# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rozdział I
Postanowienia ogólne § 1
Regulamin Portalu ZABYTEK.PL, zwany dalej „Regulaminem", określa warunki korzystania z narzędzi, funkcjonalności i danych dostępnych na platformie informatycznej dostępnej pod adresem http://zabytek.pl. Korzystanie z zasobów Portalu ZABYTEK.PL jest równoznaczne z akceptacją bez ograniczeń i zastrzeżeń niniejszego Regulaminu.
§ 2
Użyte w Regulaminie określenia oznaczają:

1. NID- państwowa instytucja kultury - Narodowy Instytut Dziedzictwa;

2. Portal ZABYTEK.PL - zwany dalej Portalem NID - system informatyczny utrzymywany i administrowany przez NID, dostępny pod adresem internetowym http://zabytek.pl ;

3. Portal mapowy NID - utworzony i utrzymywany przez NID punkt dostępu do usług, o których mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1382), w zakresie tematu danych przestrzennych - obszary chronione, w części dotyczącej zabytków nieruchomych w rozumieniu ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2187), dostępny pod adresem internetowym http://mapy.zabytek.gov.pl;

4. CUMULUS -zintegrowana z Portalem NID aplikacja internetowa umożliwiająca użytkownikowi przeglądanie i interakcję z danymi obejmującymi chmury punktów, w tym dane wysokościowe oraz dane pochodzące z naziemnego skaningu laserowego 3D;

5. WIKI LUBI ZABYTKI- otwarty konkurs fotograficzny organizowany w Polsce w latach 2011-2014 przez Stowarzyszenie Wikimedia Polska, którego celem jest sfotografowanie jak największej liczby obiektów posiadających status zabytku nieruchomego i wpisanych do rejestru zabytków. NID sprawował patronat nad konkursem, wybrane zasoby w postaci zdjęć zostały wykorzystane na Portalu NID;

6. OSM- OpenStreetMap - globalny projekt społeczności internetowej mający na celu stworzenie darmowej, swobodnie dostępnej mapy świata;

7. Repozytorium NID - system informatyczny służący do przechowywania, wyszukiwania i publikowania na Portalu NID plików cyfrowych będących zdigitalizowanymi wizerunkami zabytków wraz z ich metadanymi;

8. Infrastruktura informacji przestrzennej - opisane metadanymi zbiory danych przestrzennych oraz dotyczące ich usługi, środki techniczne, procesy i procedury. Obejmuje występujące w postaci elektronicznej zbiory danych przestrzennych odnoszące się do terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub z nim powiązane;

9. Dane przestrzenne - dane odnoszące się bezpośrednio lub pośrednio do określonego położenia lub obszaru geograficznego;

10. Dane przestrzenne o zabytkach -dane udostępniane przez NID w ramach realizacji obowiązków określonych w ustawie z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej, w zakresie tematu danych przestrzennych - obszary chronione, w części dotyczącej zabytków nieruchomych w rozumieniu ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Dane te dotyczą zabytków wpisanych do rejestru zabytków w księgach A oraz C, zabytków uznanych za Pomniki Historii oraz miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO;

11. Wizerunki zabytków - pliki cyfrowe (m.in. pliki tekstowe, pliki graficzne, pliki 3D-PDF, zdjęcia cyfrowe, modele 3D, chmury punktów pomiarów metrycznych, filmy itp.) dotyczące zabytków, zawierające dane opisowe, wizualne i metryczne o wartości dokumentacyjnej i/lub edukacyjnej;

12. Metadane wizerunków zabytków - informacje, które opisują kolekcje wizerunków zabytków, lub pojedyncze wizerunki zabytków;

13. Użytkownik -każdy podmiot, który korzysta z zasobów i funkcjonalności Portalu NID.

§ 3
Użytkownik Portalu NID zobowiązany jest do korzystania z niego w sposób zgodny z obowiązującym prawem, normami społecznymi i obyczajowymi oraz postanowieniami niniejszego Regulaminu.
§ 4
Celami funkcjonowania Portalu NID są w szczególności:

1. zwiększanie świadomości społecznej w zakresie zasobu zabytków na obszarze Polski;

2. realizacja części zadań z zakresu tematu danych przestrzennych - obszary chronione, w części dotyczącej zabytków nieruchomych w rozumieniu ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, wynikających z przepisów ustawy z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej;

3. promocja i popularyzacja dziedzictwa kulturowego w Polsce;

4. wspieranie organów administracji publicznej w realizacji zadań związanych z ochroną zabytków.

5. angażowanie członków społeczności lokalnych w ochronę zabytków i opiekę nad zabytkami oraz we współtworzenie treści dostępnych na Portalu NID.

Rozdział II
Rodzaje i zakres świadczonych usług §5
Zakres udostępnianych w Portalu NID usług obejmuje:

1. usługę wyszukiwania wizerunków zabytków - tj. wyszukiwania zbiorów wizerunków zabytków przechowywanych w repozytorium NID na podstawie zawartości odpowiadających im metadanych. Przykładem takich metadanych są m.in.: nazwa własna, chronologia lub funkcja obiektu, przynależność administracyjna;

2. usługę przeglądania zbiorów wizerunków zabytków - tj. wyświetlania, nawigowania zbiorów wizerunków zabytków przechowywanych w Repozytorium NID;

3. usługę przeglądania trójwymiarowych wizerunków zabytków- tj. wyświetlania oraz interakcji za pomocą dedykowanego narzędzia CUMULUS służącego publikacji danych obejmujących chmury punktów pozyskanych w wyniku skaningu laserowego oraz wyświetlania i interakcji modelami 3D za pomocą dedykowanego narzędzia;

4. usługę tworzenia kont użytkowników- tj. umożliwianiu Użytkownikom tworzenia spersonalizowanych kont z przypisanymi atrybutami, awatarami oraz możliwością zapamiętania obiektów oznaczonych jako ulubione;

5. usługę przechowywania zbiorów wizerunków zabytków i ich opisów - tj. wyszukiwania i wyświetlania zbiorów wizerunków zabytków oraz opisów, stworzonych przez zarejestrowanych Użytkowników i przechowywanych w repozytorium NID;

6. usługę projektowania unikalnych tras wycieczek - tj. tworzenia szlaków wycieczek i sugerowanych sposobów dotarcia do obiektów oraz ich zapisywania w Portalu NID przez zarejestrowanych Użytkowników;

7. usługę zgłoszenia do konserwatora zabytków - tj. udostępnienie mechanizmu umożliwiającego bezpośrednie poinformowanie właściwego organu ochrony zabytków drogą e-mail, o zaobserwowanych zagrożeniach mogących spowodować uszczerbek dla wartości zabytku.

Rozdział III
Rodzaje i zakres publikowanych w Portalu NID danych § 6

Dane gromadzone i udostępnione w Portalu NID dzielą się na:

1. dane udostępniane za pośrednictwem Portalu mapowego NID;

2. dane udostępniane za pośrednictwem portalu Google Maps i usługi Google Street View;

3. dane obejmujące chmury punktów publikowane za pomocą narzędzia CUMULUS;

4. dane obejmujące modele MESH publikowane za pomocą portalu Sketchfab;

5. dane udostępniane za pośrednictwem usługi wyszukiwania wizerunków zabytków oraz usługi ich przeglądania;

6. dane OSM oraz usługi publikowane przez GUGiK używane na Portalu NID jako treść ogólnogeograficzna, na której prezentowane są zabytki z obszaru Polski. Źródło pochodzenia danych oznaczone zostało jednoznacznie w metodzie getCapabilities usługi;

7. dane pochodzące z zasobów konkursu WIKI LUBI ZABYTKI, prezentujące zdjęcia zabytków. Informacje opisowe dotyczące nazw zabytków, ich datowania i lokalizacji pochodzą z danych NID. Zdjęcia WIKI udostępniane są na licencji CC BY-SA 3.0.

8. dane pochodzące od zarejestrowanych Użytkowników obejmujące zdjęcia i opisy zabytków oraz opisy szlaków proponowanych wycieczek. Informacje opisowe dotyczące nazw zabytków, ich datowania i lokalizacji pochodzą z danych NID. Zdjęcia Użytkowników udostępniane są na licencji CC BY-SA 3.0.

Portal NID może zawierać odnośniki do innych niż wskazane w ust. 1 witryn zarządzanych przez podmioty trzecie, zwłaszcza do innych węzłów Infrastruktury Informacji Przestrzennej.
Z odnośników witryn zarządzanych przez podmioty trzecie Użytkownik korzysta na własne ryzyko. NID nie ponosi żadnej odpowiedzialności za rzetelność, aktualność, kompletność oraz dostępność danych i usług danych zawartych na stronach, do których można uzyskać dostęp poprzez Portal NID.
§ 7
Dane udostępniane w Portalu NID uporządkowane są w następujące zbiory danych:

1. zabytki nieruchome - zbiór obejmujący dane dotyczące zabytków wpisanych do księgi A rejestru zabytków, gromadzone na podstawie kopii decyzji administracyjnych o wpisie do rejestru zabytków przesyłanych przez odpowiednich wojewódzkich konserwatorów zabytków do NID. Dokumentacją źródłową dla danych znajdujących się w tym zbiorze są duplikaty lub kopie decyzji o wpisie do rejestru zabytków oraz dokumentacja ewidencyjna wchodząca w skład zbioru archiwum Krajowej Ewidencji Zabytków przechowywanej w NID. NID nie ponosi odpowiedzialności za aktualność udostępnianych danych i zgodność stanu prawnego wynikającego z tych danych z istniejącym stanem faktycznym;

2. zabytki nieruchome, archeologiczne - zbiór obejmujący dane dotyczące zabytków wpisanych do księgi C rejestru zabytków, gromadzone na podstawie kopii decyzji administracyjnych o wpisie do rejestru zabytków przesyłanych przez odpowiednich wojewódzkich konserwatorów zabytków do NID. Dokumentacją źródłową dla danych znajdujących się w tym zbiorze są duplikaty lub kopie decyzji o wpisie do rejestru zabytków oraz dokumentacja ewidencyjna wchodząca w skład zbioru archiwum Krajowej Ewidencji Zabytków przechowywanej w NID. NID nie ponosi odpowiedzialności za aktualność udostępnianych danych i zgodność stanu prawnego wynikającego z tych danych z istniejącym stanem faktycznym;

3. obiekty uznane za Pomniki Historii - zbiór obejmujący dane dotyczące obiektów uznanych przez Prezydenta RP za pomniki historii, gromadzone na podstawie rozporządzeń Prezydenta RP w sprawie uznania za pomnik historii. Dokumentacją źródłową dla danych znajdujących się w tym zbiorze są właściwe rozporządzenia Prezydenta RP w sprawie uznania za Pomnik Historii;

4. obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa - zbiór obejmuje dane dotyczące obiektów wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO z terenu Polski. Dokumentacją źródłową dla danych znajdujących się w tym zbiorze są właściwe wnioski o wpis obiektu na Listę Światowego Dziedzictwa.

