# data[].attributes.body
Hình tượng người nông dân trong văn học từ sau Cách mạng Tháng 8 đến hết thế kỷ XX
* Kiến thức khái quát về hình tượng người nông dân trong văn học Việt Nam từ sau Cách mạng Tháng Tám đến hết thế kỉ XX.

* Những kiến thức cơ bản về hai tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân và Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu.

* Những tư liệu mở rộng, nâng cao về hai tác phẩm.

* Hệ thống các bài tập củng cố: bài tập trắc nghiệm, sơ đồ tư duy, vi deo tóm tắt kiến thức, các dạng đề cơ bản và nâng cao về hai tác phẩm Vợ nhặt và Chiếc thuyền ngoài xa.

* Các sản phẩm khác như sách nói, tranh ảnh, bài hát, bộ phim liên quan đến tác phẩm và đề tài.

# data[].attributes.attachment_link.title
TÌNH HÌNH XÃ HỘI VIỆT NAM THỜI HẬU CHIẾN, SAU 1975.

# data[].attributes.headline
2. CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA - NGUYỄN MINH CHÂU

# data[].attributes.subject
2. CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA - NGUYỄN MINH CHÂU

# data[].attributes.attachment_link.title
KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

# data[].attributes.headline
I/ NHỮNG NHẬN ĐỊNH VỀ KIM LÂN VÀ VỢ NHẶT

# data[].attributes.subject
I/ NHỮNG NHẬN ĐỊNH VỀ KIM LÂN VÀ VỢ NHẶT

# data[].attributes.headline
II/ NHỮNG NHẬN ĐÌNH VỀ NGUYỄN MINH CHÂU VÀ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

# data[].attributes.subject
II/ NHỮNG NHẬN ĐÌNH VỀ NGUYỄN MINH CHÂU VÀ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

# data[].attributes.attachment_link.title
Ngữ Văn 12 - VỢ NHẶT (Kim Lân) MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH, LỜI BÌNH VÀ TƯ LIỆU

# data[].attributes.attachment_link.description
Tài liệu được soạn ra nhằm giúp dễ dàng trong việc tìm kiếm tài liệu có liên quan đến các tác phẩm trong chương trình Ngữ Văn THPT, có sử dụng và tham khảo rất nhiều tư liệu trên Internet và chỉ mang tính chất tham khảo và hỗ trợ giảng dạy, mong mọi

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
im Lân là cây bút truyện ngắn già dặn chuyên viết về làng quê miền Bắc Việt Nam. Ông sáng tác không nhiều nhưng có những tác phẩm thành công được bạn đọc và giới phê bình đánh giá cao. "Vợ nhặt" là truyện ngắn thuộc loại này.

Để xét đoán đúng giá trị của tác phẩm văn chương, tôi thường dựa vào hai tiêu chí sau: Một là,xem nhà văn đã khám phá ra được điều gì thật mới mẻ về cuộc sống của con người? Và hai là, xem tấm lòng nhân ái của nhà văn được bộc lộ ra sao, tới mức nào? Văn chương vốn phong phú như cuộc đời, do vậy, không phải trường hợp nào các nguyên tắc đánh giá vừa nói cũng đều sát đúng. Riêng với tác phẩm "Vợ nhặt", hai tiêu chí đó tỏ ra đắc dụng hơn cả với tôi. Xin được soi sáng giá trị của truyện ngắn từ các phương diện này.

Văn chương xưa nay viết về chuyện dựng vợ, gả chồng qủa là không ít. Êm thấm cũng có, ngang trái trắc trở thì nhiều hơn. Nhưng chuyện "Vợ nhặt" thì có thể nói là trường hợp độc nhất vô

nhị. Tràng, nhân vật chính của truyện, có vợ như một chuyện thật như đùa. Ấy là vì anh ta lấy vợ trong một hoàn cảnh thật đặc biệt. Đói kém, chết chóc lan tràn khắp nơi. Xóm chợ, nơi Tràng đi về mỗi ngày, là một trong những điểm tăm tối nhất : "Người chết như ngã rạ. Không buổi sáng nào người trong làng đi chợ, đi làm đồng không gặp ba bốn cái thây nằm cong queo bên đường". Người nghèo còn sống sót thì đi lại vật vờ "xanh xám như những bóng ma". May mà Tràng có sức khỏe, lại có công việc nên chỉ bị thiếu, bị đói chứ cái chết thì chưa nhòm ngó tới. Nhưng ai dám bảo cái tình trạng ấy kéo dài được lâu. Cứ trông cái dáng đi "từng bước mệt mỏi" "cái đầu trọc nhẵn chúi về phía trước"của Tràng cũng xác nhận một sự thật : Dạo này "hình như những lo lắng vật chất trong một ngày đè xuống cái lưng to rộng như lưng gấu của hắn" hơn. Giữa cảnh tăm tối, bi đát ấy giữ cho mình và người thân (Tràng còn mẹ già) qua khỏi đã là may, ai còn động rồ động dại nghĩ đến chuyện lấy vợ lấy chồng. Tuy nhiên, cuộc đời vốn có nhiều ngả đường riêng, tưởng là bất ngờ nhưng lại không thể khác, không thể không xẩy ra. Chuyện Tràng có vợ xẩy ra thật đường đột, đường đột ngay cả với chính anh ta : "Ra hắn đã có vợ rồi ư ? Hà! Việc xẩy ra thật hắn cũng không ngờ". Có một câu hỏi cần đặt ra : Từ trong sâu thẳm lòng mình, Tràng có ao ước một cuộc sống gia đình không ? Phải nói là có ! Lời phân bua đến tội nghiệp của Tràng trước cảnh xống áo, niêu bát bừa bộn trên giường dưới đất lúc đưa thị vào nhà cho ta biết rõ điều đó : "Không có người đàn bà, nhà cửa thế ấy!"Chỉ bởi cuộc sống lam lũ, đầu tắt mặt tối vì miếng cơm manh áo đã không cho phép Tràng nghĩ tới, mà có khi nào nghĩ tới chuyện vợ con thì anh ta chỉ dám coi đây là mong muốn xa vời, ước để mà ước, vậy thôi. Tràng gặp thị thật tình cờ, " chỉ tầm phờ tầm phào đâu có hai bận". Mong ước kia được đánh thức, lên tiếng đòi được thỏa mãn. Không phải lý trí đã hoàn toàn câm bặt. Mới đây, khi cái chuyện hệ trọng kia cần đi tới quyết định, Tràng thấy "chờn" : "Thóc gạo này đến cái thân mình cũng chả biết có nuôi nổi không lại đèo bòng". Nhưng anh ta chặc lưỡi chấp nhận, rồi họ nên vợ, nên chồng. Khát vọng tự nhiên đã chiến thắng, dường như bất chấp cái lẽ thông thường. Rõ ràng mong muốn nương tựa vào nhau giữa cảnh nghèo đói đã gắn bó hai số phận cô đơn lại với nhau. Bà cụ Tư nghĩ rất thật : "Người ta có gặp bước khó khăn đói khổ này, người ta mới lấy đến con mình. Mà con mình mới có vợ được".

