# data[].attributes.headline
Hoe we kinderen weer aan het lezen krijgen

# data[].attributes.subject
Hoe we kinderen weer aan het lezen krijgen

# data[].attributes.body
31 januari 2020

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Z e zitten met z'n zessen in de bibliotheek in het centrum van Arnhem om een ronde tafel bezaaid met snoepverpakkingen. Lekker aan het lezen? Stomverbaasde gezichten: nee, hoezo? De leerlingen van het Stedelijk Gymnasium Arnhem maken hier hun huiswerk. „Lekker rustig."

Lezen, daar doen ze niet aan. Hawiar leest alleen als het moet voor school, zegt hij. Birk van Jaap Robben was zijn laatste boek. „Wel leuk, er gebeurden rare dingen." Klasgenoot Mirthe las Alle tijd van Ronald Giphart. „Vond ik best saai." Ook zij leest alleen voor school. Terwijl ze vroeger „heel veel en voor de lol" las. „Ik vind lezen nog steeds leuk, maar ik maak er gewoon geen tijd meer voor." Waarom niet? Ze haalt haar schouders op. „Huiswerk? En m'n telefoon."

Praat mee met NRC
Onderaan dit artikel kunnen abonnees reageren. Hier leest u meer over reageren op NRC.nl.
Deze week staakten leraren opnieuw voor meer salaris, maar het onderwijs kampt ook met een ander probleem. De leesvaardigheid van Nederlandse kinderen holt achteruit. Op Vlaanderen na daalde de leesvaardigheid van middelbare scholieren tussen 2003 en 2018 nergens zo hard als hier. Inmiddels leest bijna een kwart van de vijftienjarigen zo slecht dat ze het risico lopen laaggeletterd de school te verlaten, bleek onlangs uit de nieuwste PISA-studie, een driejaarlijks vergelijkend onderzoek onder 600.000 leerlingen uit 77 landen. En nergens is het leesplezier zo laag als hier: bijna de helft van de vijftienjarigen vindt lezen tijdverspilling. Dat is te zien aan de omzet van kinderboeken: die kromp in 2019 met 10 procent.

Hoe komt het dat Nederlandse kinderen slechter en minder zijn gaan lezen? Deskundigen zien verschillende oorzaken. Het kan komen door de sluiting van schoolbibliotheken, maar ook door het feit dat er meer kinderen zijn die thuis geen Nederlands spreken.

Het kan komen door de mobieltjes, want games en sociale media zorgen voor versplintering van aandacht. De rust en concentratie om een boek te lezen ontbreken.

NRC Opvoeden

Elke week de beste opvoedstukken en tips

Maar, zeggen de PISA-onderzoekers, kinderen in andere landen zitten ook de hele dag op hun mobiel. Dus dat verklaart het verschil niet. Zij wijzen in hun rapport op de rol van scholen: „Wellicht is het huidige Nederlandse onderwijs minder goed in staat om de afname in leesvaardigheid als gevolg van digitalisering en het veranderende leesgedrag van leerlingen te voorkomen."

Wat moet er gebeuren om het tij te keren?

Lees ook:

Minder dan een kwart van de leerlingen vindt lezen erg leuk, wat te doen?

NRC zet vijf maatregelen op een rij die volgens deskundigen tegelijk nodig zijn om de leesvaardigheid te verbeteren.

Bevorder 'diep' lezen

De broertjes Amaru (7) en Emiliano (9) kruipen dicht naast hun moeder Carla Donoso op een bank in de Rozet, de grote bibliotheek in het centrum van Arnhem. Allebei zijn ze verdiept in een Suske en Wiske. Emiliano leest ook graag Asterix en Obelix. Amaru houdt van Diep in de zee. „Dat zijn boeken over wat er allemaal onder water gebeurt." Lezen is leuk, vinden ze allebei. Omdat het, nou ja, „gewoon leuk" is. „En ook wel omdat sommige boeken informatie vertellen", zegt Amaru. Emiliano las laatst een boek zonder plaatjes. „Een klein stukje van de Max Havelaar." En? „Eigenlijk begreep ik het niet zo goed."

Toptien meest verkochte kinderboeken 2019

1. De waanzinnige boomhut van 104 ver- diepingen * Andy Griffiths & Terry Denton

2. Een huis voor Harry * Leo Timmers

3. Leven van een Loser. Vet koel * Jeff Kinney

4. Dagboek van een muts. Partystress! Rachel Renée Russell

5. De Gorgels en het geheim van de gletsjer Jochem Myjer

6. De Gorgels * Jochem Myjer

7. Rupsje Nooitgenoeg * Eric Carle

8. Over een kleine mol die wil weten wie er op zijn kop gepoept heeft * Werner Holzwarth & Wolf Erlbruch

9. De waanzinnige boomhut van 13 ver- diepingen * Andy Griffiths & Terry Denton

10. Professor S. en de verslaafde koning Erik Scherder

Toptien meest uitgeleende kinderboeken 2019

1. De waanzinnige boomhut van 91 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

2. De waanzinnige boomhut van 78 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

3. De waanzinnige boomhut van 65 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

4. Het leven van een Loser. FF offline Jeff Kinney

5. Het leven van een Loser. Wegwezen Jeff Kinney

6. Het leven van een Loser. Drie keer niks Jeff Kinney

7. Het leven van een Loser * Jeff Kinney

8. De waanzinnige boomhut van 52 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

9. De waanzinnige boomhut van 13 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

10. Het leven van een Loser. Gedumpt Jeff Kinney

(Bron CPNB)

„Om jongeren beter en vaker te laten lezen, is het belangrijk dat ze er meer plezier in hebben. Daarvoor is diep lezen belangrijk", zegt Edith Hooge, voorzitter van de Onderwijsraad, die afgelopen zomer met de Raad voor Cultuur het advies Lees!: een oproep tot een leesoffensief uitbracht.

„Diep lezen is je concentreren, je geheugen trainen, verbanden leggen, de verbeelding prikkelen", zegt Hooge. „Het is de sleutel voor alles: goed kunnen leren op school, zelfstandig functioneren in de samenleving. Het blijkt ook te helpen bij bèta-vakken." Diep lezen wordt op scholen en thuis weinig actief gestimuleerd, stellen de raden in het rapport. Het zou al helpen als scholieren tussen de twintig en dertig minuten per dag geconcentreerd lezen: een verhaal, de krant, een tijdschrift - iets wat hen interesseert.

Niet alleen jongeren besteden minder tijd aan diep lezen, denkt Monique Volman, hoogleraar onderwijskunde aan de Universiteit van Amsterdam. „De hele cultuur is veranderd. Vroeger zag je geregeld iemand met een boek in de trein, nu is dat de uitzondering. De rust en het geduld om een tekst te doorgronden, ontbreken."

Verhoog het leesplezier

„Ik zit hier om m'n mobieltje op te laden", zegt Ghizlane (14) in de bibliotheek in Presikhaaf, een wijk in Arnhem. Lezen, daar doet ze niet aan. „Vroeger wel, toen las ik Dagboek van een muts en Het leven van een loser . Nu ben ik te druk met school en voetbal." Haar broertje Tarik (11) leest nu over de muts en de loser. „Vind ik leuk, omdat het over pesten gaat en dat soort dingen." Maar, vindt hij, lezen is ook saai. Hij leest vooral in de klas. En thuis? „Alleen in een boek over de islam. Hoe heet het ook alweer?" Ghizlane: „Het is een kinderboek over de islam." Tarik: „Dat is wél leuk, daar leer ik iets van."

Wie plezier heeft in lezen, leest meer, en wie meer leest, wordt er beter in - wat weer zorgt voor meer plezier: een opwaartse leesspiraal.

Maar bijna de helft van de scholieren vindt lezen niet leuk. In de kleuterklas hebben ze er vaak nog wel plezier in, maar als in groep drie en vier het 'technisch lezen' begint (het ontcijferen van woorden), dan wordt het vaak geploeter en vinden leerlingen het saai.

Hoe krijgen jongeren weer plezier in lezen? „We moeten minder rigide omgaan met wat we kinderen aanbieden", zegt Hooge van de Onderwijsraad. „Jeugdboeken, thrillers, boeken over sport: zorg dat leesspecialisten van school en consulenten van de bibliotheek helpen een boek te kiezen dat een kind leuk vindt."

„Lezen moet weer cool worden", zegt hoogleraar onderwijskunde Volman. „De beeldvorming is nu dat lezen een suffe bezigheid is. Door actuele, spannende jeugdliteratuur is dat misschien te doorbreken. Wat mij betreft moeten we daar ook niet te hoogstaand over doen. Vroeger mocht je geen strips lezen, maar waarom niet? Strips kunnen een prima manier zijn om te starten."

Lessen in begrijpend lezen moeten niet droog zijn, zegt Joyce Gubbels, een van de vijftien deskundigen die deel uitmaken van de Vlaams-Nederlandse Taalraad die in september een actieplan uitbracht voor effectief leesonderwijs.

Dus liever geen lange rijen multiple choice-vragen over tekstdoelen, maar gesprekken tussen leerlingen over de tekst. „Je wilt dat leerlingen de tekst zelf wíllen begrijpen", zegt Gubbels.

Verbeter de lesmethoden en didactiek

Charita Oosterkamp zoekt met haar moeder prentenboeken in de kinderboekenwinkel in Arnhem voor dochter Aychelyn van bijna vier. Op de peuterspeelzaal bleek dat Aychelyn achterliep met taal. Ze praatte nog niet zo goed en haar woordenschat was beperkt voor haar leeftijd. Het advies: voorlezen, voorlezen, voorlezen. Dat is wat Charita nu onvermoeibaar doet. Aychelyn is dol op Hazeltje, zegt ze. „Die heb ik intussen tachtigduizend keer voorgelezen."

„En Dikkie Dik ", zegt oma. „Vindt ze ook mooi." Het werkt, merkt Charita. „Ze gaat met sprongen vooruit en praat veel beter."

Na het technisch lezen in groep drie en vier begint het begrijpend lezen. Het PISA-onderzoek maakt onderscheid tussen drie vormen: informatie opzoeken, begrijpen, en evalueren en reflecteren.

Vooral op dat laatste onderdeel scoren Nederlandse scholieren slecht. Terwijl het evalueren en reflecteren van teksten een steeds grotere rol zal spelen in de samenleving, denkt Joyce Gubbels. „Omdat iedereen alles kan typen, is het heel belangrijk om na te kunnen denken over wát er staat."

Voor begrijpend lezen is woordenschat en achtergrondkennis belangrijk. Zodra ze het onderwerp van de tekst kennen, scoren zwakke lezers beter op begrijpend lezen dan sterke lezers die het beschreven onderwerp níét kennen.

Nog zo'n leesspiraal: als je veel kennis hebt, is het makkelijker om teksten te lezen, en wie veel leest, krijgt meer kennis.

Het is dus van belang kinderen al vanaf jonge leeftijd veel kennis en woorden aan te bieden, zeker leerlingen die thuis weinig of geen Nederlandse woorden meekrijgen.

Lees ook dit onderwijsblog:

Leer elk kind op de basisschool foutloos rekenen en schrijven

Het grootste probleem met begrijpend lezen is dat het als een apart vak wordt zien, zegt Anna Bosman, hoogleraar pedagogiek aan de Radboud Universiteit. „Voor begrijpend lezen heb je achtergrondkennis nodig. Lezen moet gaan over de ínhoud: wat is een interessant onderwerp? Wat is een leuk boek?" Voor docenten ligt daar de belangrijkste taak, vindt Bosman: „Stel, je hebt een pittige tekst over de Romeinen. Begin dan niet met saaie begrijpend-lezen-vragen als: 'Wat is de hoofdgedachte?'. Of: 'Waar verwijst dit woord naar?'. Dan haken kinderen af. Begin met verhálen vertellen over die Romeinen en ga daarna de tekst te lijf. Close reading: niet één, maar drie keer lezen en steeds diepere vragen stellen. Lezen om kennis te vergaren!" Technisch lezen, zegt Bosman, is een truc. „Dat kan iedereen leren. Het is net als fietsen."

En, stelt Bosman, voor lezen moet tijd worden gemaakt. Dat wringt met de dagelijkse praktijk op scholen: het vak lezen is ondergesneeuwd geraakt door talloze andere dingen die de afgelopen jaren op het bordje van leerkrachten zijn terechtgekomen. Bosman: „Leerkrachten moeten veel te veel. Een thema-les over obesitas, een uur klimaatles per week. Stop daarmee!" Onderwijs moet terug naar de basis, vindt ze. En dat is: kinderen op een goed niveau leren lezen en rekenen.

Juist omdat het zo met kennis samenhangt, zou begrijpend lezen moeten worden geïntegreerd in andere vakken, zegt Joyce Gubbels. Zoals aardrijkskunde of geschiedenis. „Daarbij staan in de methodes vaak ingekorte of makkelijker gemaakte teksten, terwijl het juist belangrijk is dat leerlingen authentieke teksten lezen."

Zorg voor een leescultuur

Aan de voeten van bibliotheekmedewerker Yvonne Albers zitten zeven peuters en kleuters ademloos te luisteren. Het wekelijkse voorleeshalfuurtje in de bieb van de Arnhemse wijk Presikhaaf is begonnen. Vandaag leest Albers uit het prentenboek Tien regels als je jarig bent. „Presikhaaf is een multiculturele wijk, zegt ze na afloop. „In veel gezinnen wordt niet of nauwelijks gelezen. Dat zien we terug bij de kinderen: hun woordenschat is vaak laag."

Toptien meest uitgeleende kinderboeken 2019

1. De waanzinnige boomhut van 91 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

2. De waanzinnige boomhut van 78 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

3. De waanzinnige boomhut van 65 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

4. Het leven van een Loser. FF offline Jeff Kinney

5. Het leven van een Loser. Wegwezen Jeff Kinney

6. Het leven van een Loser. Drie keer niks Jeff Kinney

7. Het leven van een Loser * Jeff Kinney

8. De waanzinnige boomhut van 52 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

9. De waanzinnige boomhut van 13 ver- diepingen * Andy Griffiths en Terry Denton

10. Het leven van een Loser. Gedumpt Jeff Kinney

(Bron CPNB)
Israe (5) is een uitzondering: ze kan al „een beetje" zelf lezen. Haar moeder Sfia leest veel voor. „We lezen om de beurt: ik een bladzijde en dan zij." Sfia heeft nog vier oudere kinderen. Die hielden van lezen toen ze klein waren, maar stopten toen ze naar de middelbare school gingen. „Omdat er dan ineens heel veel moet, denk ik." Yvonne herkent het patroon. „Komen ze hier ineens zuchtend binnen: 'Ik moet een boek voor school'." Sfia: „Dan komt de weerstand. Zo jammer."
Leerkrachten, ouders, pabo-studenten - ze zouden zelf meer moeten (voor)lezen, om de woordenschat van kinderen te vergroten en de liefde voor het lezen over te dragen. „Er zijn drie plekken van waaruit je het lezen kunt bevorderen: thuis, de bieb en op school", zegt Edith Hooge. „Kinderen uit minder rijke educatieve milieus hebben een dubbele achterstand. Zij komen thuis minder met boeken in aanraking en ze komen vaker op het vmbo en mbo terecht, waar minder aandacht is voor literatuur en leesplezier."

Scholen zouden meer gebruik moeten maken van bibliotheken, vindt Hooge, die leesplezier als kerntaak hebben. Maar op bibliotheken is de laatste jaren flink bezuinigd. Hooge: „Het Rijk moet zorgen dat de bibliotheken in stand kunnen blijven." Scholen zouden bovendien een expliciet leesbeleid moeten voeren en een of meerdere docenten zich in lezen moeten laten specialiseren. Er moeten genoeg boeken zijn - dus geen mediatheek met alleen computers.

Ook Monique Volman houdt een hartstochtelijk pleidooi voor de schoolbibliotheek. „En práát over boeken! Lees leerlingen voor in de klas. Dat kun je veel langer doen dan nu gebruikelijk is. Tot en met groep acht, wat mij betreft. Je brengt daarmee iets heel belangrijks en waardevols over: de kracht van het verhaal. De magie van lezen."

Vergeet de jongens niet

„De schermpjes, dat zijn leeskillers", zegt Monica Meijer, medewerker van De Arnhemse Kinderboekwinkel. Toch heeft ze niets te klagen: de winkel loopt als een zonnetje. Reeksen als De waanzinnige boomhut en Het leven van een loser zijn niet aan te slepen. Meijer: „De kunst is ze daarna door te laten lezen. De kasten met boeken voor dertien-plus vullen we minder vaak bij."