Rozdział IV
Warunki/zasady korzystania z danych i usług przez Użytkowników § 8

1. Dostęp do usług, o których mowa w §5 Regulaminu oraz do danych, o których mowa w §6 Regulaminu jest powszechny i nieodpłatny, z zastrzeżeniem poniższych postanowień Regulaminu.

2. Utwory (zdjęcia cyfrowe zabytków, opisy zabytków, modele 3D zabytków, kolekcje, trasy wycieczek i inne) udostępniane na stronie dostępowej Portalu NID są własnością NID i podlegają ochronie prawnej na mocy ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 880), z zastrzeżeniem ust. 3.

3. Do części utworów (zdjęć cyfrowych zabytków, opisów) prawa autorskie przysługują podmiotom trzecim, o czym informują odpowiednie ikony, określające typ licencji Creative Commons, która jest przypisana do danego utworu. W takich przypadkach autorzy poszczególnych utworów wskazani są w opisie poszczególnych utworów dostępnych na Portalu NID.

§ 9

1. Użytkownik ma prawo korzystać z zasobów Portalu NID zgodnie z przepisami ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz na zasadach i w zakresie pól eksploatacji określonych szczegółowo w poszczególnych licencjach Creative Commons, odnoszących się do poszczególnych utworów udostępnianych w Portalu NID, w ich brzmieniu obowiązującym w chwili korzystania z zasobów Portalu NID. Informacja o rodzaju licencji odnoszącej się do danego utworu umieszczona jest w sekcji „Licencja" na stronie głównej każdego zabytku - w formie sygnatur Creative Commons, oraz w przypadku zdjęć z galerii - każdorazowo w lewym, górnym rogu nad zdjęciem, wraz z odnośnikiem do witryny internetowej Creative Commons odnoszącej się do właściwej licencji. Użytkownik ma prawo korzystać z zasobów Portalu NID wyłącznie do celów niezarobkowych i niekomercyjnych, chyba że treść licencji Creative Commons, odnoszącej się do danego utworu udostępnianego w Portalu NID stanowi inaczej.

2. Użytkownik ma prawo korzystać z danych obejmujących chmury punktów publikowanych za pomocą narzędzia CUMULUS na zasadach licencji Creative Commons: Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).

3. Korzystanie przez Użytkownika z utworów udostępnianych na stronie dostępowej Portalu NID w zakresie pól eksploatacji nieobjętych licencją Creative Commons, odnoszącą się do danych utworów wymaga każdorazowo uzyskania pisemnej akceptacji NID.

§ 10
System informatyczny oraz układ funkcjonalny Portalu NID, jego kreacja wizualna, logo NID i inne elementy graficzne, podlegają ochronie prawnej na mocy przepisów ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych (Dz. U. Nr 128, poz. 1402 ze zm.).
§ 11
Przy korzystaniu z zasobów Portalu NID zabronione jest:

1. wykorzystywanie wirusów, botów, robaków bądź innych kodów komputerowych, skryptów lub programów, które przerywają, niszczą lub ograniczają działanie Portalu NID lub infrastruktury technicznej związanej z Portalem NID albo w inny sposób umożliwiają nieuprawnione korzystanie lub dostęp do infrastruktury technicznej Portalu NID,

2. wykorzystywanie kodów komputerowych, skryptów lub programów automatyzujących pobieranie danych oraz korzystanie z usług udostępnionych przez Portal NID.

Rozdział V
Uzupełnianie danych gromadzonych i udostępnianych na Portalu NID o dane pochodzące od podmiotów zewnętrznych § 12

1. NID umożliwia uzupełnianie danych gromadzonych i udostępnianych na Portalu NID o dane pochodzące od podmiotów zewnętrznych obejmujące chmury punktów pozyskane w wyniku skaningu laserowego obiektów zabytkowych na terenie Polski.

2. Podmioty zewnętrzne (osoby fizyczne, osoby prawne lub inne jednostki organizacyjne pozbawione osobowości prawnej) zainteresowane udostępnieniem na Portalu NID posiadanych przez nie danych, o których mowa w ust. 1, proszone są o wypełnienie i przesłanie drogą elektroniczną na adres foto@nid.pl Deklaracji, której wzór stanowi załącznik do niniejszego Regulaminu. Deklaracja w postaci dokumentu elektronicznego udostępniana jest na Portalu NID.

3. Udostępnienie na Portalu NID danych, o których mowa w ust. 1 możliwe jest w razie łącznego spełnienia poniższych warunków:

1. prawidłowe wypełnienie i przesłanie na adres foto@nid.pl Deklaracji;

2. dostarczenie do siedziby NID, w formie transmisji elektronicznej lub na przenośnym dysku danych źródłowych, chmur punktów w formacie .pts, .ptx lub .E57, z zarejestrowanymi współrzędnymi punktów, wartościami RGB i intensywnością;

3. wyrażenie zgody na publikację przez NID przekazanych danych na Portalu NID na zasadach, na których prezentowane są chmury punktów publikowane za pomocą narzędzia CUMULUS (licencja CC BY SA 3.0).

1. Przekazanie danych, o których mowa w ust. 1 w celu publikacji na Portalu NID następuje nieodpłatnie.

2. NID zastrzega sobie prawo do dokonania niezbędnych modyfikacji przekazanych danych (np. oczyszczenia, odszumienia, filtracji, ograniczenia ilości publikowanych punktów chmury) umożliwiających właściwą prezentację danych na Portalu NID.

3. NID umożliwia także uzupełnianie danych gromadzonych i udostępnianych na Portalu NID o dane pochodzące od podmiotów zewnętrznych obejmujące zdjęcia i opisy zabytków, które posiadają jedynie uproszczoną reprezentację na Portalu NID, na zasadach określonych w ust. 7 - 9 poniżej.

4. Publikacja danych na Portalu NID następuje nieodpłatnie na licencji typu CC BY SA 3.0.

5. Warunkiem koniecznym do uzupełniania danych jest założenie konta Użytkownika Portalu NID oraz akceptacja Regulaminu Portalu NID. Ponadto do publikacji danych wymagane jest wskazanie autora (-ów) publikowanych danych a także posiadanie przez Użytkownika majątkowych praw autorskich do tych danych lub posiadania zgody podmiotu, któremu prawa te przysługują do publikacji danych na Portalu NID na zasadach określonych w niniejszym Regulaminie. Publikacja danych na Portalu NID jest równoznaczna z oświadczeniem Użytkownika, że spełnia on wymagania wskazane w zdaniu poprzedzającym i że wykorzystanie danych na Portalu NID nie narusza praw autorskich osób trzecich. Z tytułu powyższego oświadczenia Użytkownik przyjmuje odpowiedzialność, a w przypadku zgłoszenia roszczeń osób uprawnionych autorsko Użytkownik zwalnia NID z odpowiedzialności, zobowiązując się do zaspokojenia ich słusznych roszczeń.

6. Publikowane na Portalu NID dane nie mogą mieć charakteru komercyjnego, w szczególności nie mogą stanowić zachęty do nabywania określonych towarów lub usług.

7. NID zastrzega sobie prawo do weryfikacji uzupełnianych danych, o których mowa w ust. 6 powyżej pod względem ich prawidłowości merytorycznej lub zgodności z prawem lub Regulaminem i jeżeli zajdzie taka potrzeba, do dokonania niezbędnych modyfikacji przekazanych danych umożliwiających ich właściwą prezentację na Portalu NID bądź do usunięcia wprowadzonych danych z Portalu NID w całości lub części.

Rozdział VI
Postanowienia końcowe § 13
NID nie ponosi odpowiedzialności za brak dostępu do Portalu NID z przyczyn niezależnych od NID.
§ 14
NID ze względów bezpieczeństwa oraz z powodu jakichkolwiek innych przyczyn niezależnych od NID ma prawo czasowo zawiesić dostęp do Portalu NID.
§ 15

1. Z zastrzeżeniem ograniczeń wynikających z bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa, NID nie ponosi jakiejkolwiek odpowiedzialności wobec Użytkowników za wszelkie straty i szkody, które mogą powstać w związku z Portalem NID, jego użytkowaniem bądź w związku z niewłaściwym działaniem, błędami, brakami, zakłóceniami, defektami, opóźnieniami w transmisji danych, wirusami komputerowymi, awarią linii lub systemu informatycznego czy też nie przestrzeganiem Regulaminu przez Użytkownika.