Thành vợ thành chồng trong một hoàn cảnh đặc biệt nên mọi chuyện diễn ra không được bình thường cũng là dễ hiểu. Không lễ dạm ngõ, ăn hỏi, ngay cả dăm ba mâm để trình họ trình làng cũng không có. Nhưng " cũng chả ai người ta chấp nhặt cái lúc này", bà mẹ nghĩ thế là phải. Có điều, vật chất thiếu thốn người ta sẵn lòng bỏ qua, còn luật lệ trong nhà có điều kiện thực hiện thì phải cho nghiêm, cho đúng đạo. Con cái lấy nhau phải được sự đồng ý của cha mẹ, đó là luật lệ không thành văn nhưng đòi hỏi mọi người phải tự giác tuân thủ, không được bỏ qua, hoặc coi nhẹ, xem thường. Sau cái cảnh "trình làng" bóng anh đi trước bóng nàng theo sau là cái cảnh cặp tình nhân đợi mẹ về, chờ đợi lời phán quyết cuối cùng của thân mẫu. Giây phút thật hệ trọng! Sự chờ đợi thật căng thẳng! Với cô dâu đã đành, cả chàng rể - chủ nhà cũng thế. Hạnh phúc của đời họ không phải tùy thuộc ở lời phán quyết cuối cùng ấy sao? Mà ai dám cả quyết chỉ có thuận chứ không có nghịch? Dưới ngòi bút của tác giả, tâm trạng bà mẹ hiện lên thật tinh tế. Vừa bước chân tới cổng, bà cụ đã cảm thấy có gì khang khác xẩy ra. Đến giữa sân, bà đứng sững lại, ngạc nhiên hơn : "Quái, sao lại có người đàn bà nào ở trong ấy nhỉ?... Lại đứng ngay đầu giường thằng con mình thế kia ? Sao lại chào mình bằng u ?" Tuy chưa hiểu thật rõ ràng bà cũng bắt đầu ngờ ngợ. Tràng lên tiếng giải thích. Chủ động thế là phải. Đúng, đó là duyên, là kiếp, là số phận ! May mắn thay số phận ! Mà cũng oái oăm thay số phận ! Tình thương trào dâng trong lòng người mẹ. Lấy vợ giữa lúc này ư ? Liệu có qua khỏi tao đoạn này không. Rồi còn sinh con đẻ cái ngẩng mặt nhìn đời ? Nghĩ vậy nên bà "vừa ai oán, vừa xót xa". Rồi ý thức về bổn phận và trách nhiệm của người làm cha làm mẹ ập tới. Có sự giằng xé giữa tình cảm và lý trí day dứt và quyết liệt để cuối cùng lý trí đã chiến thắng trong bà : "Ừ... U cũng bằng lòng..." Bà đã chấp thuận, dầu bà buộc lòng miễn cưỡng bởi sự ám ảnh nặng nề của tương lai, một tương lai rất gần, ngày mai, ngày mốt thôi. Có lẽ tình thế không cho phép bà chọn lựa. Con bà thở phào nhẹ nhõm. Ý nguyện của Tràng đã trở thành ý nguyện của gia đình. Vợ Tràng có điều kiện sống yên ổn trong sự đùm bọc yêu thương của lòng mẹ, người thân thiết duy nhất còn sống sót trên đời. Thế rồi bà hướng tới "con dâu mới". Phải tạo lập những nhịp cầu đầu tiên nối liền tình cảm giữa hai người vốn còn là những người xa lạ. Song, tình cảm phải xây dựng trên sự hiểu biết, hiểu biết để thật sự thông cảm, một điều có lẽ cần thiết hơn cả giữa lúc này. Bà giới thiệu gia cảnh : "Nhà ta thì nghèo con ạ !" Bà căn dặn con dâu : "Vợ chồng chúng mày liệu mà bảo nhau làm ăn... cốt làm sao chúng mày hòa thuận là u mừng rồi". Thật giản dị mà chí lý, chí tình. Nhưng đâu có dễ thực hiện nhất là khi cái đói, cái chết đang rình rập ở ngoài kia đe dọa không chỉ niềm vui sống của cặp vợ chồng mới được nhen lên mà còn đe dọa sự tồn tại chính ngay cặp vợ chồng đó. Cả con dâu lẫn con trai bà đều chăm chú lắng nghe. Tự thâm tâm, họ coi đây là những điều hệ trọng được nói ra trong giây phút hệ trọng nhất của đời họ. Kết thúc là cảnh động phòng của cặp uyên ương. Ở đoạn này cũng như trong toàn bộ tác phẩm, tác giả đã không rơi vào hai thái cực thường thấy trong văn chương đương thời khi viết về đời sống con người lao động ở thôn quê : Hoặc thi vị hóa, hoặc trần tục hóa. Ngòi bút của tác giả là chân thực cũng như tấm lòng của người viết là thành thực. Có cái mộng bay bổng khi "bên ngoài gió từ mặt sông thổi lên rì rào như tiếng người thầm thì nói chuyện". Cũng như vậy, khi Tràng thức dậy sau đêm tân hôn "trong người êm ái lửng lơ như người trong giấc mơ đi ra". Đi liền với điều đó là cái thực, khắc nghiệt và chua xót : "Giữa sự im lặng của đôi vợ chồng mới có tiếng ai khóc ngoài xóm lọt vào tỉ tê lúc to lúc nhỏ"... Bữa cơm sau ngày cưới cũng thế. Lần đầu tiên cả gia đình sum họp trong một bữa cơm có thể nói là ấm cúng, ngon lành và vui vẻ nữa tuy không thật trọn vẹn. Bữa ăn ngày đói nên trông "thảm hại" là phải : "Giữa cái mẹt rách có độc một lúm rau chuối thái rồi và một dĩa muối ăn với cháo". Thế nhưng, so với nhiều người đang chết dần chết mòn vì đói vì rét ngoài đường xó chợ kia thì vẫn là "sang". Ngay cả nồi cháo cám cũng vậy. Vì đúng như bà cụ phân trần : "Xóm ta khối nhà chẳng có cám mà ăn đấy".

Những trang viết về cuộc hôn nhân trong truyện thật chân thực và sinh động. Có cái chung như nhiều cuộc hôn nhân khác, nhưng đáng nói hơn là có cái riêng, rất riêng như một trường hợp duy nhất ngoài đời. Cám ơn nhà văn đã từ kinh nghiệm sống của bản thân mà phát hiện ra một mảng hiện thực mới của đời sống, góp phần tạo dựng toàn diện bức tranh làng quê Việt Nam qua thân phận của người nông dân sống trong giai đoạn lịch sử một đi không trở lại. Thấm vào hiện thực được mô tả là cái nhìn chan chứa tình đời, tình người. "Vợ nhặt" không chỉ sống động mà còn xúc động là vì thế.