Meisjes blijven wel komen als ze ouder worden, merkt Meijer, jongens haken vaak af na de basisschool. Maar ook die zijn te verleiden. Meijers geheim: een snel geschreven, spannend verhaal over een herkenbaar onderwerp, met een jongen als hoofdpersoon. Ze pakt Erebos uit de kast. „Superdik, geen plaatjes, maar ze lezen het in een adem uit. Jongens moeten zich kunnen identificeren met de hoofdpersoon."

Jongens scoren significant lager op leesvaardigheid dan meisjes. Dat geldt voor alle onderzochte landen uit het PISA-onderzoek. In Finland is het verschil het grootst, in Chili en Mexico relatief klein. Ook in andere vakken blijven de prestaties van jongens achter. De Onderwijsraad komt dit jaar met een advies over de prestatieverschillen tussen jongens en meisjes. Edith Hooge wil daar niet op vooruitlopen, maar zegt wel dat leesplezier de belangrijkste sleutel is om de leesvaardigheid omhoog te krijgen, en dat jongens andere boeken leuk vinden dan meisjes.

Misschien, oppert Monique Volman, scoren jongens slechter in lezen omdat ze doorgaans meer gamen. Maar een absolute verklaring is er nog niet. „Het is ook een vicieuze cirkel aan het worden. De gedachte is dat jongens het minder goed doen op school en dat maakt dat er minder van hen wordt verwacht."

Hoe krijg je ze dan wel aan de gang? Volman: „Ik ben betrokken bij een leuk onderzoeksproject. We willen de aspecten die games aantrekkelijk maken in het onderwijs integreren. Door de spelprincipes van gamen, waarbij je als speler zelf de touwtjes in handen hebt, te gebruiken. Wie weet ligt daar de sleutel."

De witte vlinder

48 woorden in zeventien seconden: 'Een nieuw record!'

„A re you ready?", roept meester Berrie van den Bovenkamp. „Drie twee een: go!"

De 23 leerlingen van groep vijf van openbare basisschool De Witte Vlinder dreunen zo snel mogelijk rijen woordjes op. „Yogaleraar, conclusie, Russisch, bureau-agenda, origineel, paprikachips."

„Fantastisch. En nu ietsje sneller. Bám!"

Bij deze kinderen thuis wordt amper gelezen, zegt Van den Bovenkamp, die 32 jaar in het vak zit. De school, aan de rand van achterstandswijk Geitenkamp in Arnhem, trekt vooral leerlingen uit sociaal zwakkere milieus.

Toch scoort De Witte Vlinder bovengemiddeld goed bij lees-Cito's. Wat is hun geheim? „Lezen, lezen, lezen", zegt Van den Bovenkamp. „En goede lees-instructies." Hij geeft elke week 4,5 uur leesles. „Kilometers maken. Dus niet allerlei opzoek-oefeningen over de tekst. Die sla ik over."

Uit een beker kiest hij een houten stokje met de naam van een van de leerlingen. „Janissa, jij gaat nu hardop lezen. En denk aan de intonatie, dus dat je heeeeel mooooooi leest. Een beetje overdreven." Als Janissa klaar is, mag de klas „tips geven". „Je kan heel hard lezen", vindt Britney. En Jamie: „Je stem was mooi".

Van den Bovenkamp probeert lezen leuk te maken. Door de Voice of Reading, bijvoorbeeld. „Zitten er drie leerlingen op een kruk met hun rug naar de klas terwijl klasgenootjes voorlezen. De leerlingen op de krukken draaien zich om als ze het mooi vinden." Maar ook door wekelijkse battles: wie het snelst 48 woorden hardop kan lezen heeft gewonnen. De winnaars moeten vervolgens tegen de winnaars, de verliezers tegen de verliezers. Van den Bovenkamp: „Zodat iedereen een keertje kan winnen."

Vandaag strijkt Miraç na zes rondes met de eer: 17 seconden. „Een nieuw record!", juicht Van den Bovenkamp. „Hoe doe jij dat nou?" „Ik lees het woord en kijk tegelijk naar de volgende woorden", zegt Miraç stralend.

„Leesvaardigheid is een techniek", zegt Martine de Graaf, intern begeleider op De Witte Vlinder. „We kunnen het iedereen leren. Als de woordenschat klein is, omdat er thuis niet veel wordt gelezen, proberen we het hier te repareren."

De methode die De Witte School gebruikt, is de Expliciete Directe Instructie-methode: de leraar geeft instructies en doet het voor, de klas herhaalt. En herhaalt. En herhaalt. De Graaf: „Dat kun je ouderwets stampen noemen." De school maakt keuzes. „Wij zijn niet van het ontdekkend leren", zegt De Graaf. „We krijgen wekelijks mailtjes met aanbiedingen voor extra lespakketten. Daar maken we geen gebruik van. We concentreren ons op de basisvaardigheden: lezen, spellen, rekenen. Daar geloven we heilig in."

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 1 februari 2020

Een versie van dit artikel verscheen ook in nrc.next van 1 februari 2020

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe we kinderen weer aan het lezen krijgen

# data[].attributes.attachment_link.description
Z e zitten met z'n zessen in de bibliotheek in het centrum van Arnhem om een ronde tafel bezaaid met snoepverpakkingen. Lekker aan het lezen? Stomverbaasde gezichten: nee, hoezo? De leerlingen van het Stedelijk Gymnasium Arnhem maken hier hun huiswerk. „Lekker rustig." Lezen, daar doen ze niet aan.

# data[].attributes.body
20 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
En weer lezen Nederlandse leerlingen slechter, bleek begin deze maand uit de nieuwste PISA-meting. Ongeveer een kwart van de leerlingen van 15 jaar is halfabeet, dat wil zeggen: nauwelijks in staat om een doorsnee tekst te begrijpen. Bijna de helft van de leerlingen leest alleen als het moet. Op de ranking, gebaseerd op een driejaarlijks vergelijkend onderzoek onder 60.000 leerlingen uit 77 landen, maakt Nederland een vrije val.

De reacties waren eensgezind: lezen doet de leerling goed. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen riep op tot een waar leesoffensief. Maar voor een nationale leesopleving is eerst een analyse nodig van wat er de afgelopen decennia is misgegaan. Ooit was er een leescultuur en die is om zeep gebracht.

Leesplezier

Zelf kom ik niet uit een gezin waarin literaire werken werden gelezen. Ik las wel veel kinderboeken. Altijd naar de bieb waar keuze genoeg was. Moest in mijn bedje huilen bij Alleen op de wereld van Hector Mallot. Al die lieve dieren gingen dood. Ik realiseerde me toen voor het eerst dat er een schrijver bestond, die de beslissing had genomen om het verhaal een nare wending te geven. De boeken die de leraar Nederlands op de middelbare school voor literatuur liet doorgaan, vond ik aanvankelijk weinig interessant. Vol gestoorde persoonlijkheden. Niet spannend.

Praat mee met NRC
Onderaan dit artikel kunnen abonnees reageren. Hier leest u meer over reageren op NRC.nl .
Maar, we moesten ons abonneren op Bulkboek. Maandelijks viel er een aantal op dun papier gedrukte meesterwerken op de mat. Kon je bij je bed leggen. De meeste boeken las ik niet. Wel als je over een boek iets moest vertellen in de les. De leraar zelf had heel veel gelezen. In de les behandelde hij geduldig moeilijke teksten uit Lodewicks Literatuurgeschiedenis. En zo werd de grond leesrijp gemaakt. Niemand had kunnen voorspellen dat ik onder de indruk zou raken van de Bulkboeken Een zwerver verliefd, van Arthur van Schendel, van Bordewijks Blokken en Heeresma's Zwaarmoedige verhalen. Daarna is het lezen niet meer opgehouden. Voor het mondeling eindexamen moesten we 25 boeken lezen en twintig gedichten. Het was een opgave, maar de moeite waard.

Zorg voor een rijk leesaanbod, zegt de Onderwijsraad dan ook in een nuttig rapport over lezen van afgelopen zomer. Dat leerlingen boeken en kranten in handen krijgen. Het materiaal is er in overvloed. Bulkboek bestaat nog, helaas alleen online. Kranten en tijdschriften kunnen gratis worden bezorgd.

Lezen vraagt tijd en aandacht. Uit wetenschappelijk onderzoek weten we dat leerlingen die met de pen aantekeningen maken lesstof beter verwerken. Hetzelfde geldt volgens de Onderwijsraad voor papieren boeken en kranten - die moet je geconcentreerd lezen, je kunt er niet snel doorheen scrollen. Het verkorten van de verplichte leeslijsten op middelbare scholen heeft de leescultuur geen goed gedaan.

Diep lezen

Leerlingen zouden volgens de Onderwijsraad 'diep' moeten lezen: met aandacht een tekst in detail doorspitten. Desnoods woord voor woord, alinea voor alinea om de inhoud te begrijpen. Waarom zou je zoveel moeite doen voor een tekst? Dan moet die tekst van belang zijn. En goed geschreven. De teksten die Nederlandse leerlingen vaak in lesmethodes krijgen, sluiten zogenaamd aan bij hun belevingswereld. Gaan dus over drugsgebruik in de disco of de vraag of de smartphone op school verboden moet worden. Goed streven, maar mag een tekst die verafgode belevingswereld niet ook vergroten?

Bij die teksten staan meestal vooral technische leesvragen. Wat is de functie van alinea twee in relatie tot de hoofdvraag in alinea één? Uit welk signaalwoord in alinea drie blijkt dat de schrijver een oorzakelijk verband suggereert? Dodelijk. Begin eerst eens met de leeservaring zelf. Wat vind je van de tekst, van de onderbouwing, van de voorbeelden? Geloof je die man/vrouw op zijn of haar woord? Ga er eens tegen in. Veeg de vloer aan met de schrijver. Inmiddels zijn vrijwel alle leestoetsen in het onderwijs veredeld technisch lezen. Met meerkeuzevragen die zelfs mij als geoefend lezer van de tekst vervreemden. Bier slaat dood als je te lang praat over het gistproces.

Lees ook:

Minder dan een kwart van de leerlingen vindt lezen erg leuk, wat te doen?

Het lezen van teksten moet een avontuur zijn. Natuurlijk, leestechniek is van belang. Maar juist de subjectieve leeservaring motiveert. Mijn leerlingen filosofie moeten in de examenklas een zogenaamde praktische opdracht inleveren. Hiervoor moeten ze een niet al te lange, oorspronkelijke filosofische tekst lezen. Kort inleiden en de hoofdzaak samenvatten. En dan zelf tien vragen, opmerkingen, stellingen formuleren. Dus: 'Ik begrijp niet wat Nietzsche bedoelt met...' Of: 'Wat Schopenhauer over het menselijk verlangen schrijft, lijkt mij...' Een vrije opdracht. Veel leerlingen vinden dat moeilijk: zelf op een ingewikkelde tekst reflecteren, zonder standaardvragen. Maar het lukt hen. Ieder jaar weer schrijft wel iemand:

„Ik denk dat ik dit verslag wat heb onderschat. De teksten vond ik best lastig... Wat me geholpen heeft zijn de twee uitwerkingen die ik gemaakt heb voordat ik aan het verslag begon. Op deze manier kwam ik al meer in de 'vibe' van de filosoof en kon ik gerichter de tekst lezen." (Hier zie je het belang van voorkennis bij het lezen.)
„Het lastigste was het zelf bedenken van vragen die je moeilijk kan stellen omdat de manier van denken zo nieuw is. Dit klinkt misschien tegenstrijdig maar vragen stellen is moeilijker dan iets snappen. Bij het bedenken van vragen moet je verder kunnen denken." (Denk- en leeservaring zijn hier verbonden, dat is wat je wilt bereiken.)

Diep lezen dus, een moeilijke tekst met een 'makkelijke' opdracht. Leuk om na te kijken, veel bevredigender dan al die kwantitatieve, zogenaamde objectieve toetsen.

De lezende leraar

Pabo's doen hun best. Studenten moeten een taal- en rekentoets maken. Maar: is er sprake van een leescultuur? Lezen de studenten en hun docenten zelf wel? Zijn ze op de hoogte van de inzichten van de leesdidactiek? Kunnen Pabo-leraren jonge kinderen die vastlopen met lezen echt helpen? Hoe kan het dat te veel leerlingen de hele basisschool door lage resultaten op de leestoetsen halen? Zijn er te weinig remedial teachers?

De Onderwijsraad stelt vast dat leraren maar weinig aandacht aan leesmotivatie geven. Dat is ook mijn ervaring met dochterlief en vriendinnen. Op school een sterk verouderde leesbibliotheek. Weinig klassikaal voorlezen. Weinig tijd om naast de leerling te gaan zitten. Toen dochter de boeken van school niet wilde lezen, maar wel plaatjes-tekstboeken van Geronimo Stilton, mocht dat eerst niet. Te laag niveau, vertaald bovendien. Maar als het lezen op gang moet komen, zijn alle boeken goed. Eerst meters maken, dan komt de rest vanzelf.

Inmiddels zit dochter op de middelbare school en gaat het opnieuw niet goed met het lezen. Saaie teksten. Ook hier nauwelijks aandacht voor leesmotivatie. Leerlingen lezen graag boeken die buiten de bekende canon vallen. Liever Engelse thrillers dan de verplichte kost op school.

Het lot van halfabeten

Een kwart van de 15-jarigen kent de letters wel maar de zinnen die je ervan kunt maken, begrijpen ze vaak niet. Zij zitten veelal op scholen voor vmbo-basis of kader en stromen later door naar het mbo. Drukke, volle klassen. Overbelaste leraren - zeker de leraren Nederlands die relatief de meeste leerlingen moeten bedienen. Op het mbo moeten studenten tegenwoordig wel een centraal leesexamen afleggen, maar daarvoor oefenen ze vooral online. Er zijn nog maar weinig klassikale lessen Nederlands ingeroosterd, verzorgd door bevoegde leraren.

Voor het leesexamen moeten studenten een truc leren. Lukt het niet, dan kunnen ze veelvuldig herkansen en als dat ook niet gaat, dan studeren ze toch af. Want het eindcijfer mag een vijf zijn en een beroerd leesresultaat mag worden gecompenseerd met cijfers voor niet centraal getoetste taalonderdelen.

Lees ook:

Hoe de leraar Nederlands zijn klas aan het lezen krijgt

Nu mag je van het mbo niet verwachten dat daar problemen worden opgelost die al in het basis- en middelbaar onderwijs zijn ontstaan. Maar ieder extra uur dat op het mbo aan taalonderwijs wordt besteed, is maatschappelijke winst. Gelukkig zijn er tal van initiatieven: Hersenschimmen van Bernlef lezen bij de opleiding Zorg en Welzijn, Kaas van Elsschot bij Zakelijke Dienstverlening. Maar voor de groep die het slechtst leest, is dat veel te moeilijk. Taalonderwijs associëren zij met falen en onvermogen. Voor hen zouden de methoden van de alfabetiseringscursussen moeten worden gebruikt. Want iedere letter telt.

Curriculum.nu

The proof of the pudding is in the eating: de praktijk zal leren wat werkt. Dat zal zeker gelden voor curriculum.nu, het project dat de leerdoelen van de basisschool tot en met de middelbare school bij de tijd wil brengen. Onder leraren zijn de eerste voorstellen van deze projectgroep met weinig enthousiasme ontvangen. Als het gaat om leesonderwijs zijn de doelen te algemeen geformuleerd. Zo is het doel voor het basisonderwijs: 'Leerlingen ontwikkelen hun literaire competentie en werken aan hun leesmotivatie. Ze maken kennis met een breed aanbod aan literaire teksten, leren leesgesprekken voeren en zelf teksten te creëren.'

Van de toelichting in het voorstel biedt weinig houvast word ik niet veel vrolijker. Onduidelijk is hoe curriculum.nu ervoor gaat zorgen dat alle leerlingen minimaal het basisniveau halen in lezen. Zolang er een kwantitatief en kwalitatief lerarentekort bestaat, heeft dit soort onderwijsvernieuwing bovendien weinig zin. Uit stapels onderzoek blijkt keer op keer dat de kwaliteit van (lees-)onderwijs staat of valt met degene die voor de klas staat.

En wat mij betreft ook met het aantal leerlingen die diegene moet bedienen. De groep die de meeste moeite heeft met lezen, gaat kopje onder in te volle klassen. Willen leraren Nederlands de tijd hebben om schriftelijk werk echt te corrigeren en leeswerk op maat mogelijk te maken, dan moeten zij minder leerlingen per uur lesgeven. Als leraren productie moeten draaien, is de verleiding groot om terug te vallen op de lesmethodes. Methodes die maar zelden tot verbeelding spreken.