2. NID nie ponosi także jakiejkolwiek odpowiedzialności wobec Użytkowników za wszelkie straty i szkody, które mogą powstać w związku z zamieszczeniem lub rozpowszechnieniem danych, o których mowa w § 6 Regulaminu, wynikające z ich niezgodności z istniejącym stanem faktycznym.

§ 16
Regulamin obowiązuje od dnia opublikowania tj. od 01.05.2018 r.
§ 17
W sprawach nieuregulowanych niniejszym Regulaminem stosuje się przepisy obowiązującego prawa, w tym w szczególności ustawy z dnia 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne, ustawy z dnia 4 marca 2010 r. o infrastrukturze informacji przestrzennej, ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Rozporządzenia Ministra Kultury z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz Kodeksu cywilnego.
§ 18
Regulamin może być w każdym czasie i w dowolnym zakresie zmieniany. Zmiany obowiązują od momentu opublikowania ich na Portalu NID.

# data[].attributes.attachment_link.title
Stare Miasto w Zamościu, Zamość - Zabytek.pl

# data[].attributes.attachment_link.description
Rozdział I Postanowienia ogólne § 1 Regulamin Portalu ZABYTEK.PL, zwany dalej „Regulaminem", określa warunki korzystania z narzędzi, funkcjonalności i danych dostępnych na platformie informatycznej dostępnej pod adresem http://zabytek.pl. Korzystanie z zasobów Portalu ZABYTEK.PL jest równoznaczne z akceptacją bez ograniczeń i zastrzeżeń niniejszego Regulaminu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Historia Zamościa

Zamość prawa miejskie uzyskał w 1580 roku, na mocy przywileju lokacyjnego wystawionego przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Prace nad budową miasta, począwszy od rezydencji J. Zamoyskiego, rozpoczęto już w roku 1579, mimo, iż formalny akt lokacji Zamościa (pod nazwą "Nowy Zamość"; nazwę tę nosiła już osada na północ od nowego miasta, obecny Stary Zamość) wydano rok później w położonym kilka kilometrów na wschód Jarosławcu.

Miasto zaplanowano i zbudowano zgodnie z renesansowymi założeniami miasta idealnego, a jego projekt opracował włoski architekt Bernardo Morando.

W I Rzeczypospolitej miasto należało do powiatu krasnostawskiego ziemi chełmskiej ( województwa ruskiego), będącej częścią Rusi Czerwonej. W roku 1589 zostało stolicą, założonej przez jego właściciela Ordynacji Zamojskiej. Od 1595 rozpoczęła tu swą działalność Akademia Zamojska, trzecia w Rzeczypospolitej uczelnia wyższa.

XVII wiek był okresem największego i najszybszego rozwoju miasta. Wyznaczone parcele zajmowała nie tylko ludność polska, ale również Ormianie, Żydzi, Grecy, w mniejszym stopniu również innej narodowości. Wyrazem tej różnorodności była budowa i obecność w mieście świątyń wyznania rzymskokatolickiego, greckokatolickiego, ormiańskiego, prawosławnego oraz żydowskiego. Zamoyscy tylko w początkowym okresie godzili się na obecność w mieście budynków drewnianych. Docelowo cała zabudowa miała być murowana a przykładowe kamienice, tak jak i całe miasto, zaprojektował B. Morando.

Pomyślny rozwój miasta został w połowie wieku zahamowany okresem niepokojów wewnętrznych i zewnętrznych nękających Rzeczpospolitą. W okresie od 6 listopada do 24 listopada 1648 roku zamojska twierdza była oblegana przez wojska Bohdana Chmielnickiego, który odstąpił dopiero na wieść o zbliżających się wojskach królewskich. Pomimo długotrwałego oblężenia podczas potopu w 1656 r., także wojskom szwedzkim nie udało się zdobyć miasta. Wydarzenie to dało początek pewnemu obyczajowi - stołowi szwedzkiemu, a mianowicie przed odjazdem król szwedzki proponował w murach miasta pożegnalną ucztę, ale ówczesny ordynat, Jan III Zamoyski domyśliwszy się, iż jest to podstęp, kazał jedynie wynieść poza mury stoły z prowiantem dla Szwedów, lecz bez żadnych ław, aby nie "zasiedzieli" tu zbyt długo.

Spowodowane wojnami straty gospodarcze oraz upodobanie do oszczędności ordynata Konstantego pogorszyły sytuację Akademii Zamojskiej a zaniedbania obniżyły poziom kształcenia (1663 rok).

Pod koniec stulecia Zamość zamieszkiwało nieco ponad 2000 osób.

Podczas wielkiej wojny północnej Zamość został zajęty przez wojska szwedzkie (1704), a wkrótce także przez wojska saskie (1715 - 1716).

Z zamojskiej społeczności ubywało handlujących ze wschodem Ormian. Likwidacji uległa ich gmina, a próba reaktywacji jej działalności nie przyniosła skutków.

W 1720 r. odbył się tu Synod zamojski (w kościele św. Mikołaja i ówczesnej kolegiacie), podczas którego przypieczętowano zjednoczenie kościoła katolickiego z cerkwią unicką (greckokatolicką).

W połowie stulecia przeprowadzono reformę Akademii Zamojskiej (wykładał na niej m.in. Stanisław Staszic). Dla Austriaków, którzy zajęli miasto w wyniku I rozbioru (1772) wzrost poziomu kształcenia był jednym z argumentów za likwidacją uczelni co nastąpiło w roku 1784.

W 1809 roku w wyniku kampanii księcia Józefa Poniatowskiego Zamość został po raz pierwszy i jedyny zdobyty szturmem. W walkach odznaczyła się Joanna Żubrowa. Zdobyte na Austriakach miasto zostało przyłączone do Księstwa Warszawskiego. Po wycofaniu się wojsk napoleońskich i po wielomiesięcznym oblężeniu, obrońcy jako jedni z ostatnich skapitulowali przed Rosjanami w 1813 roku. Zamość po kongresie wiedeńskim włączono do Królestwa Polskiego, uzależnionego od Rosji.

W 1821 roku rząd Królestwa Polskiego odkupił miasto od Zamoyskich i zmodernizował umocnienia twierdzy (powstały m.in. nadszańce przy dwóch bastionach). Dokonano wówczas przebudowy wielu budynków, m.in. na koszary i magazyny. Skuto wszelkie renesansowe ozdoby, przez co zabudowania utraciły w dużym stopniu swój pierwotny wygląd i styl (m.in. kościół franciszkanów). Ponieważ twierdza służyła wyłącznie celom wojskowym, w 1822 roku zarząd miasta przeniesiono do powstałej wówczas Nowej Osady ( Nowe Miasto).

Zmodernizowana Twierdza Zamość odegrała dużą rolę w trakcie powstania listopadowego i skapitulowała jako ostatni polski punkt oporu pod dowództwem Jana Krysińskiego. Po powstaniu w Zamościu po raz ostatni odnotowano zrabowane przez Rosjan Miecze grunwaldzkie. W czasie powstania styczniowego miasto pozostało w rękach zaborcy, lecz wokół czynne były oddziały powstańcze, które jednak nie opanowały Zamościa.

Porażka Rosjan w wojnie krymskiej (1856) ukazała nieprzydatność twierdz z dziełami obronnymi takimi jak w Sewastopolu. Na tej podstawie twierdzę zamojską skasowano w 1866 r. Ta decyzja dała początek przestrzennemu rozwojowi miasta. Krępujące go mury stopniowo zaczęto likwidować. Pozwolono na osiedlanie się Polaków i budowę nowych domów. Pod koniec wieku Zamość liczył już ponad 10 000 mieszkańców.

Wojska austriackie zajęły Zamość w 1914 ( Bitwa pod Zamościem (1914)).

Dla usprawnienia transportu wojskowego, w okresie I wojny światowej do Zamościa doprowadzono linię kolejową (1916). W 1917 roku poszerzono granice miasta.

W okresie od 28 do 30 grudnia 1918 roku Zamość był miejscem komunistycznej rewolty. Żądających uwłaszczenia chłopów poparła PPS, żydowski BUND oraz żołnierze z miejscowych koszar. Wrzenie rewolucyjne zostało krwawo stłumione przez przybyłe z Lublina oddziały wojskowe pod dowództwem majora Lisa-Kuli. Skromną tablicę, upamiętniającą ofiary, usunięto z budynku Klubu Garnizonowego (Koszary) w czasach III RP.

Od 28 do 31 sierpnia 1920 r. Zamość znalazł się w okrążeniu oddziałów 1 Armii Konnej. Wielokrotne ataki od strony Sitańca, Płoskiego oraz wschodu i południa zostały zatrzymane przez nieliczne regularne oddziały, znajdujące się w tym czasie w Zamościu (ok. 3 tys. żołnierzy oraz 3 pociągi pancerne). Dowódcą obrony był major Mikołaj Bołtuć, późniejszy generał i dowódca Grupy Operacyjnej "Wschód" w czasie kampanii wrześniowej. Wśród oddziałów atakujących Zamość od strony zachodniej znalazł się znany później pisarz radziecki Izaak Babel. Klęska bolszewików pod Warszawą oraz pod Komarowem przyczyniły się do odblokowania miasta.