Trong truyện có nhiều số phận và tính cách. Họ đều là những người lao động bình dị và chân thật. Và hầu như mỗi dòng, mỗi chữ của tác phẩm đều thấm đượm tấm lòng yêu thương, trân trọng đối với những phẩm chất sáng trong của họ, những phẩm chất đặc biệt tỏa sáng trong những hoàn cảnh khắc nghiệt, tối tăm và bi đát nhất. Trước hết là tấm lòng của tác giả đối với nhân vật Tràng. Anh ta là người lao động hiền lành chất phác. Thật đáng yêu tiếng cười "hềnh hệch" của Tràng khi trẻ con hàng xóm "đứa túm đằng trước, đứa túm đằng sau, đứa cù, đứa kéo" mỗi chiều khi anh ta đi làm về. Đó là niềm vui ít ỏi của xóm chợ nghèo nàn. Tràng làm quần quật suốt ngày, tưởng không cất đầu lên nổi vì miếng cơm manh áo, vậy mà anh ta không hoàn toàn mất đi cái tế nhị, kín đáo đôi khi rất cần thiết trong các quan hệ xã hội. Lúc đưa thị về làng, Tràng vừa nghiêm trang đạo mạo, vừa có vẻ "phởn phơ" dám "chịu trận". Nhưng khi một người bạn hỏi thị là ai thì Tràng chỉ đáp : "Người quen". Thế là đủ và rõ ! Cần gì phải nói trắng ra. Với mẹ, Tràng vừa yêu thương, vừa kính nể. Anh ta có vóc dáng to lớn "vập vạp" của một con gấu không hề biết sợ. Vậy mà trước mẹ, Tràng là con người khác hẳn, nín lặng vâng lời đến không ngờ. Anh ta "thở đánh phào một cái, ngực nhẹ hẳn đi" khi lời phán quyết từ miệng mẹ buông ra, chấm dứt sự chờ đợi đến ngạt thở của Tràng. Cũng như bao người lao động lương thiện khác, bên cạnh nhu cầu vật chất, Tràng còn có nhu cầu tinh thần đôi khi cũng không kém phong phú và mãnh liệt. Ai dám bảo là anh ta không biết yêu. Có thể biểu lộ tình yêu của Tràng còn vụng về. Đúng thôi, làm sao có thể khác được. Bước vào con đường vắng vẻ, Tràng có ý bày tỏ tình cảm với thị, nhưng anh ta lúng ta lúng túng "tay nọ xoa vào vai kia" để rồi không cất nổi nên lời. Ngẫm cho kỹ, chính cái vẻ vụng về bề ngoài ấy mới thật đáng yêu, vì nó biểu lộ của một tấm tình chân thật và trong sáng. Không lấy làm lạ khi có lúc Tràng sống tràn ngập trong một "cái gì mới mẻ, lạ lắm", "nó ôm ấp mơn man khắp da thit Tràng". Đó là cảm giác do tình yêu đem lại, khiến anh ta "hình như quên hết những cảnh sống ê chề, tăm tối hàng ngày". Trong khi yêu, Tràng còn biết đùa cợt và chấp nhận sự đùa cợt như bao người tình khác. Tới kề sân nhà mình, vậy mà khi thị hỏi "Vẫn chưa đến à ?" Tràng điềm nhiên trả lời "Còn chán". Chấp nhận hôn nhân, Tràng ý thức rất rõ, rất sâu cái bổn phận làm chồng làm cha : "Bây giờ hắn mới thấy hắn nên người... có bổn phận phải lo lắng cho vợ con sau này". Đáng ngạc nhiên hơn cả là sự thỏa mãn nhu cầu nhục thể ở Tràng. Lấy vợ, ngoài chuyện tình chuyện nghĩa, còn có "chuyện" đó. Đây là một thử thách. Tác giả đã chấp nhận mà không né tránh. Đáng mừng là ngòi bút của Kim Lân đã tỏ ra rất vững vàng và chính ở đây phẩm chất tốt đẹp ở Tràng ngời ngợi tỏa sáng. Trong lúc biết bao việc phải lo Tràng vẫn không quên dành ra hai hào (số tiền đâu phải là nhỏ !) để mua dầu thắp với lý do đáng cảm phục : "Vợ mới vợ miết cũng phải cho nó sáng sủa một tí chứ". Con người, cố nhiên có mặt bản năng. Riêng ở mặt đó thì con người chưa hoàn toàn khác con vật. Cái cách thỏa mãn nhu cầu ấy mới thật đáng nói. Vậy là, đôi khi bị đẩy vào tình huống có nguy cơ bị tha hóa, người lao động lương thiện vẫn không mất đi nhân tính. Cái nhìn nhân bản của tác giả sáng chói trong tác phẩm để tỏa sáng, soi sáng trong cuộc đời và trong mỗi con người.

Tấm lòng ưu ái của tác giả đặc biệt bao trùm lên nhân phẩm và số phận của người phụ nữ. Thị, khi còn ở ngoài vòng cương tỏa, luôn tỏ ra là người đàn bà táo tợn và đáo để. Có lẽ đây là cách tự vệ tốt nhất chăng ? Tuy nhiên, khi đã chấp nhận làm vợ, làm dâu thì người đàn bà này hoàn toàn đổi khác, từ dáng vẻ bề ngoài, cách ăn nói tới suy nghĩ, cảm xúc bên trong. Trên đường về làng, thị e thẹn rón rén sau Tràng. Trước sự châm chọc đùa cợt của lũ trẻ thị có tỏ ra khó chịu nhưng nén lòng, không nhâng nháo phản ứng một cách đáng ghét. Nhất là khi cảm nhận được những cái nhìn soi mói tò mò của những người đàn bà chung quanh thì thị ngượng nghịu và lúng túng hơn nhiều, đến nỗi "chân nọ bước nhíu vào cả chân kia". Ta không hề thấy cử chỉ và lời nói bốp chát ở thị như hai lần gặp trước đó. Ngay trong quan hệ với Tràng cũng thế. Rõ là một người tình khả ái ! Thị thường im lặng. Nếu buộc phải nói thì buông ra một câu trống không, bâng quơ tưởng như vô tình, vô nghĩa. Tình yêu có lẽ thế chăng ? Nó đem lại ý nghĩa cho những cái tưởng là vô vị. Đôi lúc họ nói với nhau chủng chẳng không đâu vào đâu nhưng đó lại là tình yêu. Như bao người tình khác, thị cũng biết trách "yêu" : "Hoang nó vừa vừa chứ", biết vặn vẹo người yêu : "Đã có một mình lại còn mấy u. Bé lắm đấy". Lúc Tràng giục đi ngủ, thị dơ tay cụng vào trán anh ta với lời trách cứ nhẹ nhàng mà ý nhị : "Chỉ được có thế là nhanh, dơ !" Cái hay là Tràng như hiểu được mọi chuyện và đáp lại cũng thật khả ái khi là cử chỉ khi là lời nói. Mọi chi tiết như tự nói được rất nhiều điều về cái nhìn vừa hiện thực vừa nhân đạo của tác giả. Cũng thật chân thực và xúc động cái mối quan hệ giữa dâu mới và mẹ chồng.Thị ăn nói nhỏ nhẹ, mực thước, đi đứng khép nép, ý tứ. Thật khuôn phép ! Đúng là một cô dâu hiền thảo, không thể chê trách vào đâu được.