De oproep tot een leescultuur heeft pas zin als de overheid ervoor zorgt voor een bloeiende lerarencultuur. Dat is de grote opgave voor het (lees-)onderwijs.

Jan Drentje is rector voor een school voor volwassenonderwijs, lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en docent geschiedenis aan de Rijksuniversiteit van Groningen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.

# data[].attributes.attachment_link.description
En weer lezen Nederlandse leerlingen slechter, bleek begin deze maand uit de nieuwste PISA-meting. Ongeveer een kwart van de leerlingen van 15 jaar is halfabeet, dat wil zeggen: nauwelijks in staat om een doorsnee tekst te begrijpen. Bijna de helft van de leerlingen leest alleen als het moet.

# data[].attributes.headline
En nog gaat alarmbel niet af over dramatisch leesniveau

# data[].attributes.subject
En nog gaat alarmbel niet af over dramatisch leesniveau

# data[].attributes.body
19 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De leesvaardigheid van Nederlandse tieners verslechtert, bleek uit de jongste resultaten van het Programme for International Student Assessment (PISA). Onze 15-jarigen scoren nu onder het gemiddelde van de oorspronkelijke EU-15 landen. Deze PISA-data worden sinds 2000 elke drie jaar verzameld onder 15-jarigen, inmiddels in 79 landen. Elke drie jaar nemen de prestaties een beetje af, maar de laatste ronde was het verlies aan leesvaardigheid nog sterker. Ook halen steeds meer landen ons in. Vijf zaken vallen op in het Nederlandse PISA-rapport.

Ten eerste neemt het percentage leerlingen dat laaggeletterd is schrikbarend toe. Inmiddels heeft een kwart van hen onvoldoende leesvaardigheden om basale informatie uit teksten te halen (was 11 procent in 2003). Ten tweede is de grootste afname in leesvaardigheid te zien bij het onderdeel 'evalueren en reflecteren', een domein dat toetst of leerlingen de kwaliteit en geloofwaardigheid van teksten kunnen beoordelen en kunnen reflecteren op de inhoud en vorm ervan. De 'het-is-waar-want-het-stond-op-Instagram-generatie' is een feit. Ten derde zien we grote verschillen tussen onderwijsniveaus in deze trends. De grootste neergang in evalueren en reflecteren is te zien onder de beroepsgerichte leerwegen in het vmbo en in het praktijkonderwijs, terwijl ook algemene leesvaardigheden in met name het vmbo daalt. Ten vierde zijn de neergaande trends onder jongens forser dan onder meisjes. Tot slot zien we vooral lage leesprestaties onder jongeren uit laagopgeleide milieus, meer dan in andere EU15-landen. Met name jongens uit lage milieus scoren slecht op leesvaardigheid. Deze ontwikkelingen in leesvaardigheid zijn schokkend.

Leesvaardigheid is essentieel om volwaardig aan het arbeidsproces en de samenleving deel te nemen. De vraag is waarom er geen alarmbellen afgaan bij het ministerie van Onderwijs. Duitsland was in shock toen de Duitse leerlingen onverwacht slecht presteerden in de eerste PISA-studie van 2000. Dit hield het onderwijs in de greep: het land van Goethe en Brecht met matige leesvaardigheid onder jongeren, dat moest anders!

De PISA-shock leidde in Duitsland ertoe dat nieuwe, waardevolle gegevens werden verzameld over hoe jongeren zich ontwikkelen gedurende hun hele schoolloopbaan en daarna, en hoe wordt verklaard waarom sociale groepen verschillen in hun onderwijskansen. Alarmfase 1 in het onderwijs was de teneur, en iedereen keek waar verbetering mogelijk was.

In Nederland is de reactie lauwer. In zijn brief aan de Kamer reageert minister Slob met te zeggen dat 'sociale vaardigheden, persoonsvorming en burgerschap minstens zo belangrijk zijn als leerprestaties'. Mmm. Op burgerschap doen Nederlandse leerlingen het ook matig, zo toonde het ICCS- onderzoek in 2016 aan. En leesvaardigheid is juist belangrijk om als geïnformeerd burger aan de maatschappij deel te nemen. Voorts verklaart de minister de lage prestaties doordat PISA een low-stakes toets is, waarvan voor de leerling niets afhangt. Maar omdat de ontwikkelingen minder heftig zijn op wiskundevaardigheden (met dezelfde data), overtuigt dit niet voor de dalende leesvaardigheid. Van alarm is bij de minister echter geen sprake.

Zoals de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur in hun advies Lees! stelden, is een leesoffensief nodig. Dat gaat niet alleen om meer betrokkenheid in de informele (gezins-)sfeer, maar ook om de infrastructuur rond scholen zoals het terugbrengen van bibliotheken. Breng de basisvoorzieningen op orde. Ook is er een dieper probleem in ons onderwijs: het vroeg selecterende systeem versterkt de verschillen tussen leerlingen en laat een grote groep op achterstand staan.

Zoals Unesco vorig jaar nog aantoonde, kunnen leerlingen in ons basisonderwijs aan de 'onderkant' goed meekomen. De verschillen tussen leerlingen in het basisonderwijs zijn het kleinst van alle onderzochte landen. Maar in het voortgezet onderwijs zijn de verschillen juist bijna het grootst van alle onderzochte landen, juist omdat leerlingen in verschillende niveaus instromen.

De toenemende kloof zien we vooral bij leesvaardigheid en minder bij wiskunde, omdat achterstandsgroepen relatief vaak het vmbo instromen, en leesvaardigheden meer dan wiskunde afhankelijk zijn van sociale en migratieachtergrond. De vroege selectie creëert steeds meer een getto van achterstand. Dat komt niemand ten goede.
Herman van de Werfhorst is hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam.

# data[].attributes.attachment_link.title
En nog gaat alarmbel niet af over dramatisch leesniveau

# data[].attributes.attachment_link.description
De leesvaardigheid van ­Nederlandse tieners verslechtert, bleek uit de jongste resultaten van het Programme for International Student Assessment (PISA). Onze 15-jarigen scoren nu onder het gemiddelde van de oorspronkelijke EU-15 landen. Deze PISA-data worden sinds 2000 elke drie jaar verzameld onder 15-jarigen, inmiddels in 79 landen.

# data[].attributes.body
17 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Als zij-intreder volg ik met belangstelling de discussie over het schoolvak Nederlands. Deskundige na deskundige betoogt dat het slecht gaat met de taalbeheersing van scholieren, iets dat ik op grond van mijn ervaringen als beginnend docent kan bevestigen (en wat ook blijkt uit de Pisa-scores).

Vervolgens wordt vastgesteld dat middelbare-schoolleerlingen te weinig lezen, hetgeen hun taalbeheersing niet ten goede komt. Correct. Taal leer je door er intensief mee bezig te zijn. Door te lezen bijvoorbeeld. Als oorzaak van de geringe leesbereidheid van de appende jeugd wordt genoemd: ze vinden het niet 'leuk'. De oplossing is dat wij (opvoeders) het lezen weer 'leuk' moeten maken.

Naar mijn mening wordt hier een essentiële denkfout gemaakt. Wie heeft ooit verzonnen dat lezen primair leuk zou moeten zijn?

Vergelijk het eens met wiskunde. Stel je voor: de docent begint het jaar met: 'Beste kinderen, wiskunde heb je nodig voor natuurkunde, programmeren en economie. Om wiskunde te begrijpen moet je vergelijkingen oplossen. We gaan dit jaar tien vergelijkingen maken.'

De kinderen in de klas kijken geschrokken op van hun iPad waar ze net lekker op zaten te 'Fortniten' en roepen vervolgens, in lijn met wat des pubers is: 'Getsie, daar hebben wij helemaal geen zin in!'

'Oké, jongens', zegt onze docent, 'dan doen we er dit jaar negen!'

'Getsie nee', roept de klas, aangemoedigd door het behaalde succes, 'Daar hebben we ook geen zin in!'

'Goed klas', zegt de docent. 'Acht!'

'Hè nee', roept de klas...

...enzovoorts. Iedereen voelt op zijn klompen aan dat het niet goed afloopt als de leerlingen het curriculum aanpassen op basis van het criterium 'leuk'.

Taal is smeermiddel

Toch is dit wat er gebeurt in het taalonderwijs. In plaats van te zeggen: 'goede beheersing van de standaardtaal is noodzakelijk om succesvol in onze samenleving te functioneren. De manier om de taal te leren is door boeken en kranten te lezen. Tevens draagt dat bij aan begrip van onze samenleving. Daarom lezen we op school de belangrijkste boeken uit onze geschiedenis', neuzelt men over de vraag of het 'wel leuk' is.

Taal is niet 'leuk'. Het is het smeermiddel van de samenleving. Als je de taal beheerst, verloopt je carrière gesmeerd(-er). Als je je niet goed in het Nederlands kunt uitdrukken, maak je minder kans bij sollicitaties en blijft hoger onderwijs voor jou gesloten. Je kunt geen handleidingen lezen en geen notariële aktes begrijpen. Je snapt de brief van de deurwaarder niet.

Zijn notariële akten of brieven van deurwaarders leuk? Come on. Natuurlijk niet; het is het meest kiespijn veroorzakende proza dat er bestaat, maar het is de talige realiteit waar je mee te maken kunt krijgen. Goede taalbeheersing maakt mondige burgers.

Trainingsschema

In de sportwereld snappen ze het: als je beter wilt worden dan is regelmatige herhaling volgens een progressief trainingsschema de methode.

Zo'n trainingsschema voor lezen heet een leeslijst. Die zorgt ervoor dat leerlingen:

a. complexe teksten (en niet het Facebook fakenewsproza dat ze toch wel onder ogen krijgen) tot zich nemen en

b. op een elementair niveau vertrouwd worden gemaakt met verschillende opvattingen die in een democratische samenleving naast elkaar bestaan.

Leeslijst verplicht

Gewoon: verplicht. Gaan ze het per ongeluk óók nog leuk vinden, well good for them, leuk voor hen.

En zo niet; dan wordt er in ieder geval hopelijk een talige basis gelegd waar ze hun hele leven plezier aan beleven.
Maarten Mestrombegon na 25 jaar muziekonderwijs en freelance-journalistiek met de deeltijdopleiding tot leraar Nederlands.
Lees ook

Een boek lezen? Pure tijdverspilling, vinden Nederlandse jongeren
De leesvaardigheid van Nederlandse jongeren daalt hard in vergelijking met andere landen. De Stichting Lezen en Schrijven vindt dit alarmerend en onderwijsministers roepen op tot een leesoffensief. Is dat genoeg?
Waarom de prestaties in het Nederlandse onderwijs al jaren dalen
Het oplopende lerarentekort zet de kwaliteit van het onderwijs onder druk, waarschuwt vakbond Aob. Maar de prestaties van Nederlandse leerlingen glijden al veel langer af. Hoe komt dat?

# data[].attributes.attachment_link.description
Als zij-intreder volg ik met belangstelling de discussie over het schoolvak Nederlands. Deskundige na deskundige betoogt dat het slecht gaat met de taalbeheersing van scholieren, iets dat ik op grond van mijn ervaringen als beginnend docent kan bevestigen (en wat ook blijkt uit de Pisa-scores).

# data[].attributes.headline
Leerlingen hebben gelijk, taallessen zijn echt saai

# data[].attributes.subject
Leerlingen hebben gelijk, taallessen zijn echt saai

# data[].attributes.body
15 december 2019

# data[].attributes.headline
Paul van Loon: 'Leraren die zelf niet van lezen houden, moeten een ander beroep kiezen'

# data[].attributes.subject
Paul van Loon: 'Leraren die zelf niet van lezen houden, moeten een ander beroep kiezen'

# data[].attributes.body
13 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met een leesoffensief wil de politiek het plezier in lezen terugbrengen. Wat kinderboekenschrijver Paul van Loon betreft, begin je bij de onderwijzer.

Leg kinderboekenschrijver Paul van Loon (64) de alarmerende berichten voor over ontlezing; dat jongeren tussen de 13 en 19 jaar gemiddeld nog maar tien minuten per dag lezen, dat bijna de helft in die leeftijdscategorie lezen zelfs een tijdverspilling noemt. Vraag hem dan of hij het als persoonlijk falen voelt. Dan zegt hij: 'Als ik heel eerlijk ben: nee. Ik schrijf sinds 1983 boeken voor kinderen tot een jaar of 15. Ik sta elk jaar voor duizenden kinderen in het theater, met een show die gaat over mijn boeken en over het belang van lezen. Na afloop signeer ik, en dan staan ze in rijen voor mijn tafel. Kinderen én hun ouders: of ik ook een handtekening wil zetten in hun oude exemplaar. En dan vertellen ze hoe ze door mij zijn gaan lezen en daar nooit meer mee zijn opgehouden.'

Dolfje Weerwolfje, De griezelbus, Foeksia de miniheks, Nooit de buren bijten, Raveleijn: Paul van Loon schreef de afgelopen 36 jaar 130 boeken die door miljoenen kinderen zijn gelezen in binnen- en buitenland. Zijn verhalen worden bevolkt door weerwolven, vampiers, mummies, heksen, zombies en spoken. Spannende verhalen, opgeschreven in korte, begrijpelijke zinnen, want van 'onnodige acrobatiek' houdt hij niet. 'Ik wil actie. Op ellenlange beschrijvingen van hoe bossen eruitzien in de mist zitten kinderen niet te wachten. Dat beeld kennen ze inmiddels wel.'

Dat kinderen steeds minder lezen, is niet nieuw. In de bijna vier decennia dat Van Loon in het boekenvak zit, heeft hij gezien van hoeveel kanten de belaging komt: minder aandacht voor kinderboeken op tv, ouders en grootouders die steeds minder voorlezen, een slinkend aantal openbare bibliotheken. 'Dan lees ik in de laatste nieuwsbrief van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap dat ontlezing wordt tegengegaan door een jeugdlidmaatschap van de bibliotheek te geven aan ouders van pasgeboren kinderen. En dan denk ik: wat heeft dat voor nut, als de ene na de andere gemeente de bibliotheek sluit?'

Maar de grootste boosdoeners zijn de smartphone en de tablet. In het kinderboek De Sprookjessprokkelaar, geschreven samen met prinses Laurentien, aanjager achter de stichting die ongeletterdheid tegengaat, schetst hij een toekomstbeeld waarin boeken niet meer bestaan:

'Niemand weet nog wat boeken zijn. Alle mensen zijn bèta's geworden. Bèta's kijken alleen nog maar op schermen, tablets, mobieltjes, laptops. De beeldschermen hebben de strijd gewonnen. Niemand is nog geïnteresseerd in boeken en taal.'

Daarom begint hij zijn show, De griezelbus on tour, altijd met het Limburgs sagenboek. 'Een beduimeld exemplaar uit 1915, een van de boeken uit de kast van mijn ouders die ik als 8-jarige verslond. Het staat vol enge verhalen, soms van maar één zin: 'Te Wellerloo ligt een reuzenkei, steekt iemand een mes erin dan bloedt en kermt hij.' Ik heb dat boek al in mijn hand als ik de zaal vraag: wie van jullie heeft er een smartphone of een tablet? Alle handen in de lucht. Dan zeg ik: over twee, drie jaar is het scherm kapot, de accu leeg, en moet je een nieuwe. Dan klop ik op het boek, en zeg: dit boek is 104 jaar oud en je kunt het nog steeds lezen. Applaus voor het boek! En dan klappen ze allemaal.'

Hij had zijn uitgeverij laten weten: in alle discussies over de ontlezing mis ik één ding: het belang van het boek. Hij moet er niet aan denken dat het papier verdwijnt en iedereen straks zijn verhalen op een tablet leest. 'Dan komt De avonden van Reve, Pinkeltje of The Lord of the Rings allemaal van dezelfde drager, en verdwijnt de magie. Want fysieke boeken hebben een sfeer. Een geur, een gewicht, ezelsoren. Herinneringen aan de plek waar je ze hebt gelezen. Dat verdwijnt als je alleen nog maar een e-reader hebt.'

In navolging van de Raad voor Cultuur, de Onderwijsinspectie en de Sociaal-Economische Raad riepen de ministers Van Engelshoven en Slob vorige week op tot een leesoffensief. Zijn ze bij u langs geweest voor advies?

'Nee. Ik weet niet eens of ze van mijn bestaan weten.'