Dwudziestolecie międzywojenne to okres rozwoju miasta, poszerzano jego granice, powstawało wiele nowych instytucji i ośrodków, szczególnie związanych z życiem kulturalnym i oświatowym. W latach 1922 - 1935 w Zamościu mieszkał i pracował poeta Bolesław Leśmian. Był rejentem w miejscowym sądzie. Mieszkał przy ul. S. Żeromskiego 3 (w budynku tzw. "Centralka") - znajduje się tam tablica upamiętniająca jego pobyt w mieście. W Zamościu stacjonował 9 Pułk Piechoty Legionów, z którego utworzeniem związana była wizyta w 1922 r. marszałka Józefa Piłsudskiego. Dowódcą 9 Pułku Piechoty Legionów od 1937 r. był gen. Stanisław Sosabowski. W drugiej połowie lat 30. w mieście rozpoczęła się akcja antyżydowska. Kierował nią gen. Bruno Olbrycht - dowódca 3 Dywizji Piechoty Legionów i prezes Towarzystwa Rozwoju Ziem Wschodnich. Do akcji wciągnięto całe wojsko i znaczną część społeczności cywilnej miasta. Wojskowym rozkazem ogłoszono bojkot sklepów żydowskich. Młodzież gimnazjalna organizowała pikiety przed sklepami żydowskimi nie dopuszczając do nich klientów. Generał w związku ze swą walką z mniejszością żydowską oraz patronatem nad miejscowych harcerstwem zyskał dużą popularność w mieście i otrzymał honorowe obywatelstwo Zamościa. Równolegle zainicjowano akcję antyukraińską robiąc spisy urzędników samorządowych pochodzenia ukraińskiego i zwalniając ich z pracy.

W czasie II wojny światowej i kampanii wrześniowej 9 i 12 września 1939 niemieckie samoloty zbombardowały Zamość. Zginęło ponad 250 osób, wiele było rannych, przede wszystkim cywilów. 13 września około godziny 17.00 oddziały niemieckie wkroczyły do Zamościa. 18 września Niemcy wywieźli ukryte w Kolegiacie Zamojskiej skarby z Pelplina i Habsburgów z Suchej. W nocy z 19 na 20 września 1939, 29 Brygada Piechoty płk Jana Bratro miała za zadanie odbicie Zamościa. Do miasta wdarł się jako pierwszy 2 Rezerwowy Pułk Piechoty ppłk Stanisława Gumowskiego. Polskie oddziały napotkały jednak silny opór. Zginęło około 50 Polaków i około 50 Niemców. Zgodnie z pierwotnymi ustaleniami Paktu Ribbentrop-Mołotow w sprawie granicy pomiędzy ZSRR i III Rzeszą, 25 września Niemcy opuścili Zamość. Z 26 na 27 września 1939 miasto zajęli żołnierze Armii Czerwonej. Na mocy uzgodnionego 28 września 1939 Traktatu o granicach i przyjaźni III Rzesza - ZSRR, dotyczącego rozgraniczenia stref wpływów obu sprzymierzonych państw na terenie podbitej Polski i linii demarkacyjnej pomiędzy ZSRR a Trzecią Rzeszą, wojska sowieckie opuściły Zamość. Wycofanie żołnierzy Armii Czerwonej przeprowadzono w dniach 4-5 października. Razem z nimi odeszło ok. 1/3 zamojskich Żydów. Od 8 października miasto na prawie 5 lat znalazło się w rękach Niemiec hitlerowskich.

Od września do listopada 1939 roku, w kościele św. Katarzyny ukrywano przed Niemcami, przywieziony tu z Krakowa, obraz Jana Matejki " Hołd Pruski". Obraz wywieziono, ponieważ Niemcy zaczęli przeszukiwać miejscowe kościoły.

W czasie okupacji niemieckiej na terenie Zamojszczyzny miała miejsce masowa akcja eksterminacyjno - wysiedleńcza Aktion Zamość prowadzona przez Niemców, dążących do stworzenia tu centrum niemieckiego osadnictwa - jako przyczółka do germanizacji Wschodu. Na niemieckich planach zamiast Zamość używano nazwy Himmlerstadt. Ponieważ dostrzeżono niezręczność sytuacji, w której Hitler nie miałby "swojego" miasta, natomiast Himmler tak, ostatecznie nazwy nie zmieniono. Nie doszła też do skutku planowana zmiana nazwy na Pflugstadt (Pflug = pług).

W budynku dawnej Akademii Zamojskiej od początku okupacji ulokowało się Gestapo. Swoje ofiary, skatowane podczas przesłuchań, gestapowcy początkowo rozstrzeliwali na placu między domami po południowej stronie swej siedziby (róg ul. I. Pereca i Akademickiej). Gdy zabrakło już miejsca, ciała ekshumowano i spalono na Rotundzie, gdzie utworzono obóz zagłady. Zginęło w nim ponad 8 tysięcy ludzi. W Zamościu znajdował się także obóz tymczasowy dla wysiedlonych mieszkańców Zamojszczyzny (w tym dla licznych Dzieci Zamojszczyzny).

Bezpośrednio po agresji Niemiec na ZSRR w 1941 roku w Zamościu utworzono trzy obozy (na przedmieściu Karolówka, przy ul. S. Okrzei i przy ul. Powiatowej) dla jeńców radzieckich tworzące Stalag 325. Uwięzionych w nich było ponad 40 tys. żołnierzy radzieckich. W największym z nich - na Karolówce - doszło w listopadzie 1941 roku do buntu jeńców w związku z morderczymi warunkami bytowania (18 tys. ludzi przebywało pod gołym niebem na 20 ha placu ginąc z głodu i chorób). Walka zakończyła się masakrą więźniów.

Okolice Zamościa były terenem niezwykle ożywionej działalności partyzantów radzieckich i polskich z AK, AL i BCh. Ich antyniemiecką działalność często nazywa się "Powstaniem zamojskim".Rankiem 24 lipca 1944 r., w obawie przed okrążeniem, ostatni Niemcy opuścili Zamość. Przedtem ewakuowali cenniejsze rzeczy, a strategiczne obiekty wysadzili. Mieszkańcy Zamościa, szukający swoich krewnych, znaleźli na Rotundzie stos częściowo nadpalonych ciał (ok. 400).

Nazajutrz, 25 lipca ujawnił się Delegat powiatowy "Londyńskiego" Rządu Polskiego Janusz Antoni Wiącek pod nazwiskiem "Janusz Sandomierski". Objął urzędowanie jako starosta powiatu zamojskiego. Siedziba starostwa została urządzona w renesansowym ratuszu przy Rynku. Antoni Wiącek zorganizował i powołał wszystkie władze w Zamościu i powiecie. "Londyński" starosta pełnił swój urząd przez 10 dni zapewniając normalne życie mieszkańcom powiatu. Kiedy zostali wpuszczeni do ratusza przedstawiciele PKWN, starosta Wiącek opuścił gabinet.

W wyniku wojny i okupacji Zamość stracił ponad 50% mieszkańców, ale samo miasto właściwie nie zostało zburzone.

Po wojnie nastąpił dynamiczny rozwój Zamościa. Po raz kolejny rozszerzono jego granice (1973), powstały nowe osiedla oraz zakłady przemysłowe, głównie przemysłu spożywczego. W latach 1975-1998 Zamość był stolicą województwa zamojskiego. W 1998 roku w wyniku kolejnej reformy administracyjnej zmniejszono liczbę województw, Zamość stał się miastem powiatowym i wszedł w skład województwa lubelskiego.

W 1992 r. zamojskie Stare Miasto, stanowiące przykład renesansowej zabudowy miejskiej, wpisano na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO, co dało początek wielu remontom w tej części miasta. Rok później wydana została przez Narodowy Bank Polski w nakładzie 20 000 sztuk moneta, upamiętniająca to wydarzenie. Monetę, o nominale 300 tys. złotych i średnicy 40 mm, wykonano ze stopu srebra Ag 999 - na jej awersie znalazł się wizerunek Starego Miasta z XVII wieku według sztychu Georga Brauna i Franza Hogenberga.

W 1999 r. miasto odwiedził Papież Jan Paweł II, podczas VII pielgrzymki do Polski.

J. Jóźwiakowski., Armia Krajowa na Zamojszczyźnie. Norbertinum, Lublin,2007

James W. Blackwell, The Polish Home Army and the struggle for the Lublin region. - University of Glasgow. Teza (2010)

# data[].attributes.attachment_link.description
Historia Zamościa Zamość prawa miejskie uzyskał w 1580 roku, na mocy przywileju lokacyjnego wystawionego przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Prace nad budową miasta, począwszy od rezydencji J. Zamoyskiego, rozpoczęto już w roku 1579, mimo, iż formalny akt lokacji Zamościa (pod nazwą "Nowy Zamość"; nazwę tę nosiła już osada na północ od nowego miasta, obecny Stary Zamość) wydano rok później w położonym kilka kilometrów na wschód Jarosławcu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Rozważania nad projektem miasta idealnego pojawiły się w związku z wzorcowym projektem Leonarda da Vinci, stworzonym pod wpływem obserwowanej w Mediolanie zarazy. Oprócz symetrycznej, opartej na prostych figurach geometrycznych topografii, szerokich ulic i jednego stylu architektonicznego, jego najbardziej charakterystyczną cechą była dwupoziomowość. Miasto na poziomie gruntu służyło zamożniejszym mieszkańcom do spacerów i rozrywek, pod ziemią zaś, dzięki sieci kanałów wodnych, magazynom i mieszkaniom niższej klasy społecznej, działało zaplecze gospodarcze i logistyczne. Miasto projektowane przez Leonarda nie powstało nigdy, pomysł jednak wykorzystany został przy budowie włoskiej Palmy Novy oraz polskiego Zamościa.

W 1580 r. kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski wystosował dokument lokujący zbudowane przez niego miasto. Już piętnaście lat później rozpoczęła swą działalność Akademia Zamojska - czwarta uczelnia wyższa na terenie Rzeczypospolitej. W pierwszej połowie XVII w. miasto rozwijało się w nadspodziewanie szybkim tempie i szybko stanęło przed typowym problemem miast idealnych: albo zachować symetrię, albo ulec logice praktyczności i rozwoju. Zwyciężyła pragmatyka. Od tego czasu aż do dziś rozkład miasta jest zbliżony do typu "klinowego" - poszczególne części, ułożone wzdłuż promieni miasta, przejmują jedną, specjalistyczną funkcję i typ zabudowy. Stare Miasto, ukształtowane według planu pierwotnego, jest odizolowane od reszty miasta terenami zielonymi.

