# data[].attributes.attachment_link.description
Verlieskunst is een project van Babet te Winkel en Marlon Doomen. Wij zijn op een missie om beeldtaal te creëren voor verlies.

# data[].attributes.headline
‘Organisaties bestaan uit relaties, niet uit harkjes.’                           Désirée Bierlaagh, adviseur met aandacht voor dieper liggende waarden 

# data[].attributes.subject
‘Organisaties bestaan uit relaties, niet uit harkjes.’                           Désirée Bierlaagh, adviseur met aandacht voor dieper liggende waarden 

# data[].attributes.attachment_link.title
Een doodgewoon praatje voor gezonde organisaties | Zorgdragers

# data[].attributes.attachment_link.description
Als we iets verliezen wat ons dierbaar is, is dat waarvan we dachten dat het zeker was onzeker geworden. Midden in die verwarring hebben we de moeilijke taak...

# data[].attributes.attachment_link.title
Ervaringsverhalen - Vereniging leven met dood

# data[].attributes.attachment_link.description
Herkenning en begrip Iedereen heeft met verlies te maken. Niemand uitgezonderd. Lees de persoonlijke ervaringsverhalen van anderen en laat je raken en inspireren. Herken jezelf in de ander en wellicht begrijp je daardoor (jouw) rouw ook ietsje beter. Je kunt ook jouw eigen ervaringsverhaal delen. Typ hieronder het onderwerp waarover je meer zou willen lezen.

# data[].attributes.body
Het lijkt alsof we de dood steeds meer buiten ons leven plaatsen. We praten er liever niet over of relativeren het verdriet. ‘Het leven gaat door’, zeggen we dan. Maar hoe ga je om met de dood als je omgeving eraan voorbijgaat? En hoe voltooid is een leven vol onvoltooide gesprekken?

Praten over de dood maakt leven ermee een stuk draaglijker. Daarom gaat deze campagne over ‘dooddoeners’. Dat zijn dingen die we zeggen om het vooral niet over de dood te hebben. En hoewel goedbedoeld; deze dooddoeners vergroten het verdriet vaker wel dan niet.

# data[].attributes.attachment_link.title
De dood. Praat erover, niet eroverheen - Sire

# data[].attributes.attachment_link.description
Het lijkt alsof we de dood steeds meer buiten ons leven plaatsen. We praten er liever niet over of relativeren het verdriet. 'Het leven gaat door', zeggen we dan. Maar hoe ga je om met de dood als je omgeving eraan voorbijgaat? En hoe voltooid is een leven vol onvoltooide gesprekken?

# data[].attributes.body
Irene:

Ik wil me op mijn werk concentreren, ik durf amper naar de koffiemachine te lopen want zo’n ‘praatje pot’ kan ik niet aan, maar praten over mijn overleden kind wil ik ook niet.

Hoe doe je dat op je werk? Als je weet dat ieder gesprek over ‘kinderen’ kan leiden naar jouw kinderen, maar jij een levend kind en een overleden kind hebt? Niet alleen voor Irene zelf, maar ook voor de collega’s. Hoe kun je omgaan met jouw collega die zo een zwaar verlies te verdragen heeft? Maar ook: hoe kun je omgaan met je collega’s die het allemaal goed bedoelen?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Irene: Ik wil me op mijn werk concentreren, ik durf amper naar de koffiemachine te lopen want zo'n 'praatje pot' kan ik niet aan, maar praten over mijn overleden kind wil ik ook niet.
Hoe doe je dat op je werk? Als je weet dat ieder gesprek over 'kinderen' kan leiden naar jouw kinderen, maar jij een levend kind en een overleden kind hebt? Niet alleen voor Irene zelf, maar ook voor de collega's. Hoe kun je omgaan met jouw collega die zo een zwaar verlies te verdragen heeft? Maar ook: hoe kun je omgaan met je collega's die het allemaal goed bedoelen?

Hoe veel kinderen heb je?

Als je in een nieuwe baan begint (trouwens, dit geldt niet alleen voor op het werk) en mensen vragen "hoe veel kinderen heb je", dan voel je je hartslag al in je keel. Want wat ga je ze vertellen? Als je twee zegt, dan weet je dat de volgende vraag is: hoe oud zijn ze. Wat ga je dan weer zeggen? Enfin, je voelt al waar het gesprek heengaat. Op enig moment zal je gaan zeggen dat één kind is overleden. De schok op het gezicht van je collega, die je dan wellicht weer moet geruststellen, daar heb jij mee te dealen. Of als je collega gaat vragen: (nadat hij natuurlijk 'sorry' zegt): "was jouw kind ziek?" Maar je hebt ook te dealen met je eigen confrontatie wederom met het grote verlies!

Wat wellicht kan helpen is als je zegt "Ik heb twee kinderen, de ene is acht jaar, de andere is op vijfjarige leeftijd overleden. Daar wil ik het nu verder niet over hebben. Mijn kind van acht zit op de basisschool en doet aan voetbal." Of iets dergelijks. Hoe dan ook: jij hebt het recht om dit gesprek direct te stoppen.

Hoe gaat het met je?

Als je collega's wel weten dat jouw kind is overleden, dan zijn ze vaak ook met je begaan. Hoe ga je daarmee om? Hoe ga je om met de vragen die ze stellen of die ze juist niet stellen? Vaak krijg je bij de koffieautomaat de vraag "Hoe gaat het". Tja. Wat kun je zeggen? Ga je daar het hele verhaal vertellen hoe het werkelijk met je gaat? Met het risico dat je gaat huilen en niet kan werken? Met het risico dat je collega zich weer opgelaten voelt (waar jij je niets van aan hoeft te trekken). Er zijn zelden collega's die je uitnodigen voor een wandeling in de pauze om te horen hoe het met je gaat. Het zijn vaker de 'en passant' vragen. Wat moet je daarmee? Misschien gaat het op dat moment wel, maar ging het een uur daarvoor nog helemaal niet. Je wilt misschien niet het uitgebreide verhaal vertellen maar je wilt ook niet 'liegen'. Zeggen dat het 'goed' gaat, voelt als een verloochening van jouw overledene.

Omgaan met de vragen

Je kunt op gaan zien tegen de vragen en je hebt geen idee hoe je ermee om moet gaan. Wat ik mensen vaak aanraad is om te zeggen "op dit moment gaat het best". Hou het altijd bij 'dit moment'. Dat kan ook betekenen dat je een andere keer zegt "op dit moment gaat het even niet". Daarbij heb je alle recht om te zeggen "dank je wel voor de vraag, ik wil het daar op dit moment liever niet over hebben".

Je gevoel is openbaar bezit geworden

In onze rouwkalender hebben we een spreuk die zegt "jouw gevoel is openbaar bezig geworden". Alsof je opeens 'moet' gaan vertellen hoe het werkelijk met je gaat. Als je het vervelend vindt om op je werk die vragen te krijgen, dan kun je overwegen een mail naar je collega's te sturen waarin je vertelt dat je het ontzettend waardeert dat mensen met je begaan zijn en dat het voor jou prettiger is om op het werk niet geconfronteerd te worden met dat soort vragen omdat je merkt dat het ten koste gaat van je concentratie.

Er komen geen vragen

Buiten dat je collega's vragen stellen waar je liever niet op reageert, zul je zeker ook meemaken dat men juist niets zegt of vraagt en jij het gevoel hebt dat iedereen maar doorgaat met het gewone leven. Alsof niemand beseft wat er met jou gebeurt en gebeurd is. Soms merk je dat mensen ongevoelige opmerkingen maken of de plank geheel misslaan als jij iets bepaalds zegt. Het blijkt toch telkens weer ontzettend moeilijk om daar iets van te zeggen. Alsof je niet voor je eigen gevoel op mag komen. Zelfs mensen die 'vroeger' heel goed voor zichzelf op konden komen, staan nu met hun mond vol tanden en vallen stil. Alsof een ander zomaar foute opmerkingen mag maken, of zomaar mag doen alsof jouw verdriet niet bestaat.

Ik begrijp hoe je je voelt

Het kan zo pijnlijk zijn als jouw verdriet wordt vergeleken met het verdriet of verlies van een ander. het is al moeilijk voor iemand die hetzelfde heeft meegemaakt om werkelijk te begrijpen hoe je je voelt, laat staan voor iemand die het niet heeft meegemaakt.

Zo hoorde ik eens van een client, die bij mij was omdat haar zoon was overleden, dat haar collega had gezegd "ik snap heel goed hoe jij je voelt, vorig jaar overleed mijn vogel". Nu doen we niet aan leedconcurrentie, zeker niet, want de vogel kan voor haar net zo erg voelen als het verlies van de zoon. Maar voor mijn client voelde het als een 'vergelijk'. Het maakte haar angstig om haar verhaal nog te delen met anderen, want hoe moest ze omgaan met een dergelijke opmerking?

Omgaan met 'foute' opmerkingen

Afhankelijk van wat tegen je gezegd wordt kun je ervoor kiezen om je mond te houden (en later een goede vriend of vriendin te bellen om stoom af te blazen) of je kunt ervoor kiezen om er wel wat van te zeggen. Dat is voor iedereen weer anders. Voor jezelf opkomen is altijd goed. Dat kun je doen met de 'ik' boodschap: "ik merk dat ik het vergelijk wat lastig vind als jij het hebt over jouw vogel en ik over mijn kind, ik kan daar niet zo veel mee".

Maar ja... ga dat maar eens zeggen als je vol zit met emoties. Hoe dan ook, je mag altijd zeggen wat een opmerking met je doet! Zo ook had ik een client en zijn werkgever had gezegd "het is vreselijk wat je hebt meegemaakt, maar ja, het is maar beter zo, want zij was toch nooit meer dezelfde geworden". Een tip bij opmerkingen waar je niet mee geholpen bent is om te vragen: "hoe denk jij dat jouw opmerking mij helpt?" Die is best pittig, maar soms zijn de 'adviezen' die je krijgt ook best pittig!

Ziekmelden

Je kunt merken dat je collega's het lastig vinden als jij je ziek meldt. Dat kan zijn omdat je een fysieke ziekte hebt, maar dat kan (en mag!) ook zeker zijn omdat je een geestelijk 'ziekte' hebt. Je hebt dagen dat het 'gewoon' niet gaat. Lastige is dat je wellicht op je werk weinig laat merken en men ook geen idee heeft hoe het met jou gaat. Dat betekent dat áls je je afmeldt, men ook niet begrijpt waar dat vandaan komt en soms ook hoe 'echt' het is (ja, dit hoor ik regelmatig terug van cliënten).

Hoe het ook is, laat je daardoor niet afleiden! Als jij je niet goed voelt, dan is dat zo. Ookal heb je daarna het gevoel dat collega's met een schuin oog naar jou kijken van "hoe zit dat nou". Jij moet overeind blijven!

Terug naar Irene

Tanja besloot een mail te sturen naar haar directe collega's waarin ze rustig uitlegde hoe het nu met haar ging. Hoe moeilijk het voor haar was om elke dag op te staan en eerst langs het lege kamertje van haar dochter te lopen. Hoe ze, als ze in de tram zat op weg naar haar werk, altijd moest huilen. Hoe ze zich, bij binnenkomst in het kantoor, moest en wilde vermannen omdat ze echt haar werk zo goed mogelijk wilde doen, het gaf haar houvast. Ook vertelde ze dat ze het enorm waardeerde dat de collega's met haar meeleefden, maar dat ze op het werk er niet over wilde praten, juist omdat ze dan wist dat ze niet verder kon werken.
Er is heel goed gereageerd op mijn mail. Ik kreeg mails terug van collega's die vertelden dat ze het zo lastig vonden om iets voor me te doen, ze wisten niet wat. Er waren zelfs twee collega's die me uitnodigden om wat te gaan drinken na het werk. Ik denk dat ik daar wel op inga.
Voor Irene was dit een mooie oplossing. Daarna ging ze met veel meer rust naar haar werk, omdat ze nu wist dat de collega's haar niet 'plotseling' zouden 'belagen' met een vraag!