Vậy là hạnh phúc gia đình đã thật sự đến với họ. Một ngày mới với bao dự cảm tốt đẹp bắt đầu đối với cuộc đời tưởng triền miên trong đêm tối của họ. Mọi cái thay đổi đến ngỡ ngàng. Những số phận cô đơn lạc loài đã tìm đến với nhau, nương tựa vào nhau, tạo lập nên hạnh phúc gia đình, giản dị mà ấm cúng. "Bà mẹ Tràng cũng nhẹ nhõm tươi tỉnh khác ngày thường, cái mặt bủng beo u ám của bà rạng rỡ hẳn lên". Còn với Tràng, anh ta chỉ biết vâng dạ một cách ngoan ngoãn. "Chưa bao giờ trong nhà mẹ con lại đầm ấm, hòa hợp như thế". Song cái mới mẻ hơn cả, cái tạo điều kiện dẫn đến sự chuyển biến đổi thay của hoàn cảnh lại ở phía cô dâu. Ở đây sức mạnh được nhân đôi, bùng lên mãnh liệt. Chính thị, bằng những điều mắt thấy tai nghe về "Việt Minh" về việc phá kho thóc Nhật đã chỉ cho Tràng thấy một ngả đường khác dẫn tới một chân trời khác. Đó là cuộc sống tươi đẹp ở giữa cõi trần chứ không phải tiên cảnh trong mơ. Tuy nhiên, điều kiện của cuộc sống ấy lại được bắt đầu trong sự chuyển biến về nhận thức và hành động của mỗi người. Trong ký ức mờ tối của Tràng như hiện lên tất cả.Hãy tự cởi trói cho mình ! Đã có sự chuyển biến. Bắt đầu là vẻ ân hận, tiếc rẻ vẩn vơ, khó hiểu. Nhưng đó là dấu hiệu tốt lành. Kết thúc tác phẩm là lá cờ đỏ bay phất phới giữa đám người lả đi vì đói khát. Lãng mạn ư ? Đúng vậy ! Có điều thực tế lịch sử hùng hồn diễn ra vào tháng Tám năm 1945 đã cho phép tác giả và bạn đọc cái quyền tin tưởng. Có thể nói, ý nghĩa nhân bản đặc biệt sáng tỏ trong những trang cuối cùng của truyện ngắn.

Gấp tác phẩm lại, tôi cứ miên man suy nghĩ về vẻ độc đáo và ý nghĩa nhân bản sâu xa của truyện ngắn "Vợ nhặt". Trên những phương tiện chung có ý nghĩa phổ biến ấy, ta hoàn toàn có cơ sở để tự hào về di sản văn chương hiện đại của dân tộc ta lắm chứ.

# data[].attributes.attachment_link.title
Giá trị của truyện "Vợ nhặt" - Phạm Quang Trung

# data[].attributes.attachment_link.description
im Lân là cây bút truyện ngắn già dặn chuyên viết về làng quê miền Bắc Việt Nam. Ông sáng tác không nhiều nhưng có những tác phẩm thành công được bạn đọc và giới phê bình đánh giá cao. "Vợ nhặt" là truyện ngắn thuộc loại này.

# data[].attributes.headline
1/Trăn Trở … Nguyễn Minh Châu(Chế Diễm Trâm)

# data[].attributes.subject
1/Trăn Trở … Nguyễn Minh Châu(Chế Diễm Trâm)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Một lần đọc lại " Nguyễn Minh Châu - Về tác gia và tác phẩm"⁽¹⁾, tôi đặc biệt chú ý một đoạn hồi ức của nhà văn Trung Trung Đỉnh về băn khoăn của nhà văn Nguyễn Minh Châu khi lần đầu đưa truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa cho nhà văn Lê Lựu đăng trên tạp chí Văn nghệ quân đội. Đại để thế này, vào một " buổi chiều u ám" (có lẽ là năm 1983 - năm tác phẩm ra đời), Lê Lựu vừa đãi Trung Trung Đỉnh món bún lá mắm tôm đậu phụ rán vừa kể lại cốt truyện và ý tưởng cái truyện ngắn mới nhất của Nguyễn Minh Châu (chính là truyện Chiếc thuyền ngoài xa) thì Nguyễn Minh Châu đến. Không những " bác Châu" " không có vẻ xởi lởi vui vẻ như những buổi tới chơi tán gẫu thường ngày" mà còn mang một " vẻ mặt căng thẳng". Hoá ra " bác Châu" đến xin lại bản thảo vì " mình nghĩ lại rồi", vì " không nên in lúc này Lựu ạ"⁽²⁾. Tự hỏi lòng cái gì khiến tác giả phân vân như vậy, tôi đọc đi đọc lại Chiếc thuyền ngoài xa.

1. Nguyễn Minh Châu trăn trở

Sinh thời, Nguyễn Minh Châu gọi " cái nghề viết văn là nghề cắc cớ. Cái sự cắc cớ ở đây hàm chứa cả về nỗi niềm khắc khoải sâu xa và chân thành của người nghệ sĩ đối với những bước thăng trầm của quê hương, của đất nước lẫn sự nhạy cảm của anh ta đối với những biến chuyển phức tạp của đời sống xã hội."⁽³⁾ Chiếc thuyền ngoài xa phải chăng là sự nhạy cảm cắc cớ ấy, là niềm khắc khoải sâu xa ấy, là sự trăn trở trung thực ấy của nhà văn về những thăng trầm, chuyến biến phức tạp của đời sống xã hội?

Chiếc thuyền ngoài xa có hai câu chuyện lồng vào nhau, câu chuyện của nghệ sĩ nhiếp ảnh tên Phùng đi săn ảnh nghệ thuật và câu chuyện của một gia đình hàng chài tình cờ Phùng chứng kiến trong chuyến công tác ấy đã làm trong anh có thay đổi suy nghĩ về nghệ thuật, cuộc sống và con người.

Theo yêu cầu của trưởng phòng, Phùng xách máy ảnh đến một vùng phá nước miền Trung cách Hà Nội sáu trăm cây số (cũng là về thăm một vùng chiến trường cũ) để chụp bổ sung cho bộ ảnh nghệ thuật về " thuyền và biển. Không có người. Hoàn toàn tĩnh vật" cho tấm lịch năm sau. Sau nhiều ngày " phục kích", Phùng được " một cảnh đắt trời cho" - " một bức tranh mực tầu của một danh hoạ thời cổ. Mũi thuyền in một nét mơ hồ loè nhoè vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào", " toàn bộ khung cảnh từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích khiến đứng trước nó tôi trở nên bối rối, trong trái tim như có cái gì bóp thắt vào ".

Tâm hồn người nghệ sĩ đã rung động thật sự trước vẻ đẹp một tuyệt tác "có một không hai" của thiên nhiên và một niềm xúc cảm thẩm mỹ cao độ đã làm anh ngây ngất. Trong đời một người bình thường, được rung động trước vẻ đẹp của tạo hoá đã là một niềm hạnh phúc lớn. Huống chi, đây là người nghệ sĩ - những con người tự nguyện "bị trời đày" vì cái Đẹp - có được một khoảnh khắc rung cảm như thế, tưởng có chết cũng không ân hận.