Od początku Zamość był pomyślany jako twierdza. Umocnienia budowane były wraz z miastem jeszcze przez czterdzieści lat po jego lokacji. Twierdza zdała egzamin, wytrzymując oblężenia wojsk kozacko-tatarskich w trakcie powstania Chmielnickiego i szwedzkich w czasie Potopu. Status twierdzy Zamość utracił dopiero w 1866 r., gdy oblężenie Sewastopola ostatecznie ujawniło anachroniczność tego typu środków obrony. Od tego czasu miasto rozrastało się terytorialnie w przyspieszonym tempie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Rozważania nad projektem miasta idealnego pojawiły się w związku z wzorcowym projektem Leonarda da Vinci, stworzonym pod wpływem obserwowanej w Mediolanie zarazy. Oprócz symetrycznej, opartej na prostych figurach geometrycznych topografii, szerokich ulic i jednego stylu architektonicznego, jego najbardziej charakterystyczną cechą była dwupoziomowość.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Przywilej lokacyjny Zamościa został wystawiony 10 kwietnia 1580 roku. Wybór daty nie był przypadkowy: był to dzień św. Tomasza, patrona rodu Zamoyskich. Pomysłodawcą i fundatorem nowego ośrodka miejskiego był Jan Zamoyski, najwybitniejszy polski mąż stanu przełomu XVI i XVII wieku, osadźcą i pierwszym wójtem Wojciech Wnuk, zaś głównym projektantem i faktycznym budowniczym znakomity architekt włoski Bernardo Morando. Miejsce lokacji Zamościa zostało wybrane nieprzypadkowo. Zamoyski uznał, że nowopowstałe miasto przyspieszy rozwój gospodarczy terenów Roztocza oraz będzie stanowić centrum jego dóbr. W tym celu wystarał się u króla o liczne przywileje: m.in. zgody na wielkie jarmarki i cotygodniowe targi tudzież piętnastoletnie zwolnienie z podatków na rzecz państwa. Dla wzrostu handlu i rzemiosła Zamoyski sprowadził do swego miasta licznych kupców i rzemieślników. Początkowo mieli być to sami katolicy, ale z czasem pozwolono osiedlać się Ormianom, Żydom i Grekom, którzy prowadzili zyskowny handel ze Wschodem. Od samego początku miasto miało być wizytówką potęgi rodu Zamoyskich, dlatego też został wzniesiony pałac i potężne nowoczesne fortyfikacje, czyniące z miasta jedną z najpotężniejszych twierdz Rzeczypospolitej, której nie potrafiły zdobyć wojska Chmielnickiego, ani Szwedzi w czasie potopu. Przechadzając się po zamojskiej starówce, można podziwiać osobliwy urok renesansowego miasta, będącego być może najdoskonalszym i najtrwalszym dziełem genialnego kanclerza.

# data[].attributes.attachment_link.description
Przywilej lokacyjny Zamościa został wystawiony 10 kwietnia 1580 roku. Wybór daty nie był przypadkowy: był to dzień św. Tomasza, patrona rodu Zamoyskich. Pomysłodawcą i fundatorem nowego ośrodka miejskiego był Jan Zamoyski, najwybitniejszy polski mąż stanu przełomu XVI i XVII wieku, osadźcą i pierwszym wójtem Wojciech Wnuk, zaś głównym projektantem i faktycznym budowniczym znakomity architekt włoski Bernardo Morando.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
include("/home/httpd/html/php/naglowek1.inc"); ?>

Natalia Budzyńska

Miasto idealne

Zamość
„Perła renesansu", „Padwa północy", „Miasto arkad" - tak nazywa się Zamość i to nie tylko ze względu na pojedyncze zabytki architektury renesansowej, ale cały układ urbanistyczny.
Takich miast, wybudowanych według założeń „miasta idealnego", jest w Europie niewiele, wymienia się właściwie tylko dwa.

Polski kanclerz koronny Jan Zamoyski okazał się odważniejszy od rodu Sforzów i zamówił oraz ufundował budowę miasta idealnego „od zera". Sforzinda, wymyślone i zaplanowane w XV wieku miasto, pozostało tylko na papierze, Zamość natomiast przetrwał do dziś jako jedna z niewielu realizacji renesansowego miasta doskonałego.

Civitas sanctis

Koncepcji miasta idealnego nie wymyślili architekci włoskiego renesansu. Miasto idealne zawsze miało być geometrycznie uporządkowane, podległe formie, która je porządkuje i trzyma w ryzach. Jedną z pierwszych wizji przedstawił Platon: jego miasto miało być podzielone na dzielnice ułożone promieniście wokół punktu centralnego w samym środku. Natomiast według Hippodamosa z Miletu idealny był plan oparty na prostopadłe i równolegle wytyczonych ulicach. Tak właśnie wygląda Pireus. Średniowiecze natomiast opierało się na innym opisie pochodzącym z Apokalipsy św. Jana: „Miało ono mur wielki, a wysoki, miało dwanaście bram, a na bramach - dwunastu aniołów", dalej czytamy, że: „Miasto układa się w czworobok, i długość jego tak wielka jest, jaki szerokość". Ten opis, znacznie dłuższy i szczegółowy, dotyczy Niebieskiego Jeruzalem, civitas sanctis, który był wzorem, ideałem średniowiecznej architektury sakralnej oraz urbanistyki. Do dziś zachował się plan klasztoru Sankt Gallen z 820 roku, którego jednak nie zrealizowano i pozostał utopią. Ciekawe, że założenia planu tego klasztoru oparte są na rzymskim obozie wojskowym. W centrum stoi kościół z dwoma wieżami, wokół którego rozmieszczone zostały zabudowania klasztorne, małe dziedzińce, ogrody i drogi. Cały kompleks podporządkowany był benedyktyńskiej regule klasztornej i miał funkcjonować jak małe niezależne państwo. Miały się więc znajdować tutaj przeróżne obiekty takie, jak: szpital, domy dla gości, cmentarz, kuchnie, nowicjat, pomieszczenia dla zwierząt, spiżarnia itd. Plan miasteczka mnichów został zaprojektowany z wykorzystaniem podwójnej osi symetrii i bez żadnej dozy przypadkowości.

Jak płatek śniegu

W okresie renesansu idea doskonałego miasta owładnęła umysłami malarzy i architektów. Utopijne miasta pojawiały się także w dziełach literackich oraz w traktatach o sztuce. Pewien włoski architekt, Antonio di Pietro Averlino, znany jako Filarete, napisał w 1465 roku „Trattato di architettura", w którym zawarł ponad 200 rysunków urbanistyki i różnych miejskich budowli. Traktat ten w całości poświęcony był miastu idealnemu, zawierał jego dokładny plan i opis. Miasto miało nazywać się Sforzinda od nazwiska fundatora, Francesco Sforzy. Tak więc Sforzinda miała być wybudowana na planie ośmioramiennej gwiazdy, z ośmioma wieżami i bramami, do których prowadziły od centralnego placu szerokie aleje. Niestety, ten pomysł nie znalazł zrozumienia u Sforzy, który nie przeznaczył na ten cel ani grosza. Nawet Giorgio Vasari, który sam eksperymentował we Florencji z długimi ulicami i perspektywą, napisał, że ów traktat to prawdopodobnie najgłupsza książka, jaką kiedykolwiek napisano. A przecież była to pierwsza próba skonkretyzowania marzeń o mieście doskonałym, wpisanym w regularny, gwiaździsty plan. Wydawało się, że nie można zrealizować takich pomysłów i na zawsze pozostaną one w umysłach architektów. Nie sposób było przecież zmienić do tego stopnia nieco chaotyczną zabudowę średniowiecznych miast, więc ograniczono się do jakiejś tylko części miasta.

W Paryżu, w Institut de France, przechowywany jest projekt kilkupoziomowego miasta autorstwa Leonarda da Vinci. Leonardo interesował się problemami urbanistycznymi w łatach 80. XV wieku. Według jego założeń miasto idealne powinno leżeć nad rzeką, mieć zabudowę dwupoziomową: poziom niższy miałby służyć robotnikom, transportowi i obsłudze, a wyższy przeznaczony byłby mieszczaństwu i szlachcie. Poniżej poziomów miałyby znajdować się kanały żeglowne. Szerokość ulic powinna stanowić co najmniej połowę wysokości przyległych pałaców, a piękność miasta miałaby być symbolem funkcjonalności. Tymczasem jednak w XVI wieku zwyciężyła koncepcja architektury centralnej, którą udało się w końcu zrealizować, budując miasta od podstaw. Jak płatek śniegu wygląda oglądana z wysokości Palmanova, miasto położone 30 km od Wenecji, zbudowane według szkiców Giulia Savorgnano. Od sześciokątnego placu w centrum wychodzą gwiaździście ulice. Miasto otaczają obwałowania tworzące wielokątną gwiazdę.

