο της κατασκήνωσής τους. Σα να θέλαν να συγκεντρώσουν τη δύναμή τους.

-Ώρα καλή! είπε ο πρώτος βοσκός, ένας αψηλός γέροντας, ο πιο σεβάσμιος απ' όλους, ο ίδιος που ο αναγνώστης θυμάται, τη χτεσινή νύχτα, στην κορφή του βουνού. Ώρα καλή! είπε κι έφερε ένα γύρο τη ματιά του.

Από δεξιά κι από ζερβά κι από πίσω του σταθήκαν οι άλλοι οι δικοί του, οι βοσκοί, ακουμπώντας με τις μασχάλες στις γκλίτσες τους.

-Καλώς τους! αποκριθήκαν πολλά στόματα οι πρόσφυγες.

-Τι είσαστε; είπε πάλι αργά ο γέροντας.

-Πρόσφυγες είμαστε! Πατρίδα μας ήταν οι Φώκες!

-Και τώρα πούθε ερχόσαστε;

-Ένα χρόνο περιπλανηθήκαμε στα μέρη της Πελοπόννησος κι υποφέραμε πολύ. Τώρα μας δώσαν τη γη εδώ, για να μείνουμε.

Ανάμεσα στις στερεωμένες γκλίτσες των βοσκών έγινε μικρή κίνηση. Μετακινηθήκαν, σάλεψαν λίγο, πάλι ησυχάσαν. Κανένας δε μίλησε άλλος απ' το γέροντα.

-Σας δώσαν, είπες, τη γη αυτή; κι η φωνή του άρχισε να γίνεται τραχιά. Ποιος σας την έδωσε; Ποια γη;

-Το Κράτος μάς είπε: "Δική σας είναι η γη της Ανάβυσσος". Μας είπε να 'ρθουμε και να την πάρουμε!

-Σας είπε να 'ρθετε και να την πάρετε; Και πού 'ναι τα κοπάδια σας, τα ζωντανά σας;

-Δεν έχουμε κοπάδια. Δεν είμαστε βοσκοί. Θα ξεχερσώσουμε τη γη, και θα φυτέψουμε αμπέλια, και θα σπείρουμε σιτάρι.

-Τι μιλάς, άνθρωπε, για σιτάρι και για αμπέλια που θα φυτέψετε σ' αυτή τη γη! φωνάζει έξαλλος ο γέροντας. Τήρα λοιπόν κατά κει!

Σήκωσε το χέρι που βαστούσε το ραβδί του κι έγραψε έναν κύκλο σ' όλο το μικρό κάμπο τον κλεισμένο απ' τους λόφους. Χωρίς να το θέλουν, όλα τα μάτια ακολούθησαν τον κύκλο, υποταγμένα στην προσταγή της χειρονομίας.

-Από τότες που είμαστε εμείς εδώ, λέει η αυστηρή φωνή, κι από τότες που ήταν οι πατέρες μας, κι οι πατέρες τους, σ' ετούτη τη γη μοναχά βούρλα και πουρνάρι βλασταίνουν, και τίποτ' άλλο δεν έζησε εδώ εξόν τα κοπάδια μας! Λοιπόν, για τι σιτάρι και για τι αμπέλια μου μιλάς!

Είχε το βαρύ, το ακατάλυτο και ανελέητο των παμπάλαιων πραγμάτων, της μοίρας ή του θανάτου, η βαθιά φωνή που ερχόταν από μακρινούς χρόνους να υπερασπίσει τη γη τους απ' τους βαρβάρους.

-Μοναχά τα κοπάδια μας, σου είπα, κι εμείς μπορούμε να κάμουμε στον έρημο τούτον τόπο, γιατί έτσι το βρήκαμε απ' τους γονιούς μας! Μοναχά εμείς μπορούμε να βαστάξουμε εδώ, γιατί μας φωνάζει το χώμα, αυτό κι όχι άλλο! Λοιπόν, τι γυρεύετε εσείς, φουκαράδες, στα μέρη μας;

Έλεγε, έλεγε, κι η φωνή του έτρεμε, σα να προαισθανόταν πως η προσπάθεια ήταν μάταιη.

-Θα πεθάνετε στη δίψα! έλεγε. Πηγή νερό δε βρίσκεται εδώ. Κι αν σκάψετε βαθιά και βρείτε φλέβα, το νερό θα 'ναι γλυφό σα θάλασσα. Θα σας ρημάξουν οι πυρετοί, κι ο αγέρας κι ο άμμος. Αν γίνει και φυτρώσει σπαρτό, ο άμμος θα κάθεται απάνω στο φύλλο του και στον καρπό του και θα τον ξεραίνει. Πριν δείτε σοδειά, θα 'χετε πεθάνει, εσείς και τα παιδιά σας. Λοιπόν, φύγετε, σου λέω!

Το επανάλαβε ξερά, άγρια, τραχιά:

Είπε, σώπασε, κι ακούμπησε το ραβδί του, κοιτάζοντας μες στα μάτια το κοπάδι τους Φωκιανούς.

Ένα σούσουρο έγινε τότε ανάμεσα στους πρόσφυγες. Η φωνή του τόπου, που μιλούσε μέσω του γέροντα, τα δεινά και το όραμα του θανάτου, φοβερού και βέβαιου, που έσυρε πάνω απ' τα κεφάλια τους, τους είχε μουδιάσει, σκόρπισε μέσα τους το φόβο, πυκνό σύννεφο σε γυμνό ουρανό. Στέκαν βουβοί, γυμνά δέντρα, γυμνές ρίζες που σαλεύουν στα τυφλά, μπλέκουν μες στον αγέρα τα πλοκάμια τους, τυραννισμένα και βίαια, γυρεύοντας, με το ένστιχτο των πραγμάτων, χώμα.

Στέκαν, ίσαμε που το αγέρι του Σαρωνικού που φύσησε τράβηξε από πάνω τους το πνεύμα του πανικού. Τότε, το ίδιο άγρια, σκληρά, μ' όλες τις σκοτεινές δυνάμεις των κορμιών που γύρευαν πια ν' ακουμπήσουν στέρεα, στην αρχή μια φωνή, ύστερα άλλη, ύστερα όλες μαζί, γυναίκες και γερόντοι και άντρες του κοπαδιού, άρχισαν να ουρλιάζουν:

-Δε φεύγουμε από δω! Ποτές πια! Μας δώσαν τη γη και θα μείνουμε! Θα μείνουμε! Θα μείνουμε!

Ο άνεμος πήρε τις φωνές και τις σκόρπισε, τις χτύπησε στις πλαγιές του βουνού και τις δυνάμωσε. Ένα σύννεφο άμμος σηκώθηκε και τους τύλιξε μέσα του. Αλάλαζαν και κουνούσαν τα χέρια τους ψηλά, μες στο θολό σύννεφο, θολοί σαν τέρατα του βυθού.

-Θα μείνουμε δω, κι ας πεθάνουμε! Θα μείνουμε πια, κι ας πεθάνουμε!

Τότε ο θυμός που φούσκωνε ξέσπασε και στην άλλη μεριά, στους Βλάχους.

-Ε, λοιπόν! φώναζε ο γέροντας, φωνάζαν τώρα κι οι άλλοι βοσκοί. Μείνετε, λοιπόν, και θα δούμε ποιος θα στεριώσει σ' αυτή τη γη! Θα σας χτυπήσουμε όπου σας βρούμε, θα σκοτώσουμε τα ζωντανά σας αν τύχει και κάμετε, θα πατήσουμε τα σπαρτά σας αν ριζώσουν! Χάρη ποτέ σας δε θα βρείτε σ' εμάς και στα παιδιά μας, ίσαμε που να ξεκληριστεί η φύτρα σας και να σβήσει!

Είχαν χαθεί μες στη χαράδρα, απ' όπου είχαν έρθει, κι ακόμα ακούγονταν οι φοβερές φωνές τους.

Τότε το σύννεφο ο άμμος χαμήλωσε και κατακάθισε στη γη. Αμίλητο, βαρύ, πιεσμένο απ' το στυφό κύμα το φόβο, έγειρε και το κοπάδι των Φωκιανών στη γη.

Οι πρόσφυγες της Πάργας -Francesco Paolo Hayez - 1831

Ευγενία Φακίνου - Το έβδομο ρούχο

(απόσπασμα - Ευγενία Φακίνου, Το έβδομο ρούχο, Καστανιώτης, Αθήνα 1995, σ. 22-23 &100-101)

Τεσσάρων ήταν το '22 η Περσεφόνη μας. Τη θυμάσαι, Ανδρόνικε;... Εμ, βέβαια, γίνεται να μη τη θυμάσαι;... Σε χαιρέταγε απ' τη βάρκα και σου φώναζε "μπαμπούλη, γρήγορα κάνε". Κι εσύ, με τον Κλεομένη, κάτι κανονίζατε στο μόλο όταν ήρθαν... Πρώτα ακούσαμε τα ποδοβολητά κι ύστερα τα "γκιαούρ, γκιαούρ" και φώτισε η νύχτα απ' τις δάδες που κρατάγανε οι Τσέτες. Σαν έπεσε το ωραίο σου κεφάλι στο νερό, κομμένο, πλημμύρισε η θάλασσα αίμα. Το παιδί σκλήριζε "μπαμπά μου, μπαμπούλη μου" κι εγώ ρίχτηκα στη θάλασσα. Γιατί;... για να σε πάρω μαζί μου. Εσένα. Το ωραίο σου κεφάλι... Με τράβηξαν οι άλλοι με το ζόρι πάνω στη βάρκα. Και τραβώντας ξέφρενα κουπί, φτάσαμε το καΐκι του Αντρέα. Έπεσαν κι άλλα κεφάλια στη θάλασσα. Του Κλεομένη, του παραγιού του, του Περικλάκη, της Φρόσως. Το δικό σου, όμως, με ένοιαζε. Το ωραίο κεφάλι σου. Σ' αγαπώ πάντα, Ανδρόνικε. Μόνο εσένα αγάπησα... Το ξέρεις καλά... Ένα μόνο δε σου συγχωρώ... Όλο σε ρωτάω και ποτέ δε μου απαντάς... Για άλλα μου δίνεις μήνυμα, αλλά γι' αυτό ποτέ... Άλλη μια φορά σε ρωτάω, Ανδρόνικε. Ζει η Περσεφόνη μας ή πέθανε;...

Μετά την Καταστροφή, είχαμε πάει στη Χίο. Ήτονε κι άλλοι Μικρασιάτες εκεί. Σμυρνιοί, Αϊδινιώτες. Μέναμε όλοι σε κάτι αποθήκες λαδιού. Άμαθη όπως ήμουν, γρήγορα ξεπούλησα τα χρυσαφικά μας. Το βαφτιστικό σταυρό της Περσεφόνης είχα μόνο κρατήσει. Κι αυτόν τον πούλησα σ' ένα καϊκτσή για να μας πάει στην Καβάλα. Εκεί είχε συγγενείς ο Ανδρόνικος. Δυο αδελφές. Γιατί εκεί, στη Χίο, προκοπή δεν κάναμε. Οι ντόπιοι όλο "πρόσφυγοι" και "πρόσφυγοι" μας λέγανε. Κι όταν ζορίσανε πολύ τα πράματα, η Περσεφόνη άρχισε να φέρνει πότε κομμάτι ψωμάκι, πότε λίγες άψητες μαρίδες. Ζητιάνευε το κορίτσι μου!... Όχι, είπα, να μπαρκάρουμε καλύτερα για την Καβάλα. Χειρότερα αποδώ δε θα 'ναι!... Κι όμως, ήτονε... Οι κουνιάδες μου με διώξανε με το χειρότερο τρόπο. Έτσι φύγαμε πάλι... Όπου έβρισκα δουλειά, καθόμασταν. Εκεί έξω απ' την Καβάλα, σ' ένα χωριό, σταθήκαμε. Θα 'χα δουλειά ως το χειμώνα, είπε τ' αφεντικό. Κοιμόμασταν όλες οι εργάτριες με τα παιδιά μας στις αποθήκες που φυλάγανε τα καπνά. Βρώμαγε το νίτρο αλλά τι να κάναμε; Μας τάιζε κιόλας ο αφέντης. Το μεσημέρι ψωμοτύρι και το βράδυ ντοματόρυζο, πλιγούρι, τέτοια. Μας κράταγε κάτι γρόσια για τα παιδιά, αλλά αν μπορούσαμε ας βρίσκαμε κι αλλού. Εμείς δουλεύαμε στα χωράφια, τα μωρά παίζανε πιο κει. Έτσι κυνηγώντας το τόπι της η Περσεφόνη είδε εκείνο το καταπληκτικό λουλούδι, ένα νάρκισσο. Μου το 'παν οι φίλες της, τ' άλλα κορίτσια... Πώς χάθηκε το παιδί μου;... Μυστήριο!... Κάπου θα μπερδεύτηκε και δε θα 'βρισκε το δρόμο να γυρίσει. Έτσι είχα σκεφτεί τότε κι είχα πάρει τους δρόμους.

Πρόσφυγες - Abraham A. Manievich - circa 1936

Γιάννης Μακριδάκης - Ανάμισης ντενεκές

Μόλις ηρέμησε λίγο η ατμόσφαιρα, ο Φώτης άρχισε να διαβάζει τις πρώτες λέξεις· βαθιά σιγή έπεσε στο καφενείο:

"Αισχροκέρδεια παντού. Οργιάζει, δύναται τις να πει, η βδελυρά αυτή επιδημία μεταξύ όλων των επαγγελμάτων και όλων των τάξεων. Ο πτωχός λαός στένει υπό την επήρειάν της".

"Επιτέλους, το πήρανε χαμπάρι" ακούστηκε μια φωνή από το βάθος του καφενείου. Ύστερα κι άλλη:

"Τόσες μέρες πάω για ψωμί κι ευτό που αγοράζω είναι σκέτο πίτουρο και κάθε μέρα παίρνει απάνω. Να τους κλείσουνε όλους και να μας δίνουνε το αλεύρι, να φτιάχνομε το ψωμί μονάχοι μας" πρότεινε ο μπακιρτζής φωναχτά.

"Δεν είν' κατάσταση αυτή· σε λιγάκι ε θα μπορούμε ούτε τον καφέ μας να πιούμε. Ακούς, Κούβακα;"

"Ακούω, ακούω" ψέλλισε ο καφετζής και έγειρε μπροστά το κεφάλι, έχωσε αμήχανα τους καρπούς μες στη μεγάλη τσέπη της άσπρης του ποδιάς, ήθελε λες να φυλάξει τα κέρματα κι έτρεξε να μπει πίσω από το τεζιάκι· σκυφτός πέρασε ανάμεσα από τον Φώτη και τους ακροατές του.

"Από σήμερον άρχονται αι επισκευαί της οδού Χίου-Καρδαμύλων. Αι εργασίαι, αίτινες θα απασχολήσωσι προς το παρόν περί τους οκτακόσιους πρόσφυγες εργατικούς, θέλουσι αρχίσει εις τα περί τον Αλμυρόν μέρη της οδού, όπου πλην των επιδιορθώσεων των βλαβών και της επιχωματώσεως αυτής, πρόκειται να υψωθεί, κατά τας γενομένας μελέτας, κατά εν και ήμισι μέτρον, όπως αυτή καταστεί βατή εις αμάξας".

"Άντε, Γιαννακό! Για σένα δουλεύει η προσφυγιά!" έσκισε μια φωνή την ησυχία, απευθύνθηκε προς τον απόντα χασάπη, πριν ακόμα ο Φώτης προλάβει να τελειώσει τη φράση του. "Ο Γιαννακός, ρε παιδιά, που πάει κι έρκεται κάθε τόσο στα Καρδάμυλα, ε θα φχαριστηθεί άμα φτιάξει ο δρόμος; Πόσες φορές μας είπε και μας ξανάπε για τον Αρμυρό και πως α τονε περάσει σέρνοντας από πίσω του και τα σφάγια; Τώρα α του κάμουνε ολάκερη λεωφόρο. Να βάζει κάρο για να κουβαλά τα ζα". Γέλια αντήχησαν παντού.

Μια εξαγριωμένη φωνή μπήχτηκε σαν καρφί στην αλαφρότητα:

"Πόσοι πρόσφυγες λέει ότι θα δουλέψουνε;"

"Οχτακόσιοι" ξαναδιάβασε ο Φώτης.

"Ορίστε" συνέχισε η ίδια φωνή, πιο εξαγριωμένη ακόμα. "Να, το κράτος μας ποιο είναι. Νοιάζεται να δώκει δουλειά στους τουρκομερίτες κι εμάς εδώ μας κατατρώει η αισχροκέρδεια κι η ανεργία. Βρε ίντα την εθέλαμε εμείς την Απελευτέρωση. Καλά εν ήτανε με τα τουρκιά;"

"Έχει δίκιο ο Παντελής" συμφώνησε ένας ακόμα, στριμωγμένος ανάμεσα στην πόρτα και στο τεζιάκι. "Με τους Τούρκους ήμεστεν αρχόντοι. Αφ' τον καιρό που λευτερωθήκαμε, εν έχομε δει άσπρη μέρα. Φόροι, ακρίβεια, πολέμοι, πρόσφυγες, πείνα. Κι ίντα θα δούμε ακόμα. Και η κυβέρνηση το μόνο που σκέφτεται είναι οι πρόσφυγες. Εμείς εγίναμε της Παλιάς Ελλάδας· απότομα".