Als u dat offensief zou mogen vormgeven, waarmee zou u dan beginnen?

'Met de onderwijzers. Want alleen onderwijzers die zelf van lezen houden, kunnen kinderen liefde voor boeken bijbrengen. Als dat niet zo is, kunnen ze beter een ander beroep kiezen.'

Ontmoet u ze vaak, onderwijzers die niet van boeken houden?

'Ze zaten soms bij me in de zaal bij een schoolvoorstelling. Was ik een verhaal aan het vertellen, merkte ik dat de kinderen steeds onrustiger werden, en zag ik de blauwe schermpjes van de telefoons van de leerkrachten oplichten. Die hadden dan even tijd om op Facebook te gaan of zo. Ik heb de voorstelling een keer onderbroken en gezegd dat ze orde moesten houden. Toen zeiden ze: 'Ja, maar de kinderen vinden je show heel erg spannend.' Verkeerde antwoord! Je moet het goede voorbeeld geven! Als je als volwassene al niet wilt luisteren naar een schrijver die over boeken praat, hoe wil je dan dat kinderen dat doen?'

Onlangs schreef kinderboekenschrijver Janneke Schotveld in deze krant over haar gastlessen op de pabo, waar toekomstige onderwijzers worden opgeleid. Zij maakte mee dat de studenten die naar haar lezing kwamen als beloning vijf boeken van hun leeslijst mochten schrappen. Dat ze niet wisten wie dat jaar de schrijver van het Kinderboekenweekgeschenk was.

'Ik ben zelf eens benaderd door drie studenten van de pabo die me wilden interviewen. Ik antwoordde dat ze welkom waren en vervolgens hoorde ik weken niets. Toen ik belde om te horen of ik nog een gaatje moest vrijhouden in mijn agenda, zeiden ze: het hoeft niet meer, de module jeugdliteratuur is al afgelopen. Daarvan kan ik zo boos worden. Ik vind: die mensen hebben op een pabo niets te zoeken.'

Zeker, hij heeft het op basisscholen ook anders gezien. De juf met de Dolfje Weerwolfje-klas, die elke dag voorleest, plakboeken maakt met de kinderen, vol tekeningen en verhalen. 'Elke klas', zegt Van Loon, 'zou één kinderboek kunnen adopteren - en dat je dan een Superjuffie-klas hebt, een Pluk van de Petteflet-klas en een Sjoerd Kuyperklas. In die klassen staat een boekenkast vol boeken, voor elk wat wils. En vijf dagen per week, acht jaar lang, wordt er minstens een kwartier voorgelezen. Liefde voor het boek moet groeien.'

Volgens Arjan van den Haak, journalist en schrijver van jeugdboeken, ga je de ontlezing vooral te lijf door meer boeken voor jongens te schrijven.

'Dat waag ik te betwijfelen. En wat zijn boeken voor jongens? Schrijvers moeten vooral de boeken schrijven die ze in zich hebben. En met de hausse aan spannende fantasyboeken worden jongens toch ook voldoende bediend?'

Als het over ontlezing gaat, valt steevast het woord 'leesplezier'. Maar leesplezier, schreef Nelleke Noordervliet, staat de ernst waarmee we taal en lezen moeten nemen in de weg. Goed lezen is de basis onder elke vorm van onderwijs.

'Ik vind leesplezier belangrijk. Maar kunnen lezen is niet alleen de sleutel tot verhalen die je ontroeren, verwonderen, die je verdrietig maken, aan het denken zetten. Het is ook de sleutel tot informatie. Ik houd het maar even simpel: als je de gebruiksaanwijzing op je vuurwerkpakket niet kunt lezen, en dus niet weet dat je een pijl niet in je hand moet houden, dan heb je een probleem.'

Moet er iets veranderen aan het leesonderwijs op de basisschool?

'De nadruk ligt nu wel erg op technisch en begrijpend lezen. Het eerste boek dat ik schreef, Boven op tante Agaat, was een AVI-boek voor uitgeverij Zwijsen. Die maakt kinderboeken volgens een systeem waarmee je de leesvaardigheid van kinderen toetst. Samen met de opdracht van de uitgeverij kwam een waslijst van regels waaraan ik me moest houden. Ik mocht geen zinnen maken van meer dan acht woorden, geen woorden gebruiken van meer dan twee lettergrepen. De lezers voor wie ik schreef, kenden de letter d nog niet, dus ik kon niemand uit bed laten stappen. Kijk, ik heb zo niet leren lezen. Ik las Paulus de boskabouter, en misschien begreep ik niet elk woord, maar ik werd meegesleept door het verhaal. En dat moet boven alles gaan.'

Kent u Luka, de voorleesuil?

'Nee, wat is dat?

Een robot. Het uiltje werd dit jaar in België geïntroduceerd door een kinderboekenuitgeverij.

'Dat is toch een afschuwelijke ontwikkeling? Als je ouders moet vervangen door een robot? Waarom hebben die ouders überhaupt kinderen gekregen, als ze er geen moeite voor willen doen?'

U hangt zo aan het fysieke boek als drager van verhalen. Maar je kunt ook zeggen: daar zijn in de 21ste eeuw podcasts voor in de plaats gekomen. Of luisterboeken.

'Als iedereen straks in het park met zijn koptelefoon op naar een verhaal luistert, in plaats van met een boek in de hand, dan kun je niet meer vragen: hé, wat lees je? Dan raak je niet meer met elkaar in gesprek. Dan leven we in een koude, elektronische wereld waar een robot voorleest in plaats van de vriendelijke stem van je oma. In zo'n wereld wil ik niet terechtkomen.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Paul van Loon: 'Leraren die zelf niet van lezen houden, moeten een ander ­beroep kiezen'

# data[].attributes.attachment_link.description
Met een leesoffensief wil de politiek het plezier in lezen terugbrengen. Wat kinderboekenschrijver Paul van Loon betreft, begin je bij de onderwijzer. Leg kinderboekenschrijver Paul van Loon (64) de alarmerende berichten voor over ontlezing; dat jongeren tussen de 13 en 19 jaar gemiddeld nog maar tien minuten per dag lezen, dat bijna de helft in die leeftijdscategorie lezen zelfs een tijdverspilling noemt.

# data[].attributes.headline
Hoe krijgen we scholieren weer aan het lezen, al is het maar een pizzafolder?

# data[].attributes.subject
Hoe krijgen we scholieren weer aan het lezen, al is het maar een pizzafolder?

# data[].attributes.body
13 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe krijgen we scholieren weer aan het lezen, al is het maar een pizzafolder?

# data[].attributes.attachment_link.description
De helden van Matijs Lips (34) sieren de muren van zijn klaslokaal op het Dr. Nassau College in Beilen. Martin Luther King, The Beatles: Lips' leerlingen hebben letterlijk iets om naar op te kijken. Maar deze vrijdagmiddag doen ze dat niet, want de hele 4-vmbo-klas leest.

# data[].attributes.headline
Generatie van halve analfabeten dankzij 'leuk' onderwijs

# data[].attributes.subject
Generatie van halve analfabeten dankzij 'leuk' onderwijs

# data[].attributes.body
10 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Premium Het beste van De Telegraaf

Door Kitty Herweijer

Bekijk meer van

Door Kitty Herweijer

social-mediaredacteur en columnist

HET BESTE VAN DE TELEGRAAF

Gelijke kansen bestaan niet, maar in Nederland kwamen we altijd - mede dankzij het onderwijs - een heel eind. Toch begint een 'on-Nederlandse' kloof steeds zichtbaarder te worden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Generatie van halve analfabeten dankzij 'leuk' onderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Premium Het beste van De Telegraaf Door Kitty Herweijer Bekijk meer van Door Kitty Herweijer social-mediaredacteur en columnist HET BESTE VAN DE TELEGRAAF Gelijke kansen bestaan niet, maar in Nederland kwamen we altijd - mede dankzij het onderwijs - een heel eind. Toch begint een 'on-Nederlandse' kloof steeds zichtbaarder te worden.

# data[].attributes.headline
Hoe is het écht om laaggeletterd te zijn? ‘Ik had altijd stress’

# data[].attributes.subject
Hoe is het écht om laaggeletterd te zijn? ‘Ik had altijd stress’

# data[].attributes.body
13 juli 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Naar schatting 2,5 miljoen in Nederland zijn laaggeletterd. De regering heeft het probleem in het vizier, maar de SER vindt dat er meer moet gebeuren. In gesprek met ervaringsdeskundigen Hans Kasser en Liesbeth de Wit. 'Zelfs mijn vrouw wist het niet.'
Felix de Fijter
'In mijn basisschooltijd werd ik ziek', vertelt Hans Kasser (67) uit Heesch, Noord-Brabant. 'Als gevolg daarvan bleef ik zitten en in het nieuwe jaar was ik de oudste van de klas. En dus ook de vervelendste. De juf zette me achterin - het waren grote klassen toen, met wel veertig leerlingen. Ik kreeg weinig aandacht, scoorde slecht en rolde uiteindelijk door naar de lts. Ik had een hekel aan huiswerk en betaalde een klasgenoot om het voor me op te knappen. Door af te kijken, ben ik ook nog geslaagd.'

Mitella

Bij z'n eerste baan kwam Kasser vaak te laat op de afgesproken plek. 'Ik kon de straatnamen niet lezen.' Maar toch kwam hij er vaak mee weg. 'Ik blijf wel een uurtje langer, zei ik dan.' In 1996 begon Kasser een eigen bedrijf in systeemwanden en -plafonds. 'Een vriend maakte een sjabloon voor offertes en facturen en ik hoefde alleen maar het aantal vierkante meters in te vullen. Afspraken maakte ik per telefoon. En altijd zocht ik uitvluchten. Wist ik dat ik ergens moest schrijven, dan deed ik m'n arm in een mitella. 'Sorry, een pen vasthouden is nu even lastig', zei ik dan. En als ik op een bouwplaats een werkbon moest maken, liet ik dat een collega doen. "Dan ruim ik de boel vast op." Ik kwam er altijd mee weg - zelfs mijn vrouw wist het niet, maar ik had ook altijd stress.'

Op een zeker moment had Kasser bijna vijftig mensen in dienst. Maar het tij keerde, hij werd ziek en de zaak ging failliet. 'Ik kreeg een burn-out, kwam bij een psycholoog terecht en hij heeft me dan toch in beweging gekregen.' Voor z'n omgeving verzon Kasser een smoesje: 'Ik ga een cursus Engels volgen'. Maar in werkelijkheid kwam hij bij een cursus van de Stichting Lezen & Schrijven terecht. 'Drie keer ben ik weggelopen, maar uiteindelijk ben ik toch naar binnengestapt. Er zaten tien mensen, waarvan ik er drie kende.'

Bord uitvegen

Ook Liesbeth de Wit (55) kwam op de lagere school niet goed mee. 'Ik kreeg last van epilepsie, en was vaak afwezig. En lukte het niet in de klas, dan lieten ze me de plantjes water geven, het bord uitvegen, enzovoorts. Zo hobbelde ik van de ene naar de andere klas. Ik kwam later op de huishoudschool terecht en daar heb ik op een laag niveau een diploma gehaald.' Daarna zorgde De Wit lange tijd voor haar ouders. 'Nadat mijn vader overleden was, heb ik een tijdje in een restaurant gewerkt, totdat ik ging trouwen.'

De Wit liep geregeld tegen haar laaggeletterdheid aan - bijvoorbeeld omdat ze haar kinderen niet kon voorlezen, maar de grote problemen kwamen later. 'Toen mijn man overleed in 2012 werd ik keihard met de neus op de feiten gedrukt.' De rekeningen stapelden zich op, er kwamen deurwaarders langs. 'Ik had enorm veel stress. Op een dag heb ik m'n dochter om hulp gevraagd: kun je mama helpen?' Dat kon ze, maar op een gegeven moment ging ze voor stage naar Mallorca. 'Ik stond er weer alleen voor.'

'Het is me zowaar gelukt haar op te zoeken, daar in Spanje. Maar op het vliegveld ben ik alle bussen afgelopen, totdat ik de goede gevonden had. Vliegen, treinreizen, computeren; het is me allemaal met veel moeite wel gelukt, maar ik heb me altijd een Remi gevoeld (Remi is de hoofdpersoon van jeugdavonturenroman Alleen op de wereld, red.). En op een gegeven moment kon ik dat niet langer volhouden. 'Op 9 januari 2013' - De Wit gaat staan en doet het voor - 'ben ik letterlijk een drempel overgegaan. Ik heb een cursus gevolgd in de bibliotheek in Heesch en sindsdien is alles anders.'

Bijsluiters

Tegenwoordig zijn Kasser en De Wit taalambassadeurs bij de Stichting Lezen & Schrijven. En toen ze elkaar bij toeval tegenkwamen bij de Nijmeegse Vierdaagse sloeg er ook nog eens een vonk over. 'We zijn hartstikke gelukkig samen', zegt De Wit. De twee reizen het hele land door om voorlichting te geven. 'Op scholen en in bibliotheken', zegt Kasser, 'maar ook bij organisaties als de SER en binnenkort in de Tweede Kamer.' Want de overheid moet ook in actie komen, vinden ze.

'Er zijn eindeloos veel praktische problemen waar je als laaggeletterde tegenaan loopt', zegt De Wit. 'Bijsluiters van medicijnen? Niet te lezen. Veel te kleine letters en veel moeilijke woorden. En wat dacht je van rekeningen? Post van de Belastingdienst?' 'Of veiligheidsinstructies op je werk?', vult Kasser aan. 'Een laaggeletterde collega waste z'n handen eens per ongeluk in een bak met zoutzuur, omdat hij het waarschuwingsbordje niet kon lezen.'

Scholen

Volgens Kasser wordt er veel te gemakkelijk van uitgegaan dat iedereen in Nederland kan lezen en schrijven en bovendien ook nog eens met een computer uit de voeten kan. 'Bijna alle post komt tegenwoordig digitaal binnen. Maar er zijn heel veel mensen die helemaal niet met een computer of een smartphone overweg kunnen.'

Maar, zeggen Kasser en De Wit, de belangrijkste slag sla je op de scholen. 'Zestien procent van de kinderen die de basisschool na groep acht verlaten, zitten qua taalbeheersing op niveau zes.' De oplossing? 'Kleinere klassen', zegt Kasser. 'Ik ben er tussendoor geglipt. Vandaag de dag zou dat niet meer mogen gebeuren.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe is het écht om laaggeletterd te zijn? 'Ik had altijd stress'

# data[].attributes.attachment_link.description
Naar schatting 2,5 miljoen in Nederland zijn laaggeletterd. De regering heeft het probleem in het vizier, maar de SER vindt dat er meer moet gebeuren. In gesprek met ervaringsdeskundigen Hans Kasser en Liesbeth de Wit. 'Zelfs mijn vrouw wist het niet.'

# data[].attributes.headline
Leesvaardigheid is geen kwestie van boeken, maar van leraren

# data[].attributes.subject
Leesvaardigheid is geen kwestie van boeken, maar van leraren

# data[].attributes.body
9 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het kan zo niet verder, want wat is ons onderwijs waard als zelfs een kwart van de jongeren na school niet zelfredzaam is?

Het was geen nieuws, toch is het groot nieuws: uit de internationale PISA-onderzoeken blijkt dat Nederlandse tieners weer lager scoren op leesvaardigheid. Maar liefst een kwart van de tieners is onvoldoende geletterd en de kloof in de samenleving (tussen opleidingsniveaus) wordt groter. De PISA-resultaten lokken altijd veel hapsnap-commentaar uit en meer of minder voorspelbare 'oplossingen' van opiniemakers, schrijvers, twitteraars, ministers en onderwijzers. Maar niemand durfde de koe bij de horens te vatten: het is belabberd gesteld met de onderwijskwaliteit in Nederland.

Laat ik eerst deze open deur intrappen: dat PISA op het gebied van taal alleen de leesvaardigheid test, betekent nog niet dat we alleen iets moeten doen aan leesvaardigheid. Ook als we de oorzaken zoeken van de verminderde leesvaardigheid, moeten we verder kijken dan alleen naar de toenemende ontlezing. Welk kind schrijft nog elke week een opstel? Welke jongere luistert nog wel eens langer dan een kwartier onafgebroken naar een spreker zónder Powerpoint?

Ontluisterend gegeven, of toch niet: juist de kern uit een tekst halen blijkt het moeilijkst voor de Nederlandse leerlingen - die van basisschool tot eindexamen leren van kant-en-klare samenvattingen in de lesmethodes en uit hun schrift waarin ze overpennen wat leraren voorgekauwd en juist gespeld op hun digibord projecteren.