Wyśnione miasto

Pod koniec XVI wieku polski kanclerz koronny Jan Zamoyski, właściciel 24 miast i ponad 800 wsi, zapragnął wybudować miasto - siedzibę rodu, twierdzę nie do zdobycia, olśniewającą architektonicznie. W realizacji tego zamierzenia miał mu pomóc włoski architekt, wenecjanin Bernardo Morando. Miał on około 30 lat, gdy przyjechał do Polski i całe życie poświęcił zaplanowaniu i budowie miasta idealnego - Zamościa. Tu się ożenił z nieznaną bliżej Polką i tu został pochowany. Swój projekt przemyślał szczegółowo według założeń renesansowego miasta-twierdzy. Zamość Morando miał plan wieloboku z szachownicą ulic i rynkiem w centrum. Dookoła wybudowane zostały obronne fortyfikacje. Ale co najciekawsze, rozkład najważniejszych budynków w mieście wykreśla sylwetkę człowieka. I tak pałac jest głową, ratusz z wieżą - sercem, ulica Grodzka to kręgosłup. Szczególnie piękny jest kwadratowy Rynek Wielki, nawiązujący do wzorów antycznego placu publicznego, który pełni funkcje reprezentacyjne, a nie targowe. Opasują go arkadowe kamieniczki z barwnymi dekoracjami i płaskorzeźbami, wybudowane przez kupców ormiańskich. Góruje nad nimi ponadpięćdziesięciometrowa wieża ratusza. Morando zbudował także kolegiatę - dziś katedrę - która symbolizowała Civitas Dei - Miasto Boga. Do dziś zachowała się w niemal niezmienionym stanie, jest odwzorowaniem układu miasta w 15-krotnym pomniejszeniu. Całe miasto, wybudowane w ciągu dwudziestu łat, otoczone było potężnymi murami o grubości 7 metrów, z siedmioma bastionami, których nazwy odwoływały się do kolejnych dni tygodnia. Poza tym dostępu do miasta broniły wypełnione wodą fosy o głębokości 6 metrów, a do miasta można było wejść przez jedną z trzech bram ze zwodzonymi mostami. Zachowały się fragmenty tych fos i fortyfikacji miejskich.

Poszczególne budowle bywały przebudowywane, ale do dziś zachował się niezmieniony układ urbanistyczny, który był ucieleśnieniem utopijnej dotąd renesansowej wizji. W 1992 roku Stare Miasto i otaczające je mury wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. „Zamość w dalekiej Polsce" wymieniany jest jako przykład największych osiągnięć budownictwa europejskiego i jedno z najcenniejszych zespołów zabytkowych na świecie. To w Zamościu spełnił się sen włoskich architektów o idealnym mieście.

opr. mg/mg

include("/home/httpd/html/php/stopka.inc"); ?>

Podziel się tym materiałem z innymi:

# data[].attributes.attachment_link.title
Miasto idealne - Natalia Budzyńska - Portal OPOKA

# data[].attributes.attachment_link.description
include("/home/httpd/html/php/naglowek1.inc"); ?> Zamość „Perła renesansu", „Padwa północy", „Miasto arkad" - tak nazywa się Zamość i to nie tylko ze względu na pojedyncze zabytki architektury renesansowej, ale cały układ urbanistyczny. Takich miast, wybudowanych według założeń „miasta idealnego", jest w Europie niewiele, wymienia się właściwie tylko dwa.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
MorandoBernardo (ok. 1540-1600 lub 1601), włoski architekt w służbie Jana Zamoyskiego. Pochodził z republiki weneckiej, ur. w Padwie lub W Wenecji. Nie udało się odszukać wiadomości źródłowych o włoskim okresie jego życia. Przybył do Polski jako architekt już wykształcony. Od ok. r. 1569 działał w Warszawie przez kilka lat. W r. 1573 wystąpił w roli architekta i przedsiębiorcy przy pracach w zamku królewskim, zatrudniając włoskich muratorów i kontynuując dzieło po rezygnacji w r. 1572 głównego budowniczego G. B. Quadro. Dzierżawił także po Quadrze cegielnię miejską w Warszawie. W r. 1573 wybrał się w podróż do Francji. Nie znane są jej motywy. Ok. r. 1575 był już M. z powrotem w Warszawie i wykonał nie określone bliżej prace dla mansjonarzy w kolegiacie Św. Jana, kontynuując zlecenie rozpoczęte przez muratora A. Vascontiego.

Z Warszawy M. przeniósł się do Lwowa, gdzie 1 VII 1578 kanclerz w. kor. Jan Zamoyski zawarł z nim kontrakt na budowę nowej rezydencji w powiązaniu z zakładanym miastem Nowym Zamościem. Jednocześnie architekt zobowiązał się "trudnić zabudowaniem i utwierdzeniem tego nowego miasta". Od tej pory, przez 22 lata, aż do śmierci pozostawał M. na usługach Zamoyskiego. Był on jednocześnie projektantem i wykonawcą, jako przedsiębiorca budowlany kierował grupą angażowanych przez siebie górników, kamieniarzy, murarzy. M. miał wyjątkową możliwość zaprojektowania i budowy całego miasta od ogólnej kompozycji przestrzennej do najmniejszego detalu architektonicznego wielu budowli. Zapewne już na przełomie l. 1578/9 opracował M. plan miasta (Nowego) Zamościa (pierwsza wzmianka źródłowa o tym projekcie znajduje się w liście Zamoyskiego z 3 X 1579), oficjalnie lokowanego przez kanclerza 23 IV 1580. Pierwszymi realizowanymi przez M-a budowlami były: pałac wielki przedni (1578-86) i dwa tylne pałacyki: kanclerzyny i jej fraucymeru (1581-5), arsenał (1582-3) oraz Brama Lubelska (przed r. 1588). Po r. 1584 zostały rozpoczęte pod kierunkiem i wg projektu M-a prace ziemne przy fortyfikacjach, które od r. 1591 otrzymywały murowaną obudowę i kazamaty. W r. 1587 rozpoczął M. realizację swego największego dzieła architektonicznego - kolegiaty zamojskiej (zasadnicze prace ukończono w r. 1598), a następnie budował ratusz (prace rozpoczęto przed r. 1591), budynki akademii i bursy (od ok. r. 1594) oraz kamienice w Rynku Wielkim, dwie własne oraz kilka innych, m. in. zapewne Francesca Tellaniego, potem Zamoyskich (ul. Staszica 23). W r. 1597 zawarto z M-em kontrakt na budowę Bramy Lwowskiej. Niektóre prace były kontynuowane po śmierci architekta wg jego projektów, m. in. kolegiata, Brama Lwowska, kamienice: przy ul. Staszica 25 oraz może także "Turobińska" przy ul. Staszica 31. Nie doczekał się M. realizacji projektu ołtarza głównego, ambony i stall do kolegiaty zamojskiej. M. projektował i budował dla kanclerza Zamoyskiego także kościół parafialny (1592) oraz willę (pałacyk) w Starym Zamościu (kontrakt 1597, budowla nie ukończona jeszcze w r. 1600). Nadto przypisuje mu się fortyfikacje Szarogrodu na Podolu oraz projekt planu Tomaszowa Ordynackiego (Lubelskiego, po r. 1594).

M. pracował też dla pobliskich rodów szlacheckich, dla Latyczyńskich (1581) i może dla Pawła Orzechowskiego, podkomorzego chełmskiego, przy jego rezydencji w Krupem. Szukał kontaktów z artystami włoskimi, działającymi w Lublinie (Rodolfo Negroni, 1586) i w Pińczowie (1583); do budowy kolegiaty zamojskiej ściągał włoskich murarzy z Moraw (1593). Współpracował również z budowniczymi i kamieniarzami niemieckimi: Kasprem Gocmanem (1594) i Michałem Belterem (przed 1601). M. stał się przypadkowo odkrywcą wartościowych złóż wapienia litotamniowego w Trzęsinach koło Szczebrzeszyna, gdy poszukiwał w r. 1594 na terenie ordynacji dobrego kamienia do budowy kolegiaty zamojskiej.

M. zyskał u Zamoyskiego duże uznanie i stał się jako architekt nadworny doskonałym realizatorem ambitnych planów artystyczno-ideowych "polskiego Medyceusza" (Łempicki), pobierając na kilka lat przed śmiercią stałą pensję za dozorowanie "municji i poprawy w budowaniach". M. opowiadał się za kontrreformacją; w r. 1583 donosił nuncjuszowi A. Bolognettiemu o włoskich kamieniarzach osiadłych w Pińczowie, zwolennikach F. Socyna. W środowisku zamojskim M. cieszył się dużym uznaniem. Uchodził za włoskiego szlachcica, pieczętował się nieustalonym herbem, ale nie otrzymał indygenatu. W l. 1591-3 był rajcą oraz burmistrzem miasta Zamościa. Był człowiekiem majętnym, posiadał kilka nieruchomości w mieście. Oprócz domu zajezdnego zwanego Stantią lub Giełdą naprzeciw Bramy Lwowskiej miał kamienicę w zachodniej pierzei Rynku Wielkiego (obecnie plac Mickiewicza 7), którą w r. 1599 sprzedał, aby pobudować drugą, w pierzei południowej tegoż Rynku (obecnie ul. Staszica 25).

Pozycja M-a w dziejach sztuki w Polsce jest wysoka. Dzięki zrealizowanemu projektowi Zamościa o regularnym, sprzężonym układzie urbanistyczno-rezydencjonalnym, z placami otoczonymi portykami, znalazł się wśród wybitnych realizatorów renesansowej włoskiej myśli urbanistycznej. Fortyfikacje bastionowe typu nowowłoskiego twierdzy Zamość i Szarogrodu, pierwsze tego rodzaju w Polsce, wysuwają M-a na czoło wśród ówczesnych architektów wojskowych. W dziedzinie architektury pałacowej i kościelnej, a także militarnej (bramy twierdzy zamojskiej) prezentował kierunek manierystyczno-klasycyzujący. M. stworzył dla Zamościa typ wzorcowej kamienicy podcieniowej z attyką, o układzie osiowym, który stał się obowiązujący także po jego śmierci. Wiąże się z M-em początki nowożytnej sceny teatralnej typu włoskiego w Polsce (wg wzorów Serlia lub Palladia), przypisując mu projekt dekoracji do dramatu J. Kochanowskiego „Odprawa posłów greckich" wystawionego 12 I 1578 w Ujazdowie w czasie wesela Jana Zamoyskiego z Krystyną Radziwiłłówną. M. zmarł między 6 IX 1600 a 15 X 1601.