Το ακροατήριο έπεσε σε σκέψεις. Οι πιο πολλοί ήσαν βενιζελικοί, συμβάδιζαν με τα οράματα της Ελλάδας, θύματα της κυρίαρχης εθνικής παράκρουσης, μα δεν είχαν τι να παραθέσουν για ν' αντιταχθούν. Δεν έβλεπαν τίποτα καλό να γίνεται στη ζωή τους. Κοιτούσαν από πάνω τους τα λιγδιασμένα από τη νικοτίνη κάντρα των ηγεμόνων, έσφιγγαν τα χείλη και κουνούσαν τα κεφάλια τους στενάζοντας με απογοήτευση.

Γιάννης Μακριδάκης, Ανάμισης ντενεκές, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2008, σ. 60-62.

John Charles Dollman - 1884

Διδώ Σωτηρίου "Οι νεκροί περιμένουν"

"Ενάμισι εκατομμύριο άνθρωποι βρεθήκανε ξαφνικά έξω από την προγονική τους γη. Παράτησαν σκοτωμένα παιδιά και γονιούς άταφους. Παράτησαν περιουσίες, τον καρπό στα δέντρα, το φαΐ στη φουφού, τη σοδειά στην αποθήκη, το κομπόδεμα στο συρτάρι, τα πορτρέτα των προγόνων στους τοίχους. Και βάλθηκαν να τρέχουν, να φεύγουν κυνηγημένοι απ' το τούρκικο μαχαίρι και τη φωτιά του πολέμου. Και λογίζονταν τυχεροί που αντάλλαξαν το έχει τους, την πατρίδα τους, το παρελθόν τους με μια στάλα σιγουριά... Άρπαξαν βάρκες, καΐκια, σχεδίες, βαπόρια και πέρασαν τη θάλασσα σ' έναν ομαδικό, φοβερό ξενιτεμό. Κοιμήθηκαν αποβραδίς νοικοκυραίοι στον τόπο τους και ξύπνησαν φυγάδες, θαλασσοπόροι, άστεγοι, άποροι, αλήτες και ζητιάνοι στα λιμάνια του Πειραιά, της Σαλονίκης, της Καβάλας, του Βόλου, της Πάτρας."

"Refugees," by Beti Gul Umuroglu

Πρόσφυγες της Μικράς Ασίας ( 1922)
Η προσφυγιά μέσα από Λογοτεχνικά κείμενα

Η Ανατολή ξερνούσε, ξερνούσε...

Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά, σ. 152.

Η πρώτη μας νύχτα εδώ, συλλογίστηκε και δεν ένιωσε καμιά συγκίνηση. Μήτε λύπη μήτε χαρά. Όλα της τα αισθήματα είχαν εξαντληθεί. Η ψυχή της άδειαζε όπως αδειάζει ένα σακούλι γεμάτο ζάχαρη. Τίποτα δεν της έμεινε. Η αγωνία, η λύπη, ο φόβος είχανε ξοδευτεί εκεί πριν έρθουνε. Τώρα πια δεν την έμελε για τίποτα. Θα ζούσανε βασανισμένα, ίσως φτωχικά. Μα τι σημαίνει το πώς θα ζούσανε! Είχανε φύγει. Εκείνο ήταν το παν.

Τ. Σταύρου, Οι πρώτες ρίζες, σ. 13.

Οι μυριάδες των προσφύγων, μισόγυμνοι και πειναλέοι, στοιβαζόντανε όπου υπήρχε μια στέγη διαθέσιμη, στα παλάτια των εξόριστων βασιλιάδων, στα προαύλια των εκκλησιών, στους σιδηροδρομικούς σταθμούς, στα δημόσια κτίρια, στα μισόχτιστα σπίτια. Γυναίκες γεννούσανε, άρρωστοι βογγούσανε και ξεψυχούσανε απάνω στα πεζοδρόμια των πιο κεντρικών δρόμων, μες σε μια ακαθαρσία απερίγραπτη.

Γ. Θεοτοκάς, Αργώ, σ. 181-182.

African refugees Painting by Masoud Kibwana

Μια βρόμικη σάρκα χωρίς μορφή, που κολυμπούσε σε μιαν απίστευτη χλαπαταγή, σα να μην υπήρχε πράγμα που να μην ούρλιαζε, που να μην βλαστημούσε, που να μη βογγούσε, που να μην έσπρωχνε.

Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά, σ. 153.

Κοκκαλωμένες ματιές απόκοσμων όντων [...] σε τραβά το ακίνητο, στεγνό βάθος των ματιών τους.

Θ. Κορνάρος, Το ξεκίνημα μιας γενιάς, σ. 141.

Αποζητούσε το τίποτα: ένα κομμάτι ψωμί, ένα κομμάτι πανί, για να ντύσει τη γύμνια του, ένα κομμάτι σκεπή, για να αναπάψει το κουρασμένο κορμί του και να μπορέσει να κλάψει, να θρηνήσει τον εαυτό του, τους άλλους, το έχει του, το όνειρό του που έσβησε πέρα κει μακριά.

Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Δεκατρία χρόνια, σ. 153.

-[...] Μπορεί να φύγει άλλος από το σπίτι του και να τα αφήσει σε δαύτους; Άφησε που βρωμάνε όλοι, που είναι άρρωστοι, που δεν έχουν πεντάρα. Ενάμιση εκατομμύριο άνθρωποι. Τι να σου κάνει κι αυτός ο τόπος! Εμείς δεν είχαμε να θρέψουμε το στρατό μας, όχι πως μας φορτώθηκαν όλοι τούτοι. [...] Στα θέατρα, στους κινηματογράφους, στις εκκλησιές, στα καφενεία - σ' όλη την Ελλάδα, παντού! Κ' ένας κόσμος! Ο Θεός να σε φυλάει από δαύτους!

-Μα εμείς τους φέραμε! Είπε ο Άγγελος. Εμείς τους ξεσπιτώσαμε, εμείς τους ορφανέψαμε, τι θέλεις να κάμουν;

-Να μείνουν στον τόπο τους!

-Ποιο τόπο τους μολογάς; Ο τόπος τους είναι στάχτη και κούρβουλο. Το Αιγαίο κοκκίνησε. Τα ψάρια του δεν προφταίνουν να τρώνε ανθρώπους!

Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά, σ. 157.

Άκουγες και φωνάζανε: "Έχασα την Ευρύκλεια!" κι άλλος εδιηγιόντανε πως επήρε το ρούχο κι άφησε το παιδί. Κι όλοι εβαστούσανε παιδιά κι ένα μπόγο κουρέλια. Που και που ήτανε κανείς που δεν εβάσταγε τίποτα. Κι ήτανε μια γυναίκα που μέρα-νύχτα εφώναζε: "Οχού, τα καστρουλάκια μου, που τ' άφησα στο ράφι τριμμένα!". Κι αυτή, λέει, ήτανε απ' αλλού, απ' τα μέρη του Καυκάσου, κι άμα σάλεψε ο νους της, την πετάξανε μες σ' ένα ρέμα με σκουπίδια, κι άμα τα τέλειωσε όλα, και δεν είχε πια τίποτα να φάει, έπεσε ανάσκελα κι επέθανε.

Μ. Αξιώτη, Εικοστός αιώνας, σ. 17.

Πίνακας - Μαρία Ρηγούτσου

Σπαρακτικό τραγούδι - θρήνος Σύρου πρόσφυγα

Το Παράπονο του ραψωδού Σύριου πρόσφυγα, 17 Μάρτη 2016

Ένας Σύριος πρόσφυγας πραγματικός ραψωδός (ή μεσαιωνικός τροβαδούρος)

μόλις πάτησε το πόδι του σε ελληνικό νησί

ξεκίνησε ένα σπαρακτικό τραγούδι.

Μια έκκληση προς τη θάλασσα να σταματήσει τα κύματά της...
Αχ θάλασσα δώσε μας αγάπη.
Κοίτα τι μας συνέβη.
Μη στέλνεις τα κύματά σου εναντίον μας.
Είμαστε Σύριοι.
Στ' ορκίζομαι η ιστορία μας είναι λυπητερή.
Δεν θα το πιστέψεις αλλά τα δάκρυά μας
μπορούν και σένα να πνίξουν.
Τόσο πολύ κλάψαμε.
Δεχτήκαμε όλους τους ανθρώπους με ευγένεια κ αγάπη.
Αλλά όταν πέσαμε μας πρόδωσαν.
Κανείς δεν έκλαψε για μας.
Αχ, σήμερα όλος ο κόσμος μας εγκατέλειψε.
Αχ θάλασσα σταμάτα τα κύματα.
Υπάρχουν παιδιά στις βάρκες που είναι οι μνήμες μας.
Είναι οι ζωές μας σε αυτές τις βάρκες.
Τα παιδιά μας έχασαν την παιδικότητά τους στα κύματά σου.
Και αυτά σκότωσαν τα παιδιά μας.
Αχ θάλασσα άσε τα κύματά σου
να μας λυπηθούν και να μας φροντίσουν σαν μητέρα.

Στη διεύθυνση https://www.kar.org.gr
Κίνηση Απελάστε το Ρατσισμό
Υπάρχει βίντεο με ελληνικούς υπότιτλους

Η Βρετανία προσέχει πρόσφυγες -André Cluysenaar
ΜΟΥΣΙΚΗ: Απόστολος Λαλδάρας, ΣΤΙΧΟΙ: Πυθαγόρας, ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Γιώργος Νταλάρας. Από το έργο "ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ".

Πάνε κι έρχονται καράβια φορτωμένα προσφυγιά βάψαν τα πανιά τους μαύρα τα κατάρτια τους μαβιά Σε ποια πέτρα σε ποιο χώμα να ριζώσεις τώρα πια κι απ' το θάνατο ακόμα πιο πικρή είσαι προσφυγιά Πού να βρίσκεται ο πατέρας ψάχνει η μάνα για παιδιά μας εσκόρπισε ο αγέρας σ' άλλη γη σ' άλλη στεριά Σε ποια πέτρα σε ποιο χώμα να ριζώσεις τώρα πια κι απ' το θάνατο ακόμα πιο πικρή είσαι προσφυγιά

Πρόσφυγες - Η κοιλάδα του κλαυθμώνος. Πίνακας του Φώτη Κόντογλου

Ζωγραφική-Αγιογραφία και δημιουργία βίντεο Σοφία Αμπερίδου Έργα από την ενότητα έργων - "Το βλέμμα της Προσφυγιάς" Ερμηνεία: Γιώργος Καλογήρου Στίχοι -- Μουσική: Χρυσόστομος Σταμούλης Δίσκος ...και τα μάτια τους στάζουν ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑ Μια ιστορία θα σας πω Για κόρη αγαπημένη Νύχτα κρυφά την άφησα Μ' ακόμα περιμένει Στ' αρχοντικό της άνοιξης Κρύβει καημό μεγάλο Κι 'αν της ζητήσεις να στο πει Λέει το θεό μεγάλο Ήρθαν καιροί ασύρτικοι Μάζεψαν και τα χρόνια Ήρθαν γιορτές μέρες καλές Μ' αυτή θυμάται ακόμα Στ' αρχοντικό της άνοιξης Κρύβει καημό μεγάλο Κι 'αν της ζητήσεις να στο πει Λέει το θεό μεγάλο Στο περιβόλι της καρδιάς Άφησε ένα τραγούδι Που άνθισε και έγινε Της προσφυγιάς λουλούδι Στ' αρχοντικό της άνοιξης Κρύβει καημό μεγάλο Κι 'αν της ζητήσεις να στο πει Λέει το θεό μεγάλο Αχ! Όμορφη καρδούλα μου Χώρα πειροκομμένη Πως έζησε η αγάπη μας Σε βράχο ανθισμένη.

"Freedom and refugees," by Lina Karam

Οι πέτρες του Σύριου καλλιτέχνη Nizar Ali Badr

Οι πέτρες όμως του Nizar Ali διηγούνται τη Ζωή. Όλα όσα συνθέτουν τη Ζωή είναι εδώ: οι άνθρωποι, η αγάπη, τα παιδιά, η χαρά, η θλίψη, η δυστυχία, ο πόλεμος, ο θάνατος και η εξορία επίσης .[...]

Διαβάστε περισσότερα εδώ :
Museo Atlantico - Ενα εντυπωσιακό υποθαλάσσιο μουσείο γλυπτικής στο βυθό του ωκεανού

Το Μουσείο Atlantico, είναι το πρώτο υποθαλάσσιο μουσείο σύγχρονης τέχνης της Ευρώπης, όπου εκτίθεται μια εξαιρετική σειρά από υποβρύχια έργα, που αντιπροσωπεύουν απελπισμένους πρόσφυγες, του διεθνούς φήμης γλύπτη Jason deCaires Taylor .

Βρίσκεται στα καθαρά νερά της ακτής Lanzarote στα Κανάρια Νησιά της Ισπανίας και αποτελεί ένα μοναδικό μουσείο που διαθέτει εκθέματα και μια σειρά από γλυπτικές εγκαταστάσεις που κατασκευάστηκαν 12 μέτρα κάτω από την επιφάνεια του ωκεανού. Όλα τα εκθέματα είναι προσβάσιμα στους δύτες και τους παρατηρητές μέσα από βάρκες με γυάλινο πάτο. Αναμένεται να ολοκληρωθεί το Δεκέμβριο του 2016 και θα αποτελείται από 10 υποβρύχιες γκαλερί.

Το μουσείο έχει κατασκευαστεί με τη χρήση φιλικών προς το περιβάλλον, με ουδέτερο pH αδρανών υλικών όπως και ειδικά σχεδιασμένο για τη θάλασσα τσιμέντο, κατασκευές από ανοξείδωτο ατσάλι, γυαλί ινών και νηματοποιημένες ράβδους.

Διαβάστε περισσότερα εδώ:

"EXILE = Εξόριστος, Διωγμένος, Ξεριζωμένος". Έτσι τιτλοφορείται το νέο έργο της γλύπτριας Μπεάτα Ρόστας από την Ουγγαρία, το οποίο φιλοτέχνησε κατά τη διάρκεια της Β΄ φάσης του 3ου Διεθνούς Συμποσίου Γλυπτικής του Δήμου Αγίας Νάπας.

Το έργο απεικονίζει ένα ζευγάρι σφικτά αγκαλιασμένο, στο κάτω του μέρος σπίτια και μία βαλίτσα, αποτυπώνοντας με τον τρόπο αυτό η γλύπτρια το δράμα των χιλιάδων προσφύγων από τη Συρία, το Αμφανιστάν και άλλων εμπόλεμων ζωνών, οι οποίοι εγκαταλείπουν με μία βαλίτσα στο χέρι τις εστίες τους αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον σε χώρες της Ευρώπης, αλλά και να υπενθυμίσει ότι στην Κύπρο 42 χρόνια μετά εξακολουθούν να υπάρχουν πρόσφυγες στην ίδια τους την πατρίδα.

Εκεί που η Τέχνη συναντά την Ανθρώπινη Τραγωδία...

Το δράμα των μεταναστών - προσφύγων δεν απασχολεί μόνο τους πολιτικούς, αλλά και την ευρύτερη κοινωνία και φαίνεται να ευαισθητοποιεί ιδιαίτερα τα παιδιά. Έτσι, στην Κύπρο μια καθηγήτρια τέχνης σε σχολείο της Λεμεσού έφτιαξε μαζί με τους μαθητές της ένα έργο που περικλείει το δράμα των προσφύγων, το οποίο θα εκτεθεί σε διάσημη γκαλερί στο Λονδίνο.

Το έργο έφτιαξαν 30 μαθητές του Λυκείου Αποστόλου Λουκά Κολοσσίου -εκ των οποίων 8 είναι οι leaders-, ηλικίας 16-18 χρόνων, με τη βοήθεια φυσικά της δασκάλας τους, της ζωγράφου Πόπης Νικολάου. Όπως είπε η ίδια η καθηγήτρια, "οι ανθρώπινες φιγούρες είναι φτιαγμένες από πολυομεθάνη και γυψόγαζες, ενώ η βάρκα ανήκε στο κοινοτικό συμβούλιο και θα πήγαινε για πέταμα...".

Το έργο "Immigrants" φτιάχτηκε με αφορμή τον 5ο Παγκύπριο ∆ιαγωνισµό Εικαστικών Τεχνών Μέσης Γενικής Εκπαίδευσης, θέμα του οποίου είναι το "Κρίση - Πρόκληση".

Τα παιδιά, αφού προβληματίστηκαν αρκετά μαζί και με τη δασκάλα τους, έφτιαξαν το έργο αυτό, το οποίο επιλέγηκε από την SaatchiGallery στο Λονδίνο ανάμεσα στους 20 φιναλίστ (από μια λίστα 22.000 έργων) και για τις ανάγκες της έκθεσης στο Λονδίνο πραγματοποιήθηκε και μια φωτογράφιση στην παραλία του Άγιου Ερμογένη στη Λεμεσό.