Toch kiest het ministerie van Onderwijs voor een eenzijdig antwoord op de PISA-resultaten: een leesoffensief. Er moeten meer boeken komen, bibliotheken gaan fantastische dingen doen, projecten zullen er zijn op vmbo-scholen, en er moet een 'goede leesaanpak' komen. Voorlezen en lezen, lezen, lezen. De brief van de ministers zegt niet welke rol leraren hebben in beter taalonderwijs. Het plan zegt niets over didactiek (tenzij er gezinspeeld kan worden op de luchtkastelen van Curriculum.nu), niets over taalvaardigheid in brede zin of over onderwijskwaliteit. De ministers ontlopen hun verantwoordelijkheid in dezen en dat is precies waarom wij op dit dieptepunt zijn beland.

Dat is ook pijnlijk, omdat wel degelijk uit onderzoeken bekend is dat goed onderwijs het verschil maakt of, beter gezegd: het verschil verkleint. David Mitchell zette in zijn boek Gelijke kansen in de school de bewezen effectieve aanpakken voor meer kansengelijkheid op een rij.

Waar we het hebben over de verschillen tussen kinderen met lagere dan wel hogere sociaaleconomische status (SES), zijn de volgende zaken van doorslaggevend belang: goede leraren (die goed ondersteund worden), goede schoolleiders, geen vroege selectie en wél heterogene scholen. Op de laatste twee zaken - die met elkaar samenhangen, want leerlingen met een lage SES komen dóór de vroege selectie op andere scholen terecht dan leerlingen met een hoge SES - ga ik nu verder niet in, al is het wel zo dat alleen al ons systeem die kloof vergroot. Maar ik zoek eerst de goede leraren...

De pabo stelt duidelijke eisen aan haar studenten: ze moeten een taal- en rekentoets halen en extra toetsen indien het vakkenpakket van de vooropleiding niet helemaal past. Er is wel een enorm lerarentekort in het primair onderwijs en veel leerkrachten ervaren een te hoge werkdruk. Bovendien zijn er enorme verschillen tussen wijken en scholen, waardoor de achterstanden van kinderen met lage SES nog groter worden.

In het voortgezet onderwijs zijn voor de meeste vakken wel leraren, maar zij hebben niet altijd de juiste bevoegdheid. Hier heeft men namelijk als 'oplossing' voor het tekort de eisen aan bevoegd lesgeven opnieuw 'benoemd' - verlaagd dus. Hoewel een school formeel maar tijdelijk een 'benoembare' docent voor de klas mag zetten, wordt hier in de praktijk niet eens meer naar gevraagd door de inspectie.

Toen er veel discussie was over het lerarenregister dat de nascholing van leraren zou moeten registreren, was dit het veelgehoorde argument: 'Als je naar het ziekenhuis gaat, wil je ook weten dat een arts zijn diploma heeft gehaald.' Welnu, in de grote steden is bijna elke chirurg een verpleegkundige - op sommige scholen. De cijfers worden niet bijgehouden, maar zeker is dat dit verschijnsel het ergst is op de vmbo-scholen in achterstandswijken.

En de academische eerstegraads docent Nederlands, die zou kunnen onderzoeken (of allang weet) welk taalonderwijs nodig is voor deze generatie jongeren, is een uitstervende soort, zo lijkt het, ingehaald door de 'versnelde eerstegraads' die je nu ook aan hogescholen kunt behalen en bezweken onder de werkdruk van moedertaalonderwijs waarin het nu eenmaal nodig is om schrijfproducten van feedback te voorzien, hoe tijdrovend het ook is - om maar iets te noemen.

Een aantal jaren geleden is Nederlands wel een kernvak geworden, wat betekent dat het met Engels en wiskunde zwaarder telt voor het eindexamen; in de lessen Nederlands zit de klas altijd vol, want het is geen keuzevak; maar toch hebben de meeste leraren Nederlands hetzelfde maximum aantal uren per werkweek als hun collega's. Dat wordt overigens per school bepaald, voor alle vakken, dus alle leraren in het voortgezet onderwijs zijn voor hun werkdruk afhankelijk van de samenwerking en kwaliteit van schoolleiding en MR. Andere landen, die het wél goed doen in PISA, zetten het laagste maximum aantal lesuren op het moedertaalonderwijs: 18.

Het kan zo niet verder, want wat is ons onderwijs waard als zelfs een kwart van de jongeren na school niet zelfredzaam is? De trend moet gekeerd worden. Laat leraren in primair en voortgezet onderwijs hun werk goed doen; verlaag de werkdruk. Bij taalonderwijs is daar extra tijd voor nodig; minder lesuren per week. Op scholen in achterstandswijken is daar extra tijd en samenwerking/ondersteuning voor nodig. Stel geen lagere eisen aan leraren, maar doe er alles aan om goede leraren te behouden.

'Een lezer is weerbaar,' zei Adriaan van Dis vorige week in DWDD. 'Die kun je niet zomaar iets wijsmaken.' Goed taalonderwijs heeft zo veel positieve impact op de samenleving, op de toekomst. Laat die kans niet liggen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Michelle van Dijk: Leesvaardigheid is geen kwestie van boeken maar van leraren

# data[].attributes.attachment_link.description
Het kan zo niet verder, want wat is ons onderwijs waard als zelfs een kwart van de jongeren na school niet zelfredzaam is? Het was geen nieuws, toch is het groot nieuws: uit de internationale PISA-onderzoeken blijkt dat Nederlandse tieners weer lager scoren op leesvaardigheid.

# data[].attributes.headline
Nederlandse tieners scoren steeds slechter op leesvaardigheid

# data[].attributes.subject
Nederlandse tieners scoren steeds slechter op leesvaardigheid

# data[].attributes.body
3 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Voor het onderzoek worden elke drie jaar honderdduizenden 15-jarigen in 79 landen getoetst op drie gebieden: lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Nederland is een van de zeven landen die een dalende trend vertonen op alle gebieden sinds de eerste deelname aan het onderzoek in 2003.

Wel zijn de wiskundeprestaties gestegen ten opzichte van de vorige meting in 2015. En ondanks een daling zijn de prestaties op het gebied van natuurwetenschappen nog altijd bovengemiddeld. De leesvaardigheid zakt daarentegen nu iets onder het gemiddelde van de 37 rijke landen die lid zijn van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso), en daalt behoorlijk ten opzichte van de Nederlandse prestaties in 2015.

'Lezen is de basis van heel veel vakken, dus het is zorgwekkend als je zo zakt op het gebied van begrijpend lezen', aldus Henrik de Moel, bestuurder voortgezet onderwijs bij de AOb. 'En als je onderwijsscores achteruitgaan, heb je wel een probleem als je tegelijkertijd een kenniseconomie wil zijn.'

Het is moeilijk te zeggen waardoor de leesvaardigheid afneemt, meent woordvoerder van de VO-raad Stan Termeer: 'We kennen de argumenten dat jongeren worden afgeleid door sociale media en een korte spanningsboog hebben, maar dat geldt ook voor Frankrijk en Duitsland. Wat maakt Nederland een uitzondering?'

Sjoelbakmodel

Of schoolprestaties erdoor worden verslechterd is moeilijk te zeggen, maar kenmerkend voor het Nederlandse onderwijssysteem is de vroege selectie. 'Hier komen kinderen op hun 11de à 12de in een soort sjoelbakmodel; je komt in een bepaald vakje terecht en het is moeilijk om op je 15de in een ander vakje te komen.'

'Door vroege selectie boren we onvoldoende alle talenten aan', meent Termeer. Dat heeft effect op de stijgende ongelijkheid die tevens naar voren komt in de Pisa-scores: de achteruitgang in schoolprestaties is sterker bij leerlingen uit gezinnen met ouders met een lager opleidingsniveau. 'Het lukt ons steeds minder goed om kinderen uit zwakkere gezinnen omhoog te halen', ziet ook Henrik de Moel. 'Onderwijs was vroeger een gelijkmaker, maar dat is niet meer zo.'

De Moel ziet maar één oplossing om de dalende onderwijsprestaties en de stijgende ongelijkheid aan te pakken: 'Structureel investeren. We weten het al jaren en we roepen het al jaren. De onderwijscrisis is een soort ongeluk in slow motion: we zagen het allemaal al een hele tijd aankomen, maar het is niet gelukt om er iets aan te doen. Dat kan niet meer. Elke dag dat we niets doen, wordt het probleem groter.'

De Pisa-scores brengen altijd veel teweeg, waaronder ook kritiek op het onderzoek zelf. 'Als graadmeter voor de kwaliteit van onderwijs kun je er wel wat vragen bij stellen', licht Termeer toe. 'De motivatie van leerlingen om deel te nemen, verschilt per land. En door het gebruik van een ranking-systeem daalt een land soms meerdere plekken, terwijl de verschillen niet significant zijn. Wat meet je dan precies?'

Toch is het volgens Termeer wel een goed systeem om inzicht te krijgen in internationale trends, en doet het niets af aan de noodklok die geluid wordt over de leesvaardigheid. 'Elk onderwijssysteem is uniek, en je kan de oplossing die in het ene land heeft gewerkt niet zomaar omzetten naar een ander land', vult De Moel aan. 'Maar ook als je scores van Nederlandse leerlingen vergelijkt met die van Nederlandse leerlingen zestien jaar geleden is het beeld alarmerend: de scores zijn slechter op alle gebieden.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Nederlandse tieners scoren steeds slechter op leesvaardigheid

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor het onderzoek worden elke drie jaar honderdduizenden 15-jarigen in 79 landen getoetst op drie gebieden: lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Nederland is een van de zeven landen die een dalende trend vertonen op alle gebieden sinds de eerste deelname aan het onderzoek in 2003.

# data[].attributes.headline
Pieter Derks over de leesvaardigheid van vijftienjarigen

# data[].attributes.subject
Pieter Derks over de leesvaardigheid van vijftienjarigen

# data[].attributes.body
4 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.title
Pieter Derks over de leesvaardigheid van vijftienjarigen

# data[].attributes.headline
Maak lezen tot een missie voor dit land, het is hard nodig

# data[].attributes.subject
Maak lezen tot een missie voor dit land, het is hard nodig

# data[].attributes.body
25 oktober 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Scholen, bibliotheken en instanties doen er alles aan om mensen aan het lezen te krijgen - zie de campagne Nederland Leest, die komende week begint. Maar het is bij lange na niet genoeg, ziet Henk Pröpper, en alleen Den Haag kan dat veranderen.

Het afgelopen jaar kende een lawine aan rapporten over het probleem van laaggeletterdheid en ontlezing in Nederland. Wat blijkt? Meer dan in bijna elk ander westers land ontbreekt vooral onder jongeren en in toenemende mate bij ouderen de 'leesmotivatie'. De Raad voor Cultuur, de Onderwijsinspectie en zelfs de Sociaal-Economische Raad roepen op tot een leesoffensief. De kloof tussen hooggeletterden en laaggeletterden groeit en daarmee ook de kloof tussen mensen die wel of veel minder toegang hebben tot essentiële informatie en kennis. De fascinatie voor de smartphone en Netflix doodt in menig gezin het gesprek en weerhoudt veel ouders van het voorlezen van hun kinderen.

Lezen wordt vaak beleefd als een verplichting, niet als een kans of een verrijking. Op den duur, zo waarschuwen de rapporten, kan dit probleem grote economische en politieke gevolgen hebben. Dat mensen door goed en begrijpend lezen sterker empathisch gedrag vertonen, beter waarheid van onwaarheid kunnen onderscheiden, meer levensgeluk ervaren en gemiddeld beduidend langer en gezonder leven dan niet-lezers, is tot daaraan toe, maar dat laaggeletterdheid en ontlezing ongunstige economische effecten hebben, dat zou Den Haag toch wakker moeten schudden.

De Nederlandse overheid heeft de ambitie tot de kennistop van de wereld te behoren. Toch zijn meer dan twee miljoen mensen in Nederland laaggeletterd, een handicap die vaak van generatie op generatie wordt doorgegeven. Als het gaat om de arbeidsmarkt, spreekt men tegenwoordig - en dat klinkt heel professioneel - over de noodzaak van '21st century skills', maar in veel gevallen hebben mensen nog moeite met '19th century skills': lezen en schrijven. Niettemin maakte de problematiek van de eikenprocessierups dit jaar aanzienlijk meer los in politiek en media dan de pijnlijke constatering in al die rapporten dat er werkelijk een probleem is met het lezen in ons land.

Ondanks de inzet van honderdduizenden onderwijzers, leraren, bibliothecarissen, voorlezers op scholen, in crèches en ziekenhuizen, moeders en vaders, daalt de positie van Nederlandse leerlingen op internationale ranglijsten als het gaat om leesniveau en -plezier. Nu zijn die ranglijsten wellicht niet zo relevant. Belangrijker is wat wij kinderen en mensen ontzeggen als zij geen toegang krijgen tot wat vroeger de wereld van de verbeelding heette: de formidabele kracht van taal en boeken je aan het denken te zetten, je te verplaatsen in anderen, een andere wereld of een ander perspectief te ontdekken en dan het gevoel te hebben volledig te leven. En door dat alles een volwaardig burger te worden, een betrokken deelnemer aan onze samenleving, beter bewapend tegen nepnieuws en extreme ideeën en ideologieën.

Zoektocht naar het onbekende

Op de lagere school, lang geleden, was ik geïnteresseerd in de ontdekkingsreizen van Europese scheepvaarders. In de schoolbibliotheek zocht ik naar (geromantiseerde) scheepsjournaals die mij deden dromen en die een enorme levenslust aanwakkerden. Wie ooit bij Kaap de Goede Hoop heeft gestaan, waar twee oceanen elkaar ontmoeten - een magisch beeld -, kan zich iets voorstellen bij de hoop en de vrees van die scheepvaarders als zij wederom een kaap rondden, op weg naar... wat? Het idee in het geheel niet te weten wat er voor je zal opdoemen, welke wonderen of monsters daar liggen te wachten, maakte het lezen van die boeken tot een belevenis. Heerlijk en huiveringwekkend was het me te identificeren met een scheepsjongen voor wie letterlijk alles nieuw was. Vanaf dat moment was lezen voor mij een zoektocht naar het onbekende, en eigenlijk is dat altijd zo gebleven.

Als kind volgde ik het perspectief van de scheepsjongens, vaak slimme ventjes uit arme gezinnen die zich op reis onderscheidden door ambitie te tonen; in een enkel geval te leren lezen. Later kreeg ik oog voor andere figuren op het schip. In Nederlandse boeken waren dat, naast de schipper, de koopman en de dominee - waarbij het boekhouden en rekenen mij altijd voorkwamen als belangrijker activiteiten dan het kerstenen van 'inboorlingen' door de man van het woord, de man met de Bijbel. Rekenen vóór taal, en taal hooguit als instrument voor de hoogst denkbare orde: die van het koopmanschap. De Nederlandse politieke en economische visie wordt nog altijd, met trots, door die inschatting bepaald.

Ik moest daaraan denken bij het lezen van Civilizations, de nieuwe romanvan de Franse auteur Laurent Binet (bekend van HhhH), waarin hij de westerse visie op de wereld geheel op zijn kop zet. Hij laat het Europa van Karel V (omstreeks 1530) koloniseren door Inca's, die met verbazing kennisnemen van de gewelddadige politieke en religieuze conflicten op dit voor hen onbekende continent. Het meest geïntrigeerd zijn ze door wie ze de 'getonsureerden' noemen. Dit zijn overwegend fanatieke en lang niet altijd betrouwbare mannen met een geschoren kruin die in hun ogen verantwoordelijkheid dragen voor drie taken: de verheerlijking van hun god, de oogst van de donkere drank die zo goed smaakt (wijn) en het bewaren en onderhouden van 'de bladeren die spreken'. Dat laatste achten ze het belangrijkst, want alle geheimen, aardse en religieuze, zo horen ze, liggen in die bladeren verborgen.

De Inca's beijveren zich dus om te leren lezen. Hun verhaal van de ontdekking van de Nieuwe Wereld is er een van toevlucht zoeken tot kennis, niet tot territorium, niet tot rijkdom, niet tot macht. Binets roman is een tegengeschiedenis die laat zien hoe anders de geschiedenis van Europa had kunnen verlopen. De roman bewijst ook dat 'ontwikkeld' en 'onderontwikkeld' verraderlijke concepten zijn - het ligt er maar aan wat je doet met je ontwikkeling, je mogelijkheden, welke ambities je hebt. Dat zou ons aan het denken moeten zetten.