Misschien wil je hier iets over kwijt of kan ik op dit moment iets anders voor je doen. Weet me dan te vinden via www.hetnieuwerouwen.nl.

De afbeelding van dit blog komt uit de Rouwkalender. te bestellen als scheurkalender of gratis beschikbaar als app.

# data[].attributes.attachment_link.title
Op het werk praten over je overleden kind - Het Nieuwe Rouwen

# data[].attributes.attachment_link.description
Irene: Ik wil me op mijn werk concentreren, ik durf amper naar de koffiemachine te lopen want zo'n 'praatje pot' kan ik niet aan, maar praten over mijn overleden kind wil ik ook niet. Hoe doe je dat op je werk?

# data[].attributes.body
Waarom is het goed om over de dood te praten? Hier de tien beste redenen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat zijn goede redenen om over de dood te praten? Waarom zou je dat doen? Hoezo verrijkt dat je leven?
Hier de tien beste redenen om over de dood na te denken en/of over de dood te praten:

Reden 1: Het zorgt voor verbinding

Praten over je verwachtingen en gedachten over je eigen dood is persoonlijk en intiem. Het brengt mensen dichter bij elkaar. Het zorgt dus voor verbinding tussen jou en de ander, je leert elkaar beter kennen. En wie wil dat niet?

Reden 2: Je wordt gelukkig

Van praten over de dood, of het nadenken erover, word je gelukkig. Iedereen verwacht er in eerste instantie vooral depressief, negatief en levensmoe van te worden, maar het tegendeel is het geval, zo blijkt uit onderzoek. Je wordt er minder depressief, positiever en levenslustiger van. Plus: je zelfbeeld gaat erop vooruit.

Reden 3: Aandacht voor wezenlijke zaken

Praten over de dood is het leven serieus nemen. Veel mensen merken, als ze nadenken en praten over de dood en/of de eindigheid van hun leven, dat hun gezin, hun vrienden en het sociale leven, belangrijker zijn dan hun werk of het materiële bezit. Als je dat weet, gaat je aandacht meer uit naar de wezenlijke zaken.

Van praten over de dood, of het nadenken erover, word je gelukkig. Iedereen verwacht er in eerste instantie vooral depressief, negatief en levensmoe van te worden, maar het tegendeel is het geval.

Reden 4: Het leven krijgt meer betekenis

Praten over de dood vergroot het bewustzijn van je sterfelijkheid. Wie zich bewust is van zijn/haar sterfelijkheid haalt meer uit het leven. Je doet eerder de dingen die je leuk vindt, je gaat prioriteiten stellen. Je hebt straks op je sterfbed geen spijt van de dingen die je níet gedaan hebt, hooguit van wat je wel gedaan hebt. Het leven krijgt, kortom, meer betekenis.

Reden 5: Bewustzijn vergroot je relativeringsvermogen

Praten over de dood en het bewust zijn van je sterfelijkheid vergroot je relativeringsvermogen. Het helpt te focussen op de zaken die ertoe doen, en het helpt je over al die kleine ergernissen - die mensen soms tot grote hoogte opblazen - heen te stappen.

Reden 6: Je leeft gezonder

Weten dat je sterfelijk bent zorgt ervoor dat je gezonder leeft. Omdat we weten dat we sterfelijk zijn laten we die sigaretten links liggen, kijken we goed uit in het verkeer en eten we regelmatig groente en fruit.

Reden 7: Helpt wensen realiseren

Praten over wat je wel of niet wilt meemaken in je laatste levensfase, maakt de kans groter dat je wensen op dat gebied realiteit worden. Bovendien kan het helpen crisissituaties te voorkomen. Openheid geven is essentieel voor de gewenste, passende zorg in de laatste weken en maanden van je leven.

Reden 8: Verkleint het aantal onafgemaakte zaken

Is er sprake van een ongeneeslijke ziekte, en is het sterven daadwerkelijk nabij? Deze werkelijkheid onder ogen zien en aandacht geven, voorkomt dat er 'onafgemaakte zaken' blijven liggen. Voor de achterblijvers kan openheid in deze levensfase de verliesverwerking minder complex maken.

Reden 9: Vermindert de angst

Praten over de dood vermindert de angst voor de dood. Je loopt niet meer met een grote boog om de angst heen, maar durft ernaar te kijken. In het begin is het vast heel eng om 'het beest in de bek te kijken', maar het went.

Reden 10: Geeft rust

Praten over de dood geeft rust, met name als het gaat over 'regelzaken', zoals je wensen over de uitvaart en het testament. Ook het vastleggen van je wensen over donatie, reanimatie en euthanasie, bij voorbeeld in een wils- of zorgverklaring, heeft dat voordeel.
P.S.
'Over de dood praten' is een breed begrip. Het kan gaan over de uitvaart of de visie op het leven-na-de-dood, het kan gaan over palliatieve zorgverlening of over afscheid nemen, het kan gaan over eerdere verlieservaringen of over de eigen sterfelijkheid. Onze overtuiging is dat het niet uitmaakt wát er precies gezegd wordt, áls er maar over 'iets' rondom de dood besproken wordt. Ieder fragmentje informatie dat gedeeld wordt, maakt het weer een beetje makkelijker om een volgend gesprek aan te gaan over een aspect van dat brede thema 'dood'.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tien goede redenen om over de dood te praten

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat zijn goede redenen om over de dood te praten? Waarom zou je dat doen? Hoezo verrijkt dat je leven? Hier de tien beste redenen om over de dood na te denken en/of over de dood te praten: Praten over je verwachtingen en gedachten over je eigen dood is persoonlijk en intiem.

# data[].attributes.body
Rouwen op het werk: Hoe ondersteun je jouw collega na een overlijden?

Als je collega een dierbare verliest, kan dat ook voor jou lastig zijn. Misschien weet je niet goed hoe je met je collega moet omgaan of misschien vind je maar niet de juiste woorden. Rouwdeskundige Marrit van Exel legt uit hoe je er in deze moeilijke tijd voor die ander kunt zijn en hoe je kunt helpen in zijn of haar rouwproces.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Weer aan het werk na rouwverlof

Mensen vinden het vaak spannend om na een overlijden weer aan de slag te gaan. 'Ze willen hun collega's niet lastig vallen met hun verdriet of zijn bang dat ze moeten huilen', zegt Marrit. 'Respecteer dat, maar laat wel merken dat je er bent voor die ander, bijvoorbeeld door te zeggen: 'Ik vind het heel erg dat je dit moet meemaken.' Of, als je het echt niet weet: 'Ik weet niet goed wat ik moet zeggen, maar het lijkt me heel zwaar.' Ben je geen prater, dan kun je een kop thee halen voor je collega of gewoon even een hand op haar schouder leggen. 'Waar het om draait, is aandacht voor je collega', zegt Marrit. 'Daarmee geef je aan: ik zie jou, ik ben er voor je.'

Blijf in gesprek met je rouwende collega

'Iedereen gaat anders om met verlies', zegt Marrit. 'Waar mensen wel of geen behoefte aan hebben, verschilt sterk. De enige manier om daar achter te komen, is door er naar te vragen.' Daarnaast kan het helpen om bepaalde afspraken te maken. 'Een weduwnaar die ik heb begeleid, had met zijn collega's de afspraak dat ze een rondje met 'm zouden lopen zodra hij naar zijn scherm zat te staren. Op die manier kon hij even zijn verhaal doen en daarna weer verder.' Daarbij is het wel belangrijk dat de afspraken ook weer aangepast kunnen worden, want rouwende mensen hebben vaak sterk wisselende emoties en kunnen niet altijd inschatten wat ze nodig hebben en wanneer. 'Heb er begrip voor als je collega toch geen rondje wil lopen en vraag het de volgende keer gewoon weer. Blijf haar erbij betrekken.'

Emoties op het werk

Huilen op het werk is voor de meeste mensen lastig en wat ongemakkelijk. Wat je volgens Marrit vooral niet moet doen, is het verdriet van je collega negeren. Vraag in plaats daarvan of ze even wil praten of liever even tijd voor zichzelf wil. 'Je collega weet zo dat ze bij je terecht kan. Bovendien is verdriet vaak sneller weer 'uit het systeem' als iemand even kan huilen, waardoor er weer ruimte ontstaat voor het werk. Is er echt sprake van een huilbui, die ook na een gesprekje of wandeling niet stopt, dan kan je collega misschien beter naar huis gaan om daar weer tot rust te komen. Dat soort beslissingen worden meestal samen met de leidinggevende genomen.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe steun je jouw collega na een overlijden? |DELA

# data[].attributes.attachment_link.description
Mensen vinden het vaak spannend om na een overlijden weer aan de slag te gaan. 'Ze willen hun collega's niet lastig vallen met hun verdriet of zijn bang dat ze moeten huilen', zegt Marrit. 'Respecteer dat, maar laat wel merken dat je er bent voor die ander, bijvoorbeeld door te zeggen: 'Ik vind het heel erg dat je dit moet meemaken.'

# data[].attributes.body
"Moet ik nu wel vragen naar het overlijden van haar partner of toch maar niet?" "Wat moet ik eigenlijk zeggen?"  Het ongemak zullen velen herkennen als er iemand in de omgeving is die geconfronteerd is met verlies en rouw. Wat moet je doen?

Precies over deze vraag gaat het e-boek 'ROUWTIJD'.

# data[].attributes.attachment_link.title
Rouw op de leedladder: welk verlies is erg, erger, ergst?

# data[].attributes.attachment_link.description
Welke nabestaande mag het verdrietigst zijn? Wie verdient de meeste compassie? In de samenleving delen we pijn en rouw in op leedhiërarchie – en dat is beperkend.

# data[].attributes.attachment_caption
Deze driedelige podcast Stervelingen laat mensen aan het woord die vanuit hun eigen perspectief vertellen over de dood. 

# data[].attributes.body
Want sterfelijk zijn we allemaal. Terwijl ons leven zo maakbaar lijkt. We kunnen de dood meer dan ooit uitstellen. Het leven oprekken. Controle behouden. Maar wat doen we, als de dood toch komt? Hoe spreken we er over? Hoe gaan we om met het naderende einde, en hoe vullen we de resterende tijd in? Mogen we daar allemaal verschillend mee omgaan? Maar wat als je er niet over wilt praten?

De podcast is gemaakt door Slowpony (makers van Audiocollectief SCHIK), in samenwerking met de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.

Meer info via www.raadrvs.nl/stervelingen

# data[].attributes.body
De dood. Hoewel iedereen hem liever buiten houdt, is hij toch overal aanwezig, ook op een festival als Lowlands. Waar tot ver in de vorige eeuw de dood onderdeel uitmaakte van onze maatschappij lijkt hij inmiddels bijna uit ons eigen bestaan verdreven. Toch worden mensen op jonge leeftijd geconfronteerd met overlijdens. Juist onder jongeren is er sprake van ambiguïteit in de omgang met de dood. Ze hebben ermee te maken, maar de focus ligt op genieten van het leven.