Z żoną Katarzyną nie znaną z nazwiska miał sześcioro dzieci, synów: Mikołaja, Andrzeja, Rafała, Gabriela, oraz córki: Kamillę i Lidię, żonę Stanisława Abrahamowicza, Ormianina, zamojskiego złotnika, opiekuna rodziny po śmierci architekta. Syn Gabriel (zm. 1644) był w r. 1606 wójtem i sędzią w sprawach obcych w Zamościu, w r. 1615 uzyskał w Padwie doktorat obojga praw. W r. 1618 przyjął święcenia kapłańskie, był krótko profesorem matematyki w Akademii Zamojskiej, został następnie audytorem bpa. Używał nazwiska o brzmieniu spolszczonym: Morenda. Natomiast Andrzej był w służbie Zygmunta III i w r. 1606 otrzymał pensję z dochodów celnych ziemi ruskiej.

Łoza, Słown. architektów; Thieme-Becker, Lexikon d. Künstler, (Z. Batowski); - Caccamo D., Eretici italiani in Moravia, Polonia, Transilvania (1558-1611), Firenze 1970; Herbst S., Zamość, W. 1954 s. 10-22; Herbst S., Zachwatowicz J., Twierdza Zamość, W. 1936; Kowalczyk J., Ideologiczne aspekty urbanistyki Zamościa, w: Zamość i Zamojszczyzna w dziejach i kulturze polskiej, L. 1969 s. 136-41; tenże, Kolegiata w Zamościu, Studia i Mater. do Teorii i Hist. Archit. i Urban., W. 1968 VI; tenże, Morando e Zamoyski, w: Italia, Venezia e Polonia tra Umanesimo e Rinascimento, Wr. 1967 s. 335-51; tenże, O wzajemnych relacjach planu miasta Zamościa i kolegiaty zamojskiej, „Biul. Hist. Sztuki" R. 24: 1962 nr 3/4 s. 432-8; Lewicka M., Bernardo Morando, W. 1952; taż, Bernardo Morando, „Saggi e Memorie di Storia dell'Arte" R. 2: 1959 s. 143-55 (oraz nadb. Venezia 1959); taż, Mecenat artystyczny Jana Zamoyskiego, Studia Renesansowe, Wr. 1957 II 308-15; Łempicki S., Renesans i humanizm w Polsce, Kr. 1952; Łopaciński E., Warszawskie poszukiwania archiwalne do dziejów sztuki, „Biul. Hist. Sztuki" R. 9: 1947 nr 1/2 s. 145; Miłobędzki A., Ze studiów nad urbanistyką Zamościa, „Biul. Hist. Sztuki" R. 15: 1953 nr 3/4 s. 68-86; Sochaniewicz K., Dzieje Zamościa w dobie przed lokacją na prawie niemieckiem, Rozpr. Hist. Tow. Nauk. Warsz., W.-Lw. 1922 I z. 4 s. 21; Targosz-Kretowa K., Teatr dworski Władysława IV (1635-1648), Kr. 1965; Tomkowicz S., O Bernardzie Morando, Santi Guccim i Marcinie Koberze, artystach XVI w., Prace Kom. Hist. Sztuki, Kr. 1922 II z. 2 s. XLIV-XLVI; - Arch. Zamoyskiego, I-IV; Cudzoziemcy o Polsce, Kr. 1971 I 203, 204; Materiały archiwalne do budowy zamku warszawskiego. Rachunki budowy z lat 1569-1572, Teki Archiwalne, II. Z dziejów Odrodzenia w Polsce, W. 1954 s. 386, 389; Mon. Pol. Vat., VI.
Jerzy Kowalczyk

# data[].attributes.attachment_link.description
MorandoBernardo (ok. 1540-1600 lub 1601), włoski architekt w służbie Jana Zamoyskiego. Pochodził z republiki weneckiej, ur. w Padwie lub W Wenecji. Nie udało się odszukać wiadomości źródłowych o włoskim okresie jego życia. Przybył do Polski jako architekt już wykształcony. Od ok. r. 1569 działał w Warszawie przez kilka lat. W r.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Nie tylko Zamość. Pomysły na miasto idealne

#architektura

Każdy wie, że Zamość jest jednym z niewielu na świecie wcieleń popularnej w epoce Odrodzenia wizji miasta idealnego. Ale nie tylko w renesansie poszukiwano wzorcowego modelu ludzkiej osady. Jego projektowanie pochłania architektów do dziś.

Trudno stwierdzić, czy Jan Zamoyski, kanclerz wielki koronny i hetman wielki koronny Rzeczypospolitej Obojga Narodów, zafascynował się renesansową ideą miasta idealnego na studiach w Padwie czy może pobierając nauki w Paryżu i Strasburgu. Faktem jest, że gdy w 1580 wydał akt lokacyjny nowego miasta, położonego w sąsiedztwie rodzinnej siedziby Zamoyskich, Skokówki, chciał, by osada ową ideę ucieleśniała. Projektowanie miasta magnat powierzył sprowadzonemu z Włoch (najprawdopodobniej z Padwy) architektowi, Bernardo Morando.

Architekt i fundator wspólnie opracowali koncepcję miasta, którą później Morando przełożył na projekt urbanistyczny i architektoniczny. W ten sposób na surowym korzeniu powstało ufortyfikowane miasto, przeznaczone nawet dla 3 tysięcy mieszkańców. Bardzo dogodnie położone - na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych - otrzymało od króla Stefana Batorego wiele przywilejów, m.in. zwolnienie z cła, czynszów i podatków czy prawo składu i prawo jarmarków, dzięki którym szybko się wzbogacało i rozwijało. Dziś zapewne uznalibyśmy, że król, oferując tyle udogodnień swojemu największemu sojusznikowi i bliskiemu współpracownikowi, zachował się co najmniej nieetycznie... Jednak to tej "prywacie" w dużej mierze zawdzięczamy fakt, że Zamość mógł w ogóle powstać i stać jednym z niewielu polskich zabytkowych miast, opisywanych w każdym podręczniku historii sztuki na świecie.

Nie tylko trawa na dachu. Różne odcienie zieleni w architekturze

Janowi Zamoyskiemu i Bernardo Morando rzeczywiście udało się coś, co w większości wypadków pozostawało na papierze. Nadali realny kształt wizjom miasta idealnego. A te opisywał już Platon (według którego miasto winno mieć duży, główny plac i rozlokowane wokół niego mniejsze sektory-dzielnice). Żyjący w VI wieku p.n.e. grecki matematyk i urbanista, Hippodamos z Miletu, niczym XX-wieczni moderniści apelował, aby tworzyć w miastach dzielnice mające określone funkcje: handlowe, sakralne, mieszkaniowe itp. Witruwiusz w swoim traktacie "O architekturze ksiąg dziesięć" (napisanym pomiędzy rokiem 20 p.n.e. a 10 p.n.e.) pouczał, aby miasta zakładać na wzniesieniach, planach kolistych, otaczać murami, a ulice planować tak, by chronić je przed niosącymi choroby czy zimno wiatrami. Walorem miało być sąsiedztwo rzek oraz płodnych terenów rolniczych.

Na podstawie traktatu Witruwiusza włoscy myśliciele, artyści i architekci opracowywali swoją koncepcję miasta idealnego - città ideale. Był wśród nich m.in. Leonardo da Vinci, Giorgio Vasari i Filarete, florencki architekt, który zaprojektował Sforzindę, utopijne, nigdy nie zrealizowane miasto, które zainspirowało wielu późniejszych twórców. Filarete swój projekt opisał w latach 60. XV wieku. Sforzinda miała być założona na planie ośmioramiennej gwiazdy (optymalnym dla funkcji obronnych), z rynkiem i rozchodzącą się od niego geometrycznie siatką ulic oraz górującymi nad miejską zabudową kluczowymi obiektami - ratuszem, świątynią, zamkiem. Idealne miasto miał być harmonijne, uporządkowane (podporządkowane zasadom geometrii), funkcjonalne, ale i... piękne. Autorzy tych koncepcji podkreślali, że pozbawiona piękna osada nie będzie nigdy dobrym miejscem do życia. Miasto idealne fascynowało nie tylko Włochów - plany z rozległym placem z monumentalną bryłą ratusza i czterema głównymi alejami, rozchodzącymi się od rynku w cztery strony świata rysował także Albrecht Dürer.

Budowany od 1580 roku Zamość założony został na planie wieloboku. Jako obiekt obronny został otoczony murami z bastionowymi fortyfikacjami. W jego projekt wpisano też jednak wiele zróżnicowanych funkcji. Zamość miał być siedzibą fundatora, Jana Zamoyskiego, ośrodkiem kultury, nauki, religii, siedzibą sądów oraz miastem handlowo-rzemieślniczym. Z tego ostatniego powodu w planie miasta przewidziano dwa dodatkowe rynki służące właśnie działalności wytwórczej i handlowej.

Jak pożenić naturę z kulturą? O miastach ogrodach

W 1898 roku Brytyjczyk Ebenezer Howard opublikował traktat "Garden Cities of To-morrow", w którym kreślił wizję miasta-ogrodu, w którym współcześni ludzie będą mogli żyć zdrowo w bliskości natury. Trzeba pamiętać, że pod koniec XIX wieku miasta Wielkiej Brytanii czy Francji zdominowane były przez owoce rewolucji przemysłowej - fabryki, które nie tylko koszmarnie zanieczyszczały środowisko, ale i ściągały do przeludnionych miast wciąż kolejne tysiące ubogich ludzi, szukających pracy. XIX-wieczni robotnicy żyli w koszmarnych warunkach i idea miasta-ogrodu, osiedla z niewielkimi, zatopionymi w zieleni domami, w bliskości sklepów, szkół, kościołów jawiła się wówczas jak utopia. Architekci w kolejnych epokach odwoływali się do myśli Howarda, co widać np. w projekcie katowickiej dzielnicy Giszowiec, ale pełna pełna koncepcja miasta-ogrodu należy raczej do historii idei.