Τέλος, το μήνυμα της καθηγήτριας των παιδιών με το οποίο συνοδεύει τις φωτογραφίες που ανέβασε στο facebook, είναι ιδιαίτερα συγκινητικό:

"Μια χούφτα ανθρώπων που αγωνίζονται στο έλεος του ωκεανού, αντιμέτωποι με την οργή της φύσης και έχοντας ως πυξίδα την ελπίδα. Προδομένοι από την πατρίδα τους που βιώνει έναν ανείπωτο τρόμο λόγω του πολέμου, οι Σύριοι πρόσφυγες μάχονται για τη ζωή τους. Επιλέγουν τη ΖΩΗ, πριν έρθει ο ΘΑΝΑΤΟΣ.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
Boats and boating--Equipment and supplies

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Κοτσόβολου Γεωργία

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ - ΠΡΟΣΦΥΓΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

# data[].attributes.attachment_link.description
Refugees, Cyprián Majerník, Ο πρόσφυγας - Felix Nussbaum - 1939 Painting by Miream Salameh Naomi Cox's painting "Migration to Serbia" "Refugee Flee," by Lubna Feloh Kurdish Refugees by MotionAge Designs Refugees - AiK - Painting να ο ναυαγός με το μωρό στην αγκαλιά η εικόνα δεν είναι εικόνα συνωστισμένο πλήθος στο λιμάνι τον απαθανατίζει α, αυτή η φωτογραφία αξίζει πολλά αυτή η φωτογραφία θα κάνει το γύρο του κόσμου αυτή η φωτογραφία θα πάρει εκατομμύρια like.

# data[].attributes.headline
Μετανάστες αφηγούνται  τις ιστορίες τους

# data[].attributes.subject
Μετανάστες αφηγούνται  τις ιστορίες τους

# data[].attributes.body
Μετανάστες αφηγούνται στο Penna τις ιστορίες τους

«Μου λείπει πολύ η κόρη μου, η 4χρονη Λουντμίλα. Η ζωή στην Ελλάδα πλέον κυλά ομαλά, όμως όταν δεν βρίσκεσαι κοντά στο παιδί σου, ένα κομμάτι της καρδιάς σου είναι ξεριζωμένο», εξηγεί η 32χρονη Άνι και κατεβάζει το κεφάλι.
Ιστορίες καθημερινές, ανθρώπινες και συγκινητικές. Βγαλμένες από την ψυχή, αυθεντικές και καθάριες αποδεικνύουν πως ο αγώνας για τη ζωή και την επιβίωση δίνει δύναμη τέτοια, που ποτέ δεν είχαμε φανταστεί πως έχουμε.
Η Άνι ήρθε στη χώρα μας μόνη της πριν δύο χρόνια,
αφήνοντας πίσω την πατρίδα της, την Ουκρανία και οτιδήποτε άλλο δικό της. Μετανάστες που έφτασαν στην Ελλάδα διεκδικώντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης αλλά και μια αξιοπρεπή ζωή, μιλούν στο Penna για τις πτυχές εκείνες της ζωής τους που σπάνια αποκαλύπτουν.

«Ήρθα στο άγνωστο με βάρκα την ελπίδα», λέει χαμογελώντας.«Έπρεπε να μαζέψω λεφτά, τα οικονομικά της οικογένειάς μου ήταν σε άθλια κατάσταση, δεν είχα επιλογές. Ταξίδεψα παράνομα, δεν μας έδιναν βίζα και άλλη λύση δεν είχα», σημειώνει η Άνι στη συνέχεια. Αρχικά δούλεψε σε ένα σπίτι, πρόσεχε μια γιαγιά. Άλλαξε δυο-τρεις δουλειές με το πέρασμα των χρόνων κι ευτυχώς έπεσε σε καλούς ανθρώπους, όπως η ίδια λέει. Ακόμα και σήμερα μιλούν στο τηλέφωνο, της κάνουν δώρα στις γιορτές. Το παιδί της όμως είναι μακριά, μένει με τους γονείς της. «Η κόρη μου νιώθει περίεργα όταν μου μιλά στο τηλέφωνο, γιατί δεν είμαι κάθε μέρα μαζί της. Δεν είμαι εκεί όταν θέλει να μιλήσει σε κάποιον για τα προσωπικά της, να χαρώ με τη χαρά της, να πονέσω με τον πόνο της. Βιώνω τα συναισθήματά της μέσω αλληλογραφίας κι αυτό δεν μου φτάνει», αναφέρει.

Ο 35χρονος Αμπντούλ έφυγε από το Μαρόκο πριν από οχτώ περίπου χρόνια. Σπούδασε Νομική, μα τότε παρά τη μόρφωσή του, δεν μπορούσε να βρει δουλειά στον τόπο του. Η Ελλάδα ήταν η εύκολη λύση. Στην αρχή ήταν όλα αρκετά δύσκολα. Με τον καιρό ήρθε σε επαφή με τους συμπατριώτες του, έκαναν παρέα, μαζεύονταν στα σπίτια, ένιωσαν λίγο οικεία σ’ ένα ολότελα ξένο έδαφος. «Το τελευταίο διάστημα έχουν φύγει πολλοί, δεδομένου ότι οι συνθήκες στην Ελλάδα δεν είναι καλές. Ξαφνικά έχασαν τη δουλειά τους εδώ, ενώ αντίθετα στο Μαρόκο τα πράγματα έχουν καλυτερεύσει. Φοβάμαι πως θα φύγουν κι οι τελευταίοι… Και η ζωή δεν περνά από τη δουλειά στο σπίτι κι από το σπίτι στη δουλειά. Δεν ζεις μόνος σου σε ξένο τόπο», εξηγεί ο Αμπντούλ, ενώ συμπληρώνει πως σκέφτεται να γυρίσει πίσω κι αυτός, καθώς ξέρει πως πια ευκολότερα μπορεί να αναζητήσει εργασία στην πατρίδα του. Όχι πια ως εργάτης, αλλά ως νομικός.

«Μέσα σε δύο μέρες πήρα την απόφαση να έρθω στην Ελλάδα. Τόσο χρειάζεται πολλές φορές για να αλλάξει κανείς τη ζωή του. Η μητέρα μου ήταν άρρωστη βαριά, τα οικονομικά μας δεν ήταν καλά. Δεν το σκέφτηκα πολύ γιατί ήξερα πως θα φοβηθώ. Πήγα σε ένα γραφείο που θα με βοηθούσε να ταξιδέψω και το έκανα. Ήμουν 34 χρονών τότε», περιγράφει η 43χρονη πλέον Καίτη από τη Γεωργία. «Όταν ξεκινάς από κάπου χωρίς χαρτιά, χωρίς στον ήλιο μοίρα, φοβάσαι, φοβάσαι πολύ. Το ταξίδι διήρκεσε περίπου τρεις ημέρες, δεν ήξερα καν αν θα φτάσω. Ο μεγάλος φόβος όμως έρχεται μετά. Όταν συνειδητοποιείς πως έφτασες και όλα ανοίγονται μπροστά σου. Πώς θα επιβιώσεις; Τι δουλειά θα κάνεις; Πού θα βρεις λεφτά για να ζήσεις; Θυμάμαι πως δούλευα ως οικιακή βοηθός σε ένα σπίτι και δεν έβγαινα για μέρες έξω. Δεν μπορούσα να κοινωνικοποιηθώ, να γνωρίσω τον κόσμο. Πλέον έχει έρθει στην Ελλάδα και η αδερφή μου, ζούμε μαζί, τα πράγματα είναι καλύτερα. Δεν γίνεται να γυρίσω πίσω, το έχω πάρει απόφαση», λέει στο Penna η 43χρονη γυναίκα.

Ο Αλί από το Αφγανιστάν, 27 ετών, βλέπει το μέλλον του στην Αυστρία, όπου εδώ και δύο χρόνια βρίσκεται η μητέρα του. Ο ίδιος μένει με τα αδέρφια του εδώ και έξι χρόνια σε ξενώνα, ενώ δηλώνει αισιόδοξος για τη ζωή. Δεν θέλει να ζει φτωχός στην Ελλάδα, έχει μεγάλα όνειρα για τη ζωή. Τα χαρτιά από την Αυστρία τα έχει, το μόνο που χρειάζεται είναι να τον αφήσουν κι από ‘δω. «Η χώρα σας μου αρέσει, μα δεν έχω περάσει όμορφα. Αντίθετα έχω νιώσει το ρατσισμό στο πετσί μου», λέει και δείχνει το σημάδι στην κοιλιά του. Για λίγα λεπτά επικρατεί σιωπή, ενώ δευτερόλεπτα μετά μας εξηγεί πως χτυπήθηκε από άγνωστους ενώ έπαιζε μπάλα με την παρέα του. «Μας είπαν με το έτσι θέλω να φύγουμε, αλλά εγώ αρνήθηκα. Λίγο αργότερα μου επιτέθηκαν». Το περιστατικό συνέβη στην επαρχία, «εκεί οι άνθρωποι είναι πιο σκληροί, το πρόβλημα του ρατσισμού είναι ευρύτερο». Σηκώθηκε, μας έσφιξε το χέρι και χαμογέλασε.«Ευχαριστώ που με ακούσατε», ψέλλισε σχεδόν μέσα απ’ τα δόντια του και αποχώρησε…

Κυριακή Αξιώτη

πηγή: penna.gr

Πηγή: Reporter.gr

# data[].attributes.headline
Ένας πρόσφυγας αφηγείται

# data[].attributes.subject
Ένας πρόσφυγας αφηγείται

# data[].attributes.body
Πρόσωπα Σπανουδάκης

# data[].attributes.attachment_link.title
Κάποτε...στη Σμύρνη: ένας πρόσφυγας αφηγείται!

# data[].attributes.headline
Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο

# data[].attributes.subject
Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο

# data[].attributes.attachment_link.title
Ελληνικό Λογοτεχνικό & Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) - GTP

# data[].attributes.attachment_link.description
Παρουσίαση Ελληνικό Λογοτεχνικό & Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.) από τον κατάλογο gtp.gr

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
.....

"80 χρόνια μνήμης". Αφιέρωμα στη Μικρά Ασία

Μικρασιατική καταστροφή:
Κάποιοι που την έζησαν υπάρχουν ακόμα. Τα παιδιά και τα εγγόνια τους την έχουν κάνει βίωμά τους μέσα από τις αφηγήσεις. Αυτές τις αφηγήσεις συλλέξαμε από παππούδες, γιαγιάδες, βιβλία. Ενώσαμε τα κομμάτια της ζωντανής ιστορίας για να κρατήσομε τη μνήμη ζωντανή. Όπως αναφέρει και στον πρόλογο του βιβλίου της " Ματωμένα χώματα", η συγγραφέας Διδώ Σωτηρίου: "...με μοναδική έγνοια να συμβάλλω στην ανάπλαση ενός κόσμου που χάθηκε για πάντα, να μην ξεχνούν οι παλιοί, να βγάλουν σωστή κρίση οι νέοι."
Έτσι, μαθητές και μαθήτριες της Γ΄ γυμνασίου, συνομίλησαν με την Φιλιώ Χαϊδεμένου, πρόσφυγα της Μικράς Ασίας, που δεν έπαψε επί 80 χρόνια να αγωνίζεται για την διατήρηση του Μικρασιατικού Ελληνισμού, διάβασαν ιστορικά και λογοτεχνικά βιβλία που αναφέρονται στον Μικρασιατικό Πολιτισμό, αναζήτησαν κάθε πληροφορία που κράτησε στη μνήμη του ένα παιδί ή ενα εγγόνι από τις αφηγήσεις των Μικρασιατών, συνέλεξαν φωτογραφίες...και μας ταξιδεύουν σ΄εκείνη την εποχή. Ας τους ακολουθήσουμε...

Πολύ συνηθισμένη εικόνα κατά τις μετακινήσεις των προσφύγων ήταν αυτή της γιαγιάς που φρόντιζε τα μωρά.
Οι γονείς τους είχαν πεθάνει είτε στην καταστροφή της Σμύρνης είτε από τις κακουχίες στο μακρύ ταξίδι τους στη Μικρά Ασία.

Κανένας δεν θε να ιστορήσει
τον ανιστόρητο καϋμό
καν με του Νου την πλέρια κρίση
καν με της τέχνης το ρυθμό
Μια μαύρη νύχτα κι ένα μνήμα
και νεκροθάφτης η ντροπή
κι επίγραμμά του κάποιο κρίμα...
κι άγαλμα επάνω του η Σιωπή.
Σκοτάδι στέργε εσύ το μνήμα
Σιωπή, εσυ κρύβε την ντροπή...
Μιχ. Αργυρόπουλος (απότο "Δελτίον Κάτω Παναγιάς" Σεπτέμβριος 1957)

Η πόλη της Σμύρνης
Η Σμύρνη ήταν μία πολυπολιτισμική κοινωνία. Η πλειονότητα των κατοίκων ήταν Έλληνες, υπήρχαν όμως και Τούρκοι, Εβραίοι και Αρμένιοι. Η πόλη αυτή ήταν το πολιτιστικό κέντρο της Μικράς Ασίας. Από το λιμάνι της ξεκινούσαν τα καράβια με τα προϊόντα της Ανατολής για τις χώρες της Ευρώπης. Στα εμπορικά καταστήματα της πουλούσαν Τούρκοι και Έλληνες αγρότες την σοδειά τους. Η πόλη ήταν καθημερινά γεμάτη κίνηση. Όπως διηγείται και ο αφηγητής, Μανώλης Αξιώτης1: "Όταν βγήκα στην προκυμαία τα ξέχασα όλα. Ήρθαν οι εντυπώσεις και πήραν απαλά και με μερώσανε και δεν ήξερα τι να πρωτοδώ και τι να πρωτοχαρώ. Τη θάλασσα; Τα βαποράκια της Χαμιδιέ που σκίζανε το νερό δίχως να βουλιάζουν; Τα μεγάλα μαρμαρένια σπίτια με τα ξύλινα κλειστά, όλο μυστήριο μπαλκόνια τους; Τις καρότσες με το ρυθμικό χτύπο τους πάνω στο γρανιτένιο πλακόστρωτο; Τα τράμια που τα σέρνανε άλογα; Ή όλον εκείνον το χαρωπό, ξέγνοιαστο κόσμο που μπαινόβγαινε με σαματά στις λέσχες και στα καφενεία κι έμοιαζε να ζεί πανηγύρι, κι όχι μια κοινή, καθημερινή μέρα δουλειάς".

Η νότια πλευρά της πόλης

Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 μας λέει "Όταν ήμουν στην Μικρά Ασία σαν παιδί σκεφτόμουνα την Σμύρνη, πώς να σου πω, ήταν μια πολύ μεγάλη πόλη, πολύ εξελιγμένη, αλλά την ζούσαμε κιόλας γιατί δεν ήταν και μακριά από εμάς, ήταν 20χλμ. Όμως και μακριά να ήταν πήγαινε ο κόσμος. "Άντε, ετοιμάζουμε εφέτος την παραγωγή μας και μετά θα πάμε στην Σμύρνη να ψωνίσουμε", γιατί όταν κάναμε μεγάλα ψώνια, βαριά, δηλαδή χρυσαφικά για παντρειές και τέτοια, πηγαίναμε στη Σμύρνη για πιο φθηνά και πιο καλά δηλαδή. "Ε, άντε και θα σε πάρω στη Σμύρνη εφέτος". Και πηγαίναμε. Κι από όλη την Ανατολή δεν υπάρχει άνθρωπος που θα πει ότι "εγώ δεν την ήξερα την Σμύρνη", όλοι πήγαιναν. Και βέβαια, μπορώ να πω, ήταν εξελιγμένη αλλά και το πιο μικρό χωριό της Μικρός Ασίας είχε την εξέλιξή του."

...Στο αντίκρυ βουνό, το εκκλησάκι των Ταξιαρχών και παρακάτω το δροσερό νεράκι της πηγής. Πιο πέρα, η αμπέλα και το δασάκι, οι ελιές. Απ΄εδώ ξεκινά το χωριό. Σπίτια με αετώματα, με σταυρούς στις "στεωσιές" και μύτη-μύτη, μπουκάλια στερεωμένα με ασβέστη και γεμάτα αγιασμό. Προς τα ψηλώματα του χωριού ξεχωρίζει ένα μεγάλο κτίριο, η εκκλησία του χωριού, η Παναγία. Μια περίφημη τρίκλιτη βασιλική κι ένα καμπαναριό, από μίμηση του ίδιου της Αγίας Φωτεινής στη Σμύρνη.
Από την άλλη πλευρά, βρίσκουμε τους μύλους. Πέντε μαζεμένοι στη σειρά...."
Η Ειρηνική ζωή
Τα παιδιά του Αντώνη και της Κων/νας Πικριδά4 θυμούνται από τις αφηγήσεις του πατέρα τους: "Είχαμε αμπέλια πολλά γύρω από το σπίτι. Είχαμε και συκιές. Πολλές συκιές. Ο παππούς σας ξέραινε τα σύκα και τα έβαζε σειρές-σειρές μέσα σε ένα βαρέλι. Κι εμείς μικρά, τότε, μπαίναμε μέσα στο βαρέλι και τρώγαμε τα σύκα...Πηδούσε μέσα ο Αλέκος, ο μικρότερος αδελφός μου. Δύο έτρωγε, ένα μου πέταγε έξω κι εμένα." "Αυτά διηγόταν ο πατέρας μου και τα μάτια του έλαμπαν από νοσταλγία καθώς αναπολούσε εκείνα τα ευτυχισμένα χρόνια."
Στις γειτονιές της Ελληνικής συνοικίας - Οι αποβάθρες του λιμανιού

Και σ' αυτή την πόλη, όπως και σε όλη την Μικρά Ασία, υπήρχε έντονο το ελληνικό στοιχείο. Εκτός από την αριθμητική υπεροχή των Ελλήνων, το γεγονός ότι όλοι οι άνθρωποι στη Σμύρνη μιλούσαν ελληνικά έδειχνε την ελληνικότητα της Σμύρνης. Μαζί με τον ελληνισμό, έντονο ήταν και το χριστιανικό στοιχείο. Στην Σμύρνη δέσποζε η εκκλησία της Αγίας- Φωτεινής, με το πανύψηλο καμπαναριό, τις φανταχτερές καμπάνες, τις μεγαλοπρεπείς τοιχογραφίες και το χρυσό σταυρό, που έλαμπε στον ήλιο. Δίπλα στον ναό, υπήρχε η Ευαγγελική Σχολή.