# data[].attributes.attachment_link.title
De Dooie Hoek: Grafkist populair tijdens onderzoek Hogeschool Rotterdam op Lowlands

# data[].attributes.body
Je lijf rouwt altijd mee. En we zeggen het nog eens best vaak ook, omdat regelmatig wordt vergeten dat rouw niet slechts een mentale kwestie is. Rouw kan je letterlijk koud maken en allerlei kwaaltjes kunnen samenhangen met een verdriet dat je met je meedraagt.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Je lijf rouwt altijd mee. En we zeggen het nog eens best vaak ook, omdat regelmatig wordt vergeten dat rouw niet slechts een mentale kwestie is. Rouw kan je letterlijk koud maken en allerlei kwaaltjes kunnen samenhangen met een verdriet dat je met je meedraagt.
Stresshormonen

Nu moeten we het maar eens over hormonen hebben. Want hormonen bepalen veel van hoe we in ons vel zitten. Denk alleen al aan de stresshormonen adrenaline, noradrenaline en cortisol.

We zijn een complex wezen en de voorstelling van zaken is altijd wat te simpel voorgesteld, maar laat het me toch uitleggen. Allereerst wat deze hormonen doen en daarna welk effect ze kunnen hebben op iemand die rouwt.

Wat doet adrenaline?

Als stresshormoon is de belangrijkste taak van adrenaline het leveren van energie waarmee je in noodsituaties onmiddellijk kunt handelen. Hoe werkt dat? Je bloedsomloop gaat omhoog en de zuurstoftoevoer neemt toe. Dit heeft onder andere het effect dat je spontaan veel meer uit je spieren kunt halen of sneller kunt sprinten en je geconcentreerder voelt.

Je snapt dat bijvoorbeeld voor sporters adrenaline een belangrijk hormoon is om op beslissende momenten optimaal te kunnen presteren.

Vechten, vluchten, bevriezen
Als je enorm schrikt of in een bedreigende situatie terecht komt, reageert vaak het lichaam met een automatische reactie. Het doel van je systeem is: je moet hier heelhuids uitkomen. De bekendste manieren van zo'n overlevingsreacties zijn vechten, vluchten en bevriezen of verstijven. Iedereen reageert anders.

Wat doet noradrenaline?

Als hormoon voert noradrenaline taken uit die vergelijkbaar zijn met adrenaline. Het veroorzaakt de typische vechten of vluchten-reacties in je lichaam uit.

Noradrenaline is ook een neurotransmitter die in de bijnieren wordt aangemaakt. Dit hormoon heeft ongeveer dezelfde effecten als adrenaline heeft op het lichaam. Noradrenaline geeft voortdurend signalen door via je zenuwstelsel.

Misschien herken je dat je helemaal op scherp staat. Dat 'helemaal op scherp staan' kan komen doordat je zenuwstelsel in de hoogste staat van paraatheid is gebracht. Alles staat gespannen en actief.

Wat doet cortisol?

Cortisol is ook een stresshormoon en komt, net als adrenaline, vrij in de bijnier. Op korte termijn maakt het je lichaam onder acute stress klaar om te vechten en beschermt het je tegen ontstekingen. In normale situaties, als alles weer 'veilig' is, worden de hoeveelheden stresshormonen door je lijf teruggebracht naar normale waarden en kan je lichaam zich weer ontspannen.

Ook zorgt cortisol voor een gezond dag- en nachtritme waarbij in de ochtend je bloed meer cortisol bevat (en zorgt dat je wakker bent) dan laat op de dag (zodat je weer kan slapen).

Als de stress chronisch wordt - bijvoorbeeld omdat je langdurig onder fysieke of emotionele spanning staat - kan cortisol te lang in hoge hoeveelheden worden vrijgegeven. Dit kan zorgen voor lichamelijke en psychische klachten. De cortisolproductie wordt beïnvloed door bijvoorbeeld stress, extreme inspanning, trauma, ernstige ziekte, overgewicht of temperatuur.

De stress van rouw

Voor ieder mens is rouw anders en waar de een veel klachten ervaart, daar kan een ander er weinig last van hebben. Dat gezegd hebbend, alleen al een week van afscheid nemen en het zoeken naar tijd om aan jezelf toe te komen, kan veel emoties en stress veroorzaken.

Het stressvolle is niet altijd van buiten te zien. Maar bij een verlies kan het zijn dat je lijf zich een hoedje schrikt. Je kan dus ook zomaar in een vechten, vluchten of bevriezen situatie terecht zijn gekomen. Het kan wel even duren voor je uit je hyperalerte stand bent gekomen. Dat kan soms dagen duren, maar bij anderen duurt het soms wel weken of maanden voor weer een meer gezond evenwicht is gekomen.

Klachten door onbalans

Te veel aan stresshormonen kan ervoor zorgen dat je dag- en nachtritme wordt verstoord, dat je weerstand vermindert waardoor je vatbaarder wordt voor kleine kwaaltjes. Alleen al een periode van slecht slapen heeft invloed op je emotionele welbevinden. Laat staan een periode waarin je je weg in het leven opnieuw moet vinden na het overlijden van een dierbare.

Rouwen heeft op vele manieren invloed op hoe je je voelt, hoe je lijf soms moeite heeft zichzelf warm te houden en bijvoorbeeld je nachtrust. Leer luisteren naar het verhaal van je lijf en wees ook vriendelijk voor jezelf.

# data[].attributes.attachment_link.description
Je lijf rouwt altijd mee. En we zeggen het nog eens heel regelmatig ook, omdat regelmatig wordt vergeten dat rouw niet alleen maar een mentale kwestie is. Rouw kan je letterlijk koud maken en allerlei kwaaltjes kunnen samenhangen met een verdriet dat je met je meedraagt.

# data[].attributes.body
Rouwen, hoe doe je dat eigenlijk? Deze twaalf persoonlijke, gevoelige of juist confronterende documentaires proberen die vraag te beantwoorden. Allen op een eigen manier.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hier hebben we een aantal tips voor een stappenplan dat je kunt doorlopen:

1. Ga in gesprek en stel vragen
2. Luister en toon begrip
3. Zoek samen hulp
4. Zorg goed voor jezelf: Zorg dat je iemand anders hebt om hierover te praten en beloof de ander niet om het geheim te houden.

Meer informatie? Lees er hier meer over.

# data[].attributes.attachment_link.title
De mooiste documentaires over rouw - 2doc.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Hier hebben we een aantal tips voor een stappenplan dat je kunt doorlopen: 1. Ga in gesprek en stel vragen 2. Luister en toon begrip 3. Zoek samen hulp 4. Zorg goed voor jezelf: Zorg dat je iemand anders hebt om hierover te praten en beloof de ander niet om het geheim te houden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
1. Podcasts

2. Rouwrituelen

Koffie en cake, bier en borrelnootjes of tapas en wijn? Wat je eet of drinkt tijdens een uitvaart kan per cultuur verschillen. Praten over de dood is vaak nog een taboe, terwijl we er vroeg of laat allemaal mee te maken krijgen.

De een viert feest en de ander rouwt veertig dagen lang. Zelf binnen de eigen landsgrenzen kan het nog weleens verschillen hoe er met de dood wordt omgegaan. Socioloog Ameline Ansu en journalist Laura Iwuchukwu maken rouw op een luchtige manier bespreekbaar en voorzien je van informatie over hoe er binnen verschillende culturen wordt omgegaan met rouw. Van Nederland tot China en Iran tot Nigeria, rouwen is nergens hetzelfde.

# data[].attributes.attachment_link.description
Koffie en cake, bier en borrelnootjes of tapas en wijn? Wat je eet of drinkt tijdens een uitvaart kan per cultuur verschillen. Praten over de dood is vaak nog een taboe, terwijl we er vroeg of laat allemaal mee te maken krijgen. De een viert feest en de ander rouwt veertig dagen lang.

# data[].attributes.body
Vergankelijkheidsdag nodigt uit om stil te staan bij de eindigheid van je leven. Dat einde kun je gebruiken als spiegel, om zodoende de kwaliteit van je leven te verhogen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Vergankelijkheidsdag nodigt uit om stil te staan bij de eindigheid van je leven. Dat einde kun je gebruiken als spiegel, om zodoende de kwaliteit van je leven te verhogen. Hoe? Klik op de blokken hieronder.

# data[].attributes.attachment_link.description
Vergankelijkheidsdag nodigt uit om stil te staan bij de eindigheid van je leven. Dat einde kun je gebruiken als spiegel, om zodoende de kwaliteit van je leven te verhogen. Hoe? Klik op de blokken hieronder.

# data[].attributes.body
Rouwen en werken is voor veel mensen geen goede combinatie. Een op de tien rouwende werkenden belandt erdoor in een burn-out. Een wettelijk rouwverlof kan soelaas bieden. Maar hoe moet dat eruitzien als rouw voor iedereen anders is?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is donderdag 25 november als Marleen Oostendorp-Lancee (38) met twee andere vrouwen naar het Binnenhof in Den Haag beent. 'Weduwen op oorlogspad', noemt ze het nu grijnzend. De vrouwen bieden de Tweede Kamer die dag een petitie aan voor een wettelijk vastgesteld rouwverlof, Aan het eind van een vragen ze de Kamerleden om een minuut stilte, om zich eens voor te stellen hoe het zou zijn om als nabestaande achter te blijven.

'Als een verdrietige en vermoeiende puzzel.' Zo omschrijft Marleen haar leven sinds de dood van haar man. Hans overleed in 2020 aan corona, nadat zijn immuunsysteem om onduidelijke redenen eerder ernstig was aangetast. 'Zijn ziekbed voelde als één groot misverstand. Hier had ik niet voor getekend. We hadden twee kleuters en een baby. Hans heeft de bevalling van ons zoontje via FaceTime gezien.'

Daarna kon Marleen haar ouderschapsverlof opnemen, zei haar werkgever. 'Toen ik dat hoorde, dacht ik: pardón? Ouderschapsverlof is om tijd door te brengen met je kind. Daar kwam ik niet eens aan toe. Ik liep lamgeslagen in mijn badjas rond, terwijl het leven opnieuw moest worden ingericht.' Praten met juffen, leiders van de crèche, trainers. Oppas zoeken. Verzekeraars bellen, rekeningen en abonnementen opzeggen, testamentzaken regelen. Pas weken daarna kwam het verdriet.'

En toen waren er niet als vanzelfsprekend verlofdagen beschikbaar om ruimte te geven aan haar rouw.

Rouw hoort bij het leven - en dus ook bij het werk

In Nederland gaan we er vaak aan voorbij dat rouw een integraal onderdeel is van het leven - en dus ook van het werk, denkt Jakob van Wielink. Hij schreef het boek Rouwregels,over rouw op de werkvloer. 'We hebben rouw en verlies naar de periferie van de samenleving gestuurd', zegt hij. 'Rouwen doe je maar bij de psycholoog, huisarts of maatschappelijk werker. Maar rouwen gebeurt in de praktijk óók op het werk: dat is essentieel voor heling en herstel.'

'Maar ik ben niet ziek', schrijft Eline ten Kate me als reactie op 'Ik kan prima hardlopen, bijvoorbeeld.' Eline werkt als hulpverlener in de kind- en jeugdpsychiatrie en bleef met een zoontje van acht achter nadat haar man overleed aan een hersentumor. Verlof is passender dan ziek melden, vindt ze: dat zou haar de ruimte geven om thuis te blijven als ze dat nodig heeft, en tegelijkertijd af en toe op het werk te komen om te kijken hoeveel ze aankan. 'Mijn werkgever kwam me hierin gelukkig tegemoet: ik kreeg verlof, maar kreeg alsnog te maken met arbo-artsen.'