Bij het begin beginnen

Een paar weken geleden berichtte de Volkskrant over het plan om 'op Zuid' in Rotterdam een iconisch gebouw te ontwikkelen. Voor deze 'achtergestelde wijk' zou het gezichtsbepalende complex, de 'Cultuurcampus', een inhaalslag kunnen betekenen door kennis, cultuur en toerisme te bundelen, zo is het idee. Interessant vond ik de reactie van Wim Pijbes, oud-directeur van het Rijksmuseum, nu directeur van stichting Droom en Daad. Hij vroeg zich af: voor wie is het gebouw eigenlijk bedoeld, voor de mensen van Rotterdam-Zuid, of voor mensen van buiten, toeristen, studenten? En wat zou het moeten zijn als je werkelijk aandacht hebt voor de bewoners van Zuid zelf? Vervolgens verwees hij naar bijzondere bibliotheken die zijn ontworpen door Nederlandse toparchitecten in Tianjin (Winy Maas), Doha en Seattle (Rem Koolhaas) en Birmingham (Francine Houben). Daar voegde hij een in al zijn soberheid superieure zin aan toe: 'Begin ook op Zuid met lezen en schrijven, met taal.'

Die zin is een monument op zichzelf. En raakt de problematiek in het hart. Bijzondere gebouwen neerzetten is één ding, maar hoe zorg je ervoor dat de mensen in de wijk er werkelijk door worden opgetild? Een iconisch gebouw zou in de hoofden van de mensen moeten zitten, het is gemaakt van taal en het heet verhaal. Het vertelt dat je erbij hoort, dat je een rol hebt, dat er redenen zijn om trots te zijn, om te beginnen, om het avontuur te zoeken. Een bijzondere bibliotheek binnengaan is zo'n avontuur dat groter wordt met elk boek dat je raakt.

Dit verhaal begint bij het begin, bij het voorlezen van jonge kinderen, bij het inrichten van schoolbibliotheken, bij het motiveren van jonge en oudere mensen te lezen om te leren en te genieten en erbij te horen. Scholen, bibliotheken en organisaties als Stichting Lezen, Stichting Lezen & Schrijven, het Literatuurmuseum/Kindermuseum en de CPNB doen alles wat ze kunnen om mensen bij het lezen te betrekken. Programma's als Kunst van Lezen, Tel mee met Taal en Bibliotheek op school zijn ook succesvol. Er is echter meer regie nodig om het tij te keren, en onze taal en het lezen zouden in politiek Den Haag op volledige inzet moeten kunnen rekenen. Onderwijs en Cultuur (beide pijlers van OCW) moeten er eer in stellen van begrijpend, invoelend lezen een gezamenlijke 'missie' te maken. Dit is geen kruistocht tegen rekenen, wel tegen de rekenaars, want zij rekenen verkeerd. Met al onze 21st century skills weten we nog altijd onvoldoende welk goud we in handen hebben met lezen. Het wordt tijd ons weer te buigen over de bladeren die spreken, en iedereen die kans te geven.

# data[].attributes.attachment_link.title
Maak lezen tot een missie voor dit land, het is hard nodig

# data[].attributes.attachment_link.description
Scholen, bibliotheken en instanties doen er alles aan om mensen aan het lezen te krijgen - zie de campagne Nederland Leest, die komende week begint. Maar het is bij lange na niet genoeg, ziet Henk Pröpper, en alleen Den Haag kan dat veranderen.

# data[].attributes.body
Ilja Leonard Pfeijffer

5 december om 09:46

Mijn column in HP/De Tijd van vandaag:

Als schrijver moet ik mijn afzetmarkt in de gaten houden en alleen daarom al volg ik alle onderzoeken naar vermeende ontlezing reeds geruime tijd met speciale aandacht. Het is tijd voor een paar tussentijdse conclusies. Paradoxaal genoeg maak me minder zorgen over mijn afzetmarkt dan over de ontlezing. En dat zeg ik niet omdat mijn laatste boek toevallig vrij aardig verkoopt. Het zijn twee verschillende ontwikkelingen, die alleen met elkaar te maken hebben in zoverre er letters in het spel zijn. Ik zal mij nader verklaren.

​Het zou voor de hand liggen om te denken dat de boekenverkoop samenhangt met de gretigheid waarmee een bevolking leest. Als de leeshonger afneemt, neemt ook de verkoop van boeken af. Dat zou logisch zijn. Maar toch klopt het niet. Of in ieder geval is het geen lineaire correlatie, zeker niet voor literaire boeken. Literatuur heeft altijd een bijzondere doelgroep gehad. Literatuurlezers zijn geen gewone mensen en de doelgroep onttrekt zich daarom aan de statistieken van de bevolking als geheel. En hoe minder de bevolking als geheel geneigd zou zijn een literaire roman ter hand te nemen, hoe groter het onontbeerlijke snobappeal van de literaire roman.

​Dat hele groepen jongeren tegenwoordig nauwelijks weten hoe een boek er uitziet en dat zij in paniek raken bij de gedachte dat zij er een zouden moeten lezen, neemt niet weg dat er een hardnekkige minderheid blijft bestaan, ook onder de jongeren, die zich wil onderscheiden, die haar buik vol heeft van de oppervlakkigheid van Facebook en Twitter, die linnen tasjes gaat kopen waarin mooie edities van echte papieren boeken worden rondgezeuld en die haar identiteit ontleent aan de poëzie van Lucebert. Van die minderheid moet je het als schrijver hebben. En dat is altijd zo geweest.

​Iedereen heeft het altijd over de gouden tijden toen de Grote Drie elkaar het leven nog zuur maakten en toen er rijen stonden voor de Athenaeum Boekhandel op het Spui wanneer het nieuwe nummer van het literaire tijdschrift De Revisor in de schappen lag. Maar zelfs als we voor het gemak aannemen dat er in die tijd in absolute aantallen meer boeken werden verkocht dan nu, wat ik eigenlijk waag te betwijfelen, laat dat onverlet dat er vandaag de dag nog altijd veel meer boeken worden verkocht dan in al die eeuwen die aan die zogenaamde gouden tijden voorafgingen. De verkoopcijfers van Louis Couperus zijn lachwekkend in vergelijking met een gemiddelde hedendaagse roman.

​Maar de ontlezing waar iedereen het over heeft, is iets anders. En die ontlezing heeft weinig met lezen te maken.

​Deze week werden de resultaten gepubliceerd van een PISA-meting, een driejaarlijks vergelijkend onderzoek naar de leesvaardigheid van scholieren. Deze leesvaardigheid is tussen 2015 en 2018 significant gedaald, tot onder het gemiddelde niveau van de Europese landen. Bijna een kwart van de Nederlandse scholieren is niet in staat om een informatieve tekst van enige lengte goed te begrijpen.

​Volgens Erik Meester van de vakgroep pedagogie van de Universiteit van Nijmegen is de oorzaak gelegen in de manier waarop begrijpend lezen op school wordt gedoceerd. Je leert leesstrategieën toe te passen. ‘Met die strategieën wordt eindeloos geoefend,’ zegt Meester, ‘maar je hebt ze in een paar lessen aangeleerd en je kunt ze alleen inzetten als je voldoende woordenschat en kennis over het onderwerp hebt.’ Dat is een belangrijke observatie. Lezen wordt aangeleerd als trucje, waarbij voorbij wordt gegaan aan het feit dat een tekst ook nog ergens over gaat. Om een boek te begrijpen, heb je geen trucjes nodig, maar algemene ontwikkeling. Maar algemene ontwikkeling is op scholen al bijna net zozeer een relict uit een verwerpelijk verleden als pedofilie. Er moet worden ingezet op vaardigheden, zoals samenwerken en googlen, dat is het nieuwe evangelie. Kennis is een vies woord geworden. Maar zonder kennis kun je geen boek lezen en zonder een boek te lezen kun je geen kennis opdoen. En als je niet snapt waar het over gaat, wordt lezen nooit leuk.

Kortom, ontlezing heeft niets met een gebrek aan leesvaardigheid te maken, maar met een gebrek aan kennis en algemene ontwikkeling.

​Er is denk ik nog een andere oorzaak voor de ontlezing en die is zo mogelijk nog zorgwekkender. De moderne samenleving leidt aan een concentratiestoornis en bij jongeren heeft die epidemische vormen aangenomen. Bij het lezen van een tekst van enige lengte is het lezen niet zozeer het probleem, als wel de lengte. Internetgebruikers blijven gemiddeld hooguit een minuut op dezelfde webpagina. Een beroemd modern onderzoek heeft uitgewezen dat de gemiddelde concentratiespanne van een mens sinds de introductie van de smartphones is gedaald tot acht seconden. Dat is lager dan de concentratiespanne van een goudvis, die volgens biologen negen seconden bedraagt. Alles wat langer duurt dan instant bevrediging van hedonistische behoeften, duurt te lang. Een samenleving die zich niet meer kan concentreren, zet alles op het spel wat zij eerder heeft bereikt.

​Het onderwijs zou gericht moeten zijn op de bevordering van concentratie. Leerlingen zouden gedwongen moeten worden om zich in doodstille lesblokken van meerdere uren in een prikkelarme omgeving te buigen op de moeizame ontcijfering van lappen proza in het Grieks of het Latijn. Ze zouden zich moeten bekwamen in zen-boeddhistische meditatie en dingen moeten doen die hun volledige aandacht opeisen, zoals tuinieren, zwaardvechten, bloemschikken of het handmatig overschrijven en verluchtigen van een middeleeuws manuscript. Nog beter zou het zijn als ze zouden worden gestimuleerd om creatief te zijn, want niets bevordert de concentratie meer dan de opdracht om iets toe te voegen aan de schepping.

Ilja Leonard Pfeijffer

# data[].attributes.body
8 december 2019

# data[].attributes.headline
Een boek lezen? Pure tijdverspilling, vinden Nederlandse jongeren

# data[].attributes.subject
Een boek lezen? Pure tijdverspilling, vinden Nederlandse jongeren

# data[].attributes.body
3 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lezen als hobby? Nederlandse 15-jarigen bedanken ervoor. Hun leesplezier is lager dan in alle andere landen die in deze editie van Pisa zijn onderzocht. 60 procent van de Nederlandse jongeren zegt alleen te lezen als het echt moet, bijvoorbeeld om informatie te vinden. Bijna de helft vindt lezen tijdverspilling, en voor slechts 20 procent van de 15-jarigen is lezen een hobby. De daling in leesvaardigheid is opvallend groot (zie kader).

Deze cijfers zijn een greep uit de verontrustende resultaten van de nieuwste editie van Pisa, een internationaal onderzoek dat om de drie jaar wordt uitgevoerd en gisteren verscheen. Bij 600.000 15-jarigen in 79 landen werden tests afgenomen op het gebied van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen. Nederland bevindt zich in de middenmoot. Dat was eerder al het geval met wiskunde en natuurwetenschappen, maar nu blijkt ook de leesvaardigheid gezakt - tot onder het gemiddelde in vergelijkbare landen.

Terwijl de meeste ontwikkelde landen op hetzelfde prestatieniveau zijn gebleven sinds het vorige onderzoek uit 2015, behoort Nederland tot een kleine groep landen die op ieder terrein een daling laten zien, samen met Australië, Nieuw-Zeeland, Korea, Finland, IJsland en Slowakije.

De leesvaardigheid van Nederlandse scholieren schommelt al sinds 2003 en daalt sinds 2012, maar is nu voor het eerst significant gedaald doordat we onder het gemiddelde zijn gezakt. Het oplopende lerarentekort is niet de enige factor waaraan deze trend is toe te schrijven, stelt onderzoeker Lisanne Bos van Stichting Lezen en Schrijven. Ook de hoge werkdruk in het onderwijs, de snel veranderende samenleving en de alomtegenwoordige smartphone spelen een rol. Daarop lezen scholieren weliswaar continu korte berichten, maar rustig zitten met een boek is er vaak niet meer bij. Terwijl ze juist van dat 'diepe lezen' veel leren, zoals in verschillende lagen denken, verbanden leggen en argumenteren.

Ook de forse bezuinigingen op bibliotheken helpen niet mee. Honderden bibliotheken moesten de afgelopen jaren hun deuren sluiten vanwege bezuinigingen. Die waren deels te wijten aan de verkleining van gemeentelijke budgetten door decentralisatie van andere taken in 2015, zoals de jeugdzorg.

Leesoffensief

Om het tij te keren roepen ministers Ingrid van Engelshoven en Arie Slob (onderwijs) nu op tot een 'leesoffensief' om voorlezen en lezen onder jongeren te stimuleren. Daarmee geven ze gehoor aan een advies van de Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad, die in juni al waarschuwden dat het kabinet veel meer aandacht en geld moet steken in het bevorderen van leesplezier. Bijvoorbeeld door leesspecialisten op school te laten komen. Ook benadrukten ze hoe belangrijk een nauwe samenwerking tussen plaatselijke bibliotheken en scholen is om het leesplezier van scholieren te bevorderen.

Voorlopig komt er echter alleen meer aandacht en geen extra geld. Op 'korte termijn' komt er een publicatie voor alle scholen over wat werkt om het leesonderwijs te verbeteren, schrijven de ministers. Daarnaast gaan ze met onderwijs- en leesorganisaties in gesprek over hoe het leesplezier vergroot kan worden. Er komt extra aandacht voor groepen die achterlopen, zoals vmbo'ers, jongens en leerlingen die meertalig zijn opgevoed. En minister Slob roept ouders en grootouders op om meer voor te lezen.

Het zijn goede stappen, maar om de leesvaardigheid en motivatie echt op te krikken zijn meer structurele investeringen nodig, stelt Stichting Lezen en Schrijven. Jongeren met een leesachterstand lopen een groot risico om later laaggeletterd te worden en niet volwaardig mee te kunnen draaien in de maatschappij. In dat licht noemt de stichting de uitkomsten van het Pisa-onderzoek 'alarmerend'.

Lees ook:

Waarom de prestaties in het Nederlandse onderwijs al jaren dalen
Het oplopende lerarentekort zet de kwaliteit van het onderwijs onder druk, waarschuwt vakbond Aob. Maar de prestaties van Nederlandse leerlingen glijden al veel langer af. Hoe komt dat?
Het onderwijsniveau daalt en daar moeten we wat aan doen
In een reactie op het Pisa-onderzoek stelt Henrik de Moel van de Algemene Onderwijsbond dat de minister van onderwijs niet weg moet komen met een sussende reactie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Een boek lezen? Pure tijdverspilling, vinden Nederlandse jongeren

# data[].attributes.attachment_link.description
Lezen als hobby? Nederlandse 15-jarigen bedanken ervoor. Hun leesplezier is lager dan in alle andere landen die in deze editie van Pisa zijn onderzocht. 60 procent van de Nederlandse jongeren zegt alleen te lezen als het echt moet, bijvoorbeeld om informatie te vinden.

# data[].attributes.headline
Aandacht voor lezen en leesmotivatie is broodnodig: forse daling leesvaardigheid volgens Pisa-onderzoek

# data[].attributes.subject
Aandacht voor lezen en leesmotivatie is broodnodig: forse daling leesvaardigheid volgens Pisa-onderzoek

# data[].attributes.body
3 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De leesprestaties en leesmotivatie van Nederlandse leerlingen zijn opnieuw gedaald volgens het driejaarlijkse Pisa-onderzoek naar schoolprestaties en het welbevinden van vijftienjarigen wereldwijd. De daling is fors: Nederlandse leerlingen behalen de laagste leesvaardigheidsscores in vijftien jaar. Een kwart van hen leest niet op het niveau dat nodig is om goed te kunnen functioneren in de maatschappij (24%, in 2015 was dat 'nog' 18 procent).

Pisa 2018 onderzoekt vooral leesvaardigheid

Zo'n 600.000 leerlingen in 79 deelnemende landen deden in 2018 mee aan de twee uur durende test met vragen op het gebied van taal, wiskunde en natuurwetenschappen. Vooral de leesvaardigheid en leesmotivatie van de leerlingen lag in deze editie onder de loep. Goed kunnen lezen is voor jongeren een voorwaarde voor succes op school, maar ook in hun latere leven en loopbaan. De Pisa-toets die zij maken, meet vooral hun vermogen om teksten te begrijpen en gebruiken om eigen (leer)doelen te bereiken, zich te ontwikkelen en deel te nemen in de maatschappij.