Στις γειτονιές της Ελληνικής συνοικίας - Η αγορά της Σμύρνης

Tα Βουρλά
"Στα Βουρλά ήταν η Αναξαγόρειος Σχολή γιατί εκεί, στα Βούρλα, γεννήθηκε ο Αναξαγόρας. Τα Βουρλά λέγονταν πρώτα, εκείνα τα χρόνια, Κλαζομεναί και τιμής ένεκεν δώσαμε το όνομα του Αναξαγόρα σε μια Σχολή η οποία είχε χτιστεί σε 5 στρέμματα μέσα στο κέντρο της πόλης. 20 χρόνια οι Βουρλιώτες έφερναν τα μάρμαρα στους ώμους από το επίνειο, από την Σκάλα στα Βουρλά που είναι 5 χλμ. για να κάνουν αυτή τη Σχολή. Έγινε το 1680. Λοιπόν, αυτή η Σχολή ήταν η ανώτερη σε πνεύμα και σε επιστήμη, γιατί αυτούς που έπαιρναν για δασκάλους εκεί τους περνούσαν από πολύ μεγάλο έλεγχο, αφού εκεί δεν πληρώνονταν οι δάσκαλοι από το κράτος, αλλά από τις συντεχνίες, από τους Έλληνες και έπρεπε να είναι πάρα πολύ μορφωμένοι άνθρωποι. Γι' αυτό σε όλη την υφήλιο υπάρχουν πνευματικά κεφάλια που έχουν βγει από την Σχολή των Βουρλών.3

Η Κάτω Παναγιά
Ο Περικλής Παπαχατζηδάκης2 μας περιγράφει το χωριό και την ιστορία του: "Μια φορά κι ένα καιρό, είχαμε κι εμείς πατρίδα την Ιωνία κι ένα χωριό, ένα όμορφο χωριό, που το δρόσιζαν πνοές Μικρασιατικών βουνών και που το χαϊδεύανε τα γαλάζια κύματα του Αιγαίου. Ήταν χτισμένο, στο πιο δυτικό σημείο της Ασίας. Έτσι έγραφε μια μαρμαρένια πλάκα, χτισμένη στο εκκλησάκι του Χριστού στα Γκρεμνά, στον Άσπρο Κάβο:
"Εδώ τελειώνει η Ασία κι απ' εδώ αρχίζει η Ανατολή"...
Το χωριό αυτό, είχε κάτι το ξεχωριστό: Σ' όλα τα χρόνια της σκλαβιάς (Φράγκικης και Τούρκικης) έμεινε μόνο του κλεισμένο στον εαυτό του κι έτσι παρέμεινε γνήσιο ελληνικό και χριστιανικό, από τα βάθη των αιώνων. Οι μόνοι δυνάστες που έβλεπε το χωριό, ήταν οι φοροεισπράχτορες, ένας λιμενάρχης, ένας τελώνης, ένας αστυνομικός και καμιά δεκαριά υπάλληλοι. Όμως όλοι τους, κάθε βράδυ έφευγαν και πήγαιναν στη γειτονική παράλια πόλη που είχαν τα σπίτια τους...

Γενική άποψη της Κάτω Παναγιάς από το λόφο Γιάκα.

Από την πανήγυρη στην Κάτω Παναγιά. Δεκαπενταύγουστος 1910.

Η Ελληνοτουρκική συνύπαρξη
"Μας είχε γεννήσει και τους δύο λαούς η ίδια γη. Στο βάθος της ψυχής μας ούτε εμείς τους μισούσαμε ούτε αυτοί." Αυτά διηγείται ο Μανώλης Αξιώτης1. Αν και στο χωριό του αφηγητή δεν υπήρχαν Τούρκοι, πολλές φορές οι Ελληνες δούλευαν μαζί με τους Τούρκους και εμπορεύονταν προϊόντα. Οι Τούρκοι σέβονταν τους Έλληνες και τους θαύμαζαν, επειδή ήταν εργατικοί και έξυπνοι. Οι Έλληνες είχαν γιατρούς και φάρμακα κι αυτό έκανε τους Τούρκους να τους εμπιστεύονται. Μερικοί από τους Τούρκους, μάλιστα, προσκυνούσαν κρυφά τις εικόνες των αγίων της Χριστιανοσύνης κι αφήνανε τάματα.

Ένας δρόμος στην αγορά της Σμύρνης.

Οι Τούρκοι και οι Έλληνες ζούσαν ειρηνικά, έως το 1912. Τότε που "..ανάψανε τα αίματα των Νεότουρκων. Εφέδες, δερβισάδες, μπέηδες, μαζί με μουατζίρηδες που φτάνανε διωγμένοι απ' την Ελλάδα, πασχίζανε όλοι μαζί να φανατίσουνε τον αγαθό λαό και να τον στρέψουν ενάντια μας." Οι απλοί άνθρωποι φανατίστηκαν από τους επικεφαλείς τους και από τους συμμάχους τους, τους Γερμανούς. Αυτοί έστρεψαν τον τουρκικό λαό ενάντια στους Ελληνες
Ακόμη, όμως και μέσα στην φρίκη του πολέμου δεν χάθηκε η ανθρωπιά. "Νόμιζα πως τούτη η ζωή θα κατάφερνε να στομώσει την ψυχή ολότελα. Κι όμως! θυμάμαι τη μέρα που τέλειωσε το τουνέλι και τα δυο συνεργεία ανταμώσαμε στη μέση του σκοτεινού βουνού. Τι χαρά ήτανε εκείνη! Τι συγκίνηση! Αχ, καημένε άνθρωπε! Τόνε κουβαλάς λοιπόν μέσα σου το θεό! Τι 'μαστε μεις κείνη την εποχή; Χτικιάρηδες, πεινασμένοι σκλάβοι που ζούσανε με την ανάμνηση της ζωής. Εφτά μήνες σκαλίζαμε την πέτρα. Της τρώγαμε τα σπλάχνα και μας έτρωγε τα δικά μας. Κι όταν τη νικήσαμε και δώσαμε ένα τελείωμα στο έργο μας, μας πήρε η περηφάνια. Είχαμε το κουράγιο να οραματιστούμε τα ειρηνικά χρόνια, όταν από τούτα τα τουνέλια θα περνούνε τα καλά και τα αγαθά της Ανατολής, τα σύκα, οι σταφίδες, τα καπνά, τα στάρια και τα λάδια μας. Ρωμιοί και Τούρκοι αποξεχαστήκαμε και σφίγγαμε τα χέρια σαν τ' αγαπημένα αδέρφια."
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 μας λέει: " Εμείς στη Μ. Ασία με τους Τούρκους ζούσαμε καλά, πολύ καλά. Αλλά σου φυτεύουν μέσα σου την εθνική σου καταγωγή κι εσύ αυτό το κρατάς, το προσπαθείς, είναι το ζήτημα της πατρίδας. Εγώ γεννήθηκα εκεί, μεγαλώνω εκεί, αγαπώ εκεί. Εμείς γεννηθήκαμε, μεγαλώσαμε με τους Τούρκους, όμως δεν το ξεχάσαμε ποτέ ότι είμαστε Έλληνες και σε κάθε περίπτωση που βρίσκαμε την ευκαιρία το παρουσιάζαμε, το δείχναμε με τον τρόπο μας.

Στην πάνω γειτονιά της Τούρκικης συνοικίας της Σμύρνης.
Ο κ. Λέων Μακάς, σε εργασία του που δημοσιεύτηκε το 1919, δίνει τα παρακάτω νούμερα για όλη τη περιοχή της Σμύρνης:
243.879 Έλληνες, 96.250 Τούρκοι, 7.628 Αρμένιοι, 415 Βούλγαροι, 16.450 Εβραίοι, και 51.872 ξένοι, σύνολο 416.494 κατοίκων.5

Επί παραδείγματι: Όταν ήτανε απόκριες, έναν μήνα νωρίτερα, μαζεύονταν οι άνδρες όλοι. Λοιπόν, γινόταν μια παρέα πέντε - δέκα ατόμων, όσα χρειάζονταν, και οργάνωναν παράσταση, και παρίσταναν το '21. Με αυτόν τον τρόπο μέσα στο τουρκικό κράτος και με τους Τούρκους δείχναμε ποιοι είμαστε, ποιους πονάμε και ποιες είναι οι ρίζες μας. Λοιπόν, τα παιδιά, ο ένας επί παραδείγματι ήτανε χτίστης, ο άλλος καλλιεργούσε, ο άλλος ήτανε σε γραφείο, έλεγαν αυτά τώρα μεταξύ τους: "Ελάτε να μοιραστούμε τους ρόλους", επί παραδείγματι τον Μάρκο Μπότσαρη.
Είχαμε και τους Τούρκους να έρχονται κοντά μας, να το παρακολουθούν και να χαίρονται. Κάνανε λοιπόν τα παιδιά θέατρο, μοιράζονταν τους ρόλους ο καθένας, τους μελετούσε όλο αυτό το χρονικό διάστημα που είχε μπροστά του, και έρχονταν οι απόκριες και έλεγαν ότι θα το παραστήσουν στα κεντρικά σημεία της πόλεως.
Οι γυναίκες δεν βγαίνανε και δεν μπορούσανε να πάνε κοντά να δουν, αλλά μόνο από τα μπαλκόνια και από τα παράθυρα. Εκεί, όσες είχαν φίλες, πηγαίνανε στα φιλικά σπίτια. Έβγαινε ένας με μια κουδούνα και τον λέγανε Φεσάρα, μιλάω τώρα για τα Βουρλά της Μ. Ασίας, κι έλεγε ότι στου Ξύστρη το καφενείο επί παραδείγματι θα παραστήσουμε την Γκόλφω ή τον Καραϊσκάκη ή τον Κατσαντώνη. Οι άντρες πήγαιναν έξω, γύρω γύρω και άκουγαν, οι γυναίκες μέσα στα σπίτια, στις φίλες τους, όλες μαζί από τα παράθυρα και τα μπαλκόνια και στηνόταν εκεί το σκηνικό μιας παράστασης. Και ήταν η Ελλάδα. Στήνονταν γύρω γύρω σημαίες ελληνικές και άρχιζαν να λένε τα ελληνικά τραγούδια και να κάνουν την παράσταση.
Και οι Τούρκοι έρχονταν, οι άντρες, γιατί οι Τουρκάλες γυναίκες δεν βγαίνανε έξω.
Οι άντρες έρχονταν και μάλιστα πολλούς επίσημους Τούρκους τους καλούσαμε, τους κάναμε προσκλήσεις και αυτοί όχι μόνο χαίρονταν, αλλά όταν οι Έλληνες αρχίζανε τα χειροκροτήματα και τα ζήτω, οι Τούρκοι ταυτόχρονα μαζί μας και αυτοί φώναζαν "Γιασασίν Ελλάς", όπως λέγαμε εμείς "ζήτω η Ελλάδα", έλεγαν κι αυτοί. Ήτανε σε τέτοιο σημείο η αγάπη και δεν υπήρχε πονηρό σημείο, γιατί πρώτα πρώτα είχαν το δικαίωμα να μας το απαγορεύσουν αυτό. Να μας πουν: "εδώ είναι άλλο κράτος είναι Τουρκία, όταν θέλετε να απλώσετε τις ελληνικές σημαίες να πάτε στην Ελλάδα". Ποτέ δεν το έκαναν.
Όλοι μπορούσαν να δένονται και να μαθαίνουν τα πάντα και να είναι και με τους Τούρκους φίλοι. Όμως δεν υπήρχανε και πονηρίες. Αν συνέβαιναν τέτοια, υπήρχανε οι μεγάλοι - μεγάλοι λέγονταν στην ηλικία - τους οποίους σέβονταν οι άλλοι οι νέοι και του 'λεγε του νέου "άκουσε εδώ, έμαθα ότι πέρασες και κοίταξες του Αλή την κόρη, πρόσεξε καλά! δεν είναι της θρησκείας μας, το κατάλαβες;", κι εκείνος το σκεφτόταν."
"Η Τουρκία χωριζόταν σε τρία σημεία, η ανατολή, όλη η ανατολή. Ήταν τα μικρασιάτικα παράλια που ήταν η Ερυθραία, η Ιωνία. Έπειτα, άρχιζε ένα άλλο σημείο από το Αϊδίνι και απάνω και έφτανε μέχρι την Άγκυρα. Ύστερα ήταν ένα άλλο σημείο στο οποίο ζούσαν και ζούνε σήμερα Έλληνες που έχουν εξισλαμιστεί: είναι οι κρυπτοχριστιανοί και εδώ στη Φιλαδέλφεια έχουμε δυο οικογένειες από αυτούς.
Αυτοί λοιπόν ζούσαν στα βάθη της ανατολής, εκεί όπου όχι μόνο δεν πήγε ο στρατός, δεν έγινε πόλεμος, αλλά δεν πήραν και είδηση αυτοί ότι στην Τουρκία ήρθανε Έλληνες. Από το Αϊδίνι όμως και απάνω ζούσαν Έλληνες και Τούρκοι μαζί στην ίδια συνοικία, ένα σπίτι ελληνικό και ένα τουρκικό, και όλοι ακολουθούσαν ήθη και έθιμα με αλληλοεκτίμηση. Για παράδειγμα, έχουν οι Τούρκοι το ραμαζάνι, που είναι η Σαρακοστή τους: την ημέρα νηστεύουν και κάνουνε προσευχή και τη νύχτα τρώνε και κάνουνε σα γλέντι. Όταν λοιπόν είχανε την σαρακοστή τους, τους σέβονταν απόλυτα οι χριστιανοί που ήταν δίπλα τους και πρόσεχαν τα παιδιά τους την ημέρα να μην κλάψουν, να μην τα δείρουν, να μην φωνάξουν, γιατί ο Αλής κοιμόταν, η Χανούμ κοιμόταν δίπλα. Τέτοια ήταν η εκτίμηση μεταξύ των δυο λαών και ήτανε με ειλικρίνεια, δεν ήτανε κατασκευασμένη.
Με ειλικρίνεια πίστευε και ο ένας τον άλλο. Εμείς στο δικό μου το μέρος δεν ζούσαμε μαζί με τους Τούρκους. Στα μικρασιάτικα παράλια, έως το Αϊδίνι ήταν χωριστά. Είχαμε και Τούρκους και Εβραίους και Αρμένιους, όμως ήτανε χωριστά. Να σου πω εκεί στα μικρασιατικά παράλια το πάνω χέρι το είχανε οι Έλληνες.

Περιοχή κατοικιών στην Κωνσταντινούπολη.
Τη νύχτα, κάθε δύο-τρεις ώρες στις περιπολίες του, ο νυχτοφύλακας χτυπά με ένα μεγάλο μπαστούνι
πάνω στο λιθόστρωτο. Ειδοποιεί τους κατοίκους ότι όλα είναι υπό έλεγχο. Άλλοτε πάλι φωνάζει
για τη φωτιά που ξέσπασε κάπου. Τα ξύλινα σπίτια της Κων/λης μπορεί να καούν μέσα σε λίγα λεπτά 7.