Wat rouwenden níét nodig hebben

Uit onderzoek van bijzonder hoogleraar psychologie Jos de Keijser (Rijksuniversiteit Groningen) en hoogleraar klinische psychologie Paul Boelen (Universiteit Utrecht) blijkt dat er sprake is van Na een traumatisch overlijden (zelfdoding, moord, verkeersongeval of vermissing) geldt dat voor 80 procent van de rouwenden. De meeste rouwenden zijn dus niet op hun plek in de ziektewet: ze hebben, zo stellen de onderzoekers, gewoon de tijd nodig om hun leefwereld aan te passen

Hoe kan die tijd in een vaste vorm worden gegoten? Concreter: hoe moet rouwverlof eruitzien? Vakbond CNV pleit voor tien dagen rouwverlof, uitvaartverzekeraar Monuta adviseerde de Tweede Kamer een verlof van zes weken, waarvan vier weken flexibel kunnen worden ingezet.

De rouwenden die op mijn oproep reageerden, benoemen vaak eerst wat ze níét nodig hebben - maar waar ze wel vaak mee te maken kregen. Sanne Daniëls vertelt hoe ze achterbleef met haar achtjarige zoon en dochter van zes, nadat haar man overleed aan slokdarmkanker. Op haar werk - ze was manager bij een logistiek bedrijf - ervoer ze een enorme druk. En dat had een averechts effect. 'Het begon al tijdens het eerste gesprek met de bedrijfsarts: wanneer ik weer kon terugkeren? Er ontstond een vervelende situatie, die ik er niet bij kon hebben - ik liep al op mijn tandvlees na die lange zorgperiode. Ik moest voor mezelf en mijn kinderen zorgen, en had behoefte aan een veilige omgeving vol begrip, zonder druk.'

Wat er volgens haar mogelijk wordt gemaakt met rouwverlof? Koffiedrinken op het werk, er even 'uit' zijn, maar niet hoeven werken. Ruimte. Vrijheid.

Mariët ten Berge was ooit zelf zo'n werkgever die haar medewerkers die vrijheid niet gaf. Als basisschooldirecteur hield ze zich strikt aan de cao met betrekking tot bijzonder verlof. Maar gaandeweg merkte ze dat elk mens in rouw iets anders nodig heeft. 'Het is belangrijk om het gesprek aan te gaan met de rouwende én de collega's. Om te bespreken wat de rouwende nodig heeft, en te zorgen dat daar aandacht voor is vanuit het team. Zolang dat nodig is.'

Een rits aan opeenvolgende verlofdagen is niet genoeg

Uit de reacties op mijn oproep bleek ook dat veel rouwenden niet gebaat zijn bij een rits aan opeenvolgende vrije dagen. Dat sluit aan bij de wetenschappelijke benadering van rouw: laat bijvoorbeeld zien dat rouwenden gebaat zijn bij doorléven (herinneringen ophalen, verdriet toelaten), maar ook bij dóórleven. Bij dat laatste kan werk helpen - mits dit op de juiste manier gebeurt.

Hilmar Giesen, accountmanager in de software, heeft daar wel ideeën over, mailt hij me. Ik bel hem en zijn vrouw Diana Asti; ze verloren hun tweeling vlak na de geboorte. Hilmar: 'Ik was na twee weken weer aan het werk, nadat mijn baas me vroeg wat ik nodig had. Weer onder de mensen zijn deed me goed, merkte ik, maar na zes maanden lukte dat alsnog niet meer. Slecht slapen, slecht concentreren, overvallen worden door verdriet - dat soort dingen.'

'Het voelt niet goed meer om verlof op te nemen na zo'n tijd'

Zijn baas luisterde, Hilmar ging halve dagen werken, het hielp. Nu gaat het goed, inmiddels weer fulltime, al zijn er alsnog momenten die hem overvallen. De sterfdag, kraamvisites bij vrienden. 'Maar het voelt niet goed meer om verlof op te nemen na zo'n tijd.'

Idealiter heeft rouwverlof een lange duur, laat Hilmars verhaal zien. Hij neemt nu, vier jaar na het het verlies, geregeld vakantiedagen op om het verdriet de vrije loop te laten. 'Dat is frustrerend, want ik heb óók behoefte aan vakantie en om leuke dingen te doen op vrije dagen. Als ik nu nog rouwverlofdagen zou hebben, zou ik die voor de moeilijke dagen gebruiken.'

Op Java is dat bijvoorbeeld al beter geregeld, zegt Hilmars vrouw Diana, die er geboren en getogen is. Het idee dat rouw zich over meerdere jaren afspeelt, zit daar meer in de cultuur en is dus ook op de werkvloer ingebakken. 'Daar zijn vaste momenten dat rouwenden vanzelfsprekend vrij zijn', vertelt zij. 'Dat geeft je de ruimte om er bijna vanzelfsprekend bij stil te staan. Zeven dagen na iemands dood, veertig dagen, honderd dagen, één jaar, twee jaar, drie jaar.'

Maar ook in landen waar rouwverlof wettelijk geregeld is, lopen nabestaanden tegen de beperkingen ervan aan. Nabilla El Arbi uit België worstelde met te weinig dagen rouwverlof na het verlies van haar ex-partner en de vader van haar kinderen. Voor de uitvaart nam ze ouderschapsverlof op. Na een halfjaar kreeg ze paniekaanvallen, angsten, fulltime werken lukte niet meer. 'Geef er maar aan toe', zei de huisarts toen ze daar doodop aanklopte. 'Jouw rouw is nu pas begonnen.'

Ziehier een van de duidelijkste kenmerken van rouw: het is grillig. Het heeft geen vast startpunt, geen voorspelbaar verloop. En daarom is rouwexpert Jakob van Wielink eigenlijk ook 'zeer ongelukkig' met de term rouwverlof. 'Het suggereert dat je verlof kan opnemen direct na de uitvaart en als dat verlof dan voorbij is - want er zit altijd een maximum aan -, dat de rouw dan ook over is. Het zet ons op het verkeerde been.'

Waar kunnen zzp'ers en werkzoekenden terecht?

Gerrie van der Veen, die als zelfstandige een kleinschalige woonvorm voor mensen met geheugenproblemen runt, had het fijn gevonden om na het overlijden van haar vrouw een financiële vergoeding te krijgen. Zodat ze iemand anders kon inhuren om haar taken over te nemen. 'Als ondernemer ga je door, ook als het niet gaat.' Ze verwijst ook naar waar mensen terechtkunnen met rouwgerelateerde administratievragen.

'Ik had paniekaanvallen, sliep niet, maar er werd toch besloten dat ik de WW in moest mét sollicitatieverplichting'

En hoe zit het met rouwverlof voor werkzoekenden, vraagt Neeltje Kuijpers zich af in haar mail. Toen ze haar man verloor, moest ze zich drie weken na de uitvaart melden bij het UWV. 'Ik had paniekaanvallen, sliep niet, was chronisch vermoeid, maar er werd toch besloten dat ik de WW in moest mét sollicitatieverplichting.'

Neeltje heeft fysieke beperkingen. Het UWV stelde dat ze nog wel als archiefmedewerker kon werken, of in een cafetaria kon staan. Dat had zonder rouw wel gekund, zegt ze. Maar of ze nu het concentratievermogen heeft om 'friet in bakjes te scheppen'? Daar kan ze kort over zijn: dat heeft ze niet.

Concrete ideeën voor rouwverlof zijn er genoeg

Ik kreeg van lezers veel concrete ideeën om het rouwverlof in te richten. Veel daarvan gaan verder in op de flexibele inzet van verlof. Bijvoorbeeld door het aantal vrije dagen te verdelen over een periode van één, twee of drie jaar. Zo ook de reactie van Griet Vanlathem, jeugdhulpverlener. Zij pleit voor één maand rouwverlof, dat kan worden opgenomen over een periode van twee jaar. De rouwende kan dan zelf kiezen op welke manier dat wordt ingevuld: per uur, per dagdeel, per week of een maand aan één stuk.

Emmanuel Oliveiro stelt een 'rouwknipkaart' voor - voor eigenlijk iedereen die met rouw te maken krijgt. Dat idee ontstond toen Emmanuel, die in Groningen theologie studeert, zijn vader aan kanker verloor. 'Het lastige van student-zijn is dat je gebonden bent aan een vrij strakke en volle jaarplanning.' Met een rouwknipkaart zou iedereen een x-aantal dagen vrij krijgen.

'Rouw is maatwerk. Daar kun je geen protocolletje op zetten'

Ook interessant is het voorstel van Jacqueline Engbers, communicatieadviseur bij een overheidsinstantie. Ze verloor haar collega Hermien, die werd aangereden op het terrein voor het kantoor - Jacqueline was die dag aan het werk. Ze zou graag een rouwspecialist willen zien bij grote organisaties, die rouwenden begeleidt bij het verlof, maar ook op de werkvloer. 'Zodat er iemand is bij wie je je kan melden als je iemand verliest. Want rouw is maatwerk. Daar kun je geen protocolletje op zetten.'

Jakob van Wielink beaamt dat het gesprek op het werk misschien nog wel net zo belangrijk is als de vrijheid om niet te werken. Wie te lang wegblijft, ziet de drempel om terug te keren steeds groter worden.

Een potje lucht

De komende maanden neemt het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid de opties voor rouwverlof onder de loep. De uitkomsten van dat onderzoek zullen eind januari 2022 naar de Tweede Kamer gaan. In brieven aan Kamerleden hebben de en de al laten weten dat ze geen heil zien in een wettelijk rouwverlof, want 'er zijn al voldoende manieren om verlof te nemen, zoals calamiteitenverlof'.

Marleen Oostendorp-Lancee hoopt dat het verlof er toch komt. Ook zij pleit voor meerdere vrije weken - acht of tien, in een ideale wereld- die flexibel in te zetten zijn over een periode van drie jaar.

Ze kijkt op haar horloge. Het is tijd voor het psycholoogbezoek van haar zoontje. Daar is ze deze ochtend twee uur aan kwijt, inclusief reistijd. Ze trekt haar jas aan, sleutels in de tas, check, lampen uit, check. 'Weet je wat fijn zou zijn? Een potje waar ik dit soort uurtjes uit kan halen. Een potje lucht.'

Over de beelden Fotograaf Jantien de Bruin verloor haar zus Maud aan suïcide. In haar project 'Sister Love' documenteert ze haar rouwproces. Dit inkijkje in een proces dat normaal achter gesloten deuren plaatsvindt neemt vele vormen aan. Aan de hand van oude familiekiekjes, rituelen en nieuwe foto's van belangrijke plekken herbeleven we het verleden met Jantien mee, in haar poging het heden een plek te geven. (Lise Straatsma, beeldredacteur) Bekijk hier meer werk van Jantien de Bruin

Meer lezen?

Rouw op de leedladder: welk verlies is erg, erger, ergst? Welke nabestaande mag het verdrietigst zijn? Wie verdient de meeste compassie? In de samenleving delen we pijn en rouw in op leedhiërarchie - en dat is beperkend. Lees het artikel hier

# data[].attributes.attachment_link.title
Rouw vraagt om tijd en ruimte die er op de werkvloer niet is. Daarom: een pleidooi voor rouwverlof

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is donderdag 25 november als Marleen Oostendorp-Lancee (38) met twee andere vrouwen naar het Binnenhof in Den Haag beent. 'Weduwen op oorlogspad', noemt ze het nu grijnzend.