Rajskie ogrody: najpiękniejsze wirydarze w Polsce

Z o wiele większym rozmachem projektowane były nowoczesne miasta idealne. Tyleż wizjonerskie, co kontrowersyjne koncepcje idealnego miasta rysował oczywiście "ojciec nowoczesnej architektury", Le Corbusier. W 1927 roku pisał:

Współczesne życie wymaga i oczekuje nowego rodzaju planu zarówno dla domu, jak i dla miasta.

Dwa lata wcześniej architekt opracował Plan Voisin de Paris, wizję radykalnej - do dziś wzbudzającej emocje - przebudowy stolicy Francji z geometryczną siatką szerokich ulic i rozstawionymi na niej w równych rzędach wieżowcami. W 1930 roku powstała koncepcja "Ville Radieuse", miasta założonego na planie przypominającym zgeometryzowaną sylwetkę człowieka (czyli podobnie, jak w Zamościu!), z szerokimi ulicami i wysokimi blokami mieszkalnymi. Ważną częścią tego miasta była zieleń i słońce (domy stać miały dość daleko od siebie), a poszczególne budynki uniesiono na słupach i wyposażono w tarasy na dachach. Ukoronowaniem urbanistycznych wizji Le Corbusiera jest "Karta Ateńska". Opracowana pod jego przewodnictwem w 1933 roku przez międzynarodowe grono awangardowych architektów opisywała zasady budowania miast modernistycznych - wcielane później w życie w formie np. znanych nam doskonale współczesnych osiedli mieszkaniowych.

architektura renesansu polskie zabytki na liście UNESCO le corbusier urbanista [{"nid":"46771","uuid":"c0dcad50-49c3-4523-86eb-7ce2b4c1152c","type":"article","langcode":"pl","field_event_date":"","title":"Nie tylko Zamość. Pomysły na miasto idealne","field_introduction":"Każdy wie, że Zamość jest jednym z niewielu na świecie wcieleń popularnej w epoce Odrodzenia wizji miasta idealnego. Ale nie tylko w renesansie poszukiwano wzorcowego modelu ludzkiej osady. Jego projektowanie pochłania architektów do dziś.\r\n","field_summary":"Każdy wie, że Zamość jest jednym z niewielu na świecie wcieleń popularnej w epoce Odrodzenia wizji miasta idealnego. Ale nie tylko w renesansie poszukiwano wzorcowego modelu ludzkiej osady. Jego projektowanie pochłania architektów do dziś. ","path":"/pl","topics_data":"a:1:{i:0;a:3:{s:3:"tid";s:5:"59604";s:4:"name";s:13:"#architektura";s:4:"path";a:2:{s:5:"alias";s:19:"/temat/architektura";s:8:"langcode";s:2:"pl";}}}","field_cover_display":"default","image_title":"","image_alt":"","image_360_auto":"/sites/default/files/styles/360_auto/public/2018-05/zamosc_z_lotu_forum.jpg?itok=atLazfea","image_260_auto":"/sites/default/files/styles/260_auto_cover/public/2018-05/zamosc_z_lotu_forum.jpg?itok=D_IIfrrB","image_560_auto":"/sites/default/files/styles/560_auto/public/2018-05/zamosc_z_lotu_forum.jpg?itok=fRRkbI0G","image_860_auto":"/sites/default/files/styles/860_auto/public/2018-05/zamosc_z_lotu_forum.jpg?itok=HQBJxcyv","image_1160_auto":"/sites/default/files/styles/1160_auto/public/2018-05/zamosc_z_lotu_forum.jpg?itok=FOjPhh4w","field_video_media":"","field_media_video_file":"","field_media_video_embed":"","field_gallery_pictures":"","field_duration":"","cover_height":"736","cover_width":"1100","cover_ratio_percent":"66.909"}]

# data[].attributes.attachment_link.title
Nie tylko Zamość. Pomysły na miasto idealne

# data[].attributes.attachment_link.description
architektura Każdy wie, że Zamość jest jednym z niewielu na świecie wcieleń popularnej w epoce Odrodzenia wizji miasta idealnego. Ale nie tylko w renesansie poszukiwano wzorcowego modelu ludzkiej osady. Jego projektowanie pochłania architektów do dziś.

# data[].attributes.headline
Materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Zamościu

# data[].attributes.subject
Materiały dostępne w Bibliotece Pedagogicznej w Zamościu

# data[].attributes.attachment_link.description
Dawniej w Zamościu : o skarbach, duchach i czartach, sławnych generałach, poetach, wizytach dostojnych gości, wielkich balach, pojedynkach i kurtyzanach / Krzysztof Czubara. - Wyd. 2 uzup. i poszerz. - Zamość : ATUT Biuro Promocji, 2005.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dokument lokacyjny ( Lokacja Zamościa) Zamościa ogłoszony został przez Jana Zamoyskiego w pobliskim folwarku Jarosławiec, w niedzielę przewodnią (dzień św. Tomasza) 10 IV 1580, w obecności świadków, z których 7-miu wymieniono z nazwiska.
Opieczętowany pergaminowy dokument dostarczono na dwór w Wilnie, gdzie 12 VI 1580 został przez króla Stefana Batorego potwierdzony. Kancelaria wystawiła dwa dokumenty: potwierdzający akt lokacyjny i nadający miastu przywileje ( Przywilej lokacyjny). Wszystkie trzy - z późniejszymi pergaminami - pieczołowicie przechowywano do 1811 w skrzyni magistrackiej, później w Szczebrzeszynie, od 1843 w archiwum lubelskim. W l. 80. XIX w. akt lokacyjny zaginął i znany jest dzisiaj z kopii i potwierdzającego lokację przywileju królewskiego, który przytaczał go całości. Nazywany był niekiedy przywilejem (sam Zamoyski użył terminu list).
Zamoyski obiecywał wyznaczyć wójta - osadźcę i wspomóc go pieniędzmi, aby łatwiej handle i rzemiosła urządzić, darować mieszczanom kawałek pola i łąki. Ogłosił jedną tylko wiarę rzymskokatolicką w mieście i zwyczajem miast królewskich udzielił mu prawa magdeburskiego, mieszkańcom zezwalając na wybór władz miejskich (poza pierwszymi, naznaczonymi przez niego) i niezależne od siebie sądownictwo. Przyrzekał uprosić króla o zgodę na targ w każdą środę i trzy jarmarki rocznie. Zwolnił mieszczan po wieczne czasy z powinności poddańczych, a na 25 lat od podatków (później corocznie 20 gr z półłanka i 6 gr do kościoła, a z domu w mieście 6 i 3 gr, na przedmieściu 4 i 2 gr). Obiecywał prosić u króla dalsze przywileje (zwolnienie wieczyste z ceł wewnętrznych i czasowe z ceł granicznych). Na koniec zobowiązywał się ustanowić sposób rozstrzygania sporów między nim (jego następcami) i miastem.

* JAN na Zamościu, kanclerz wielki koronny, starosta bełski, knyszyński itd. wiadomym czynię tym listem, wszem wobec i każdemu z osobna, komu to wiedzieć należy, że w miejsce dawnego zamku Skokówka, na wyspie między rzekami Wieprzec i Kalinowica położonego w ziemi chełmskiej i powiecie krasnostawskim, dla pożytku większego inszy nowy zamek z kamienia i cegły, na stałej sąsiedniej ziemi, naprzeciwko tego zamku starego, około grobli stawowej zacząłem budować i tam dla chwały bożej świątynię zbudować i wyposażyć postanowiłem. Mając na względzie bezpieczeństwo i pożytek nie tylko mój i przyjaciół moich, ale całego sąsiedztwa oraz poddanych z sąsiednich wsi moich, postanowiłem zbudować miasto połączone z tym zamkiem i świątynią, które to miasto wałem i fosą wzmocnię kosztem moim. Temu miastu nadaję nazwę wraz z zamkiem Zamoście nad Wieprzcem, dla odróżnienia od sąsiedniego naszego dziedzictwa Zamoście, położonego niedaleko rzeki Wieprz Przyrzekam wreszcie ten obecny przywilej w przyszłości, dla lepszego zarządzania we wspomnianym mieście trzymając, ulepszać, a także potwierdzenia przywilejów i ulepszeń upraszać u Królewskiego Majestatu oraz tymże [mieszczanom] przesyłać.
Na której rzeczy wiarę obecny dokument ręką moją podpisuję i do niego pieczęć moją przykładam. Wydano w folwarku moim Jarosławiec, w pierwszą niedzielę po Wielkanocy roku pańskiego tysięcznego pięćsetnego osiemdziesiątego Przy bytności urodzonych i szlachetnych panów (...) i innych wiary godnych przy powyższym obecnych. (początek i zakończenie aktu lokacyjnego (tłum. z łaciny).!!! "Rówieśnikiem" Zamościa jest założone tego samego roku Buenos Aires.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dokument lokacyjny ( Lokacja Zamościa) Zamościa ogłoszony został przez Jana Zamoyskiego w pobliskim folwarku Jarosławiec, w niedzielę przewodnią (dzień św. Tomasza) 10 IV 1580, w obecności świadków, z których 7-miu wymieniono z nazwiska. Opieczętowany pergaminowy dokument dostarczono na dwór w Wilnie, gdzie 12 VI 1580 został przez króla Stefana Batorego potwierdzony.