# data[].attributes.body
Waarom flexibiliseren?

Waar schuurt flexibilisering met het werkveld?

Wat doet flexibilisering met het collectieve leren?

Wat zijn mijn eigen ervaringen als opleider?

# data[].attributes.headline
Flexibilisering in het opleiden van leraren: ontwerpvragen en didactische keuzes

# data[].attributes.subject
Flexibilisering in het opleiden van leraren: ontwerpvragen en didactische keuzes

# data[].attributes.body
In het kader van onze bijdrage aan de Professionele Leergemeenschap van VELON onderzoek ik wat flexibilisering betekent voor het ontwerpen en toetsen van onderwijs binnen lerarenopleidingen.

Flexibilisering biedt ruimte voor maatwerk, leeruitkomsten en persoonlijke leerroutes, maar roept ook vragen op:
- Hoe behoud je samenhang en opbouw in een flexibel curriculum?
- Hoe geef je constructieve afstemming vorm als de leerroute niet vastligt?
- En welke didactiek past bij studenten die ieder hun eigen route volgen?

Op deze Padlet verzamel ik gedachten, knelpunten, ontwerpprincipes en onderbouwing vanuit literatuur. Je bent van harte uitgenodigd om mee te denken.

# data[].attributes.body
Een vernieuwende methodiek om studenten te begeleiden in een flexibel curriculum:

Aanleiding: Studenten kunnen moeilijk met abstracte leeruitkomsten omgaan.

Oplossing: De honingraat – een visueel en tastbaar begeleidingsinstrument waarin leeruitkomsten en ontwikkelniveaus zichtbaar worden gemaakt.

Werkwijze:

Werken vanuit studentervaringen (op leerwerkplek) naar leeruitkomsten.

Visuele structurering helpt studenten en begeleiders om ontwikkeling te volgen.

Ondersteunt double-loop learning, dialoog en zelfregulatie.

Ondersteunt: Studenten in het maken van keuzes, verbinden van praktijk met theorie, en geeft richting aan gepersonaliseerde trajecten.

# data[].attributes.attachment_link.title
Honingraat begeleidingsmodel LUKS flex TvL+2025+1-7 (1)

# data[].attributes.headline
EFF Effective professional development Guidance Report

# data[].attributes.subject
EFF Effective professional development Guidance Report

# data[].attributes.body
Effectieve professionalisering draait om mechanismen die leiden tot gedragsverandering bij docenten.

Deze mechanismen zijn onderverdeeld in vier clusters:

1. Kennis opbouwen (cognitive load management, herhaling)

2. Motiveren (doelen stellen, feedback, geloofwaardige bronnen)

3. Didactische technieken ontwikkelen (instructie, sociale steun, modelling)

4. Inbedding van gedrag (herhaling, prompts, monitoring)

Implementatie is cruciaal: professionalisering moet passen bij de context van de school/opleiding.

# data[].attributes.headline
Succesvol professionaliseren van leraren: Hoe doe je dat? Van Wessum, Bakx en Vrieling-Teunter (Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 2021)

# data[].attributes.subject
Succesvol professionaliseren van leraren: Hoe doe je dat? Van Wessum, Bakx en Vrieling-Teunter (Tijdschrift voor Lerarenopleiders, 2021)

# data[].attributes.body
Professionalisering is effectiever wanneer het vertrekt vanuit eigenaarschap van de lerende, aansluit bij de praktijk, en ruimte biedt voor verschillende leerbehoeften. De klassieke deficiëntiebenadering ("tekort aanvullen") wordt losgelaten. In plaats daarvan staat deliberate practice centraal: bewust leren door reflectie, feedback en doelgerichtheid.

1. Kenmerken van succesvolle professionalisering

Inbedding in de praktijk: gericht op vakinhoud en het leerproces van leerlingen.

Kwaliteit van input: evidence-informed, toegang tot expertise.

Gebruik van coaching / externe begeleiding.

Actief en onderzoekend leren.

Samenwerking en dialoog met collega’s.

Duurzaam: langdurig en ingebed in beleid en cultuur.

2. Effectieve leeractiviteiten

Leren door te doen.