# data[].attributes.body
Het was een grote schok toen de 53-jarige broer van bassischoollerares Judith van Ommen overleed. Zijn overlijden kwam geheel onverwachts en doordat hij vrijgezel was kwam er veel regelwerk bij kijken. Een week na de begrafenis ging ze weer werken. ‘Dat is zo abrupt. Dat moet je dan wel kunnen.'

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het was een grote schok toen de 53-jarige broer van bassischoollerares Judith van Ommen overleed. Zijn overlijden kwam geheel onverwachts en doordat hij vrijgezel was kwam er veel regelwerk bij kijken. Een week na de begrafenis ging ze weer werken. 'Dat is zo abrupt. Dat moet je dan wel kunnen.'
'Op zondagmiddag, net voordat het avondeten klaar was, stond mijn zwager onverwachts aan de deur en zei: 'Ik moet je iets vertellen.' Een onrustig gevoel bekroop mij direct. Er is iets met mijn ouders! Dat was het eerste wat er in mij opkwam. Maar al snel bleek het om mijn oudste broer (53 jaar oud) te gaan... Een gevoel van ongeloof, wat al snel werd gevolgd door het enorme verdriet. Een hartstilstand. Zijn buren hebben hem onder aan de trap aangetroffen. Hoe lang heeft hij daar gelegen? Heeft hij geleden? Dat is gewoon heel naar. Het zijn vragen waar je nooit antwoord op zult krijgen.'

Vrij krijgen

'De eerste vier dagen leef je met een kladblok in de hand. Van 's ochtends tot 's avonds laat. Ik was alleen maar aan het bellen en regelen. Mijn ouders zijn halverwege de 70 en mijn broer was vrijgezel. Daardoor kwam er een heleboel bij mij, mijn broer en zus terecht. Er moest veel geregeld worden, zoals de uitvaart en daarna het leegruimen van zijn huis. Ik heb dan ook na het nieuws gelijk de directrice van school gebeld. Ze was op dat moment niet bereikbaar, waarna ik de adjunct-directeur sprak. 'We zijn allemaal zo in shock,' vertelde ik haar. Ga er maar vanuit dat ik de komende week niet naar school kom.' Die zei dat ze het even gingen aankijken en dat ze aan het einde van de week weer contact met mij opnam. Waarna ik reageerde met: 'Dit heeft zo'n grote impact. Ik zou niet eens kunnen werken.'

Verlof

'De directrice heeft mij later nog teruggebeld en gaf gelukkig alle ruimte. De begrafenis was op een zaterdag en uiteindelijk ben ik de dinsdag erna weer gaan werken. Wel wilde ik die maandag al naar school komen om even de collega's te zien en voor het voorbereiden van de lessen. Dan was ik in ieder geval over die drempel heen. Het is een hele stap om weer naar je werk te gaan, maar ik ben goed opgevangen. Het hele team was ook naar de condoleance geweest en een aantal zelfs naar de dienst. Dat was mooi, warm en waardevol.'

De klap

'Mijn broer overleed in november, een maand voor Sinterklaas en Kerst. Mijn hoofd stond daardoor niet naar de feestdagen. Ik sliep heel slecht en voelde me gewoon écht niet vrolijk. Op school gaf ik daarom aan dat ik het niet zag zitten om deze feestdagen met de klas te vieren. Dat was prima, zolang ik maar zelf op zoek ging naar iemand die met mij wilde ruilen. Uiteindelijk ben ik het toch maar zelf gaan doen. Ik werd al moe bij de gedachte om iemand te zoeken om te ruilen. De klap kwam dan ook in de kerstvakantie. Ik zat op de bank en de tranen begonnen gewoon te stromen.'

Lesgeven

'De kinderen uit mijn klas zijn op de hoogte van mijn verlies. Ze hebben destijds ook een kaartje gestuurd. Toen ik weer aan het werk ging, ben ik wel gewoon tot de orde van de dag overgegaan. Ik praat er niet veel over met de kinderen. Gelukkig kan ik het lesgeven en mijn verdriet goed scheiden. Ik heb tot nu toe één moment gehad dat het me even te veel werd. Een collega nam de klas toen even van mij over en heeft thee gezet. Tijdens het werk ben je zo druk dat je gewoon geen tijd hebt om ergens anders bij stil te staan. Maar als je dan thuiskomt na een werkdag en je ziet zijn foto... dan ben je er wel mee bezig en grijpt het je weer aan.'

Maatwerk

'Het zou fijn zijn als er duidelijkere afspraken komen rondom het verlies van een dierbare. Het was mij bijvoorbeeld onduidelijk waar ik recht op had bij het overlijden van mijn broer. Natuurlijk gaat iedereen anders om met rouw en iedere situatie is natuurlijk weer anders: mijn broer was vrijgezel en mijn ouders op leeftijd. Het is daarom ook lastig te bepalen hoeveel dagen vrij iemand nodig heeft. Maar, een week is wel echt het minimale en een paar dagen na de begrafenis om jezelf weer te herpakken, dat zou ook fijn zijn. Je bent een week heel druk, dan heb je de begrafenis en de dag daarna moet je weer werken. Dat is zo abrupt. Als je voor de klas staat moet je jezelf voor 100 procent kunnen geven, het liefst 120 procent. Dat moet je dan wel kunnen. Als je eenmaal gaat werken, denkt iedereen toch al snel dat het weer goed met je gaat.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Basisschoollerares Judith van Ommen over verlies | CNV

# data[].attributes.attachment_link.description
Het was een grote schok toen de 53-jarige broer van bassischoollerares Judith van Ommen overleed. Zijn overlijden kwam geheel onverwachts en doordat hij vrijgezel was kwam er veel regelwerk bij kijken. Een week na de begrafenis ging ze weer werken. 'Dat is zo abrupt. Dat moet je dan wel kunnen.'

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Paul Blokhuis (ChristenUnie) was vier maanden staatssecretaris toen zijn jongste dochter stierf. Ze was achttien jaar. „Alles is bij mij voor en na Julia", zegt hij in zijn werkkamer op het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. „Niet voor en na dit kabinet." Toch kan hij ook blijmoedig zijn over de afgelopen vier jaar. Zijn geloof in God helpt hem. Hij leeft, zegt hij, in de palm van Zijn hand.

CV

Paul Blokhuis (Zuidhorn, 1963) studeerde geschiedenis in Leiden en was voorzitter van de RPF-jongeren. Van 1990 tot 2006 was hij medewerker van de Tweede Kamerfractie van de RPF, later de ChristenUnie.

Vanaf 2006 was hij in Apeldoorn wethouder zorg, welzijn, volksgezondheid en jeugd. In 2017 werd hij staatssecretaris van VWS.

De vader van Paul Blokhuis was predikant. Popjournalist Leo Blokhuis is een broer van Paul Blokhuis. Blokhuis en zijn vrouw Ida kregen vier dochters.

U was wethouder in Apeldoorn toen uw naam rondging voor Rutte III.

„Daar was ik me niet van bewust tot mensen het tegen me begonnen te zeggen. En een paar dagen voordat Gert-Jan Segers" - fractievoorzitter van de ChristenUnie - „me belde kwam het frontaal op me af. In De Stentor stond een lijstje met kanshebbers en daar was ik bij."

Dat verbaasde u?

„Hm, nee. We hebben bij de ChristenUnie geen honderden kandidaten rondlopen en ik ken Gert-Jan goed. Ik wist wat voor soort mensen er gezocht werden. Ik dacht wel: laat mij maar even met rust. Toen mijn telefoon overging wist ik meteen dat hij het was. Ik klapte mijn apparaat open en zei: ik wil niet dat jij me belt."

„Hij moest lachen."

„De volgende dag. Ik legde het voor aan mijn vrouw en onze vier dochters. Julia was de enige die nog thuis woonde, we zaten met z'n drieën om de tafel. Sharon, Thamar en Sarah belden ons op onze mobieltjes. Er gingen heel wat decibellen de lucht in toen ik zei dat ik was gevraagd om deel te nemen aan het nieuwe kabinet. Whoeaah! Zij hadden geen bedenktijd nodig."

Uw taken werden onder andere gezondheidsbevordering en zorg voor dak- en thuislozen. Dat was wat u wilde?

„Als ik een portefeuille had mogen kiezen, dan zou het deze zijn geweest. De passages in het regeerakkoord over preventie en dak- en thuisloosheid had ik zelf kunnen bedenken. Voor de functie moest ik wel uit mijn comfortzone stappen, voor de materie niet. Ik had daar als wethouder al ervaring mee. En ik heb er geen seconde spijt van gehad dat ik dit ben gaan doen. Je kunt in deze positie echt dingen veranderen."

Wat heeft u veranderd?

„Het past niet bij mij om te zeggen: dit heb ík gedaan. Dat is een soort arrogantie waar ik niet van hou. Je doet het altijd samen met andere mensen. Maar als ik een dossier mag noemen waarin we echt iets hebben bereikt dan is het gezondheidsbevordering. In november 2018 is er met zeventig organisaties een Nationaal Preventieakkoord gesloten om tabaksverslaving, overgewicht en probleemdrinken tegen te gaan. Natuurlijk kan het allemaal beter en minder vrijblijvend, maar we hebben grote stappen gezet. Bij de dak- en thuislozen hebben we ook echt een wissel omgezet. Het uitgangspunt was altijd opvang en nu proberen we dakloosheid te voorkomen, door schuldhulpverlening, door mensen niet uit hun huis te zetten. Bij alles wat ik doe is mijn doel dat iedereen moet kunnen meedoen. Behandel de ander zoals je zelf behandeld wilt worden, de eerste les van Jezus. En het werkt, het aantal daklozen daalt."

Waarvan denkt u: dit had ik beter moeten doen?

„De wachtlijsten in de geestelijke gezondheidszorg fixen. Dat is toch wel ingewikkelder gebleken dan ik dacht. Je kunt zeggen: vuist op tafel, we dwingen het af met wetgeving. Maar dat is niet altijd de oplossing."

Heeft u zelf ooit gerookt?

„Alleen met Oudjaar vroeger, om vuurwerk aan te steken. Maar vuurwerk doe ik niet meer. En ik was de opperpijpstoker van onze pa, samen met mijn tweelingbroer. Reden we in de zomervakantie met zes, zeven, later acht kinderen in de Mazda stationcar naar Luxemburg of Beieren en onderweg stopten wij zijn pijp: onderin luchtig, bovenin strak. En ja, dan moesten we er wel eventjes aan trekken om hem aan te krijgen. We zagen er totaal geen kwaad in. Mijn vader was dominee en mijn moeder had na haar huwelijk tegen hem gezegd: wil je niet gaan roken? Dat vond ze zo gezellig. Negentig procent van de mannen rookte in die tijd. Nu twintig."

Jullie droegen in die Mazda vast geen gordels.

„Nee, en onderweg zag je wel drie of vier keer een vreselijk ongeluk. Dan lag de boel echt in de pudding. Mijn moeder zei dan: jongens, even de andere kant op kijken."

Toen gordels verplicht werden gesteld...