Όμως εγώ θέλω να σας πω για τα χρόνια αυτά που ζούσαμε με την ελληνική διοίκηση. Με τους Έλληνες δεν προλάβαμε να ζήσουμε, δηλαδή να την αναλάβουν οι Έλληνες την πολιτεία και να έχουν το βέτο αυτοί, δεν πρόλαβαν να πάρουν τους νόμους από τους Τούρκους. Αυτό το λίγο όμως που πρόλαβαν ήταν ολωσδιόλου αντίθετο από το τουρκικό. Θέλανε άλλους νόμους, θέλανε άλλους τρόπους ζωής, δηλαδή δεν μας θέλανε να είμαστε έτσι όπως ήμαστε αφελείς, αγαπημένοι με τους Τούρκους, αγαπημένοι μεταξύ μας. Για παράδειγμα, στο ζήτημα των φόρων του δημοσίου. Τις ντομάτες που φυτεύαμε στα κτήματα μας μάς τη μετρούσαν και τη φορολογούσαν, ενώ τι συνέβαινε με τους Τούρκους: Αλωνίζαμε το αλεύρι, το σιτάρι και αφού το τελειώναμε έπρεπε να πάρουν οι Τούρκοι - αφού ήμαστε στο τουρκικό κράτος - τους φόρους γιατί φυσικά οι Τούρκοι από τους φόρους ζούσαν, δεν δούλευαν. Και αφού τελειώναμε το σιτάρι, επί παραδείγματι τον αλωνισμό και κάναμε τις σωρούς, φωνάζαμε τον Οσουρτζή, οσούρι το λέγανε αυτό. Παίρναμε όσο παίρναμε, όσο μας άρεσε και το βάζαμε σε μια άκρη με τα τσουβάλια.
Μετά ερχόταν ο Οσουρτζής εκεί πέρα, ευχότανε να είμαστε καλά, με το καλό να το φάμε, το μετρούσε εκείνο που έβλεπε το σωρό. Και χώριζε το δικό του εκείνη την ώρα, αυτό που θα' παιρνε το κράτος το' βανε σε ένα τσουβάλι και το άφηνε εκεί και το πηγαίναμε εμείς, ο κάθε ένας με το ζώο του. Εκείνο που του έδειχνες, εκείνο μετρούσε. Ποτέ δε ρώτησε, ακόμη κι αν έβλεπε κι άλλα τσουβάλια ποιανού ήταν αυτά. Αντίθετα, οι Έλληνες ήθελαν να μας πάρουν φόρο από τις ντομάτες . Εν πάση περιπτώσει. Αυτός ήταν ο τρόπος που προχωρούσε η ζωή των χριστιανών."
Πολιτιστικά στοιχεία
Όλες τις χριστιανικές γιορτές, τις γιόρταζαν με μουσική, χορό και τραγούδι: τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά, τα Φώτα, την Καθαρή Δευτέρα, την Ανάσταση. Άλλωστε το τραγούδι και η μουσική ήταν συνυφασμένα με την ζωή των ανθρώπων: με τη δουλειά, τις χαρές, τις λύπες...
Στην γιορτή του Αγίου Δημητρίου όλα τα σπίτια και οι δρόμοι ασβεστώνονταν και τα μαγαζιά, οι εκκλησίες και τα σχολεία στολίζονταν με μυρτιές και δάφνες. Μιας που η σοδειά είχε ήδη πουληθεί, όλες οι οικογένειες πήγαιναν στην Σμύρνη για τις αγορές τους. Εξάλλου, στη γιορτή του Αγίου Δημητρίου γίνονταν όλοι οι γάμοι.
Άλλη γιορτή, ήταν του Αι- Γιάννη του θεολόγου. "Τούτη ήτανε γιορτή της αντρείας. Λεβεντόκορμα παλικάρια, ζωσμένα πιστόλες και κάμες καβαλικεύανε τα καλογυμνασμένα άτια τους και παραβγαίνανε στ' αλάνια. Μα όταν έφτανε το πανηγύρι της Αγια- Τριάδας και γούρμαζε το τραγανό κεράσι, ε, τότες, πάνω στ' άτια δεν έβλεπες μοναχόν άντρα. Στα καπούλια καβαλίκευαν οι νιόνυμφες ζωηρές περήφανες, στολισμένες όλο φλουρί και γιορτάνι." 1.
"Τα κορίτσια του χωριού ανοίγουνε τον κλείδωνα, σήμερα τ' Αι Γιάννη... Να το από του αρχινά το τραγούδι της: Ανοίξετε την κλείδωνα στ΄Αϊ Γιαννιού τη χάρη, κι όποια είναι καλλορίζικια ας πάρει παλληκάρι.."2
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 λέει για την οργάνωση των Ελλήνων στη Μικρασία "Δεν είχαμε εμείς από το τουρκικό κράτος απαίτηση για την εκπαίδευση των σχολείων μας και τη μάθηση. Τίποτα. Ούτε και το θέλαμε ποτέ. Πλην των χρηματικών δωρεών που μας έκαναν, όταν ήτανε γιορτές στα ελληνικά σχολεία. Ήτανε οι ελληνικές συντεχνίες που χρηματοδοτούσαν τα σχολεία. Οι συντεχνίες λοιπόν κάνανε μεταξύ τους εράνους. Η μητρόπολις ήτανε όπως είναι το δικαστήριο. Δεν πηγαίναμε στα τουρκικά δικαστήρια, πηγαίναμε στο δεσπότη. Αυτό το λέγανε "κοινότητα". Και πήγαινες εκεί και έλεγες το παράπονο σου. Προσπαθούσαμε δηλαδή, χωρίς να ανακατευόμαστε με τους Τούρκους, να λύνουμε τις διαφορές μας μεταξύ μας. Και αν ήτανε δύσκολο και δεν γινόταν, τότε πήγαιναν στα τουρκικά δικαστήρια. Τότε αυτούς τους κατηγορούσαν ότι δε στάθηκαν εδώ στον ελληνισμό παρά πήγαν στους Τούρκους να τους λύσουν τη διαφορά τους. Αλλά συνέβαινε. "3

Ελληνίδες μητέρες με τα μωρά τους.
Η φωτογραφία αριστερά είχε τραβηχτεί πριν η μητέρα εγκαταλείψει για πάντα την Ανατολική Μικρά Ασία.
Στα δεξιά, ξεριζωμένες μητέρες που μόλις έχουν φτάσει στη Θράκη.

Για την ενδυμασία η Φιλιώ Χαϊδεμένου μας λέει: " Μην κοιτάτε αυτά που παρουσιάζουν στους χορούς που κάνουν εδώ. Γίνεται ένας χορός των Αλατσατιανών, και οι κοπέλες που φοράνε την στολή την Αλατσατιανή φοράνε σολέι, ένα είδος πλισέ, ο οποίος βγήκε από τότε που ήρθα εγώ εδώ στην Ελλάδα και ήρθε από το Παρίσι. Και ένα μαντήλι κίτρινο στο κεφάλι τους όλες από μια στολή κι αυτό είναι όλο. Δεν ήταν έτσι. Ήταν στολισμένες. Οι στολές ήταν βαριές, κεντημένες με χρυσό καθάριο από τα βάθη της Ανατολής. Όταν θα γίνει το Μουσείο μου θα τις δείτε. Στα βάθη της Ανατολής είχαν τοπικές στολές, αλλά μπορώ να σου πω ότι αυτές στοίχιζαν τρεις φορές περισσότερο απ' ό,τι είχε η δική μας στολή.
Στην Ερυθραία και την Ιωνία ήταν ευρωπαϊκά ντυμένοι. Προχθές μια κυρία από την Μυτιλήνη μου έστειλε μια φωτογραφία της γιαγιάς της που παντρεύτηκαν με τα δεύτερα, όχι με το πέπλο, με τα άλλα ρούχα. Κι όταν θα δεις πώς είναι ντυμένη αυτή και πώς είναι ντυμένος αυτός! Με το παπιόν του, με το μαντηλάκι του το άσπρο, με το μαύρο του το σμόκιν, με τα γάντια του τα άσπρα στο χέρι. Τα λέγαμε Ζουρνάγια, τα φιγουρίνια, και πήγαιναν στο Παρίσι, δυο φορές τον χρόνο που αλλάζαμε καλοκαιρινά και χειμωνιάτικα για να ραφτούνε."
"Όλοι γνώριζαν την ελληνική ιστορία από τα βιβλία, γιατί περνούσαν από εκεί με τις βαλίτσες γυρολόγοι και πουλάγανε τα ελληνικά βιβλία και τα έπαιρναν στο σπίτι τους ο καθένας, η κάθε γυναίκα το αγόραζε. Και τα βράδια που κάνανε τις βεγκέρες, γιατί ποτέ δεν τρώγανε και να κοιμηθούνε μετά από τις δουλειές τους, μαζεύονταν στα γειτονικά σπίτια και πρώτα και κύρια θα μιλούσανε για τα πολιτικά. Δεύτερον, θα φώναζαν ένα από τα παιδιά, γιατί εμάς μας είχανε χωριστά. Αφού τελείωναν αυτά που θέλανε να συζητήσουν μόνοι τους οι μεγάλοι, μας φώναζαν "έλα Ελένη, Ειρήνη, Φιλιώ", όποιος είχε σειρά, "να μας διαβάσεις", γιατί ήταν αγράμματοι οι άνθρωποι, "να μας διαβάσεις τη συνέχεια που είχαμε από την προηγούμενη βραδιά στο βιβλίο". Όποιον άκουγες αγράμματο Μικρασιάτη, θρησκευτικά και πατριωτικά ήξερε να σου πει και την ελάχιστη λεπτομέρεια, ό,τι θα σου' λεγε ένας καθηγητής."

Το δράμα της καταστροφής
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 που έχει ζήσει έναν ολόκληρο αιώνα υποστηρίζει οτι: " Η Μικρασιατική καταστροφή δεν είναι η μεγαλύτερη του αιώνα μας, αλλά η μεγαλύτερη των αιώνων, διότι τέτοια καταστροφή, μαζική σφαγή, φωτιά και καταστροφή, εγώ τουλάχιστον που διάβαζα από παιδί και παρακολουθούσα, δεν έχει γίνει. Έχουν γίνει πολλές καταστροφές στους αιώνες, όμως τόσο μαζική καταστροφή, πολλών ατόμων μαζί, δεν έχει γίνει, ούτε και με τέτοιο τρόπο που έγινε η καταστροφή αυτή η δική μας, η μικρασιατική καταστροφή."
Σμύρνη, λίγες ώρες πριν την καταστροφή 1. "Τώρα τι 'τανε αυτό π' αντίκριζα; Μια νεκρή πολιτεία. Τα μαγαζιά και τα κέντρα κλειδωμένα με διπλό λουκέτο. Τα σπίτια βουβά σαν ακατοίκητα. Γέλιο δεν άκουγες, παιδί δεν έβλεπες να παίζει στο δρόμο. Καραβάνια θλιβερά σερνόντανε στα σοκάκια σαν μια σειρά κάμπιες. Κορμιά κυρτωμένα, πρόσωπα χολιασμένα χαλκοπράσινα, χείλη ξερά, ασπρισμένα. Ήτανε οι πρόσφυγες που φτάνανε απ' το εσωτερικό. Σέρνανε μαζί με τους μπόγους, τσομπλέκια, μπαούλα, κονίσματα, φορεία μ' αρρώστους, κατσίκες, κότες, σκύλους. Οι εκκλησίες, οι στρατώνες, τα σκολειά, οι αποθήκες, οι φάμπρικες, όλα γέμισαν πρόσφυγες, βελόνι να 'ριχνες δε θα 'πεφτε."1

Σμύρνη: Ξεχωρίζοντας άντρες για εκτόπιση

Ολοι οι Έλληνες πέρασαν τη νύχτα σε μαούνες κοντά στο λιμάνι. "Το άλλο πρωί μας ξυπνήσανε χλιμιντρίσματα και καλπασμός αλόγων. Πεταχτήκαμε μεμιάς ορθοί κι ανοίξαμε τα μάτια μας. Το τουρκικό ιππικό περνούσε καμαρωτό από την παραλία. Κανείς δεν έβγαλε τσιμουδιά. Και τα μωρά κερώσανε. Μόνο μια πολύ ψιλή παιδική φωνούλα ρώτηξε:
-Τι θα μας κάνουνε οι Τούρκοι;
Τ ι. θα μας κάνουνε: Αυτή 'ταν ολουνών η αγωνία, μα κανείς δεν την ξεστόμιζε. [...] Σε λίγο ακούστηκε τελάλης.
-Μπρε σεις τι λέει;
-Λέει, να βγει ο κόσμος και να πάει στις δουλειές του δίχως να φοβάται, κανένας δε θα κακοπάθει...
Ξάφνου, μέσα στη γενική χαρά, ακούστηκε μια φωνή κι ύστερα πολλές μαζί:
-Φωτιά!
-Φωτιά!
- Βαλαν φωτιά στη Σμύρνη!
Πεταχτήκαμε ορθοί. Κοκκινόμαυρες φλόγες τινάζονταν στον ουρανό, χοροπηδηχτές.[...] Η φωτιά απλωνόταν παντού. Ντουμάνιασε ο ουρανός. Μαύρα σύννεφα ανηφορίζανε και μπερδευότανε το 'να με τ' άλλο. Κόσμος, εκατοντάδες χιλιάδες κόσμος, τρελός από φόβο, αρχίνησε να τρέχει απ' όλα τα στενοσόκακα και τους βερχανέδες και να ξεχύνεται στην παραλία σαν μαύρο ποτάμι.
-Σφαγή! Σφαγή!-Παναγιά, βοήθα!-Προφτάστε-Σώστε μας!
Η μάζα πυκνώνει, δεν ξεχωρίζεις ανθρώπους, μα ένα μαύρο ποτάμι που κουνιέται πέρα δώθε απελπισμένα, δίχως να μπορεί να σταθεί ούτε· να προχωρήσει. Μπρος θάλασσα, πίσω φωτιά και σφαγή! Ένας αχός κατρακυλάει από τα βάθη της πολιτείας και σπέρνει τον πανικό.
-Τούρκοι!
-Τσέτες!
-Μας σφάζουνε!
-Έλεος!

Βάρκες καθώς μεταφέρουν άστεγους από καμένες περιοχές της Σμύρνης στα
πλοία διάσωσης που είναι αγκυροβολημένα στ' ανοιχτά του λιμανιού.

Η θάλασσα δεν είναι πια εμπόδιο. Χιλιάδες άνθρωποι πέφτουνε και πνίγονται. Τα κορμιά σκεπάζουνε τα νερά σαν να 'ναι μόλος. Οι δρόμοι γεμίζουνε κι αδειάζουνε και ζαναγεμίζουνε. Νέοι, γέροι, γυναίκες, παιδιά ποδοπατιούνται, στριμώχνονται, λιποθυμούνε, ξεψυχούνε. Τους τρελαίνουν οι χατζάρες, οι ξιφολόγχες, οι σφαίρες των τσέτηδων'.[...]
Το βράδυ το μονοφώνι κορυφώνεται. Η σφαγή δε σταματά. Μόνο όταν τα πλοία ρίχνουνε προβολείς γίνεται μια πρόσκαιρη ησυχία. Μερικοί που καταφέρανε να φτάσουνε ζωντανοί ίσαμε τη μαούνα, μας ιστορούνε το τι γίνεται όξω, στις γειτονιές. Οι τσέτες του Μπεχλιβάν και οι στρατιώτες του Νουρεντίν τρώνε ανθρώπινο κρέας. Σπάζουνε, πλιατσικολογούνε σπίτια και μαγαζιά. Όπου βρούνε ζωντανούς, τους τραβούνε όξω και τους βασανίζουνε. Σταυρώνουνε παπάδες στις εκκλησιές [...]
Η φωτιά όλη τη νύχτα αποτελειώνει το χαλασμό. Γκρεμίζονται τοίχοι, θρυμματίζονται γυαλιά. Οι φλόγες κριτσανίζουνε μαδέρια, έπιπλα και φτούνε σιδερικά, ξεθεμελιώνουνε την πολιτεία ολόκληρη. Απλώνουν πάνω στα έργα των ανθρώπων και τα διαλύουνε. Σπίτια, εργοστάσια, σκολειά. νοσοκομεία, βιβλιοθήκες, θέατρα, αμύθητοι θησαυροί, κόποι, δημιουργίες αιώνων, εξαφανίζουνται κι αφήνουνε στάχτη και καπνούς.
Αχ, γκρέμισε ο κόσμος μας! Γκρέμισε η Σμύρνη μας! Γκρέμισε η ζωή μας!"
Έτσι, η Σμύρνη καταστράφηκε και οι Έλληνες σφάχτηκαν από τους Τούρκους με την ανοχή των Μεγάλων Δυνάμεων, της Αντάντ, των συμμάχων της Ελλάδας... "Τι κάνουν, λοιπόν, οι προστάτες μας; Τι κάνουν οι ναύαρχοι με τα χρυσά σιρίτια, οι διπλωμάτες κι οι πρόξενοι της Αντάντ ! Στήσανε κινηματογραφικές μηχανές στα καράβια τους και τραβούσανε ταινίες τη σφαγή και τον ξολοθρεμό μας! Μέσα στα πολεμικά οι μπάντες τους παίζανε εμβατήρια και τραγούδια της χαράς, για να μη φτάνουν ίσαμε τ' αφτιά των πληρωμάτων οι κραυγές της οδύνης και οι επικλήσεις του κόσμου. Και να ξέρει κανείς πως μια, μόνο μια κανονιά, μια διαταγή, έφτανε για να διαλύσει όλα κείνα τα μαινόμενα στίφη. Κι η κανονιά δε ρίχτηκε κι η εντολή δε δόθηκε!"1
Την επόμενη μέρα τις μαούνες επισκέφθηκε ένας Άγγλος αξιωματικός. Υποσχέθηκε στους Έλληνες ότι θα τους βοηθήσει να φύγουν μακριά από τον τόπο της καταστροφής, να σωθούν... Παρά τις υποσχέσεις του, όμως το άλλο πρωί τούρκικα ρυμουλκά τράβηξαν τις μαούνες στη στεριά. Οι Έλληνες, οι οποίοι ακόμη περίμεναν τη βοήθεια των συμμάχων τους, φοβήθηκαν, τρομοκρατήθηκαν, πανικοβλήθηκαν... "Οι μάνες ψάχνανε για τα παιδιά τους, τ' αγκαλιάζανε και σπαράζανε. Τα παιδιά λες και τα 'πιασε παροξυσμός. Τρέμανε, τσιρίζανε. Οι άντρες τρέχανε άσκοπα εδώ κι εκεί. Λύνανε και δένανε μπόγους, πασχίζανε να σκεφτούνε.

Έλληνες πρόσφυγες της Μικράς Ασίας φτάνουν στη Μυτιλήνη.