Leren door te experimenteren.

Leren door reflectie.

Leren door up-to-date te blijven.

Leren door samenwerking (krachtigste factor).

3. Belang van leerdoelen

Spanningsveld tussen sturing (SMART-doelen) en ruimte.

Gezamenlijke formulering van leerdoelen vergroot eigenaarschap.

Doelen mogen merkbaar zijn i.p.v. puur meetbaar.

4. Het professionaliseringsmodel

Een "theory of improvement" met drie elementen:

1. Kenmerken van succesvolle professionalisering.

2. Effectieve leeractiviteiten.

3. Leerdoelen afgestemd op context en lerende.

→ Gebruik dit model om professionaliseringstrajecten iteratief te ontwerpen en bij te stellen met feedback en reflectie als kern.

# data[].attributes.attachment_link.title
Succesvol professionaliseren van leraren- Hoe doe je dat

# data[].attributes.body
Toekomstige leraren worden opgeleid in een flexibel, gepersonaliseerd, leeruitkomstgericht systeem, terwijl ze straks lesgeven in een systeem dat vaak strak, klassikaal en op groepsniveau georganiseerd is.

# data[].attributes.body
Instructional Coaching is de kern van Steplab: gericht op het ontwikkelen van technische vaardigheden én professionele oordeelsvorming van docenten.

Het model focust op adaptief meesterschap, dus niet alleen technieken aanleren maar ook weten wanneer en waarom je ze inzet.

Steplab onderscheidt vijf krachtige coachingmechanismen:

1. Diagnostiek

2. Scaffolding (sturing & ondersteuning)

3. Instructie, feedback en modelling

4. Deliberate practice (oefening in gesimuleerde/veilige context)

5. Motivatie

# data[].attributes.headline
Toetsrevolutie Blog: Wat is Instructional Coaching?

# data[].attributes.subject
Toetsrevolutie Blog: Wat is Instructional Coaching?

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat is instructional coaching? - Toetsrevolutie

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe versterkt Instructional Coaching onderwijs? Ontdek de voordelen en praktische toepassingen van deze coachingsmethode.

# data[].attributes.headline
Toetsrevolutie Blog: Boeken over Instructional Coaching

# data[].attributes.subject
Toetsrevolutie Blog: Boeken over Instructional Coaching

# data[].attributes.attachment_link.title
Boeken over instructional coaching - Toetsrevolutie

# data[].attributes.attachment_link.description
Geïnteresseerd in Instructional Coaching? Welke boeken kun je er voor lezen? Kijken dan in dit handige overzicht.

# data[].attributes.headline
Toetsrevolutie Blog: Mentale modellen in Instructional Coaching

# data[].attributes.subject
Toetsrevolutie Blog: Mentale modellen in Instructional Coaching

# data[].attributes.body
Wat zijn mentale modellen?

Mentale modellen zijn diepgewortelde overtuigingen over oorzaak-gevolgrelaties in het onderwijs. Ze bepalen hoe een docent situaties interpreteert en daarop reageert.

Ze verschillen van cognitieve schema’s, die meer gaan over associaties en kennisstructuren (zoals woordwebben). Mentale modellen zijn handelingsgericht: “Als ik X doe, dan gebeurt Y.”

Waarom zijn mentale modellen belangrijk in coaching?

Mentale modellen sturen het gedrag van docenten in de klas. Als deze modellen onvolledig of onjuist zijn, kunnen ze leiden tot ineffectieve lespraktijken.

Coaches kunnen helpen deze modellen zichtbaar te maken en bij te stellen, waardoor docenten effectiever kunnen handelen.

Hoe ontwikkel je mentale modellen via coaching?

1. Observatie: De coach observeert de les en verzamelt objectieve data over het gedrag van leerlingen en de docent.

2. Reflectie: In het nagesprek stelt de coach vragen om de onderliggende mentale modellen van de docent te achterhalen.

3. Aanpassing: Samen onderzoeken ze of deze modellen effectief zijn en hoe ze eventueel bijgesteld kunnen worden.

Belangrijke inzichten

Er bestaan geen “foute” mentale modellen, maar sommige zijn minder behulpzaam voor het bereiken van leerdoelen.