„...werd dat als betutteling gezien, ja. Dat woord komt me de neus uit. Het wordt te pas en te onpas gebruikt om er volstrekt gelegitimeerd overheidsingrijpen mee af te doen. Als je weet dat er per jaar twintigduizend doden vallen door tabaksverslaving dan ben ik toch geen knip voor de neus waard als ik daar niets aan doe? Dus heb ik harde maatregelen genomen, ook wettelijke maatregelen."

Uw maatregelen tegen overgewicht zijn minder streng.

„In dat dossier geloof ik meer in de kunst van het verleiden. Help mensen om gezondere keuzes te maken. Laat supermarkten en de industrie daar hun verantwoordelijkheid in nemen. En als dat te lang duurt, voeren we wat mij betreft direct een suikertax in. Maar ik denk niet dat je gezonder eten beter kunt afdwingen met wetten."

De mens is onbekwaam tot enig goed en geneigd tot alle kwaad.

„Zo staat het in de catechismus, ja. Maar niet in de Bijbel. Al geloof ik wel dat iedereen het in zich heeft om verkeerde dingen te doen."

Hij vertelt over de twee dakloze mannen die zaterdag op hem af kwamen toen hij over het Marktplein in Apeldoorn liep. Hé, Paul, ken je ons nog? Een van de mannen had net twee jaar in de bak gezeten. „Ik vroeg of hem al een woning was aangeboden, en dit en dat, en bij het afscheid was het: heb je nog wat geld voor me? Ik zei: ik wil je wel wat geven, maar dan moet je er geen alcohol voor kopen. Nee, nee, hij zou een visje gaan halen op de markt."

Heeft hij dat gedaan?

„Als hij toch bier is gaan halen, is dat zijn verantwoordelijkheid. Ik ben niet van het type dat zegt: ik loop even met je mee en koop die kibbeling voor je. Zo ben ik niet. Ik geef hem geld en daarna is het aan hem."

Als u geen geld bij u had gehad en hij had u gevraagd om met uw pasje sigaretten voor hem te kopen?

„Dan eh, dan zou ik dat gedaan hebben. Je helpt iemand niet door te zeggen: nee. Het zou voor mij wel een mooie aanleiding zijn voor een gesprek over de risico's van roken. Laatst was ik bij een niet nader te benoemen grootgrutter en een vrouw was bezig om flesjes bier in haar karretje te zetten. Ze zag mij en ze schrok gewoon. Ja, ja, we hebben een feestje. En ik zei niks, hè." Hij lacht. „Soms denk ik dat ik beter een zak over mijn hoofd kan doen als ik naar een winkel ga. Ze zei: jij bent toch zo tegen roken? Ja, zei ik, maar niet tegen rokers. Ze rookte al heel lang. Ze was één keer gestopt - twee weken. Goed dat je het hebt geprobeerd, zei ik. Haar dochter stond erbij en ik zei: je wilt toch niet dat zij straks geen moeder meer heeft? Nee, dat wilde ze niet. Verder wil ik me er niet mee bemoeien, zei ik, maar ik maak wel die sigaretten duurder. Fijne dag."

Julia had pijn in haar oog. Daar begon het mee. Een ontsteking, zei de huisarts. Ze werd doorverwezen naar de oogarts en die gaf haar prednison. Op woensdag 21 februari 2018 kwam Paul Blokhuis terug van een dienstreis naar de Cariben en Colombia. De volgende dag kreeg Julia uitval in haar linkerarm en linkerbeen. De neuroloog in het ziekenhuis in Apeldoorn zag bloedstolsels op een van de hartkleppen - levensbedreigend. Julia werd met grote spoed naar het UMC Utrecht gebracht en vrijdagavond onderging ze een openhartoperatie. 's Nachts om twee uur kwam ze bij op de intensive care. Maar ze zakte al snel weer weg en op zondagmiddag kregen Paul Blokhuis, zijn vrouw en hun drie andere dochters te horen dat ze hersendood was. 's Avonds werd de apparatuur losgekoppeld. Om acht minuten over half acht stierf ze. Ze had een catastrofale variant van antifosfolipide, een zeldzame auto-immuunziekte waarbij overal in het lichaam bloedstolsels ontstaan.

U vertelde eerder dat u die avond Gert-Jan Segers en Mark Rutte belde.

„Ja, en Gert-Jan begon meteen te huilen. Rutte schrok ontzettend. Joh! Hoe kan dat nou! Hij leefde heel lief mee, de dagen ervoor ook al. Ik had hem op de hoogte gehouden. Die vrijdag was ik niet in de ministerraad geweest." Hij zucht. „Je gunt het je ergste vijand niet. Een kind van achttien, zo'n lief meisje. Het is één grote bak weemoed. Tot het einde van mijn leven zal ik verdriet hebben."

Na tweeënhalve week bent u weer gaan werken.

„Er zijn mensen die na de dood van een kind overal mee stoppen. Ik zal dat nooit veroordelen of er een mening over hebben. Iedereen rouwt anders en bij mij past dit, al was tweeënhalve week achteraf wel heel erg snel. Het is een voorrecht dat ik dit werk mag doen en plat gezegd is het ook afleiding. Mijn vrouw is ook vrij snel weer aan het werk gegaan. Zij zit in de zorg."

Wat deed uw verdriet met het kabinet?

„Het is hartverwarmend hoe er werd meegeleefd. Bij Julia's afscheidsbijeenkomst in de kerk was meer dan de helft van de bewindspersonen aanwezig. De voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer waren er. Hier op het ministerie zei Bruno" - Bruno Bruins (VVD), de in de coronacrisis wegens oververmoeidheid afgetreden minister van Medische Zorg - „tegen me dat ons team er alleen maar hechter op was geworden. Dat was toen ik na een paar maanden had besloten om voortaan op woensdag thuis te werken. Ik zei tegen hem dat ik me een beetje een parttime staatssecretaris voelde, maar dat blies hij keihard weg. Hij zou nooit iets buiten mij om doen, zei hij. En dat ik die woensdag nodig had om bij mijn verdriet te kunnen komen. Er zijn zo veel bewindspersonen die me nog heel lang berichtjes zijn blijven sturen: ik denk aan je, ik heb een kaarsje voor je kind aangestoken."

U kreeg ook een berichtje van Willem-Alexander.

„Hij was in Lech op wintersport toen Julia stierf. Een paar dagen later zei ik tegen mijn vrouw: moet je nou zien, een sms'je van de koning. O, zei ze, dan heb je nu zijn mobiele nummer. Het interesseerde haar niet. Ze zat bij Julia. Die was bij ons thuis opgebaard. Later hebben we nog een brief van de koning gekregen. Die hebben we ingelijst. Wat ik mooi vind: mensen die ervaring hebben met het verlies van een broer of een zus zeggen niet dat ze een broer of een zus hebben verloren. Die zeggen: mijn ouders hebben ook een kind verloren. Dat heb ik een paar keer meegemaakt."

Is uw geloof in God veranderd door Julia's dood?

„Misschien is het wel sterker geworden. Ik zie zo veel lief medeleven en misschien klinkt het vroom, maar ik leg dat uit als een knipoog uit de hemel. God kan door mensen dingen laten zien. Al heb ik veel vragen. Waarom moest zo'n ontzettend lief meisje overlijden? Ik heb weleens 'potverdomme' gezegd. Toen Julia zo ziek was zei ik tegen God: kom op, laat eens wat zien, kom even uit die hemel. Alsof Hij mijn broertje was die naast me stond. Op het brutale af. Maar in mijn ogen wel reëel. Je mag best aan Hem vragen waar dit nou goed voor was."

Over deze serie

Nieuwsbrief NRC De Haagse Stemming

Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde

Het demissionaire kabinet-Rutte III is bijna uitgeregeerd. De formatie van een nieuw kabinet is echter nog in volle gang.

NRC blikt terug met opvallende bewindslieden van dit kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.

Wat voor kabinet was Rutte III volgens hen? En hoe zijn ze de afgelopen vier jaar persoonlijk beïnvloed of veranderd?

1. Minister Ank Bijleveld (Defensie, CDA)

2. Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66)
3. Paul Blokhuis (Volksgezondheid, CU)
Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 13 september 2021

# data[].attributes.attachment_link.title
Paul Blokhuis: 'Toen Julia zo ziek was zei ik tegen God: kom op, laat eens wat zien, kom even uit die hemel'

# data[].attributes.attachment_link.description
Paul Blokhuis (ChristenUnie) was vier maanden staatssecretaris toen zijn jongste dochter stierf. Ze was achttien jaar. „Alles is bij mij voor en na Julia", zegt hij in zijn werkkamer op het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. „Niet voor en na dit kabinet." Toch kan hij ook blijmoedig zijn over de afgelopen vier jaar.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ben Tiggelaar Als je collega een dierbare verliest- NRC

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het probleem

Werken terwijl je rouwt. Dat is soms geen eenvoudige opgave. Hoe snel je weer aan het werk gaat, verschilt per mens. Voor de een biedt werk een goede afleiding, voor de ander is het een zware opgave. De terugkeer naar je werk hangt nauw samen met de manier waarop je werkgever en collega's je weer ontvangen. Is er rouwkennis, begrip voor je situatie en voel je je er veilig? Werken kan helend zijn in een rouwperiode, maar ook juist opbreken. Bijvoorbeeld als een bedrijf geen ruimte op de werkvloer biedt aan de werknemer die rouwt. Vanuit onwil, maar soms ook vanuit de beste bedoelingen. Bijvoorbeeld wanneer je baas aangeeft dat je net zolang kunt wegblijven, totdat je het verwerkt hebt. Als een bedrijf de begeleiding van een rouwende werknemer niet op orde heeft, dan kan dat grote gevolgen hebben voor werknemer en werkgever. Lichamelijke- of psychische klachten liggen op de loer, met (langdurige) uitval tot gevolg.

De oplossing

Voor rouw bestaat geen one-size-fits all. Maar wat voor iedereen geldt, is dat rouw op 't werk aandacht verdient. Een luisterend oor, om te ontdekken wat iemand nodig heeft om op een goede en duurzame manier weer aan het werk te gaan. Maatwerk dus. Speciaal voor werkgevers en hr-managers ontwikkelde het CNV daarom een handreiking. Geen checklist om af te vinken, maar een gids boordevol praktische tips en adviezen om rouwende werknemers goed te begeleiden bij de terugkeer naar het werk. Een concreet document om rouwbegeleiding op het werk bespreekbaar te maken. Ook zet het CNV zich actief in voor het realiseren van flexibel opneembaar rouwverlof van twee weken. Flexibel inzetbaar als daar behoefte aan is. Rouwen laat zich immers niet vastleggen op vooraf bepaalde dagen en vergt veel tijd en energie. Werken kan helpen om het leven opnieuw vorm te geven. Helemaal als er ruimte is voor 'rouwwerk'.

# data[].attributes.attachment_link.description
Werken terwijl je rouwt. Dat is soms geen eenvoudige opgave. Hoe snel je weer aan het werk gaat, verschilt per mens. Voor de een biedt werk een goede afleiding, voor de ander is het een zware opgave. De terugkeer naar je werk hangt nauw samen met de manier waarop je werkgever en collega's je weer ontvangen.

# data[].attributes.body
Journalist Lisanne van Sadelhoff (30) verloor haar moeder op haar 27ste en schreef daar het aangrijpende boek Je bent jong en je rouwt wat over. Voor De Correspondent zal ze onderzoeken wat rouwen precies is, hoe lichamen erop reageren en hoe de omgeving met rouwenden omgaat – van werk en vrienden tot zorgverleners en instanties.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mijn moeder dood, ik doodop. Waarom voelt rouw soms als een ongeneeslijke ziekte?