Trong giây phút ấy, người nghệ sĩ còn " khám phá thấy cái chân lý của sự toàn thiện, khám phá thấy cái khoảnh khắc trong ngần của tâm hồn", " phát hiện ra bản thân cái đẹp chính là đạo đức ". Trong khi thụ cảm cái Đẹp, Phùng còn chạm tới cái Chân, cái Thiện của cuộc đời, anh cảm thấy tâm hồn như được gột rửa, trở nên trong trẻo, tinh khôi. Đó chính là sức mạnh thanh lọc tâm hồn con người của cái Mỹ.

Thế nhưng, khi chiếc thuyền đâm thẳng vào bờ, nghệ sĩ Phùng phải chứng kiến một cảnh tượng thật " trớ trêu và bất ngờ": một người đàn ông và một người đàn bà rời thuyền thẳng vào sau bãi những xe tăng, xe rà phá mìn của công binh Mỹ còn lại sau chiến tranh. Lão đàn ông rút phắt chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà. " Người đàn bà với vẻ cam chịu đầy nhẫn nhục, không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng không tìm cách trốn chạy". Vậy mà, khi thằng Phác (đứa con) lao vào giằng được chiếc thắt lưng, " dướn thẳng người vung chiếc khoá sắt quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ cháy nắng có những đám lông đen như hắc ín, loăn xoăn" của kẻ làm cha, thì " người đàn bà dường như lúc này mới cảm thấy đau đớn - vừa đau đớn vừa vô cùng xấu hổ, nhục nhã " gục xuống nức nở.

Ba hôm sau, trong cái " xó bãi xe tăng" ấy, cảnh tượng ấy lại tái diễn, lần này có thêm đứa con gái lớn xuất hiện để tước cái dao găm trong cạp quần đùi thằng Phác. Phùng phải vào trạm xá vì nện nhau với gã đàn ông vũ phu. Đẩu, bạn chiến đấu cũ của Phùng, chánh án toà án huyện " triệu tập" người đàn bà lên, đầy giận dữ: " Ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng (...) chị không sống nổi với cái lão đàn ông vũ phu ấy đâu!". Bất ngờ thay, người đàn bà " chắp tay lại vái lia lịa : Quý toà bắt tội con cũng được, phạt tù con cũng được, đừng bắt con bỏ nó... ".

Câu chuyện trớ trêu của cái gia đình hàng chài làm dấy lên ở Phùng rất nhiều phản ứng, lần đầu là " kinh ngạc" đến mức " cứ đứng há mồm ra mà nhìn", rồi bất đồ " vứt chiếc máy ảnh chạy nhào tới". Lần tái kiến cảnh tượng đau lòng, anh đã nện " cái lão đàn ông độc ác và tàn nhẫn nhất thế gian ấy" " cú nào ra cú nấy" " bằng bàn tay rắn sắt của một người lính giải phóng đã từng mười năm cầm súng". Tại toà án huyện, trước cách ứng xử của người đàn bà, lúc đầu Phùng thấy " gian phòng ngủ lồng lộng gió biển của Đẩu tự nhiên bị hút hết không khí, trở nên ngột ngạt quá", sau thì cảm nhận " một cái gì mới vừa vỡ ra trong đầu vị Bao Công của cái phố huyện vùng biển, lúc này trông Đẩu rất nghiêm nghị và đầy suy nghĩ ".

Cái " mới vừa vỡ ra" trong Đẩu (và Phùng) được Nguyễn Minh Châu để ngỏ - thủ pháp để ký thác những băn khoăn của nhà văn về con người và cuộc đời. Con người, nhất là những người phụ nữ, thường không hạnh phúc, không đơn giản, tâm hồn họ lại càng không giản đơn, cách hành xử của họ có khi không theo cái logic thông thường của lý trí mà theo cái lý của trái tim. Bề ngoài có thể họ có vẻ ngờ nghệch đến mức khó chấp nhận được nhưng trong chiều sâu tâm hồn, họ " sắc sảo", " thâm trầm", " thấu hiểu các lẽ đời" đến không ngờ. Đằng sau sự " cam chịu" rất phi lý của người đàn bà hàng chài là lòng thương con, là đức hy sinh, bởi vì " đám đàn bà hàng chài ở thuyền cần phải có người đàn ông để chèo chống khi phong ba, để cùng làm ăn nuôi nấng đặng một sắp con nhà nào cũng trên dưới chục đứa ".

Cuộc đời, trong triết lý của Nguyễn Minh Châu, cũng như con người, là cả một thế giới biểu hiện rất đa diện, chuyển động rất đa chiều. Lão đàn ông " độc ác và tàn nhẫn nhất thế gian ấy" hoá ra vốn là " anh con trai cục tính nhưng hiền lành lắm", quất vợ bằng " chiếc thắt lưng của lính nguỵ ngày xưa" nhưng hoá ra lại " nghèo khổ, túng quẫn đi vì trốn lính". Anh ta nhiễm " thói tàn nhẫn của dân đàn ông đánh cá trong vùng địa phương này - do phong tục để lại", nhưng khác là trong khi những người đàn ông hàng chài thường giải toả nỗi khổ trong rượu thì hắn lại xả stress lên người vợ chỉ có một cái lỗi là " đẻ nhiều quá, mà thuyền lại chật". Đánh vợ " man rợ, tàn bạo", " vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két" nhưng lại " nguyền rủa bằng cái giọng rên rỉ đau đớn" (Sự " rên rỉ đau đớn" của hắn phải chăng có cái gì đó giống với sự nức nở của nhà văn Hộ khi tỉnh ra nhớ lại mình đã tệ mạt với vợ con trong tác phẩm Đời thừa của Nam Cao?). Hoá ra, hắn ta cũng là nạn nhân đáng thương của " cái sự lạc hậu". " Cái sự lạc hậu" tưởng đâu đã chấm dứt cùng với cuộc chiến tranh, hoá ra sau gần mười năm tính từ " tháng ba bẩy nhăm" vẫn tồn tại ở đây như tàn tích " những bãi xe tăng do bọn thiết giáp nguỵ vứt lại trên đường rút chạy". Hai anh chiến sĩ giải phóng từng vào sinh ra tử, " lòng các chú tốt", hoá ra không thể bảo vệ người đàn bà bất hạnh bị bạo hành như cơm bữa vì không thể thuyết phục chị ta bỏ lão chồng đáng bị bỏ. Dù Phùng có " nện hắn cũng đã khiếp" thì hắn vẫn được bảo vệ bởi cái thành trì vững chắc là cái tập tục lạc hậu cố hữu đang " gặm mòn " giá trị con người.

Bởi vậy, dường như có sự đảo lộn vị thế các nhân vật. Người đàn bà ban đầu " khúm núm", " sợ sệt" " tìm đến một góc tường để ngồi", " rón rén ngồi ghé vào mép chiếc ghế và cố thu người lại", rồi " nhấp nhổm xoay mình trên chiếc ghế như bị kiến đốt"... Nhưng chỉ qua mấy câu mào đầu, chị đã khác - " điệu bộ khác, ngôn ngữ khác". Ban đầu xưng " con", gọi " quý toà", sau xưng " chị", xưng " tôi", gọi " các chú"; trên khuôn mặt khi thì " chợt ửng sáng lên như một nụ cười", khi thì tỏ vẻ " thông cảm với chúng tôi hơn "! Còn " chúng tôi" ở đây, một là quan toà, một vừa là nhân chứng vừa là ân nhân, ban đầu bị " kích thích trí tò mò", nghe giữa chừng thì " không thể nào hiểu được", sau thì " vỡ ra" - cái " vỡ ra" không chỉ dừng lại về " các người làm ăn lam lũ, khó nhọc "...