-Μας προδώσανε!
-Μας ξεπουλήσανε!
-Π' ανάθεμα τους!
-Ναύαρχε! Τι κάνεις;
-Ναύαρχε! Σώσε μας!
-Για όνομα του Χριστού! Μη μας αφήστε! Έχουμε μωρά μαζί μας! Έχουμε γερόντους, κορίτσια!
-Είστε υπεύθυνοι!
-Ναύαρχε! Ναύαρχεεεε!
Τα τούρκικα ρυμουλκά συνεχίζανε το δρόμο τους. Τότε, μέσα στον πανικό που ξέσπασε, χιλιάδες άνθρωποι πέσανε στη θάλασσα κοπαδιαστά! Μαύρισε το νερό. [...]
Τρία μερόνυχτα μας κρατήσανε οι Τούρκοι στις μαούνες και τα τρία μερόνυχτα δε σταματήσαμε να παίζουμε με το θάνατο ένα φοβερό κρυφτούλι. [...]
Την τέταρτη ήρθε ένας αξιωματικός και είπε:
-Ν' αδειάστε τις μαούνες. Τραβάτε στη στεριά!
Τρέξαμε να φύγουμε. Πιστεύαμε πως κάθε μετακίνηση έκρυβε κάποιαν ελπίδα.
-Στο νεκροταφείο! Πάμε στο νεκροταφείο. Δεν πατούν εκεί Τούρκοι. Σκιάζονται!
Πήγαμε στο νεκροταφείο. Ούτε σπιθαμή να σταθείς. Είχανε προλάβει άλλοι, πριν από μας, και πήρανε την πρωτοκαθεδρία. [...]
-Δεν είναι τόπος να σταθούμε, έκανε η αδερφή μου κι όλοι συμφωνήσαμε.[···] Φύγαμε. Ψάχναμε σ' όλη την Πούντα να βρούμε μια γωνιά να σταθούμε.
Όπου κι αν μπαίναμε, σε σκολειά, εκκλησιές, εργοστάσια, αποθήκες, όξω στους ανοιχτούς ταρλάδες, παντού, χιλιάδες πρόσφυγες περιμένανε να δούνε τι θ' απογίνουνε. [...]
Σ' ένα εργοστάσιο ανταμώσαμε πατριώτες και φίλους και μας κάνανε λίγη θέση ν' ακουμπήσουμε. Ήμασταν ψόφιοι. Είπαμε πως θα κοιμηθούμε και δε θα ξυπνήσουμε. Όμως μόλις ξαπλώσαμε το 'μάτι στυλώθηκε. Τα ντουβάρια των καμένων σπιτιών κατρακυλούσανε μέσα στη νύχτα. Τουφεκιές κι ομοβροντίες κάθε λίγο και λιγάκι γαζώνανε τη σιωπή...
-Αυτές εδώ είναι εκτελέσεις! Μας εξηγούσανε οι παλιοί και τρέμανε. [...]
Το πρωί μπήκανε στρατιώτες στο εργοστάσιο. Πιάσανε τους άντρες. Διαταγή, λέει, του Νουρεντίν πασά: Όλοι οι άντρες από 18χρονώ μέχρι 45, θα μείνουνε αιχμάλωτοι, να ξαναχτίσουνε ό,τι χαλάσανε! Οι άλλες ηλικίες καθώς και τα γυναικόπαιδα θα φύγουνε με τα βαπόρια."
Ο αφηγητής έμεινε αιχμάλωτος μόνο για λίγες ημέρες. Στάθηκε τυχερός και κατάφερε να αποδράσει. Για τους περισσότερους όμως αιχμαλώτους τότε ξεκινούσε μία μακριά, βασανιστική πορεία στα βάθη της Ασίας.
Στο βαπόρι, που τον οδηγούσε προς την σωτηρία, ο αφηγητής σκέφτεται ακόμη την πατρίδα του. "Καρσί, στα μικρασιάτικα παράλια, αναβοσβήνουνε φωτάκια, αναβοσβήνουνε μάτια. Καρσί, αφήσαμε συγυρισμένα σπίτια, κλειδωμένες σερμαγιές, στεφάνια στο κονοστάσι. προγόνους στα κοιμητήρια. Αφήσαμε παιδιά και γονιούς κι αδέρφια. Νεκροί άταφοι. Ζωντανοί δίχως σπίτια. Βρικολακιασμένα όνειρα. Εκεί. Καρσί ήταν ίσαμε χθες η πατρίδα μας![... ]

Μακάβριο ψάρεμα μετά την καταστροφή της Σμύρνης.
Νεαροί Τούρκοι προσπαθούν να βγάλουν τα πτώματα στην ξηρά χρησιμοποιώντας κομμάτια σύρμα, για να πάρουν ότι πολύτιμο.

Τι με κοιτάς έτσι άγρια αντάρτη του Κιόρ Μεμέτ; Εγώ σε σκότωσα και κλαίω γι αυτό. Λογάριασε τι μου 'φαγες εσύ! Αδέρφια, φίλους, πατριώτες, τα Αμελέ Ταμπούρια, ολόκληρη σφαγμένη γενιά!
Τόσα φαρμάκια, τόση συφορά κι εμένα ο νους να γυρίσει θέλει πίσω στα παλιά! Να 'ταν, λέει, ψέμα όλα όσα περάσαμε, και να γυρίζαμε τώρα δα στη γη μας, στους μπαξέδες μας, στα δάση μας με τις καρδερίνες, τις κάργες και τα πετροκοτσύφια, στα περιβολάκια μας με τις μαντζουράνες και τις ανθισμένες κερασιές, στα πανηγύρια μας με τις όμορφες...
Αντάρτη του Κιόρ Μεμέτ, χαιρέτα μου τη γη όπου μας γέννησε, Σελαμ σοϊλέ... Ας μη μας κρατάει κακία που την ποτίσαμε μ' αίμα. Καχρ ολσούν σεμπέπ ολανλάρ! Ανάθεμα στους αίτιους!"
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 θυμάται το διωγμό: "... να έρθεις κυνηγημένος, να σου λείπει ο πατέρας σου, να δεις του αδερφού σου το σφάξιμο, να δεις της κόρης σου, εμπρός στα μάτια σου, να βιάζουν το παιδί σου. Όλα αυτά είναι πράγματα που δεν φεύγουν ποτέ απ' το μυαλό σου. Να δεις να πνίγουν παιδί για να μην κλάψει και μαρτυρήσει αυτούς που ήταν κλεισμένοι, κάπου 2000 άνθρωποι μέσα σε ένα σπίτι. Και να δεις την μάνα του την άλλη μέρα το πρωί να το κρατά στο χέρι πεθαμένο και να της λες: "πάμε", αυτή να κρατά το παιδί. Και να της λένε ότι βάλανε φωτιά από τη μια και από την άλλη οι Τούρκοι και ότι πρέπει να φύγουμε. Και φεύγαμε. Και αυτή να κρατά το παιδί της και να κλαίει. Και της λέει μια άλλη όπως φεύγαμε και έσπρωχνε ο ένας τον άλλο: "Άντε, πάμε, πάμε". "Τι να την κάνω τη ζωή"; λέει αυτή. "Τον άντρα μου τον σκοτώσανε. Ένα χρόνο είχα παντρεμένη. Τον άντρα μου τον σκοτώσανε. Το παιδί μου το πνίξανε. Εγώ τι θα κάνω μόνη μου στη ζωή; Όχι, θα μείνω εδώ".Και βέβαια την πήρανε οι άλλες, την τραβήξανε έξω.
Έπειτα όταν έγινε η καταστροφή όλα τα γυναικόπαιδα από την Ανατολή κατέβηκαν στα Μικρασιατικά παράλια, και ιδίως στην Σμύρνη. Κατέβαιναν, γιατί ήλπιζαν ότι οι ξένοι που είχαν τα Προξενεία τους θα τους προστάτευαν και η Σμύρνη είχε γεμίσει γυναικόπαιδα. Διοικητής στην Σμύρνη - Αρμοστής - ήταν ο Στεργιάδης, ένα κτήνος όχι άνθρωπος, ο οποίος ήταν και επί Βενιζέλου και επί Γούναρη. Όταν λοιπόν γίνηκε η καταστροφή κι άρχισε η υποχώρηση από πάνω και η σφαγή, τότε σηκώθηκε ο Μητροπολίτης με τους προύχοντες και πήγανε στον Στεργιάδη και τον ρώτησαν γιατί δεν επέτρεπαν να φύγει κανένας Μικρασιάτης. Έπρεπε να έχεις διαβατήριο για να έρθεις στην Ελλάδα. Όσοι είχαν καΐκια και έβλεπαν την ανακατωσούρα, όσοι μπορούσαν φεύγανε κρυφά όπου μπορούσαν. Αλλά επίσημα απαγορευόταν. Πήγε στο Στεργιάδη ο Δεσπότης και του είπε: "Δώσε μια διαταγή, άφησε ελεύθερα να διώξουμε τα γυναικόπαιδα γιατί οι Τσέτες θα τα κατασφάξουν εδώ, θα κατασφαγούν". Και λέει ο Στεργιάδης: "θα τηλεγραφήσω στην κυβέρνηση μου και θα σας δώσω την απάντηση". Και έγραψε στο Γούναρη και απαντάει ο Γούναρης: "Προτιμώ να πέσει και το τελευταίο κεφάλι των Μικρασιατών στη Μικρά Ασία και όχι να μου στείλεις την αναρχία". Λοιπόν, κι έγινε η σφαγή, κοίτα να δεις κι εκεί το λάθος. Πλην της αναρχίας δηλαδή. Κοίτα όμως να δεις το λάθος. Εδώ στην Ελλάδα ήρθαν μόνο γυναικόπαιδα, εκατό φορές ψαγμένα, στα ποδογύρια τους, τους κότσους τους, από τους Τούρκους για λεφτά. Οι Τσέτες γύρευαν χρήματα για να τα πάρουν. Με όλα αυτά, ό,τι γλιτώσανε, με εκείνα δημιουργήθηκε εκείνη η πρώτη κατάσταση κι έγινε ύστερα η Ελλάδα και πήρε γραμμή. Σκέψου εάν έφερναν την κινητή περιουσία που κρατούσαν επάνω τους στην Ελλάδα, τι θα δημιουργούσαν ακόμη! "
Τα παιδιά του Αντώνη και της Κων/νας Πικριδά4 θυμούνται: "Κι ήρθε εκείνη η μαύρη μέρα, του ξεριζωμού. Ήταν όλοι μαζεμένοι στην εκκλησιά της Κάτω Παναγιάς. Οι Τούρκοι φώναξαν να βγούν τα γυναικόπαιδα. Βγήκε και η γιαγιά με οκτώ παιδιά. Ο παππούς έμεινε πίσω με τους άλλους άνδρες. Φτάσαμε στο λιμάνι. Έτρεχαν όλοι στα καίκια. Μπήκε και η μάνα ψάχνοντας τα παιδιά της, τη Γαρουφαλίτσα, τη Μαρία, τη Σταματία, το Γιώργο, τον Αλέκο. Ήμουν τότε 15 χρονών, μα ήμουν μικροκαμωμένος. Με σήκωσε ο Τούρκος ψηλά, με κοίταξε καλά κι ύστερα μου 'δωσε μία και με πέταξε δίπλα στη μάνα, στο καίκι. Δεν του γέμισα το μάτι για 15άρης αλλιώς θα με κράταγε και μένα με τους "άντρες". Εκείνους δεν τους είδε ποτέ κανείς πια. Μόνο τη φωτιά είδαν και τους καπνούς από την εκκλησία που καιγόταν. Έτσι, βρέθηκα στην Αθήνα 15 χρονών προστάτης μιας ολόκληρης οικογένειας." Αναθυμάται ο πατέρας και ένα δάκρυ κυλά."

Παιδιά που φτιάχνουν τούβλα, στη Ραιδεστό, κοντά στη θάλασσα του Μαρμαρά.
Αμέσως μόλις εγκατέλειπαν τη ζωή στα αντίσκηνα, οι πρόσφυγες άρχισαν να χρησιμοποιούν
το ντόπιο πηλό για να κατασκευάσουν τα σπίτια τους.

Τα βαθύτερα αίτια της καταστροφής
Η καταστροφή ήρθε ως αποτέλεσμα όλων των γεγονότων που είχαν προηγηθεί: των Βαλκανικών πολέμων, της συμμετοχής της Τουρκίας στον Α' Παγκόσμιο πόλεμο στο πλευρό των Κεντρικών Δυνάμεων, των "Ταγμάτων Εργασίας", της εισχώρησης του ελληνικού στρατού στα βάθη της Μ. Ασίας. Τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων κατέστρεψαν την Μικρά Ασία. "Ήμασταν ένας δημιουργικός κεφάτος λαός και γινήκαμε ξαφνικά ένα παθητικό στα τεφτέρια των ξένων, που έπρεπε μονοκοντυλιάς να σβηστεί. Και το σβήσιμο μας δεν έγινε μ' αθώα μολυβδοκόντυλα και γομολάστιχες, έγινε μ' αναρίθμητα εγκλήματα. Τ' αρχίσανε οι Λίμαν φον Στάντερς και τα ξεκεφάλωσαν οι φίλοι και προστάτες μας της Αντάντ."1
"Ο Βενιζέλος ξεκινούσε από μια μικρή Ελλάδα να πάει σε μια απέραντη Ανατολή και να γίνει κάτοχος, να την κάνει Ελλάδα.
Ναι, το παραδέχομαι από την αγάπη της ψυχής του, όμως δεν ήταν δυνατόν ένα κουνούπι να βρεθεί αντιμέτωπο μ' έναν ελέφαντα. Γινότανε; Όχι. Πού είχε βασισθεί; Στους φίλους του τους Ευρωπαίους έτσι; Εντάξει; Στους Άγγλους, στους Γάλλους, στους Ιταλούς. Αυτά τα κράτη στην Τουρκία, το εμπόριο το είχαν οι Έλληνες στα Μικρασιατικά παράλια, γιατί από εκεί κατέβαιναν από την Ανατολή, το εμπόρευμα, και διοχετευόταν στην Ευρώπη. Όμως την κίνηση την είχαν οι ξένοι, οι Άγγλοι, οι Γάλλοι δηλαδή τι κίνηση εννοώ; Εννοώ τα πλοία, εννοώ μέσα στην Τουρκία τα μεταφορικά μέσα, τα τραίνα, τα πάντα. Και εκτός απ' αυτά είχαν και το μικρασιατικό έδαφος και το υπέδαφος της Τουρκίας που ήταν χρυσάφι, ιδίως πετρέλαια, το χρυσό, τα πάντα τα είχανε οι ξένοι, και τα ορυχεία. Πώς λοιπόν ήταν δυνατόν να κάνουν ένα τέτοιο χάρισμα στην Ελλάδα; Γιατί βέβαια αφού του λέγανε να πάει να πάρει τη Μικρασία, αυτό θα πει ότι του την χαρίζανε, του λέγανε ότι η Τουρκία θα γίνει Ελλάδα, θα λέγεται Ελλάδα. Αφού θα λεγότανε Ελλάδα θα αφήναμε εμείς τους ξένους να εκμεταλλεύονται αυτά; Όχι. Πώς λοιπόν ο Βενιζέλος αυτό δεν το είχε σκεφτεί, ότι δηλαδή ένα τόσο μεγάλο χάρισμα, μια τέτοια δηλαδή ευεργεσία και απλοχεριά οι ξένοι θα κάνανε στην Ελλάδα και έκανε τον πόλεμο αυτό; Από την άλλη, οι Έλληνες, οι κάτοικοι εδώ της Ελλάδος, και δικαιωμένα δηλαδή, από τους Βαλκανικούς πολέμους και μετά δεν είχαν ακόμη τελειώσει με τις πολεμικές επιχειρίσεις, ήταν φτωχοί, ρημαγμένοι, αγανακτισμένοι και τους μάζεψαν και τα παιδιά τους 19 χρόνων και τα στράτευαν δέκα χρόνια συνέχεια. Αυτό το ξέρω κι από τον άντρα μου, γιατί πήρα άντρα Αθηναίο εκ των υστέρων.

Πρόσφυγες της Μικράς Ασίας μπροστά στα Παλαιά Ανάκτορα, Αθήνα.
Όσοι είχαν εγγραφεί στους καταλόγους πριν από την 1η Ιανουαρίου 1923 συγκεντρώνονταν εδώ για να
εισπράξουν το καθημερινό επίδομα των δύο δραχμών.

Όμως εγώ θα σας πω ένα άλλο πράγμα. Εάν έγινε αυτή η καταστροφή δεν φταίνε οι Τούρκοι. Φταίμε εμείς. Φταίνε οι δικοί μας διευθύνοντες, γιατί εμείς είμαστε ένας λαός που πονάει, που σέβεται, που εκτιμά ο ένας τον άλλο, είμαστε οι καλύτεροι άνθρωποι του κόσμου. Όταν πιάσουμε όμως έστω και την παραμικρή θέση, εκεί αμέσως αλλάζουμε. Δεν ξέρω αυτός ο εγωισμός από που είναι γεννημένος και γίνεται και δεν έχουμε διευθύνοντες και δεν έχουμε ανθρώπους σωστούς να μας υπερασπίσουν σε κάθε κατάσταση."3
Πρόσφυγες
" Ξέρεις ποιο είναι εκείνο που θυμάμαι και μου σκίζει τα φυλλοκάρδια; Ο τρόπος της υποδοχής που μας έκαναν εδώ.Όμως, αυτό που είδα εδώ, να είμαστε στην αποβάθρα, να είναι γεμάτη από κόσμο και να βλέπεις γυναίκα, μάνα, να έχει ένα σκοινί με πέντε παιδιά δεμένα ένα ένα για να τα' χει δίπλα της να μην τα χάσει, και να είναι γυμνή και αυτή και τα παιδιά να κλαίνε, να μην λένε "μαμά ψωμί". Που θα το' βρισκε; Αλλά να κλαίνε τα μωρά και αυτή να τα αγκαλιάζει και να περνάει ένας με το ψαθάκι του και να λέει:
"Ααα, κοίτα χάλια, κοίτα χάλια! Μωρέ καλά σας κάνανε οι Τούρκοι". Φυσικά τον σκοτώσανε από το ξύλο. Πέσανε γυναίκες πάνω του γιατί ήταν όλο γυναικόπαιδα, επειδή τους άντρες τους κράτησαν στη Μικρασία. Και να σε βλέπει κάποιος να περνάς και να λέει:
"Α! Ποιος είναι; Πρόσφυγες. Πω, πω, πω, πω, πω! Πρόσφυγες".