Door bewustwording en reflectie kunnen docenten hun mentale modellen aanpassen, wat leidt tot effectiever lesgeven.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Instructional coaching is een vorm van hoogfrequente coaching, waarbij een coach (meestal een collega) wekelijks of tweewekelijks lesbezoeken afneemt bij een leraar en deze nabespreekt om tot verbeterstappen te komen.

Om een docent maximaal te kunnen ondersteunen tijdens zo'n nabespreking is het van belang om de 'mentale modellen' van de leraar in kwestie te onderzoeken. Over wat een mentaal model is, bestaat er echter nog veel onduidelijkheid.

In deze blog zetten we uiteen wat een mentaal model is, wat het niet is, en hoe je coaching kunt benutten om er zo effectief mogelijk invloed op uit te oefenen. Dit kan helpen om de feedback in de coaching nog effectiever te maken.

Cognitieve schema's versus mentale modellen

Om beter te begrijpen wat een mentaal model is, kan het handig zijn om het af te zetten tegen cognitieve schema's.

Een cognitief schema gebruik je wellicht weleens in je lessen. Je verkent met een of meer leerlingen of studenten wat ze al weten over een bepaald concept, persoon of vaardigheid door samen met hen een woordweb te maken.

Een cognitief schema is het overzicht van de associaties die iemand maakt met en binnen een bepaald concept.

Ook een coach kan een cognitief schema onderzoeken met een docent door deze associaties te laten benoemen. 'Waar denk je aan bij een onderwijsleergesprek?'

Misschien denkt die docent daarbij aan: vragen stellen, leraargestuurd, leerlingen die op elkaar reageren, denktijd geven, stemmen op antwoordopties,...

In theorie zou je daar een woordweb van kunnen maken om het cognitief schema zichtbaar te maken.
Voorbeeld van een woordenweb.
Een mentaal model; oorzaak en gevolg

Een mentaal model gaat daarentegen over oorzaak-en-gevolg-relaties. In plaats van associaties vraag je een leraar om deze relaties te verwoorden: 'In een onderwijsleergesprek geef ik leerlingen denktijd. Door even te wachten met het aanwijzen van een leerling na het stellen van een vraag, zorg ik ervoor dat alle leerlingen kunnen nadenken en leren van de gestelde vraag. Hierdoor zullen ze op termijn meer opsteken van mijn lessen, omdat ik regelmatig het test-effect benut'.

Als leraar gebruiken we mentale modellen om leerlingacties te voorspellen en te verklaren. Door de mentale modellen die wij hebben over hoe leerlingen leren, bepalen we wat onze (vervolg)acties moeten zijn. Als onze mentale modellen stevig of uitgebreid genoeg zijn, dan kunnen we deze ook wendbaar gebruiken en inspelen op wat op dat moment nodig is in het leren van de leerlingen, ook als het leren anders loopt dan verwacht.
Het verschil tussen schema's en mentale modellen (door Oliver Caviglioli)
Hoe mentale modellen zich ontwikkelen

Mentale modellen ontwikkelen zich door onze ervaringen met de realiteit. Als kind zie je bijvoorbeeld dat dingen kunnen vallen, en dat als ze van hoog genoeg gevallen, en van een breekbaar materiaal zijn, ze kapot kunnen vallen. Dit mentale model gebruik je vervolgens weer als informatie voor het handelen. Waar ga je voorzichtig mee om in het dagelijks leven (een glazen drinkbeker), en waar mag en kun je mee smijten (een stuiterbal - maar dan buiten)?

Een mentaal model vormt zo een handelingskader. En een docent maakt deze modellen dus ook voor wat er in de klas gebeurt.

Oorzaak en gevolg soms onduidelijk

Maar dit gaat juist in het klaslokaal niet altijd goed.

In klaslokalen gebeurt heel veel, en ook nog eens tegelijkertijd. Het kan daarom soms moeilijk zijn om oorzaak en gevolg te ontwaren.