Qua hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng, Nguyễn Minh Châu muốn ký thác chân lý cuộc sống và nghệ thuật. Cuộc đời thì đa sự, con người thì đa đoan, hầu như không đơn giản, xuôi chiều mà thường chứa đựng nghịch lý, luôn tồn tại những mặt đối lập tốt/ xấu, thiện/ ác, " trong con người đang sống lẫn lộn người tốt kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ" ( Bức tranh). Sự thật nghiệt ngã trong cái khoang thuyền vó bè đã xua tan làn khói lãng mạn bao phủ hình ảnh đẹp đến mức "kinh điển" - chiếc thuyền ngư phủ ẩn hiện sau màn sương hồng hồng trên không gian biển cả huyền ảo. Nó như lời cảnh tỉnh những ai quen nhìn cuộc đời bằng đôi kính màu hồng, quen "tráng lên một lớp men trữ tình" cho hiện thực cuộc sống. Nó nhắc nhở người cầm bút phải vất bỏ thói quen mỹ lệ hoá hiện thực đời sống, tránh dễ dãi về cách nhìn và phô bày đời sống một cách đơn giản. Nghệ thuật chỉ bằng lòng với việc "chụp ảnh" từ " ngoài xa ", từ bên ngoài là thứ nghệ thuật hời hợt, giả dối, vô trách nhiệm, phi đạo đức...

Ở phần kết câu chuyện, Phùng trở về với tấm ảnh mà " không những trong bộ lịch năm ấy mà mãi mãi về sau, tấm ảnh chụp của tôi vẫn còn được treo ở nhiều nơi, nhất là trong các gia đình sành nghệ thuật". Tuy là ảnh đen trắng nhưng mỗi lần ngắm kỹ, Phùng lại thấy " hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai" và nếu nhìn lâu hơn, bao giờ anh cũng thấy người đàn bà " bước ra khỏi tấm ảnh", " bước những bước chậm rãi, bàn chân dậm trên mặt đất chắc chắn, hoà lẫn trong đám đông". Nếu đọc không kỹ, người đọc có thể hiểu theo chiều hướng rằng người chồng sẽ thay đổi tâm tính, chị vợ sẽ có cuộc sống tốt đẹp hơn. Bạn đọc thận trọng thì dường như cảm nhận cuộc sống vẫn trượt theo quán tính của nó. Cái bước chân " chậm rãi", " chắc chắn" của chị hơn một lần nhà văn nói đến (cả bước chân của người đàn ông, nhà văn cũng dùng cái từ ấy: " Lão đi chân chữ bát, bước từng bước chắc chắn") chính là cái dáng đi quen thuộc của người dân miền biển. Số phận người đàn bà là tình trạng phổ biến của cái " đám đông" kia, cái " đám đông " kia ai cũng là một người đàn bà như thế.

Xuất phát từ khuynh hướng đào sâu hiện thực ẩn kín, Nguyễn Minh Châu không những gói ghém ý đồ nghệ thuật vào các biểu tượng đa nghĩa mà còn nâng tầm khái quát triết mỹ của các biểu tượng. " Chiếc thuyền" nhìn xa - nhìn gần là những chiêm nghiệm, là chân lý về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống. Nghệ thuật cần tránh cách nhìn cuộc sống một chiều, lãng mạn, thi vị hoá; nghệ thuật phải tiếp cận, đào sâu để khám phá, tìm ra bản chất của hiện thực. Nhà văn phải có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, phải có tiếng nói trung thực, thông cảm, thấu hiểu lẽ đời. Biểu tượng đa nghĩa làm cho tác phẩm không rơi vào tính luận đề gượng gạo, trái lại rất giàu tính triết luận - trữ tình, hướng đến chân lý phổ quát khiến người đọc cùng suy tư. Từ đó, tác phẩm nói với chúng ta rất nhiều về tấm lòng thiết tha của Nguyễn Minh Châu đối với cuộc sống, con người và công việc lao động nghệ thuật.

2. Trăn trở với Nguyễn Minh Châu

Đã đành là Chiếc thuyền ngoài xa ra đời trước thời kỳ "cởi trói cho văn học", nhưng cái gì đã làm "nhà văn đi tiên phong trong công cuộc đổi mới" thận trọng đến vậy? Với khuynh hướng đi sâu vào đề tài đời tư - thế sự, với quan niệm nghệ thuật về "con người bên trong con người" (Bakhtin), với cảm hứng " nỗi lo âu sao mà lớn lao và đầy khắc khoải về con người" ( Mùa trái cóc ở miền Nam), Nguyễn Minh Châu đã có Bức tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Khách ở quê ra... trước đó. Vậy vấn đề mà nhà văn cẩn trọng ở đây hẳn không chỉ là sự tiên phong đổi mới tư duy nghệ thuật cho hợp với xu thế thời đại.

Đến một ngày đem cái điều thắc mắc ấy hỏi một người thầy đáng kính, tôi dường như đã phần nào chạm được đến cái ẩn ý của nhà văn trong Chiếc thuyền ngoài xa. Tìm về với phần nhập và kết của truyện, hình tượng vị trưởng phòng có cái gì đó gờn gợn. Thoạt nhìn, đó là một người " sâu sắc, lại cũng lắm sáng kiến", có " cặp mắt đầy tinh khôn", " không bằng lòng với cách làm ăn từ trước đến giờ" nên muốn có một " bộ sưu tập chuyên đề. 12 tháng là 12 bức ảnh nghệ thuật về thuyền và biển. Không có người. Hoàn toàn thế giới tĩnh vật...". Vậy nên đã tháng bảy rồi - cái tháng mà " chỉ có bão táp với biển động", trưởng phòng vẫn yêu cầu Phùng đi chụp bổ sung " một cảnh buổi sáng có sương ".

Những tấm ảnh Phùng mang về đã làm cho " trưởng phòng rất bằng lòng" (đầy đủ là " trưởng phòng rất bằng lòng về tôi"!). Sự may mắn tình cờ đã khiến cho Phùng đáp ứng được yêu cầu của trưởng phòng - một người lãnh đạo rất tuỳ hứng, tuỳ tiện, bất chấp điều kiện khách quan. Người đọc còn băn khoăn: liệu có thể có một bức tranh " Không có người. Hoàn toàn thế giới tĩnh vật" như vị trưởng phòng yêu cầu không? " Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là con người"⁽⁴⁾ thì một yêu cầu chủ quan như thế, một sự " bằng lòng" như thế là duy ý chí, là phản nghệ thuật; cần phải đọc ngay " lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ"⁽⁵⁾ ấy.