Nederlandse leerlingen zijn goed in het opzoeken van informatie, maar hebben grote moeite met het evalueren van en reflecteren op de kwaliteit en geloofwaardigheid van teksten. De achteruitgang is het sterkst bij de groep zwakke lezers en leerlingen met een migratieachtergrond. Leerlingen van ouders met een lagere sociaaleconomische status staan op achterstand. Bij de presentatie van de resultaten in Parijs riep Secretaris-Generaal Gurrìa van de OESO op om goed over de inrichting van het onderwijs na te denken: "De sterkste leraren zouden moeten lesgeven in de moeilijkste klassen."

De prestaties van Nederlandse leerlingen lieten al eerder een dalende trend zien. Om deze te duiden maakte SLO leerplankundige analyses van de editie 2015 en van de periode 2003-2009. Deze analyses op de in Pisa getoetste onderwerpen bieden samen met andere inzichten een kans om de leerdoelen voor Nederlands, wiskunde en de natuurwetenschappelijke vakken in de komende curriculumherziening landelijk te verbeteren.

Nu al op school aan de slag

Er is werk aan de winkel. Veel werk. Gelukkig zijn er diverse initiatieven gestart, mede naar aanleiding van de Pisa-resultaten van 2015. Toewerken naar een beter taal- en leesbeleid, inzetten op leesvaardigheid én plezier in lezen? Kijk bijvoorbeeld eens naar:

De opbrengsten van Curriculum.nu voor Nederlands formuleren een doorlopende leerlijn van primair tot en met bovenbouw voortgezet onderwijs. Ze schenken expliciet aandacht aan basisvaardigheden, leesmotivatie, en kritisch (digitale) informatie verwerken. Het ontwikkelteam pleit voor een breed aanbod van teksten met een rijke inhoud en vorm.

Lezen in het vmbo beschrijft de succesfactoren voor leesbevordering en -competentie. De site bevat tips, voorbeelden en onderzoeken rondom het opzetten van goed taal- en leesbeleid in de school. Deze worden aangevuld met inspirerende lesvoorbeelden, leescampagnes en initiatieven voor in de klas.

Het actieplan Effectief onderwijs in begrijpend lezen bevat aanbevelingen om leesbegrip en leesmotivatie in samenhang te stimuleren. Werk op school vanuit urgentiebesef, met een taal-leesbeleid en effectieve didactieken, en aandacht voor formatieve feedback.

# data[].attributes.attachment_link.title
Aandacht voor lezen en leesmotivatie is broodnodig: forse daling leesvaardigheid volgens Pisa-onderzoek

# data[].attributes.attachment_link.description
De leesprestaties en leesmotivatie van Nederlandse leerlingen zijn opnieuw gedaald volgens het driejaarlijkse Pisa-onderzoek naar schoolprestaties en het welbevinden van vijftienjarigen wereldwijd. De daling is fors: Nederlandse leerlingen behalen de laagste leesvaardigheidsscores in vijftien jaar. Een kwart van hen leest niet op het niveau dat nodig is om goed te kunnen functioneren in de maatschappij (24%, in 2015 was dat 'nog' 18 procent).

# data[].attributes.body
6 december 2019

# data[].attributes.body
Datum

# data[].attributes.body
4 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ooit was ik roeicoach, en om roeiers op de Olympische Spelen te krijgen, heb je simpelweg één taak: je moet ze, zo gezond en wel, zoveel mogelijk meters laten maken.

Nederlandse leerlingen lezen steeds minder goed. De meeste leerlingen die het betreft, zullen deze krant niet lezen. Maar de volwassenen die het leesonderwijs verzorgen, zou ik willen zeggen dat meters maken me ook de remedie lijkt tegen de leesachterstand die Nederlandse jongeren hebben ten opzichte van leeftijdgenoten in veel andere Europese landen.

Laat je ze die meters allemaal bij het vak Nederlands maken, komt dat schoolvak uren tekort. Laat je ze alleen korte teksten lezen, dan halen ze hun meters niet. De oplossing zou kunnen zijn dat leerlingen elke dag - ongeacht bij welk vak ze zitten - een uur voor zichzelf lezen in een (misschien lekker dik) boek. Of ze nu op vmbo, havo of vwo zitten. Ze doen dat bij aardrijkskunde, biologie, geschiedenis et cetera; bij de andere talen, kunnen ze eventueel ook een boek in die taal pakken. Want tweetalig veel lezen, is misschien nog wel beter.

Eerlijk verdelen

Zo verdelen we de uren die meters maken kost. Dat lijkt me eerlijk, omdat alle schoolvakken uiteindelijk profiteren van beter lezende leerlingen. En er is meer: als we voor docenten aardrijkskunde, biologie, geschiedenis et cetera. de juiste onderwijsmiddelen beschikbaar stellen, kunnen zij met de leerlingen in gesprek over het boek dat ze gelezen hebben.

Ik zeg met enige zekerheid dat dit kan, omdat we sinds enkele jaren onlineleesclubs maken op LitLab.nl: voor young adult-boeken, Jonge lijsters, maar ook boeken die op Lezen voor de lijst voorkomen. Leerlingen krijgen vooraf kaartjes met vragen, die helpen een roman op zichzelf te betrekken, maar ook die roman aan de werkelijkheid te relateren. Hersenschimmen van Bernlef lezen met je biologieleraar, Het diner van Koch met je maatschappijleerdocent, Oeroeg van Haasse met je geschiedenisleraar. We kunnen LitLab.nl ook uitbouwen naar non-fictie: docenten van andere vakken kunnen werken met biografieën en studies waar hun hart warmer van wordt. Meters maken kan dan een feest worden.

Veel hoeft dit niet te kosten. Boeken voor alle leerlingen - de uitgevers denken hopelijk mee. Wat bijscholing wellicht voor docenten die willen weten hoe ze de leesclubs kunnen begeleiden. Misschien kunnen die docenten ook helpen leesclubs te maken. We kunnen in 2020 aan de slag.

Omdat het moet. De resultaten van scholen die al werken met verplichte leesuren bij het vak Nederlands trekken twijfelaars over de streep: op scholen waar al verplichte leesuren zijn, rapporteren onderzoekers dat leerlingen thuis meer gaan lezen. Omdat motivatie de motor is die het lezen (of de roeiboot) gaande houdt, is dat goed nieuws. Als ik iets heb geleerd van de roeisport, is dat er geen korte route is. Meters maken doe je alleen door ook echt meters te maken.
Els Stronks is hoogleraar vroegmoderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht.

# data[].attributes.attachment_link.description
Ooit was ik roeicoach, en om roeiers op de Olympische Spelen te krijgen, heb je simpelweg één taak: je moet ze, zo gezond en wel, zoveel mogelijk meters laten maken. Nederlandse leerlingen lezen steeds minder goed. De meeste leerlingen die het betreft, zullen deze krant niet lezen.

# data[].attributes.body
5 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ik ben docent Nederlands en ook ik breek mijn hoofd over dit complexe vraagstuk. Hoe kunnen we de leesvaardigheid verbeteren en het leesplezier verhogen?

Je kon er de afgelopen dagen niet omheen in de media: het is dramatisch gesteld met het leesvaardigheidsniveau en het leesplezier van Nederlandse jongeren. Dat blijkt althans uit het driejaarlijkse Pisa-onderzoek. En dus lezen we overal op internet en in de kranten weer allerlei artikelen over mogelijke oorzaken en een reeks aan oplossingen om het leesniveau op te krikken.

De uitkomsten van het Pisa-onderzoek zijn niet zo schokkend, althans: we weten al jaren dat het niet goed gesteld is met het leesniveau van Nederlandse leerlingen. Ook drie jaar geleden schreeuwde iedereen moord en brand over het leesniveau van de jeugd naar aanleiding van dat Pisa-onderzoek. Wat is er sindsdien gebeurd om dit probleem aan te pakken? Natuurlijk zijn er in heel Nederland allerlei goede initiatieven om leerlingen meer aan het lezen te krijgen, maar blijkbaar werpt dat dus niet voldoende z'n vruchten af. Het lijkt eerder symptoombestrijding dan dat de kern wordt aangepakt.

Ik ben docent Nederlands en ook ik breek mijn hoofd over dit complexe vraagstuk. Hoe kunnen we de leesvaardigheid verbeteren en het leesplezier verhogen? Niet door het leuker te maken (want 'leuk' is een vies woord in het onderwijs... helaas), maar hoe dan wel? Wat in ieder geval niet werkt, is om leerlingen na het lezen van een pakkende tekst, dood te gooien met tientallen vragen over structuur, tekstverbanden en signaalwoorden. En dat is helaas wel de dagelijkse praktijk. Sla een willekeurige methode Nederlands open of bekijk de eindexamens Nederlands van afgelopen jaren... daar word ik over het algemeen niet echt vrolijk van.

De nadruk in het vak Nederlands ligt steeds meer op leesvaardigheid, omdat het eindexamen daar volledig uit bestaat (bij havo en vwo). 50% van het eindcijfer wordt bepaald door het eindexamen, waardoor scholen de overige 50% vaak voor een (groot) deel ook invullen met leesvaardigheid. Scholen worden immers beoordeeld op eindexamenresultaten en afgestraft als deze slecht zijn. Paradoxaal genoeg besteden we dus steeds meer tijd aan lezen in de klas, maar wordt het leesniveau eerder slechter dan beter. Wordt het dan niet eens tijd om de inhoud van het vak Nederlands en het eindexamen drastisch te veranderen? Dat er op dit moment een groot tekort is aan studenten en docenten Nederlands, kan ik mijn ogen niet los worden gezien van de manier waarop het vak op de middelbare school wordt ingevuld en geëxamineerd.

Een mogelijke oorzaak van het lage leesniveau werd door Erik Meester - docent Pedagogische Wetenschappen - in dit artikel in de NRC geopperd. Hij stelt dat een tekst pas begrepen kan worden als leerlingen voldoende woordenschat en kennis over het onderwerp hebben. Je hebt algemene kennis nodig om de teksten te kunnen begrijpen. Daar ben ik het volledig mee eens. De vraag is alleen, hoe? Daarnaast denk ik dat er nog een andere oorzaak is, die ik nergens teruglees: de korte spanningsboog van leerlingen. Ik weet dat ik nu klink als een oude zeur, maar de mobiele telefoon heeft er denk ik echt voor gezorgd dat de spanningsboog van leerlingen alleen maar korter is geworden. Een tekst langer dan 3 alinea's is in de ogen van mijn leerlingen een héle lange tekst. Langer dan 10 minuten op 1 tekst focussen is veel gevraagd. En dan moet het ergste nog beginnen: het beantwoorden van ál die vragen.

Wil je het leesniveau en -plezier verbeteren en verhogen, dan moet er dus iets gedaan worden aan de algemene kennis van leerlingen en hun korte spanningsboog. Een tekst écht begrijpen is het begin van tekstbegrip. Dat begrip hoef je niet per se te toetsen aan de hand van vragen, maar dat kan ook bijvoorbeeld met een goede discussie. Of je hiermee de kern van het probleem te pakken hebt, weet ik niet. Maar we moeten iets. Of misschien juist wel niet. We geven altijd af op jongere generaties en wat heeft dat ooit opgeleverd? Daar zullen vast ook veel artikelen over zijn geschreven. Artikelen die in ieder geval niet worden gelezen door..... Juist!

# data[].attributes.attachment_link.title
Docent Arnoud Kuijpers over de gebrekkige leesvaardigheid: Ga lezen jonguh!

# data[].attributes.attachment_link.description
Ik ben docent Nederlands en ook ik breek mijn hoofd over dit complexe vraagstuk. Hoe kunnen we de leesvaardigheid verbeteren en het leesplezier verhogen? Je kon er de afgelopen dagen niet omheen in de media: het is dramatisch gesteld met het leesvaardigheidsniveau en het leesplezier van Nederlandse jongeren.

# data[].attributes.headline
‘Lezen moet een cup-a-soup moment worden'

# data[].attributes.subject
‘Lezen moet een cup-a-soup moment worden'

# data[].attributes.body
4 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
„Ik ben nog even aan het bijkomen van de cijfers van het PISA-onderzoek", zegt Eveline Aendekerk bij binnenkomst. Als directeur van de CPNB, de stichting die namens de boekenbranche het Nederlandse boek promoot, vindt ze de cijfers van het internationaal vergelijkend onderzoek PISA heftig. Van een kwart van de vijftienjarigen blijkt de leesvaardigheid dermate slecht dat ze niet als 'mondige burger kunnen functioneren in deze samenleving'. Daarnaast is het in geen van de 77 onderzochte landen zo slecht gesteld met het leesplezier onder vijftienjarigen als in Nederland.

De sombere cijfers, die maandag bekend werden, weerspiegelen enigszins hoe het is gesteld met het boekenvak. Het aantal verkochte boeken is dit jaar opnieuw gedaald. Naar verwachting is de daling vergeleken met vorig jaar zo rond de 4,5 procent. Het aantal boeken dat mensen in de bibliotheken lenen is van 2017 op 2018 met 6 procent gedaald.

„Bibliotheken hebben veel meer functies gekregen, dat is voor sommige best lastig", aldus Aendekerk. Het aantal bezoekers is gestegen, „die komen voor bijvoorbeeld taal of huiswerkcursussen. Ook het aantal uitgeleende ebooks en luisterboeken is gestegen. Er zijn zelfs enkele bibliotheken die zeggen dat die fysieke boeken voor hen niet echt meer hoeven".

Lees ook:

'Welke zestienjarige heeft er nou plezier aan de verplichte leeslijst?'

CPNB: lezer, niet boek centraal

Om het tij te keren zet de CPNB zich nadrukkelijker in op het bereiken van de lezer. Niet het boek, maar de lezer staat centraal. Er komt bijvoorbeeld een samenwerking met de online leescommunity Hebban.nl, dat maandelijks een half miljoen bezoekers trekt.

Daarnaast zet de CPNB meer in op 'sterke merken' als de Kinderboekenweek en de Boekenweek, en komt er vijf keer per jaar een nieuwe cadeaucampagne, die bedoeld is om mensen die een cadeau zoeken te laten kiezen voor het boek. Influencers als rapper Sef, Yvette van Boven of Rutger Bregman prijzen een boek aan onder de noemer 'geef meer met een boek'.

Campagnes die minder lezers bereiken - de Maand van de Spiritualiteit, de Gouden Strop, de speciale uitgaven tijdens de Poëzieweek en de Maand van de Geschiedenis - worden niet meer georganiseerd vanuit de CPNB. Geld speelt hierbij een rol; de CPNB-begroting van 6 miljoen euro is steeds moeilijker bij elkaar te krijgen.

Dat kan dus ten koste gaan van het kwetsbaarste genre binnen de literatuur, de poëzie. „We blijven poëzie als genre centraal stellen, maar dan binnen de andere campagnes", legt Aendekerk uit. „Gedichtendag en de poëzietafel bestonden al, die blijven heus bestaan. Maar de bundel die wij in de Poëzieweek uitgaven, die stopt in 2021. De oplage ervan was al klein en de mensen die je ermee bereikt lezen al poëzie. In de Kinderboekenweek kun je bijvoorbeeld ook wat met poëzie doen, we denken dat dat meer effect heeft."

Jongere lezers

De Boekenweek, de Nationale Voorleesdagen, de Gouden Griffels, de Kinderboekenweek, de NS Publieksprijs, Nederland Leest en de Kookboekenweek blijven voorlopig zoals ze waren. Met deze campagnes wil CPNB zich meer richten op verschillende groepen lezers: de jongeren en de incidentele lezers.

„Bij de volwassenen is dat complex: We onderscheiden vier groepen mensen. Om te beginnen de mensen die veel tijd hebben en veel willen lezen, dat zijn vaak de ouderen zeg maar - ik chargeer even. Dan heb je mensen die niet willen lezen en er geen tijd voor hebben. Dat er een groep niet-lezers is, moet je accepteren.

„Dan heb je de groep mensen die wel willen, maar denken dat ze geen tijd hebben. Die groep is interessant. Bij hen kun je lezen voorstellen als een soort 'cup-a-soup moment', iets wat je inbouwt in de dagelijkse routine. Je vraagt ze: 'Wat doe je voordat je gaat slapen? Netflixen? Probeer in plaats daarvan eens een boek.'

„En dan heb je als vierde groep de mensen die denken dat ze lezen niet leuk vinden. Die moet je prikkelen door te laten zien wat er allemaal te lezen is. De laatste twee groepen zijn cruciaal om de boekverkoop te verbeteren."

En richten jullie je bij die groepen op een bepaald type boek?