Het kan soms onduidelijk zijn wat voor gevolg een bepaalde actie heeft voor het leerproces, aangezien wat er in het hoofd van leerlingen en studenten gebeurt, vaak onzichtbaar blijft voor de leraar. Dit heet ook wel een fuzzy feedbackloop.

We zijn soms selectief op welke observaties we willen meenemen in de vorming van onze mentale modellen, vanwege een bias-effect.

Op deze manier kunnen er mentale modellen ontstaan over oorzaak en gevolg, die niet helemaal stroken met de daadwerkelijke realiteit.

Dit maakt ons dan minder goed in staat om de problemen die we tegenkomen in de les op te lossen. Maar als docent hebben we dit niet altijd zelf door. Het mentale model dat we op dat gebied hebben opgebouwd, werkt namelijk ook als een soort filter waardoor we niet altijd meer kunnen onderscheiden of we oorzaak en gevolg op de juiste manier verbinden.

De rol van de coach

Om erachter te komen in hoeverre onze manier van handelen in het klaslokaal echt zo effectief is, hebben we reflectie nodig. Maar regelmatig blijven we blind voor onze eigen oorzaak-en-gevolg-redenaties. In gesprekken met collega's komen deze modellen bijvoorbeeld niet natuurlijk, expliciet naar voren.

Een coach kan daarom behulpzaam zijn bij het zichtbaar maken én het bewust ombuigen of opzetten van behulpzame mentale modellen.

Allereerst functioneert de coach als een extra paar ogen in de les. Door kwalitatief en kwantitatief informatie te verzamelen kunnen de gevolgen van gedrag beter in kaart worden gebracht. Zo kan een docent wel denken dat het bieden van denktijd alle leerlingen aanmoedigt tot nadenken, maar kan het extra paar ogen van een coach en de verzamelde gegevens van een lesbezoeknodig zijn om vast te stellen dat de helft van de klas toch niet actief meedacht.

In het nagesprek kunnen de coach en de leraar zich richten op het verbeteren van het mentale model. Wat er is nodig naast het bieden van denktijd, of hoe kan de strategie zo worden aangepast, dat alle leerlingen wél aan het denken worden gezet?

Daarbovenop kan een leraar bij het toepassen van een volgende verbeterstap ervaren hoe een kleine aanpassing effect kan hebben op de realiteit van het klaslokaal. Op die manier wordt het mentale model weer versterkt.

Een fout mentaal model bestaat niet

Tot slot kan een coach natuurlijk ook invloed uitoefenen op een mentaal model door deze te bevragen.

Het is belangrijk om hierbij te onthouden dat een fout mentaal model niet bestaat. Er bestaan wel mentale modellen die onbehulpzaam zijn in het licht van het ontwikkeldoel van een docent, en het komen tot effectievere lespraktijken in de weg staan.

Mentale modellen veranderen vraagt dat we als docenten 'denken over ons denken". Waarom vermoed je dat bepaalde handelingen het leren van je leerlingen beter ondersteunen? Is de stilte van het klaslokaal daadwerkelijk een teken dat je leerlingen intensiever aan de slag zijn in het leerproces? Of zijn ze zich beleefd aan het vervelen?

Kortom een goede coachvraag om dit mentale model te onderzoeken is: wanneer is stilte behulpzaam voor het leerproces? En wanneer niet?

Door dit type reflectie kun je rijkere mentale modellen ontwikkelen, waarmee je flexibeler en effectiever problemen kunt oplossen. In een volgende blog op deze site wordt hier verder op ingegaan.

De rol van wetenschappelijk onderzoek

In de zoektocht naar oorzaak-en-gevolg-relaties kan wetenschappelijk onderzoek natuurlijk heel erg behulpzaam zijn. Onderzoekers hebben vaak al eerder dit soort relaties gelegd, en deze kunnen belangrijke richtingen bieden om problemen op te lossen, zonder dat je als leraar en coach het wiel opnieuw uit hoeft proberen te vinden.

Het kan dus de moeite waard zijn om de literatuur in te duiken, maar gelukkig kunnen we ook leunen op de praktische vertalingen zoals die in Doorloopjes en op het Steplab-platform gemaakt zijn.