Ψάχνοντας για τα ονόματα των αγαπημένων που έχασε.
Μέσα στη σύγχυση της Μικρασιατικής καταστροφής, καθώς μεγάλες μάζες πληθυσμού μετακινούνταν
προς την Ελλάδα, πολλές οικογένειες χωρίστηκαν. Στην Αθήνα καθημερινά τοιχοκολλούνταν κατάλογοι
με ονόματα εκείνων που είχαν εξαφανιστεί και εκείνων που είχαν βρεθεί.

Και όμως, εάν βλέπεις σήμερα την Ελλάδα μεγάλη και αν βλέπεις σήμερα αυτοί που την κυβερνούν που έχουν τόσο εγωισμό γιατί την βάλανε τώρα στην Ευρώπη, γιατί αναγνωρίστηκαν οι Έλληνες, είναι οι Μικρασιάτες αιτία. Οι μικρασιάτες την κάνανε. Με την εργατικότητα τους.
Γιατί τότε αμέσως κοίταξαν πώς ο καθένας θα βολευτεί. Καταρχάς οι γυναίκες, γιατί ήρθαν κυρίως γυναικόπαιδα. Και οι γυναίκες δεν κλαίγανε και μοιρολογούσαν λέγοντας: "αχ, τι πάθαμε, αχ τι κάναμε". Αλλά λέγανε: "Τι κάθεσαι; Σήκω. Θα δουλέψουμε. Παιδιά έχουμε, οικογένεια". Και φτιάχτηκαν και φτιάξανε και την Ελλάδα και εγίνηκαν εργοστάσια, εγίνηκαν μαγαζιά, εγίνηκαν.... διότι άρχισε ο κόσμος, να εργάζεται και επειδή είχε ανάγκη από παπούτσι, από ρούχο, απ' το πιρούνι, απ' το κουτάλι, απ' τα πάντα αφού δεν είχε τίποτα. Όλα αυτά έπρεπε να κατασκευαστούν, να τα αγοράσει ο άλλος. Και τα χρήματα να οικονομηθούν, όταν εργάζεσαι, και η κατανάλωση αυτή να γίνει. Όλο αυτό το πράγμα έφερε μια αλλαγή στην Ελλάδα. Και θα σου πω για το χρηματιστήριο. Είναι τώρα το χρηματιστήριο στην Σοφοκλέους. Αυτός ο δρόμος που κατεβαίνει κάτω και πάει για να βγει στους Αγίους Θεοδώρους. Και εκεί ήτανε μικρομαγαζάκια και πουλούσανε διάφορα πραγματάκια. Πήγανε λοιπόν αυτοί που ήρθανε και μερικοί Μικρασιάτες που κατάφεραν και φέρανε λεφτά, κρύβοντας τα δηλαδή, και ήτανε της δουλειάς. Πήγανε και έλεγαν εσένα που πουλούσες χτενάκια και φουρκέτες, κρατούσες ένα πράγμα σαν το τραπέζι.
"Το πουλάς το μαγαζί σου;" και εσένα αυτό το πράγμα σου φαινόταν αστείο, τρελό. "τι είναι αυτό που μου λέει", σκεφτόσουν. "Μη με κοιτάς. Το πουλάς;" σου έλεγε. Λες εσύ τώρα:"Ε, αφού είναι τρελός, θα του μιλήσω κι εγώ τρελά".
"Το πουλάω, ναι". Υπάρχουν ελπίδες για τους εκδιωχθέντες Έλληνες;
Φ.Χ.3:."Η Μικρά Ασία θα επανέλθει στους Έλληνες, όχι στα χέρια των Ελλήνων, σαν Ελλάδα με κατάκτηση. Θα έρθουν τα πράγματα έτσι, γιατί άκουσε, 80 χρόνια γιορτάζουμε που φύγαμε από εκεί. Πήγαινε στην Τουρκία να δεις... Οι Τούρκοι, τα δάχτυλα των ποδιών τους είναι έξω από τα παπούτσια, έχει φτώχεια, ρημαδιό, δεν δουλεύουν οι Τούρκοι. Αυτό εκεί όλο, ό,τι είναι στη Μικρά Ασία, μένει εκεί ακατέργαστο... Ο Κεμάλ βασίστηκε στους Τούρκους γιατί κι αυτός δεν θα έκανε αυτό που έκανε. Αλλά οι Τούρκοι το έχουν στο αίμα τους, δεν δούλευαν και ο Κεμάλ φαντάστηκε ότι "τόσος κόσμος είναι εκεί, θα φύγουν οι Έλληνες στην καταστροφή, θα κυριαρχήσω και θα δουλέψουν οι Τούρκοι. Όπως δουλεύουν οι Έλληνες θα δουλέψουν κι οι Τούρκοι, θα γίνεται η παραγωγή και αυτά που κερδίζουν οι Χριστιανοί θα τα κερδίσουν οι Τούρκοι και η Τουρκία θα γίνει άλλη τόση". Όμως οι Τούρκοι το έχουν στο αίμα τους, δε δουλεύουν. Στην αρχή ο Κεμάλ πήγαινε στα καφενεία, έβαζε τους χωροφύλακες και πήγαιναν στα καφενεία που κάθονταν οι Τούρκοι κουρελιασμένοι και ρημαγμένοι. Τους έλεγε "πρέπει να δουλέψετε". Αυτοί όλο στα καφενεία. Έβαζε τους χωροφύλακες και πήγαιναν στα καφενεία... Αυτά μου τα έχουν πει οι ίδιοι οι Τούρκοι, γιατί εγώ πηγαίνοντας εκεί συζητούσα μαζί τους. Να, τώρα, με έχει καλέσει ο Δήμαρχος των Βουρλών και του έστειλα ένα ποίημα προχθές. Πήγαιναν λοιπόν μέσα στα μαγαζιά και κλωτσούσαν τους αργιλέδες οι Τούρκοι χωροφύλακες και βγάζανε τους Τούρκους έξω και έλεγαν στον καφετζή να κλείσει για να πάνε να δουλέψουν. Και δεν πήγαιναν. Αναγκάστηκε - αυτό μου το είπε Τούρκος χότζας - αναγκάστηκε να κρεμάσει στην πλατεία του χωριού έναν Τούρκο για παραδειγματισμό, για να δουλέψουν οι άλλοι... Και δεν το πέτυχε. Πήγα στο κτήμα μας και είδα πόσο ήταν το χορταράκι."

Μνημεία-Μουσεία
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου3 αναφέρει ."Όλα τα χρόνια αγωνιζόμουνα στα κοινά, ώστε να μην χαθεί ο Μικρασιατικός Ελληνισμός και προσπαθούσα να γίνει ένα μνημείο, το οποίο κατάφερα να το κάνω το 1992 με τον Δήμαρχο μας, τον κύριο Γρετζελιά.
Σ΄όλους τους προηγούμενους δημάρχους πήγαινα και τους έλεγα, "ελάτε να κάνουμε ένα Μουσείο, ένα Μνημείο. Εγώ, εγώ θα τα μαζέψω τα λεφτά, εγώ θα κάνω τους εράνους. Θέλω όμως την σφραγίδα του Δήμου, θέλω να κάνετε μια Ερανική Επιτροπή κι από εκεί κι έπειτα ας μην δουλέψει κανείς, μόνη μου"... Αυτοί μου έλεγαν "ωχ κάτι πράγματα που σκέφτεσαι τώρα, τα παλιά".
Πήγα λοιπόν κοντά στο Δήμαρχο και του λέω "μπορώ να σας βοηθήσω". Τέλος πάντων, υπήρχαν κι άνθρωποι που γέλασαν με την τρέλα μου. Όμως αυτός που ήταν έξυπνος άνθρωπος με κατάλαβε και μου λέει "έλα κοντά μου γιαγιά". Και κάναμε αυτό το μεγάλο Μνημείο. Τρία δικαστήρια κάναμε για να γίνει αυτό που βλέπεις. Τρία δικαστήρια, αλλά εμείς εκεί,... Πηγαίναμε στη Μερκούρη... η γιαγιά, πηγαίναμε στον Μικρούτσικο... η γιαγιά, παντού τροχάδην να προσπαθήσουμε... Μέχρι σήμερα αυτό είναι στο Συμβούλιο της Επικρατείας, αυτό το Μνημείο που βλέπετε στη Νέα Φιλαδέλφεια. Τι ήταν εκεί; Ένα χωράφι ήταν. Μεταξύ των άλλων που έκαναν τις μηνύσεις ήταν και οι γείτονες, γιατί τους ενοχλούσε αυτό που είδατε σήμερα... για φανταστείτε!
Λέω επίσης στον δήμαρχο "εγώ θέλω να κάνω κι ένα Μουσείο". "Γιαγιά μου λέει, έχεις μεγάλη λαχτάρα για τη Μικρά Ασία όμως έχουν περάσει, από το '22 μέχρι το '92 τόσα χρόνια, ποιος έχει Μικρασιάτικα για να σου δώσει;". Του λέω "εγώ θα βρω. θέλω όμως από σένα κάτι". "Τι θες από μένα; Από μένα ό,τι θες θα το έχεις". "θέλω την σφραγίδα του Δήμου και μια Ερανική Επιτροπή για να γίνει έγκυρο, γιατί δεν μπορώ να ζητώ αντικείμενα χωρίς επισημότητα". "Το έχεις" μου λέει. Έχω μέχρι τώρα 880 τεμάχια, παίρνω ακόμα και τώρα. Προηγουμένως σας είπα ότι πήρα μια φωτογραφία και την Κυριακή θα πάρω και μια ασημένια εικόνα, θα πάω σε ένα σπίτι... Τώρα πια δεν πηγαίνω. Όλη την Ελλάδα την γύρισα με το πενιχρό μου βαλάντιο. Δεν θέλησα να μου δώσουν... "Βρε γιαγιά", μου λέγανε, "πας στη Σάμο, πας στην Κρήτη, πας στη Πελοπόννησο, πας... πας...", γιατί όπου ήταν συνοικισμοί πήγαινα. "Πού τα βρίσκεις τα λεφτά; Έλα να πάρεις απ' τα έξοδα, μην φοβάσαι δεν θα δώσουμε από την τσέπη μας...". "Όχι", έλεγα, "αυτό θέλω να το κάνω μόνη μου, όσο μπορώ. Όταν δεν μπορέσω θα σας ζητήσω". Κι όμως μέχρι τώρα από το σόι μου κανένας μα κανένας δεν μου έδωσε ένα φράγκο, μόνη μου τα κατάφερα. Ο κόσμος με αγάπησε, γιατί εγώ, μόλις το άρχισα, έπιασα τα ενημερωτικά μέσα, τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις και έλεγα ότι κάνω αυτό. Έδειχνα αυτό που είχα πάρει. Ζητούσα τηλέφωνα από όποιον μπορούσε να μου δώσει κάτι.
"Πόσες λίρες το δίνεις;"
"Πέντε λίρες".
Ο άλλος τις λίρες ούτε τις ήξερε ο φουκαράς, ούτε ήξερε τι θα πει λίρα. Και του αγόραζε το μαγαζί...."3

Επίσκεψη στη χαμένη αλλά αλησμόνητη πατρίδα
Φιλιώ Χαϊδεμένου3: "Τι θα αισθανθώ εάν ξαναδώ την πατρίδα μου; Τι αισθάνθηκα πες. Διότι πήγα έξι φορές. Άκουσε να σου πω. Εκείνο που αισθάνθηκα ήταν, πώς να στο πω, δεν μπορώ να το περιγράψω... Πρώτα πρώτα νόμισα ότι δεν πήγα στην πατρίδα μου. Αυτό που είδα ήταν διαφορετικό, γιατί μέχρι σήμερα είναι ρημαγμένα, πολύ λίγα έχουν τώρα φτιάξει για τον τουρισμό, επίτηδες, για το χρήμα δηλαδή. Κι έχουν φτιάξει ορισμένα πράγματα. Πήγα για να δω και την Αναξαγόρειο Σχολή. Είναι στο κέντρο. Την πρώτη φορά που πήγα ήταν το 1965. Τι να δω! μια ερημιά, ένα κακό, Τουρκάκια να κάθονται και μίγες επάνω τους και εκεί ήταν ένα χωράφι, όχι πλατεία δηλαδή, έτσι ένα χωράφι, ρημαδιό, και λέω σ' έναν: "Πού είναι η Σχολή;" "Δες την" μου είπε. Έφυγα...
Το δεύτερο χρόνο που πήγα, το 1972, είχαν πάει, γιατί είχε γίνει η ανταλλαγή με τους εδώ Τούρκους κι είχαν πάει εκεί και Τούρκοι που μιλούσανε ελληνικά. Εμείς δεν ξέραμε Τούρκικα και μιλούσανε Ελληνικά και μ' αυτούς συνεννοούμασταν. Κι αυτοί ήταν παραπονούμενοι με τους Τούρκους, γιατί δεν τους δίνανε σημασία. Τους λέγανε πρόσφυγες, γιατί φεύγοντας από την Ελλάδα πήραν τα ήθη και τα έθιμα και κοίταξαν να κάνουν ένα μαγαζάκι, να κάνουν ένα σπιτάκι κανονικό, δηλαδή να βάλουν την οικογένεια τους, όπως ήταν εδώ στην Ελλάδα συνηθισμένοι, γιατί ζούσαν κι αυτοί την δική μας ζωή. Εκείνοι δεν τους χώνευαν, δεν τους ήθελαν και μέχρι σήμερα τους λένε "πρόσφυγες" αυτούς. Πέρασαν όλα αυτά. Λοιπόν, ο αδελφός μου είχε φούρνο. Στους φούρνους κάνανε μόνο γλυκά και τέτοια πράγματα, ψωμί πουλούσαν λίγο. Πήγα κι ήταν ακριβώς στο σημείο που χωρίζει το Ελληνικό από το Τούρκικο κι όταν πήγα, έτρεξα στην πόρτα και στα μάρμαρα επάνω ακούμπησα το κεφάλι μου κι όπως ήταν τότε ο φούρνος με καμιά παραλλαγή δεν τον είχαν, γύρισα και είδα κι ακούμπησα το κεφάλι μου και έκλαιγα. Βγήκε ένας έξω Τούρκος και μου λέει: "Κοπιάστε, κοπιάστε" και μ' αγκάλιασε και με έβαλε στο φούρνο. Έτρεξε και φώναξε ένα γέρο από μέσα. Έρχεται ένας γέρος και με ρωτάει, ήταν κάποιοι που ήξεραν ελληνικά, αλλά ήταν αυτοί οι Τσερκέζοι. Και μου μίλησε Ελληνικά, ας πούμε έκανε τον διερμηνέα. Μου λέει ο Τούρκος: "Ποια είσαι; Φιλιώ; Φιλιώ;" Ο Τούρκος ήτανε γέρος. Λέω "ναι". "Πού είναι ο Αντρέας;" Λέω, "τον κρεμάσανε στην Μαγνησία". Ω! έκλαιγε ο γέρος. Ήρθε μ' αγκάλιασε, με φίλαγε. Πήγε στο σπίτι του, ειδοποίησε και ήρθε η γυναίκα του, ήρθαν τα παιδιά του. Με θυμήθηκε. "Μείνε, μου είπε, απόψε, μείνε στο σπίτι μου". "Δεν μπορώ, είπα, γιατί φεύγουμε". Τέλος πάντων...
Τελευταία φορά που πήγα, το 1992."
Κι ο Αντώνης (Πικριδάς)4, όταν έγινε 80 χρονών και κάτι, ξαναπήγε στη Κάτω Παναγιά! Βρήκε το σπίτι τους. Όπως το άφησε, γερασμένο όμως κι αυτό από το χρόνο. Από το πλούσιο αμπέλι είχαν μείνει κάτι κούρβουλα εδώ κι εκεί. Από τη Χίο είχε πάρει δώρα: μαστίχα και χιώτικο γλυκό. Τα έκανε δώρο στην Τούρκισσα που είδε στο παράθυρο και τον άφησε να μπεί, να δεί...το σπίτι του...που δεν ήταν πια δικό του...από το 1922...

Αντίσκηνα προσφύγων στο καταυλισμό του Θησείου, Αθήνα.

Οι εξώστες του Βασιλικού θεάτρου της Αθήνας. Κάθε θεωρείο φιλοξενούσε και μια οικογένεια.