# data[].attributes.attachment_link.description
Ik verloor mijn moeder in 2017. Ik leerde tegen wil en dank wat ‘diep gaan’ inhield. Nu, drie jaar later, wil ik weten: welke rol heeft rouw in onze samenleving?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na het overlijden van mijn moeder kruiste een kunstwerk op onze locatie nadrukkelijk mijn pad, op de route naar mijn werkkamer. Mijn oog viel er niet alleen op, het werd er onontkoombaar naartoe gezogen, terwijl ik het daarvoor alleen maar waarnam.

Het neon kunstwerk van Gyz La Rivière aan de Rochussenstraat heeft niet de meest prominente plaats; je oog moet erop vallen, zo tussen de wc's en de liften in.

Het neon verspringt van 'No Tears' naar 'No' naar 'Tears' en weer terug naar 'No Tears'. Het deed me veel, maar ik wist niet precies wat. Ik realiseer me nu dat ik vooral de 'No Tears' zag, terwijl 'Tears' er net zo prominent staat. Als ik er nu naar kijk, lijkt het vooral uit te nodigen om juist wél tranen te hebben, waar ik die destijds wegslikte.

Intussen las ik van studenten hun reflecties op de worsteling over omgaan met sterven in het ziekenhuis en de thuiszorg. Als studieloopbaancoach sprak ik met ze over hun ongeneeslijk zieke broertje, hun eigen verlies van gezondheid en daarmee hun toekomstbeeld. Ik zag tranen, moed, hoop, maar ook pijn en moedeloosheid.

Wat zeg je tegen een student die jou vertelt dat haar vader niet verder wil leven? Tegen een student die zich afmeldt voor een toets om haar tante naar de chemo te brengen?
'Wat erg voor je.'
'Wat moet dat zwaar zijn.'
'Heb je mensen om je heen?'
'Wat lief dat je haar helpt.'
'Kan ík iets voor je doen?'
'Huil maar.'

Wat kun je van je coach, medestudent of collega verwachten als je het moeilijk hebt, als het gaat om sterven, verlies en rouw? Wat zou je willen? Wat doe je als je hoort over het verdriet van je medestudent of collega, van de rauwe kras op zijn ziel, of van het litteken dat daardoor is achtergebleven en na jaren plotseling weer zo vers lijkt als toen?

Onze hogeschool is een stad in een stad, met cohesie en met los zand. Er is een zorgplicht, er is empathie, steun en echt contact. Maar er is ook handelingsverlegenheid, er zijn eigen brokken in de keel en taboes. Kan rouw een plaats hebben op de hogeschool? No Tears, No, Tears...

Ik zeg: Tears.

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief!

# data[].attributes.attachment_link.title
Blog Afke: Tranen van hoop maar ook van moedeloosheid - Profielen

# data[].attributes.attachment_link.description
Na het overlijden van mijn moeder kruiste een kunstwerk op onze locatie nadrukkelijk mijn pad, op de route naar mijn werkkamer. Mijn oog viel er niet alleen op, het werd er onontkoombaar naartoe gezogen, terwijl ik het daarvoor alleen maar waarnam.

# data[].attributes.body
Laura en Babs ontmoetten elkaar een paar jaar geleden tijdens een tentoonstelling over lijkwagens die Babs cureerde in Uitvaart Museum Tot Zover. ‘Jij sloeg aan op een tekstje dat ik had geschreven,’ herinnert Babs zich. ‘Dat lijkwagens een soort pin-up modellen zijn.’ ‘Ja,’ antwoordt Laura, ‘dat is toch ook een krankzinnige vergelijking?! Ik vond het interessant dat jij kunst en dood combineert.'

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Podcast
foto: VPRO foto: VPRO

1. Nieuws

2. Kassiewijle: een podcast over de dood

OVT-presentator Laura Stek en kunstenaar en funerair specialist Babs Bakels maken samen Kassiewijle, een zesdelige podcast over onze omgang met de dood. Het onderwerp van de eerste aflevering: doodsangst. Want "dat zit in alles wat we doen."

Luister hier naar aflevering 1: Doodsangst

Laura en Babs ontmoetten elkaar een paar jaar geleden tijdens een tentoonstelling over lijkwagens die Babs cureerde in Uitvaart Museum Tot Zover. 'Jij sloeg aan op een tekstje dat ik had geschreven,' herinnert Babs zich. 'Dat lijkwagens een soort pin-up modellen zijn.' 'Ja,' antwoordt Laura, 'dat is toch ook een krankzinnige vergelijking?! Ik vond het interessant dat jij kunst en dood combineert.'

Dat lijkwagens een soort pin-up modellen zijn, dat is toch een krankzinnige vergelijking?! Ik vond het interessant dat jij kunst en dood combineert.

Podcastmaker Laura Stek

De afgelopen eeuw is de dood steeds verder uit ons gezichtsveld verdwenen. Begraafplaatsen liggen buiten het centrum en de uitvaartindustrie legt een zachte deken over alle nare en rottende zaken die bij het overlijden komen kijken 'In het verleden was de dood dichterbij: mensen stierven thuis en begraafplaatsen lagen in de stad. Tegenwoordig hebben we het weggeduwd,' vertelt Laura.

De dood dichterbij

'Er zijn ontzettend veel programma's waarin wordt gepraat over de dood of rouw, maar het wordt niet tastbaar gemaakt. We gruwelen van een botje, terwijl monniken in achttiende-eeuwse kerken geweldige kunst van schedels en botten maakten. Babs' boekenkast staat vol met knekelkunst-boeken.' Het is de missie van Babs om de dood weer dichterbij te brengen, terwijl Laura juist van nature geneigd is om haar kop in het zand te steken.

De dood negeren tot 'ie aan de poort klopt, wat is daar mis mee? Want als het zo ver is, merk je er toch niets meer van. Laura nuanceert dat: 'Als je het hebt over de dood, dan is dat zo. Maar als je het hebt over doodsangst, is het een ander verhaal. Die angst zit eigenlijk in alles wat we doen.'

De Terror Management Theorie

Die doodsangst in het dagelijks leven, waar zit hem dat in? Babs veert op: ' Ah, de Terror Management Theorie! Ga jij die maar even uitleggen Laura. Eens kijken of je het goed hebt onthouden.'

'Nou,' begint Laura, 'die theorie gaat er vanuit dat doodsangst de drijfveer is voor alles wat we doen. We zijn én dieren die willen leven én mensen die kunnen reflecteren op hun eigen dood. Die ongelukkige combinatie zorgt ervoor dat we mechanismen hebben ontwikkeld om onze doodsangst te sussen. Als je de theorie eenmaal kent,ga je zien dat mensen bepaald gedrag vertonen om hun doodsangst te verbloemen. Heel interessant.'

Een langere versie van dit artikel staat in de VPRO Gids en is geschreven door Inge ter Schure. Lees het hier. Kassiewijle hoor je elke zondag na 11.00 in OVT, of in de Kassiewijle-podcast.

Gerelateerde podcast

# data[].attributes.attachment_link.description
Podcast foto: VPRO foto: VPRO Nieuws chevron right Kassiewijle: een podcast over de dood OVT -presentator Laura Stek en kunstenaar en funerair specialist Babs Bakels maken samen Kassiewijle, een zesdelige podcast over onze omgang met de dood. Het onderwerp van de eerste aflevering: doodsangst. Want "dat zit in alles wat we doen."

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Correspondent leest voor

Lisanne van Sadelhoff - Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

Het klinkt misschien een beetje kinderachtig, maar ik heb het eerste halfjaar na mijn moeders dood geregeld staan stampvoeten. Daar had ik verschillende redenen voor. Namelijk:

ik wilde het verdriet niet meer voelen;

ik wilde de tijd vooruitspoelen;

ik wilde klaar zijn met rouwen.

Ik was er heilig van overtuigd dat mijn verdriet een keer verwerkt zou zijn. Opgelost. En dan zou het klaar zijn met het gehuil, gemis en gestampvoet. Dan zou ik verder kunnen gaan met mijn leven. Ik werd in dit idee gesterkt toen ik tijdens een wanhoopszoektocht op Google ('houdt rouw ooit op?') het rouwfasenmodel ontdekte van Elisabeth Kübler-Ross. Dat model laat ons zien: rouw vindt plaats in opeenvolgende fasen die je allemaal moet doorlopen om uiteindelijk tot aanvaarding te komen:

ontkenning;

protest (waarom ik? waarom nu?);

de vechtmodus (vechten tegen het verdriet, de waarheid);

depressie;

aanvaarding.

De Zwitsers-Amerikaanse psychiater het model in de jaren zestig en baseerde zich op gesprekken met mensen die stervende waren. Het was aanvankelijk bedoeld om het proces van iemand die sterft in te kaderen, maar gaandeweg werd de theorie door rouwbegeleiders gebruikt om het rouwproces van achterblijvers te Eerst door Kübler-Ross zelf, daarna volgden rouwbegeleiders van over de wereld.

Ik moet eerlijk zeggen: ik zuchtte moedeloos toen ik zag dat ik eerst in een depressie terecht zou komen alvorens die aanvaarding er zou zijn, maar het idee dát er aanvaarding zou komen, vond ik dan weer heel geruststellend. Er was licht aan het einde van deze donkere klotetunnel.

Een rouwmodel zonder einde?

Het proces bestaat uit twee fasen: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen

Het duale procesmodel, dat is ontwikkeld in de jaren negentig door de Nederlandse psycholoog en onderzoeker Henk Schut en hoogleraar psychologie Margaret Stroebe, gaat er grofweg van uit dat rouw twee domeinen kent: verliesgerichte rouw en herstelgerichte rouw, die elkaar continu afwisselen, in een tempo dat per individu verschilt.

Als je verliesgericht rouwt, dan ga je de confrontatie aan met je verlies, je herdefinieert de relaties met mensen die er nog wél zijn. Als je herstelgericht rouwt, dan probeer je juist weer deel te nemen aan het dagelijkse leven, doe je nieuwe dingen, ga je nieuwe relaties aan, zoek je afleiding. Je geeft je bestaan weer inhoud en betekenis, in de afwezigheid van de persoon die is overleden.

Er is in het model geen begin, geen midden. En: geen einde. Je switcht simpelweg tussen de ene oriëntatie en de andere. De verliesoriëntatie is, naarmate de tijd verstrijkt, minder nadrukkelijk aanwezig, maar gaat doorgaans niet helemaal weg.

Wat vertelt de rouwwetenschap ons (nog meer)?

Ik kan me zo voorstellen dat het idee dat rouw oneindig is en zich niet in opeenvolgende fasen ontvouwt, veel verschil maakt voor mensen in de rouw. Omdat ik allereerst benieuwd ben waar deze redelijk rigoureuze wetenschappelijke ommezwaai vandaan komt, bel ik met Schut zelf.

'Het was geen vooropgezet plan om het fasenmodel onderuit te halen', zegt hij aan de telefoon. 'Het was meer dat ik dertig jaar geleden worstelde met onderzoeksresultaten. Ik had tientallen gesprekken gehad met weduwen en weduwnaars in het eerste halfjaar na hun verlies. Ze sloegen soms fasen over, hopten van fase 1 naar fase 3 en weer terug, begonnen met de depressie of gingen al snel richting aanvaarding. Dat kwam ook overeen met mijn praktijkervaring. Ik heb veel mensen ook echt in paniek zien raken van die fasen. "Ik heb de dood van mijn kind niet ontkend, doe ik het dan wel goed!?"'