Conclusie

Instructional coaching biedt een effectieve manier om leraren te ondersteunen in hun professionele ontwikkeling. Door niet alleen te observeren, maar ook de mentale modellen van de leraar te onderzoeken, kan een coach helpen om effectievere oorzaak-en-gevolg-relaties te ontdekken en toe te passen in de klas.

Het herkennen en bijsturen van mentale modellen is zo belangrijk, omdat ze het handelen van de leraar direct beïnvloeden. Door middel van gerichte observaties, reflectie en wetenschappelijke inzichten kan een coach bijdragen aan het ontwikkelen van meer behulpzame mentale modellen. Dit leidt uiteindelijk tot beter onderwijs en een effectiever leerklimaat voor leerlingen.

Hoewel er geen 'foute' mentale modellen bestaan, kunnen sommige modellen minder behulpzaam zijn in het bereiken van leerdoelen. De uitdaging voor leraren en coaches is daarom om continu te reflecteren en kleine aanpassingen te maken, zodat de onderwijspraktijk steeds beter wordt afgestemd op wat écht werkt.

Ook aan de slag met instructional coaching?

Bezoek onze introdag of doe mee aan ons schoolbrede programma.

Noten

Bronnen

1. Johnson-Laird, P.N., 1983. Mental models. Cambridge: Cambridge University Press. Jones, N. A., Ross, H., Lynam, T., Perez, P., & Leitch, A. (2011). Mental Models: An Interdisciplinary Synthesis of Theory and Methods. Ecology and Society, 16(1).Tarnanen, M., Kostiainen, E., Kaukonen, V., Martin, A., & Toikka, T. (2024). Towards a learning community: Understanding teachers' mental models to support their professional development and learning. Professional Development in Education, 50(5), 1019-1033.

2. Tarnanen et al. (2024)

3. Lagnado, D. A. (2021). Explaining the evidence: How the mind investigates the world. Cambridge University Press.

# data[].attributes.attachment_link.title
Instructional coaching en mentale modellen - Toetsrevolutie

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe beïnvloeden mentale modellen het onderwijs? Ontdek hoe instructional coaching helpt bij het ontwikkelen van effectievere lesstrategieën.

# data[].attributes.headline
De 5 kernstrategieen van Formatief Handelen. Een kleine gids

# data[].attributes.subject
De 5 kernstrategieen van Formatief Handelen. Een kleine gids

# data[].attributes.body
In 2015 verscheen het boek Embedding formative assessment, geschreven door Dylan Wiliam en Siobhián Leahy. In dit boek worden vijf kernstrategieën voor formatief handelen beschreven en manieren hoe je deze kunt uitvoeren in de praktijk. De Learning Sciences International maakt een samenvatting van het boek, die Dominique Sluijsmans en René Kneyber vervolgens vertaalden.

# data[].attributes.headline
Zelfregulerend leren kan je niet zelfregulerend leren

# data[].attributes.subject
Zelfregulerend leren kan je niet zelfregulerend leren

# data[].attributes.body
Flexibilisering vraagt om ruimte: studenten moeten leren wanneer en waar het voor hen relevant is, op basis van voorkennis, werkplek, motivatie of persoonlijke context.

Constructieve afstemming vraagt om structuur: doelen, toetsing en leeractiviteiten moeten op elkaar aansluiten en zich logisch opbouwen, dit vraagt ordening, herhaling, verdieping.

De spanning zit hem dus in:

het vinden van een balans tussen keuzevrijheid en structuur in leren

het ontwerpen van routes die meerdere paden mogelijk maken, zonder dat het leerproces fragmenteert;

het anders nadenken over toetsing: namelijk toetsen zien als verzamelen van informatie voor het nemen van beslissingen. Deze kunnen high stake zijn, dus summatief. Of low stake, dus formatief. Dus niet alleen eindtoetsen, maar begeleidende momenten van het zichtbaar maken waar een student staat, ongeacht wanneer hij/zij dat punt bereikt.

Formatief handelen dus.

# data[].attributes.headline
Manon Ruijters: Manifest voor de beroepsidentiteit

# data[].attributes.subject
Manon Ruijters: Manifest voor de beroepsidentiteit