"Όποιος θέλει θα έρθω να το πάρω". Τώρα ετοιμάζεται το Μουσείο, δουλεύουνε μέσα, σε ένα μεγάλο κτίριο όπου εκεί ήταν πρόσκοποι, ήταν νηπιαγωγείο, ήταν το Υδραγωγείο της Φιλαδέλφειας και μετά το πήρε ο Δήμος κι αυτό τώρα γίνεται το Παγκόσμιο Ίδρυμα του Ελληνισμού της Διασποράς "Ανδρέας Παπανδρέου". Πέρυσι ήρθε ο Πατριάρχης και το εγκαινίασε και με γύρεψε, είπε ότι θέλει τη Φιλιώ και μου έδωσε ένα χρυσό σταυρό. "Είσαι η πρώτη Ελληνίδα", μου λέει, "η πρώτη Μικρασιάτισσα μ' αυτά που έχεις κάνει". Τα παρακολουθούσε από τις τηλεοράσεις κ.λπ. Εκεί μέσα τώρα θα μπει το Μουσείο και θα γίνουν και αίθουσες που θα είναι για παγκόσμια συνέδρια και τέτοια παρόμοια και θα γίνει ένα πολύ ωραίο έργο. Τον Σεπτέμβριο θα είναι έτοιμο.
Η Φιλιώ Χαϊδεμένου μας είπε: "Εγώ, νομίζω, και το πιστεύω ακράδαντα από τον τρόπο που μου φέρεται ο κόσμος, ότι πρόσφερα κάτι, που ίσως να γίνει κάποιο μάθημα, έστω και μικρό, μελλοντικά: Όταν υπάρχουν άνθρωποι που δεν τα ξεχνούν και με τον τρόπο τους τα διδάσκουν, υπάρχουν ταυτόχρονα και άλλοι άνθρωποι που τα αντιλαμβάνονται και τα κρατούν, και σκεπτόμενοι αυτά τα παρελθόντα και τα αποτελέσματά τους, προσπαθούν να τα αποφύγουν και μερικοί το καταφέρνουν. Γι' αυτό το λόγο πιστεύω ότι ένα τόσο δα μικρό, μικρούλι λιθαράκι έριξα κι εγώ απάνω σε αυτήν την περίπτωση"
Κι εμεις, της απαντάμε: " Η νέα γενιά θεωρεί την ιστορική μνήμη χρέος και ευθύνη."
Η προσπάθεια αυτή είναι ένα "ευχαριστώ" στη κ. Φιλιώ Χαϊδεμένου και σε ολους όσοι πολέμησαν και πολεμούν για να κρατήσουν την μνήμη της "Ελληνικής"
Μικράς Ασίας ζωντανή...
Τους υποσχόμαστε: δεν λησμονούμε!

Πηγές
1. " Ματωμένα χώματα" της Διδώς Σωτηρίου
2. " Του χωριού μας" του Περικλή Παπαχατζιδάκη , Αθήνα 1958, (Ένωση των απανταχού εκ Κάτω Παναγιάς Μ. Ασίας.)
3. Συνέντευξη που πήραν οι μαθητές από την Φιλιώ Χαϊδεμένου.
(Γεννήθηκε το 1899 στα Βουρλά Μ.Ασίας. Ήρθε και εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα το 1922 με το μεγάλο κύμα της προσφυγιάς. Εδώ και αρκετά χρόνια ζει στη Νέα Φιλαδέλφεια. Ακούραστη εργάτρια του μικρασιατικού ελληνισμού συνέβαλε και συμβάλλει στη διατήρηση της μικρασιατικής ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς. Διετέλεσε ιδρυτικό μέλος και πρόεδρος του Συνδέσμου Μικρασιατών του Δήμου της Ν. Φιλαδέλφειας και πρωτοστάτησε στην ανέγερση του Μνημείου των Μικρασιατών στον ίδιο δήμο. Οραματίστηκε την ίδρυση μικρασιατικού μουσείου και εργάστηκε επίπονα - αλλά και εργάζεται - γι' αυτό, ένα μουσείο που τελικά θα λειτουργήσει μέσα στο 2002. Έχει τιμηθεί με 38 βραβεία συνολικά από δήμους, συλλόγους, σχολεία, πανεπιστήμια με πιο χαρακτηριστικά απ' αυτά της Ακαδημίας Αθηνών, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, των Πολιτών του Κόσμου και του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως).

Η κ. Φιλιώ μας καλοδέχτηκε.
-Θέλαμε να μιλήσουμε μαζί σας, γιατί πιστεύουμε ότι θα είναι μια από τις πιο ωραίες εμπειρίες που μπορούμε να έχουμε.
-"Με πολύ μεγάλη μου ευχαρίστηση και με πολύ χαρά και σας εύχομαι να είστε καλά, σας δίνω την ευχή μου να προχωρήσετε στα σχολεία σας, να αγαπάτε τα σχολεία, τα γράμματα, να εκτιμάτε τους άλλους ανθρώπους, να κοιτάξετε να δημιουργήσετε και να δημιουργηθείτε και τα κοινά να μην τα αφήσετε ποτέ." μας είπε και οι ευχές της θα μας συντροφεύουν πάντα.

4. Αφηγήσεις του Πικριδά Αντώνη στα παιδιά του (Πρόσφυγας από τη Μ. Ασία και Μέλος του συλλόγου ΚατωΠαναγιωτών)
5. " Σμύρνη, Η πόλη της Σμύρνης πριν από την καταστροφή" (Εκδ. Νέα Σύνορα)
6. " Δελτίον Κάτω Παναγιάς," Τόμος Α΄, από 1956-1965.
7. "The National Geografic Magazine", συλλεκτικό τεύχος, Νοέμβριος 1925

Οι μαρτυρίες που διαβάσατε, προέρχονται από 3 μέρη της Μικράς Ασίας. Την Σμύρνη, τα Βουρλά και την Κάτω Παναγιά. Όμως, μέσα απ' αυτές, σκιαγραφείται ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας του Μικρασιατικού Πολιτισμού και της καταστροφής.

Φωτογραφίες του εξώφυλλου:
Το τελευταίο εμπόδιο στο λιμάνι της Σμύρνης
Η σιδηροδρομική αποβάθρα. Όσοι ήθελαν να φύγουν από εδώ, έπρεπε να περάσουν από τέσσερις μπάρες, όπου οι Τούρκοι στρατιώτες θα ξεχώριζαν εκείνους που δεν είχαν την άδεια να ταξιδέψουν. Αριστερά φαίνονται οι αιχμάλωτοι και οι όρθιοι Τούρκοι στρατιώτες που τους φρουρούν. Δεξιά, μια άλλη ομάδα, γυναίκες και παιδιά με μπόγους στην πλάτη ετοιμάζονται για επιβίβαση στα πλοία. Ένας Βρετανός στρατιώτης στέκεται όρθιος δίπλα στο τηλεγραφικό στύλο, ενώ διακρίνεται κι ένας Αμερικάνος ναύτης, πιο πίσω.
Πλοίο φορτωμένο με πρόσφυγες καθώς απομακρύνεται από την σιδηροδρομική αποβάθρα της Σμύρνης

Αφιερωμένο στη μνήμη του Αντώνη και της Κωνσταντίνας Πικριδά

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
αφιερώματα μικρά ασία κρήτη κωνσταντινούπολη άλωση κύπρος

# data[].attributes.attachment_link.description
"80 χρόνια μνήμης". Αφιέρωμα στη Μικρά Ασία Μικρασιατική καταστροφή: Κάποιοι που την έζησαν υπάρχουν ακόμα. Τα παιδιά και τα εγγόνια τους την έχουν κάνει βίωμά τους μέσα από τις αφηγήσεις. Αυτές τις αφηγήσεις συλλέξαμε από παππούδες, γιαγιάδες, βιβλία. Ενώσαμε τα κομμάτια της ζωντανής ιστορίας για να κρατήσομε τη μνήμη ζωντανή.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
H ηλεκτρονική έκδοση του Σπουδαστηρίου Nέου Eλληνισμού περιλαμβάνει ευρύ πολιτισμικό υλικό στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη: Ανθολόγιο κειμένων από την Νέα Ελληνική Λογοτεχνία, Ανθολόγιο Αναγνώσεων (σε μορφή αρχείων mp3), Ανθολόγιο Μαρτυριών και Ανθολόγιο Παιδικής Παράδοσης, ένα Χρονολόγιο (1801-1981), Έργα Αναφοράς και χρήσιμες διαδικτυακές Συνδέσεις. Επίσης η έκδοση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, βιογραφικά στοιχεία και εργογραφίες των Κ.Π. Καβάφη, Κ.Θ. Δημαρά και Γ.Π. Σαββίδη, και πληροφορίες για την εταιρεία μας και τις δραστηριότητές της.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
νέα ελληνική λογοτεχνία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
νεοεληνική λογοτεχνία

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
νεοελληνική ποίηση

# data[].attributes.attachment_link.title
Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού - Νέα Ελληνική Λογοτεχνία και Πολιτισμός

# data[].attributes.attachment_link.description
H ηλεκτρονική έκδοση του Σπουδαστηρίου Nέου Eλληνισμού περιλαμβάνει ευρύ πολιτισμικό υλικό στην Ψηφιακή Βιβλιοθήκη: Ανθολόγιο κειμένων από την Νέα Ελληνική Λογοτεχνία, Ανθολόγιο Αναγνώσεων (σε μορφή αρχείων mp3), Ανθολόγιο Μαρτυριών και Ανθολόγιο Παιδικής Παράδοσης, ένα Χρονολόγιο (1801-1981), Έργα Αναφοράς και χρήσιμες διαδικτυακές Συνδέσεις. Επίσης η έκδοση περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, βιογραφικά στοιχεία και εργογραφίες των Κ.Π.

# data[].attributes.headline
"Προσφυγική Ελλάδα"

# data[].attributes.subject
"Προσφυγική Ελλάδα"

# data[].attributes.body
Προσφυγική Ελλάδα

Ντοκιμαντέρ που παρακολουθεί την πορεία των Μικρασιατών προσφύγων μετά την Καταστροφή του 1922. Οι πρόσφυγες μιλούν για τις τεράστιες δυσκολίες που αντιμετώπισαν κατά τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής τους στην Ελλάδα μέχρι να ενσωματωθούν στην ελληνική κοινωνία. Με αφήγηση του Γιώργου Γεωγλερή.

Σκηνοθεσία: Βαγγέλης Σερντάρης

# data[].attributes.headline
Φωτογραφικό υλικό (αναζήτηση)

# data[].attributes.subject
Φωτογραφικό υλικό (αναζήτηση)

# data[].attributes.body
https://www.loc.gov/search/?dates=1900/1999&fa=subject:refugees%7Clocation:greece&sp=2

# data[].attributes.attachment_link.title
Search results from Available Online, 1900/1999, Refugees, Greece

# data[].attributes.headline
Φωτογραφικό υλικό (αναζήτηση )

# data[].attributes.subject
Φωτογραφικό υλικό (αναζήτηση )

# data[].attributes.body
Φωτογραφικό  υλικό περιόδου 1900-1990 πρόσφυγες

# data[].attributes.attachment_link.title
Search results from Available Online, 1900/1999, Refugees, Greece

# data[].attributes.headline
Χρονολόγιο για τους πρόσφυγες της Μ. Ασίας 

# data[].attributes.subject
Χρονολόγιο για τους πρόσφυγες της Μ. Ασίας 

# data[].attributes.attachment_link.title
Χρονολόγιο για τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας – Kids4TheCity | Το παιδί, η πόλη και τα μνημεία

# data[].attributes.headline
"Μνήμη μου σε λένε Π

# data[].attributes.body
"Μνήμη μου σε λένε Πόντο"

Μνήμη μου σε λένε Πόντο

Σειρά ντοκιμαντέρ για την ιστορία, τα ήθη, τον πολιτισμό των απανταχού Ποντίων που φιλοδοξεί να καταγράψει την ιστορική πορεία του ποντιακού ελληνισμού αλλά και τη σημερινή πραγματικότητα που βιώνουν οι Πόντιοι στην Ελλάδα στην Τουρκία και στη Ρωσία. Θα ψηλαφίσει κάθε πλευρά που αφορά στο παρελθόν και στο παρόν των βασανισμένων αυτών Ελλήνων, επιχειρώντας μια σύνθετη και μοντέρνα τηλεοπτική αφήγηση.

Σκηνοθεσία: Κώστας Χαραλάμπους, Νίκος Αναγνωστόπουλος

# data[].attributes.headline
"Ταραγμένα χρόνια"

# data[].attributes.body
"Ταραγμένα χρόνια"

Ταραγμένα χρόνια

Η σειρά αναφέρεται στα ταραγμένα χρόνια των αρχών του 20ού αιώνα, όπως τα βίωσαν οι Ρωμιοί της Ανατολικής Θράκης, της Μαύρης Θάλασσας και της Μικράς Ασίας, που κατέφθασαν πρόσφυγες στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λοζάνης. Οι συνεντεύξεις των παππούδων και γιαγιάδων, που μικρά παιδιά το 1922-25 αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους, μαγνητοσκοπήθηκαν από την ΕΤ3 το 1996-98 με τη συνεργασία του Ιστορικού Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού του Δήμου Καλαμαριάς (ΙΑΠΕ). Οι προσφυγές μιλούν για τα παιδικά τους χρόνια "εκεί στην πατρίδα", τα σχολεία τους, τις γιορτές και τα πανηγύρια τους, την αρμονική συμβίωση με τους Τούρκους γείτονές τους, τις καταστροφές που έφερε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, τις εξορίες των γονιών τους, τους εκτοπισμούς, τον απόηχο της Μικρασιατικής Εκστρατείας, τα δεινά της ήττας, τον ξεριζωμό, τα δύσκολα χρόνια της προσφυγιάς.

Σκηνοθεσία: Κυριακή Μάλαμα

Σενάριο: Φανή Τουπαλγίκη

# data[].attributes.headline
"Το Ρίζωμα"<

# data[].attributes.body
"Το Ρίζωμα"

Το Ρίζωμα

Σειρά ντοκιμαντέρ 13 επεισοδίων, που αναφέρεται στις συνθήκες ζωής των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, πριν και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, βασιζόμενη σε συνεντεύξεις των τελευταίων επιζώντων προσφύγων στη χώρα μας. Προσωπικές μνήμες φωτίζουν άγνωστες πτυχές της ιστορίας του ξεριζωμού του ελληνικού στοιχείου της Μικράς Ασίας. Θέμα αυτού του επεισοδίου η περιγραφή της εγκατάστασης των προσφύγων στον ελλαδικό χώρο και των συνθηκών διαβίωσής τους.

Σκηνοθεσία: Άρης Καραϊσκάκης

Σενάριο: Ε. Καπαρελιώτη

Παίζουν: Διδώ Σωτηρίου, Ιφιγένεια Χρυσοχόου, Νίκος Ψυρούκης, Βύρων Θεοδωρόπουλος

# data[].attributes.headline
"Τα παιδιά της Νιόβη

# data[].attributes.body
"Τα παιδιά της Νιόβης"

Τα παιδιά της Νιόβης

Σειρά εποχής, παραγωγής 2004, βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Τάσου Αθανασιάδη. Η υπόθεση της σειράς ακολουθεί την οικογένεια του εύπορου τραπεζίτη Μιχάλη Αθανασιάδη από το Σαλιχλί της Μικράς Ασίας από το καλοκαίρι του 1917 έως τη Μικρασιατική Καταστροφή, την άφιξη και την εγκατάστασή της στην Ελλάδα. Μαζί με τους δύο κύκλους της σειράς θα αναρτηθούν τις επόμενες μέρες και οι δύο τηλεταινίες.

Πρωταγωνιστούν: Άγγελος Αντωνόπουλος, Γρηγόρης Βαλτινός, Μαρία Τζομπανάκη, Άντζελα Γκερέκου, Γιώργος Μούτσιος, Χρήστος Πάρλας, Αντώνης Φραγκάκης, Γιώργος Τσιτσόπουλος, Τάσος Νούσιας, Αναστασία Μποζοπούλου, Νερίνα Ζάρπα κ.ά.

Σκηνοθεσία: Κώστας Κουτσομύτης

Σενάριο: Βασίλης Μαυρόπουλος, Κώστας Κουτσομύτης

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
Boats and boating--Equipment and supplies

# data[].attributes.headline
ΕΓΩ ΚΙ ΕΣΥ ΜΑΖΙ διαβάζουμε μία μαρτυρία μίας πρόσφυγα του 1922 στην Ελλάδα.

# data[].attributes.subject
ΕΓΩ ΚΙ ΕΣΥ ΜΑΖΙ διαβάζουμε μία μαρτυρία μίας πρόσφυγα του 1922 στην Ελλάδα.

# data[].attributes.body
«Πριν φύγομε στρώσαμε ένα μεγάλο τραπέζι το πρωί, για να φάμε όλοι μαζί οι συγγενικές οικογένειες που απομείναμε. Οι χανούμισσες μας χαιρετούσαν κλαίγοντας. Μετά πήγα με τον αδερφό μου στο αμπέλι μου κι ήπιαμε για τελευταία φορά νερό. Εγώ έκλαιγα και ο αδερφός μου μού είπε να μην στεναχωριέμαι γιατί κι εκεί που θα πάμε κάτι θα βρούμε. Ακόμη θυμάμαι το αμπέλι μου, δίπλα στα χωράφια μου και τον κήπο. Ήταν τόσο καθαρά! Σαν σκουπισμένα. Όποιος περνούσε απ’ το δρόμο στεκόταν και το καμάρωνε. Αφήσαμε το τραπέζι μας όπως ήταν μετά το φαγητό για να φύγουμε. Τι να κάνομε; Να τα παίρναμε μαζί μας; Είχαμε ένα άλογο κι ένα σκυλάκι – Καρσί Καγιά το λέγαμε. Ο αδερφός μου σκέφτηκε να τα δώσει σε έναν Τούρκο. Τι να κάνομε; Να τα πουλούσαμε; Ποιος να τ’ αγοράσει; Έτσι, όταν ήρθε η ώρα να φύγομε, δίνει τα ζώα στον Τούρκο και ξεκινάμε. Πιστεύεις, παιδί μου, πως τα μάτια του αλόγου έτρεχαν; Σαν άνθρωπος έκανε, έτρεχε πίσω από τον αδερφό μου, και το σκυλί μας. Τρεις άντρες συγκράτησαν το ζώο να μη μας ακολουθήσει».
Δέσποινα Τσαλίκογλου, από τη Σκοπή στην Ελλάδα, αφιέρωμα lifo https://www.lifo.gr/articles/archaeology_articles/123856