Trong bài tiểu luận Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ, Nguyễn Minh Châu tâm sự rằng nhà văn ở ta " vừa muốn phô diễn tư tưởng, chõ miệng ra giữa hai hàng chữ để cảnh tỉnh với đời một cái điều gì đó tiên cảm trong đời sống nhưng lại muốn giấu nó đi, gói nó trong bao lần lá, rào nó sau bao tầng chữ"⁽⁶⁾. Hình ảnh vị lãnh đạo văn nghệ ở trên quả là một trường hợp "gói" kín như thế. Thế còn chỗ nào là nhà văn "rào" kỹ?

Trong lời kể lể tại toà án của người đàn bà thuyền chài, có một từ có thể làm người đọc chúng ta băn khoăn. Hãy ghi lại đây tất cả những lần xuất hiện cái từ " cách mạng" ấy: " Giá như tôi đẻ ít đi, hoặc chúng tôi sắm được một chiếc thuyền rộng hơn, từ ngày cách mạng về đã đỡ đói khổ chứ trước kia vào các vụ bắc, ông trời làm động biển suốt hàng tháng, cả nhà vợ chồng con cái toàn ăn cây xương rồng luộc chấm muối"; " Từ ngày cách mạng về, cách mạng đã cấp đất cho nhưng chẳng ai ở, vì không bỏ nghề được!"; " Mong các chú cách mạng thông cảm cho, đám đàn bà hàng chài ở thuyền chúng tôi cần phải có người đàn ông để chèo chống khi phong ba..."; " Trong cái đám con cái đông đúc đang sống ở dưới thuyền, mụ không yêu một đứa nào bằng thằng Phác, cái thằng con từ tính khí đến mặt mũi giống như lột ra từ cái lão đàn ông đã hành hạ mụ, và không khéo sẽ còn hành hạ mụ cho đến khi chết - nếu không có cách mạng về".

Trong năm lần xuất hiện, bốn lần đầu, từ " cách mạng" đi với phụ từ " đã" hoặc tính từ hoá bổ nghĩa cho cụm danh từ " các chú" để chỉ Phùng và Đẩu (những chiến sĩ quân giải phóng, cán bộ cách mạng) hoặc để chỉ cuộc cách mạng giải phóng dân tộc đã hoàn thành gần mười năm trước. Chỉ riêng lần dùng thứ năm và là lần cuối cùng, nó kết hợp với từ " sẽ", đi kèm với nghĩa giả định " không khéo sẽ... nếu không có... ". Như thế, đang có một cuộc cách mạng trong mong đợi của nhân vật, trong "tiên cảm" của nhà văn chăng? Phải chăng đó là cuộc cải tổ đất nước, đổi mới văn nghệ sau thời điểm tác phẩm ra đời vài năm?

Cái điều băn khoăn vì sao tác giả không muốn khai sinh Chiếc thuyền ngoài xa ngay khi nó ra đời xem như đã được giải toả. Nhờ mấy dòng hồi kể của Trung Trung Đỉnh mà trân trọng vô cùng, kính trọng vô cùng sự dũng cảm của nhà văn Nguyễn Minh Châu - người Sợ nhất ở nhà văn là có chất máu cá⁽⁷⁾. Song, vẫn còn một điều trăn trở mang tính cá nhân về Chiếc thuyền ngoài xa trong chương trình trung học phổ thông nhìn từ hai nhân vật: người đàn ông hàng chài và đứa con - thằng Phác.

Nếu đã khẳng định tác giả không đặt tên cho nhân vật người đàn bà hàng chài là một dụng ý nghệ thuật, chứ không phải ngẫu nhiên, càng không phải là sơ suất, có nghĩa chị là một người trong đám đông đông đúc và vô danh xung quanh chúng ta. Ở họ toát lên vẻ đẹp của tình mẫu tử, của đức hy sinh, của sức sống bền bỉ, nhẫn nại dưới cái vẻ ngoài thô kệch, lam lũ, cam chịu. Vậy, gã chồng chị cũng không phải là cá biệt. Anh ta cũng không có tên, cũng ở trên một "chiếc thuyền đánh cá không có bến (...) Thường thường mỗi thuyền là một gia đình, ngoài thuyền lớn còn vài chiếc mủng để đi lại. Cuộc sống cứ lênh đênh khắp cả một vùng phá mênh mông. Cưới xin, sinh con đẻ cái, hoặc lúc nhắm mắt cũng chỉ trên một chiếc thuyền. Xóm giềng không có. Quê hương bản quán cả chục cây số trời nước chứ không cố kết vào một khoảnh đất nào." Thói bạo hành của gã chồng là sản phẩm của cuộc đời nghèo đói, túng quẫn, của tập quán sống lênh đênh gần như hoang dã. Nguyễn Minh Châu chọn một cái kết để ngỏ về cách hành xử của người đàn ông hàng chài: chỉ thấy nói " Đẩu gặp lão đàn ông để răn dạy lão ", còn kết quả thế nào, thái độ lão ra sao không thấy nhân vật Phùng kể tiếp. Ngòi bút lách sâu vào những góc cạnh xù xì của hiện thực cuộc sống không cho phép nhà văn đưa ra một kết thúc truyện dễ dãi, khiên cưỡng.

Do vậy, khi giảng dạy Chiếc thuyền ngoài xa, giáo viên dường như phải vừa phê phán thủ phạm bạo hành, đánh vợ không chùn tay để xoa dịu những bức bối có "chu kỳ" " ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng " lại vừa bao biện cho một nạn nhân của hoàn cảnh. Ngay cả sự cứng cỏi đến trơ lì trước những trận đòn hành hạ mà một người mẹ thương con phải hứng chịu phi lý liệu người thầy có thể khen ngợi một chiều không?

Thêm nhân vật đứa con trai cũng là một nhân vật có thể "có vấn đề". Vì thương mẹ, vì muốn bảo vệ người mẹ khốn khổ, Phác đã " giận dữ và căng thẳng" lao vào người cha như " một viên đạn trên đường lao đến đích đã nhắm", giật chiếc thắt lưng trong tay người cha, " dướn thẳng người vung chiếc khoá sắt quật vào giữa khuôn ngực trần vạm vỡ, cháy nắng" của ông ta. Hành động của thằng Phác "làm đau" cả hai, " như một viên đạn bắn vào người đàn ông và bây giờ đang xuyên qua tâm hồn người đàn bà, làm rỏ xuống những dòng nước mắt". Lần thứ hai Phùng chứng kiến, mọi chuyện lại diễn ra y như trước, chỉ khác là lần này, thằng Phác giấu một " con dao găm sáng loáng" trong cạp quần. Một đứa trẻ, " một viên đạn" và một " con dao găm "! Làm sao có thể biện minh cho động cơ muốn bảo vệ mẹ bằng những hành động bạo lực trái đạo với cha?

Chưa hết, từ khi biết Phùng biết mọi chuyện trong nhà nó, thằng Phác " thù ghét" Phùng (ba lần nhà văn dùng đúng một từ " thù ghét" - " đâm ra thù ghét", " hết sức thù ghét", " đầy một sự thù ghét" - cho phản ứng của thằng Phác). Từ một " thằng bé thông minh và dễ thương", Phác " đã hoàn toàn biến thành một đứa trẻ độc ác và mất dạy, nó hét lên trước mặt tôi bằng giọng the thé đầy giận dữ: "Hãy cút đi! Cút đi!". Phản ứng tuy trẻ con, có thể hiểu được, thậm chí có thể thông cảm được nhưng quả là ái ngại và không khỏi âu lo khi một phiên bản của lão đàn ông man rợ đang dần xuất lộ, " cái thằng con từ tính khí đến mặt mũi giống như lột ra từ cái lão đàn ông đã từng hành hạ mụ, và không khéo sẽ hành hạ mụ cho đến chết ".