Zo zal Schut nooit vergeten hoe hij een keer werd gebeld door een oudere weduwnaar. Of hij bij Schut in therapie kon komen. Zijn vrouw had een kort ziekbed gehad, het afscheid was mooi, hij had goed contact met de kinderen en hij kon mét zijn verdriet redelijk goed meekomen in het leven.

Dus Schut vroeg: 'Waar kom je dan niet uit?'

De weduwnaar antwoordde: 'Ik ben niet boos geweest. Ik heb die fase overgeslagen.'

Schut legde uit dat iedereen het anders doet. 'Ik kon de opluchting aan de andere kant van de lijn bijna voelen.' Het was de kortste, meest efficiënte therapiesessie die Schut ooit heeft gegeven. 'Ik vind het heel verdrietig dat mensen in zo'n precair proces denken dat ze het niet goed doen. Daarom denk ik dat het heel belangrijk is dat mensen inzien: ze zijn niet gek. Je bent nooit klaargerouwd.'

Het verklaarde waarom ik ook na één, twee of drie jaar rouw nog steeds lamgeslagen kon zijn door verdriet. En waarom ik soms woede voelde, dan weer aanvaarding, en dan weer kon ontvlammen als een vat kerosine.

Liever beschrijven hoe rouw kan verlopen dan voorschrijven hoe het zou moeten gaan

Omdat dat inzicht me toen zo hielp, wil ik weten: is het idee van Schut en Stroebe nog leidend, nu, dertig jaar later? Ik bel daarom met rouwtherapeut Johan Maes, die deze vraag ook probeerde te beantwoorden in zijn boek Het DNA van rouw.

'Rouw raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel'

'Het is in de rouwwetenschap, en daardoor ook mondjesmaat steeds meer in onze samenleving, een algemeen geaccepteerde opvatting dat rouw geen eindpunt heeft. Het is logisch dat we dat wel willen, want hartzeer is zo naar, mensen snakken soms naar een uitweg, maar die is er niet. Daar is het te complex voor: het raakt ons in alle dimensies. Lijfelijk, mentaal, existentieel, emotioneel, relationeel.'

Het is volgens hem beter om alle mogelijke rouwreacties te beschrijven dan voor te schrijven hoe je zou kunnen of moeten reageren.

Rouw als taak

het aanvaarden van de realiteit van het verlies;

het doorleven van de pijn en het verdriet;

het aanpassen aan een nieuw leven zonder de overledene;

de overledene emotioneel een plaats geven en het oppakken van de draad van het leven.

Maes: 'Het wordt gepresenteerd als een rechtlijnig proces, zo van: je moet eerst de ene taak vervullen voordat je aan de andere kunt beginnen. Er zit niets grilligs of eeuwigs in.' Maar in de loop der jaren werd dit model steeds meer gebruikt in willekeurige volgorde: je kunt van taak 1 naar taak 3 gaan, en weer terug naar taak 2.

Het nieuwste model stamt uit 2006: het In deze publicatie legt Maes het integratiemodel verder uit. is afkomstig van de Amerikaanse rouwdeskundige Robert Neimeyer. Dat gaat ervan uit dat - de naam zegt het al - verdriet steeds meer integreert in ons leven, in ons dagelijkse doen en laten. Deze theorie legt de nadruk op dat verlies ons voorgoed verandert en met ons mee gaat. Waar we ook gaan.

Rouwen is volgens Neimeyer een proces van betekenis geven aan het leven zónder de overledene, en het zoeken naar een nieuwe identiteit waarbij het verdriet er gewoon bij gaat horen.

Oké. Maar wat hebben we aan die wetenschap?

Fiddelaers-Jaspers heeft me uitgenodigd om bij haar te komen lunchen in haar huis in het Noord-Brabantse Heeze. Er staat een bord met brood en meergranencrackers op de keukentafel, een schaal met frambozen en aardbeien, er ligt een blok jonge kaas, een stuk brie, en er liggen een paar vellen papier met daarop de hierboven besproken rouwmodellen uitgetekend.

Een van de grilligste processen uit een mensenleven inzichtelijk samengevat op één A3-vel. Dat het zo overzichtelijk kan worden gemaakt, heeft iets geruststellends, vind ik. 'Ik laat ze soms zien aan cliënten', zegt Fiddelaers-Jaspers terwijl ze met haar vingertoppen op een van de vellen tikt. 'Mensen hebben behoefte aan inzicht. Rouw is een wirwar van gevoelens, of het uitblijven daarvan.'

Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig

De een vlucht voor het verdriet, de ander vecht ertegen, de ander verdrinkt erin. 'Wat het ook is: het is vaak allemaal nieuw. Laatst had ik iemand in mijn praktijk, ze was in paniek, haar vader was net overleden. Ze zei: "Ik heb dit nog nooit meegemaakt, wat moet ik doen?" Wie rouwt, bevindt zich op onontgonnen terrein, kan daar onzeker van worden en heeft vaak houvast nodig.'

Een goed, wetenschappelijk onderbouwd rouwmodel normaliseert de gekte, het kan rouwenden het besef geven: ik ben niet gek. Horen dat je niet de pan uit flipt, dát is waar rouwenden behoefte aan hebben. Fiddelaers-Jaspers verwijst naar een cliënt die 'woester dan woest' was toen haar moeder overleed. Ze had gezegd: 'Als er weer een Jehovagetuige op een verkeerd moment aanbelt, op een slechte dag, dan word ik zo boos, want: hállo mijn moeder is dood. Dan wil ik die persoon aan de haren over de stoep slepen. Dat is toch niet normaal?' En toen kon de rouwtherapeut haar uitleggen en laten zien: je bent heel normaal.

Eilandhoppen tussen de twee eilanden van rouw

'Als mensen zien dat ze te veel op het ene eilandje zitten, of te veel met bijvoorbeeld maar één rouwtaak bezig zijn, dan weten ze: ik moet naar dat andere eiland. Of: ik sla een beetje door.'

Rouwen is dus ook: inzicht krijgen in je eigen proces. En daarna: het zoeken naar balans. Niet midden in je verdriet blijven zitten. Of alleen maar bezig zijn met (over)leven.

Een belangrijke vraag voor de rouwende is dus vaak: hoe kom je in het rouwproces weer een beetje in balans?

'Als mensen inzien waar ze staan en waar ze naartoe willen, kunnen ze daarna de vraag beantwoorden: wat heb ik nodig voor die balans?'

Herstel en verlies gaan dus samen. Het evenwicht daartussen komt voor iedereen op een ander moment en op een andere manier. Elk rouwproces is uniek in zijn grillige verloop, maar er zit ook iets collectiefs in. Namelijk dat elk mens het verdriet altijd met zich meeneemt, in welke vorm dan ook.

Maar als er geen eindpunt is, waar doen we het dan voor?

Misschien ben ik nu zwartgallig en kort door de bocht, maar we weten nu dat rouw geen lineair proces is. Dat het onvoorspelbaar is. Voor iedereen anders. En er kan dan wel een evenwicht komen, maar dat betekent nog steeds dat rouw nooit klaar is. Als er geen eindpunt is, waar doen we dan al die moeite voor om de boel op de rit te krijgen, om het verdriet een beetje te verwerken of te reguleren?

En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft

Is er in al die theorieën ook iets overkoepelends, iets troostends te vinden? Rouwtherapeut Johan Maes lacht zacht als ik hem dat voorleg. 'Mooie vraag. Wat ik vaak uitleg aan mensen is dat we rouwen omdat we ons hechten. De basis is hechting. En wie rouwt, gaat langzaam inzien dat de persoon is gestorven, maar ook dat de relatie nooit sterft. Dat is eigenlijk iets heel moois.'

Een paar dagen na mijn interview krijg ik nog een mailtje van Fiddelaers-Jaspers. Ik heb haar bedankt voor de lunch, haar tijd en expertise. Ze mailt dat ze nog wat kwijt wil: dat het er bij rouw in de kern niet om gaat om verlies te verwerken of kwijt te raken. 'Het gaat er denk ik, bij elk model en bij elk mens, om dat je verlies kunt verweven in je nieuwe leven. Ik denk dat mensen gaan inzien dat, door die oneindigheid van rouw, iets anders ook oneindig is. Namelijk: liefde.'

Of je kunt het anders zien: als je rouwt, is liefde het eindpunt.

Over de beelden De dood van haar vader bracht fotograaf Ioanna Sakellaraki terug naar haar thuisland Griekenland en vormde het startpunt van de serie The Truth is in the Soil. Door het afbeelden van haar moeder als rouwende binnen de sociale en religieuze context van Griekenland, ontrafelde zich een persoonlijk verhaal van verlies. Dit breidde ze vervolgens uit naar collectieve rouw en rituele klaagzangen van de laatste gemeenschappen van professionele rouwenden op het schiereiland Mani in Griekenland. Bekijk hier meer werk

Lees verder:

Hoofd, schouders, knie en teen - je hele lijf rouwt Een brok in je keel, steek in je hart, steen in je maag. Rouwen doe je (ook) fysiek. Ik ging met experts en rouwenden in gesprek en onderzocht hoe rouw lichamelijk tot uiting komt, en wat daar de verklaring voor is. (Dit verhaal is ook te beluisteren.) Lees mijn verhaal hier terug

# data[].attributes.attachment_link.title
Rouw heeft geen eindpunt. En dat is hoopvoller dan het klinkt

# data[].attributes.attachment_link.description
Na de dood van mijn moeder had ik rouwhaast: ik wilde dat mijn verdriet snel voorbij was. We denken vaak dat rouw in opeenvolgende fasen verloopt, met aanvaarding als eindpunt, maar de wetenschap laat ons zien: rouw is nooit klaar.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoofd, schouders, knie en teen – je hele lijf rouwt

# data[].attributes.attachment_link.description
Een brok in je keel, steek in je hart, steen in je maag. Rouwen doe je (ook) fysiek. Ik ging met experts en rouwenden in gesprek en onderzocht hoe rouw lichamelijk tot uiting komt, en wat daar de verklaring voor is. (Dit verhaal is ook te beluisteren.)

# data[].attributes.body
Rouw op de werkvloer

ONDERSTEUNING BIJ ROUW IN JE TEAM OF JE BEDRIJF

In veel bedrijven is geen handleiding beschikbaar over hoe je als collega's moet omgaan met een overlijden van een collega of hoe je een collega in rouw kan ondersteunen. Bright Elephant voor Bedrijven helpt leidinggevenden en teams met het omgaan van een verlies op de werkvloer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe werkt rouw?

Er bestaat geen 'goede' of 'foute' manier om te rouwen. Er is geen klok op gelijk te zetten en iedereen reageert anders. Daarnaast wordt rouw niet alleen veroorzaakt door het verlies van een dierbare. Ook ziekte, echtscheiding, het verliezen van een baan of het kwijtraken van andere zekerheden kunnen mensen in rouw brengen.

Weet je niet wat je een rouwende moet zeggen? 10 dingen die je wèl kunt zeggen "

# data[].attributes.attachment_link.description
Er bestaat geen 'goede' of 'foute' manier om te rouwen. Er is geen klok op gelijk te zetten en iedereen reageert anders. Daarnaast wordt rouw niet alleen veroorzaakt door het verlies van een dierbare. Ook ziekte, echtscheiding, het verliezen van een baan of het kwijtraken van andere zekerheden kunnen mensen in rouw brengen.