Trong nhà trường, người dạy Văn phải rất nỗ lực để làm cho giờ Văn thật sự là một giờ Văn, thì trường hợp phải mất thời gian để lý giải, đánh giá hành động chồng đánh vợ, con đánh bố, bố đánh lại con (thực tế giảng dạy cho thấy học sinh cũng thường thắc mắc những chi tiết này) (xin mở ngoặc nói thêm: trong trường hợp giáo viên không có nhiều thời gian nên phải "làm ngơ" hoặc "xin hẹn dịp khác" thì thật ra cũng "chẳng chết ai" nhưng các em học sinh sẽ băn khoăn, bức xúc, và thế là bao nhiêu cái hay, cái đẹp của tác phẩm các em đều quên hết để chỉ "cãi nhau" cái lý thuộc về ai) hoá ra lại "quá sức" với người thầy vậy.

Nên chăng, chúng ta hãy cân nhắc, chọn một tác phẩm khác của Nguyễn Minh Châu cho hợp với tính chất văn học trong nhà trường và phù hợp với các em học sinh lớp 12. Trước đây, tác phẩm Bức tranh được chọn đọc thêm ở bậc Trung học cơ sở, nhưng từ khi Bến quê được đưa vào học chính thức thì Bức tranh bị "tháo xuống". Thiết nghĩ, trong những tác phẩm thời kỳ đổi mới của Nguyễn Minh Châu, Bức tranh tỏ ra phù hợp hơn với đối tượng học sinh Trung học phổ thông.

Chiếc thuyền ngoài xa là một cơ hội " đối chứng" (tên tác phẩm của Nguyễn Minh Châu) âm thầm, đầy trăn trở của ngòi bút Nguyễn Minh Châu về trách nhiệm của người cầm bút, về cách tiếp cận cuộc sống, con người trong những cơn biến chuyển lớn của đất nước. Chiếc thuyền ngoài xa là một biểu tượng nhiều mặt, một văn bản đa thanh, tiêu biểu cho phong cách Nguyễn Minh Châu, đã và vẫn đang mời gọi bạn đọc cùng khám phá, chiêm nghiệm.

Trong cuộc trao đổi về truyện ngắn Nguyễn Minh Châu do báo Văn nghệ tổ chức năm 1985, nhà văn Đào Vũ mở đầu có đoạn như sau: " Chúng tôi cho rằng những năm vừa qua, tiểu thuyết và cả truyện ngắn Nguyễn Minh Châu có nhiều thành tựu, có nhiều đóng góp rất đáng quý. Chúng tôi tin ở tấm lòng của anh, cũng như ở tài năng của anh, chúng tôi trân trọng và nâng niu những trang viết của anh. Nhưng cũng phải nói thật lòng, bên cạnh niềm vui và cả niềm tự hào nữa về người bạn viết của mình, chúng tôi có không ít những băn khoăn về một số truyện ngắn của anh những năm gần đây (...) Có lúc thấy dường như tác giả bối rối điều gì đó, nhưng lại có lúc sợ rằng chính mình bối rối."(8) Chiếc thuyền ngoài xa là một trong những tác phẩm rất hay, rất độc đáo của Nguyễn Minh Châu nhưng có thể làm người đọc "bối rối", dù có thể sự bối rối ở mỗi người là không giống nhau...

(1) Nguyễn Trọng Hoàn giới thiệu, tuyển chọn - Nguyễn Minh Châu - Về tác gia và tác phẩm , NXB Giáo dục, 2002.

(2), (3) Trung Trung Đỉnh, " Nhà văn Nguyễn Minh Châu" - In trong Nguyễn Minh Châu - Về tác gia và tác phẩm, trang 391 - 405.

(4) Nguyễn Minh Châu - Trang giấy trước đèn - NXB Khoa học Xã hội, 1994.

(5), (6) Nguyễn Minh Châu - Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minh hoạ - Báo Văn nghệ số 49 và 50, 1987.

(7) Bài viết cuối cùng của Nguyễn Minh Châu, đăng trên Tiền phong chủ nhật số 1, sau đó tạp chí Văn nghệ quân đội số 4/ 1990 in lại với tiêu đề do chính ông đặt " Ngồi buồn viết mà chơi".

(8) Nhiều tác giả, " Trao đổi về truyện ngắn những năm gần đây của Nguyễn Minh Châu" - In trong Nguyễn Minh Châu - Về tác gia và tác phẩm, trang 238 - 261.

# data[].attributes.attachment_link.description
Một lần đọc lại " Nguyễn Minh Châu - Về tác gia và tác phẩm"(1), tôi đặc biệt chú ý một đoạn hồi ức của nhà văn Trung Trung Đỉnh về băn khoăn của nhà văn Nguyễn Minh Châu khi lần đầu đưa truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa cho nhà văn Lê Lựu đăng trên tạp chí Văn nghệ quân đội.

# data[].attributes.headline
2/ Nguyễn Minh Châu và thi pháp “gói rào” trong Chiếc thuyền ngoài xa [4]

# data[].attributes.subject
2/ Nguyễn Minh Châu và thi pháp “gói rào” trong Chiếc thuyền ngoài xa [4]

# data[].attributes.headline
3/ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA – TƯ LIỆU VÀ LỜI BÌNH

# data[].attributes.subject
3/ CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA – TƯ LIỆU VÀ LỜI BÌNH

# data[].attributes.attachment_link.title
Ngữ văn 12 - CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA (Nguyễn Minh Châu) - TƯ LIỆU VÀ LỜI BÌNH

# data[].attributes.attachment_link.description
Tài liệu được soạn ra nhằm giúp dễ dàng trong việc tìm kiếm tài liệu có liên quan đến các tác phẩm trong chương trình Ngữ Văn THPT, có sử dụng và tham khảo rất nhiều tư liệu trên Internet và chỉ mang tính chất tham khảo và hỗ trợ giảng dạy, mong mọi

# data[].attributes.attachment_link.title
VỢ NHẶT | Bài giảng bằng sơ đồ tư duy dễ hiểu nhất (Full)

# data[].attributes.headline
2. VIDEO CHỐT KIẾN THỨC CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

# data[].attributes.subject
2. VIDEO CHỐT KIẾN THỨC CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

# data[].attributes.attachment_link.title
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA | Bài giảng bằng sơ đồ tư duy dễ hiểu nhất (Full)

# data[].attributes.attachment_link.title
Hình tượng người nông dân trong văn học từ sau Cách mạng Tháng 8 đến hết thế kỉ XX

# data[].attributes.attachment_link.title
Hình tượng người nông dân trong văn học từ sau Cách mạng Tháng Tám đến hết thế kỉ XX- 12A7 & 12D4