„Het maakt voor de CPNB niet uit wat je leest en hoe je leest, als je maar leest en als je maar naar de boekwinkel of bibliotheek gaat. In principe maakt het ons ook niet uit of je dat online doet of offline, maar als consument heb je wel de sleutel in handen als je nadenkt over de toekomst van retail in het algemeen. Wat voor straten houd je over als iedereen alles online koopt? Uit onderzoek blijkt dat een boekhandel de winkelstraat letterlijk en figuurlijk verrijkt. Dus persoonlijk zou ik wel willen pleiten ook naar de fysieke boekhandel te gaan."

Is de CPNB er voor verkoopbevordering of voor leesbevordering?

„We gaan voor beide. De missie is het leven van mensen verrijken door ze meer boeken te laten lezen. Hoe meet je dat? Door verkoop. We willen worden afgerekend op meer bezoeken aan de boekhandel."

90 procent van de Nederlanders weet wat de Kinderboekenweek is, zegt Aendekerk. „Maar boekhandelaren zeggen ook dat ze weinig jonge ouders zien, de dertigers die een boek kopen voor hun kind. De traditie dat je tijdens de Kinderboekenweek een boek koopt is er niet meer. De kinderboekenverkoop is met zo'n 11 procent gedaald dit jaar. Al komt dat ook doordat er geen echte jeugd-kaskraker is geweest.

„Fictie verkocht goed, al daalde ook daarvan de afzet met 2,5 procent. Dat komt misschien ook door Lucinda Riley [auteur van de Zeven -zussen-reeks, red]. „Je kunt vinden van haar boeken wat je wilt, maar misschien heeft ze dit jaar het boekenvak deze zomer wel de noodzakelijke boost gegeven. Je hebt tegenwoordig al met 20.000 verkochte exemplaren een bestseller. De drempel voor een officieel Gouden boek hebben we naar beneden moeten bijstellen, anders kan er nooit meer één worden uitgereikt. [van 250.000 in 2016 naar 200.000 nu, red.]"

Jullie zoeken fondsen, werken met ambassadeurs en influencers. Het klinkt bijna alsof het boekenvak in de sector van de goede doelen is beland.

„Dat is natuurlijk al wel een beetje het geval. Kijk naar wie er in uitgeverijen investeren, vaak zijn dat mecenassen. We zijn niet zielig, maar we moeten wel zuinig zijn op het boek en het literaire klimaat in Nederland. Dat is toch de vrijhaven die je nodig hebt."

NRC Boeken

Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 5 december 2019

Een versie van dit artikel verscheen ook in nrc.next van 5 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.title
'Lezen moet een cup-a-soup moment worden'

# data[].attributes.attachment_link.description
„Ik ben nog even aan het bijkomen van de cijfers van het PISA-onderzoek", zegt Eveline Aendekerk bij binnenkomst. Als directeur van de CPNB, de stichting die namens de boekenbranche het Nederlandse boek promoot, vindt ze de cijfers van het internationaal vergelijkend onderzoek PISA heftig.

# data[].attributes.headline
De verwaarlozing van taalonderwijs op het mbo moet stoppen, bepleit deze ex-docent

# data[].attributes.subject
De verwaarlozing van taalonderwijs op het mbo moet stoppen, bepleit deze ex-docent

# data[].attributes.body
26 september 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op mbo-scholen wordt nog maar weinig aandacht aan taalonderwijs besteed. De docenten Nederlands zijn vaak niet eens geschoold in het vak. Evelien Polter werkte zelf jarenlang op het mbo en zag het taalniveau gestaag dalen.

Vorig jaar bracht Vrij Nederland een serie artikelen van Anja Vink, die een half jaar meeliep op een mbo-opleiding. Het grootste deel van de leerlingen beschikte niet over het taalniveau waarmee ze het vmbo hadden moeten verlaten, zag Vink, maar daar werd nauwelijks iets aan gedaan.

Laaggeletterdheid is een groot probleem in het beroepsonderwijs. Afgelopen maanden verschenen er rapporten van de Onderwijsinspectie, de SER, de Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad met oproepen voor een leesoffensief. Uit de rapporten blijkt dat 2,5 miljoen mensen van 16 jaar en ouder moeite hebben met lezen en dat een groot deel van de jongeren bij instroom op een middelbare beroepsopleiding niet op het gewenste taalniveau zit.

De analyses laten zien dat de taalvaardigheid in de vier grote steden aanmerkelijk zwakker is dan buiten die steden. Scholen met een mooie schoolbibliotheek of mediatheek zijn veelal havo/vwo-scholen. Het onderwijs geeft daarmee onterecht het signaal af dat het lezen van...

# data[].attributes.attachment_link.title
De verwaarlozing van taalonderwijs op het mbo moet stoppen, bepleit deze ex-docent

# data[].attributes.attachment_link.description
Op mbo-scholen wordt nog maar weinig aandacht aan taalonderwijs besteed. De docenten Nederlands zijn vaak niet eens geschoold in het vak. Evelien Polter werkte zelf jarenlang op het mbo en zag het taalniveau gestaag dalen. Vorig jaar bracht Vrij Nederland een serie artikelen van Anja Vink, die een half jaar meeliep op een mbo-opleiding.

# data[].attributes.headline
2,5 miljoen laaggeletterden is 'een probleem van ons allemaal'

# data[].attributes.subject
2,5 miljoen laaggeletterden is 'een probleem van ons allemaal'

# data[].attributes.body
9 september

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wist jij dat 1 op de 6 Nederlanders van 16 jaar en ouder laaggeletterd is en dus moeite heeft met lezen, schrijven en/of rekenen? Maar liefst 2,5 miljoen laaggeletterde Nederlanders kunnen moeilijk functioneren in de maatschappij. In de Week van de Alfabetisering, die vandaag begint, wordt aandacht gevraagd voor hun problemen.

"Het doel van deze campagne is eigenlijk tweeledig", legt persvoorlichter Jan-Willem Heijkoop van de Stichting Lezen & Schrijven uit. "In de eerste plaats laaggeletterden erop aansturen erover te praten. In de tweede plaats om ook vooral de omgeving van laaggeletterden te bereiken. Familie, collega's, kennissen, buren, moeders op het schoolplein: praat erover."

Op deze manier hoopt de organisatie het taboe van het probleem af te halen. "Als we sneller herkennen dat iemand moeite heeft met lezen en schrijven, kunnen we diegene ook eerder in contact brengen met bijvoorbeeld een bibliotheek of organisatie die hen kan helpen."

Wat is laaggeletterdheid?

Laaggeletterdheid moet niet verward worden met analfabetisme. Een analfabeet is iemand die helemaal niet kan lezen, schrijven of spellen. Laaggeletterden kunnen wel lezen en schrijven, maar beheersen deze vaardigheden niet goed genoeg om te kunnen functioneren in de samenleving. Ze beheersen niet het eindniveau vmbo of niveau mbo-2/3.

Mensen die laaggeletterd zijn hebben bijvoorbeeld moeite met het invullen van formulieren, straatnaamborden lezen, voorlezen, solliciteren en het gebruik van een smartphone en computer.

Laaggeletterden ervaren het elke dag, maar het is ook een maatschappelijk probleem, legt Heijkoop uit. De maatschappelijke kosten door laaggeletterdheid zijn door de Algemene Rekenkamer becijferd op 1,1 miljard euro. Dat komt allereerst door de gemiste inkomstenbelasting. Laaggeletterden hebben vaker een minder goed betaalde baan en zijn vaker langdurig werkloos.

Ook gaat laaggeletterdheid hand in hand met hogere ziektekosten door stress of bijvoorbeeld bedrijfsongevallen, omdat ze de veiligheidsinstructies niet goed kunnen lezen.

"Dat maakt het een maatschappelijk probleem", zegt Heijkoop. "Wij als samenleving, zoals de overheid, onderwijsinstellingen, het bedrijfsleven en ziekenhuizen kunnen dit gezamenlijk aanpakken. We kunnen dit niet alleen op het onderwijs afschuiven."

"

Ik ben blij met de autocorrectie-functie die me helpt met moeilijke woorden.

Volkszanger Frans Duijts

Frans Duijts is ambassadeur tegen laaggeletterdheid. Hij werkte mee aan het album De Liedjeskast in strijd tegen laaggeletterdheid, samen met onder anderen Guus Meeuwis, Brigitte Kaandorp en Bert Visscher. Een van zijn liedjes is Het Verlengtruc-lied.

"Daar leg ik uit dat je het woord langer kan maken, om erachter te komen welke letter je schrijven moet", legt Duijts uit in het NOS Radio 1 Journaal. Hij noemt 'kast' als voorbeeld. "Het is kasten, als je het langer maakt. Zo weet je dat het een t en niet een d moet zijn."

Duijts, zelf dyslectisch, heeft zelf vooral moeite met de d's en de t's. "Maar ook bij lange, ingewikkelde woorden. Dan ben ik heel blij met mijn autocorrectie, die helpt me de woorden dan goed schrijven."

Veel mensen schamen zich als ze niet goed kunnen lezen en schrijven, zegt Duijts. "Maar dat hoeft niet in deze tijd. Het draait om elkaar helpen, en je niet schamen als je niet goed kan lezen of schrijven.

'Kloof wordt groter'

Dat is ook het idee van de Week van de Alfabetisering, want het aantal laaggeletterden neemt nog jaarlijks toe. Dat komt door de vergrijzing, migratie en doordat steeds meer jongeren met een taalachterstand van school komen.

"Hoe ouder we worden, hoe meer onze vaardigheden afnemen. Bij oude mensen is ook het begrijpend leesvermogen minder", licht Heijkoop toe. "En door onvoldoende aandacht voor taal en rekenen op school hebben ook steeds meer jongeren een verhoogd risico om laaggeletterd te worden."

Met zo'n 1000 activiteiten zetten deze week meer dan 85.000 mensen zich in voor de laaggeletterden. Met dit jaar speciale aandacht voor werkgevers. "We vragen hen te investering in bijscholing voor laaggeletterden naast het werk", zegt Heijkoop. Nu volgt 1 op de 2 laaggeletterde werknemers een cursus naast het werk, terwijl dat bij geletterden 3 op de 4 is. "Als we zo doorgaan, wordt de kloof tussen laaggeletterden en geletterden alleen maar groter."

Hoe laaggeletterdheid een echte handicap kan zijn, weet ook Gormah Dade.
Eerder spraken we met Gormah Dade. Ze vluchtte vanuit Liberia naar Nederland, maar had in haar thuisland nooit leren lezen. Haar man buitte dat uit, met enorme gevolgen:

# data[].attributes.attachment_link.title
2,5 miljoen laaggeletterden is 'een probleem van ons allemaal'

# data[].attributes.attachment_link.description
Wist jij dat 1 op de 6 Nederlanders van 16 jaar en ouder laaggeletterd is en dus moeite heeft met lezen, schrijven en/of rekenen? Maar liefst 2,5 miljoen laaggeletterde Nederlanders kunnen moeilijk functioneren in de maatschappij. In de Week van de Alfabetisering, die vandaag begint, wordt aandacht gevraagd voor hun problemen.

# data[].attributes.body
3 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De leesvaardigheid en het leesplezier van 15-jarige scholieren is de afgelopen jaren achteruit gegaan. Dat blijkt uit internationaal onderzoek (PISA) onder bijna 5000 Nederlandse leerlingen. Scholieren hadden in 2018 meer moeite met tekstbegrip dan in 2015. Ook in vergelijking met leeftijdsgenoten uit 23 andere deelnemende landen.

De achteruitgang van de leesvaardigheid houdt verband met de daling van het leesplezier. Die is al negen jaar aan de gang. Bijna de helft van de 15-jarigen vindt lezen tijdverspilling, 60 procent leest alleen als het moet of om informatie op te zoeken.

In Nederland is bij een kwart van de leerlingen de leesvaardigheid onvoldoende om goed mee te kunnen doen in de samenleving. Op het onderdeel informatie zoeken doen de Nederlandse 15-jarigen het beter dan die uit andere deelnemende landen.

In alle voorgaande metingen zaten de Nederlandse scholieren boven het gemiddelde van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Tussen 2015 en 2018 is de leesvaardigheid tot op dit gemiddelde gedaald.

Leesoffensief

De onderwijsministers Van Engelshoven en Slob willen de trend keren door lezen en voorlezen te stimuleren. Scholen krijgen binnenkort informatie over hoe het leesonderwijs verbeterd kan worden.

Verder willen de ministers extra aandacht voor groepen die achterlopen, zoals vmbo'ers, jongens en leerlingen die met meerdere talen opgroeien. Ook roepen de ministers ouders en grootouders ertoe op hun kinderen of kleinkinderen regelmatig voor te lezen.

Uit het OESO-onderzoek blijkt verder dat Nederlandse scholieren in exacte vakken beter presteren dan hun buitenlandse leeftijdsgenoten. Bij wiskunde haalden leerlingen van zes landen een betere score, bij natuurwetenschappen eindigden de Nederlandse scholieren op de twaalfde plaats. Het niveau van de Nederlandse leerlingen ging tussen 2015 en 2018 niet achteruit.

Positief is ook dat Nederlandse 15-jarigen hun eigen leven gemiddeld een 7,5 geven. Dat is een half punt hoger dan het OESO-gemiddelde voor 15-jarigen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De leesvaardigheid en het leesplezier van 15-jarige scholieren is de afgelopen jaren achteruit gegaan. Dat blijkt uit internationaal onderzoek (PISA) onder bijna 5000 Nederlandse leerlingen. Scholieren hadden in 2018 meer moeite met tekstbegrip dan in 2015. Ook in vergelijking met leeftijdsgenoten uit 23 andere deelnemende landen.

# data[].attributes.body
Alex Boogers - De lezer is niet dood

# data[].attributes.headline
Jongeren lezen weer massal boeken op de fiets nu appen verboden is

# data[].attributes.subject
Jongeren lezen weer massal boeken op de fiets nu appen verboden is

# data[].attributes.body
1 juli 2019 - De Speld

# data[].attributes.headline
Lezen is geen hobby, maar essentieel voor goed burgerschap

# data[].attributes.subject
Lezen is geen hobby, maar essentieel voor goed burgerschap

# data[].attributes.body
6 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Moet het lezen van een boek een soort 'cup-a-soup-momentje' worden? Het is de directeur van het campagnebureau van de Nederlandse boekensector - de Stichting CPNB, die wordt gefinancierd door boekhandelaren, uitgevers en bibliotheken - niet kwalijk te nemen dat ze met een nieuwe kreet probeert het leesgedrag een opkontje te geven. De boekenmarkt krimpt (niet drastisch, wel gestaag) en de leeslust neemt af.

Het driejaarlijkse, internationaal vergelijkende PISA-rapport wees deze week bovendien uit dat Nederlandse jongeren laag scoren op leesplezier en leesvaardigheid - lager dan bij alle eerdere peilingen. Nederlandse vijftienjarigen verkeren nog niet op een schrikbarend niveau (Nederland bevindt zich in de middenmoot van de 35 OESO-landen), maar de daling is significant. In 2015 scoorden van de 15 EU-landen alleen Finse en Ierse jongeren hoger op de leesvaardigheidstoets dan de Nederlandse deelnemers. In 2018, toen het nu gepresenteerde onderzoek werd uitgevoerd door de Universiteit Twente, presteerden al acht EU-landen beter dan Nederland.

Met het leesplezier is het nog ernstiger gesteld. Nederlandse jongeren zijn van de gehele EU het minst tot lezen geneigd. Van de ondervraagde Nederlandse jongeren zegt bijna 60 procent uitsluitend te lezen als het moet.

Leesplezier en leesvaardigheid gaan hand in hand; beleidsmakers laten ze dan ook meestal samen optrekken. Dat is een goed principe, dat de reactie van de onderwijsministers Van Engelshoven (Onderwijs, D66) en Slob (Basis- en Voortgezet Onderwijs, CU) op het PISA-rapport ook huldigde: er komt een „leesoffensief", om voorlezen en lezen onder jongeren te „stimuleren". Onder meer willen de bewindslieden „met onderwijs- en leesorganisaties in gesprek hoe het leesplezier vergroot kan worden".

Kinderen en jongeren moeten lezen kortom weer leuk gaan vinden. Maar dit 'leesoffensief' van de overheid neigt naar een halfslachtige maatregel, want zo kaatsen de ministers de bal weer terug, zonder stevige beleidsmatige of financiële stappen te zetten. De burger moet zelf aan de slag. Dat mag bij de signatuur van het huidige kabinet passen, maar zulke gevraagde zelfredzaamheid en ook de nadruk op leesplezier dreigen het ware probleem te veronachtzamen.

Het alarmerendste cijfer in de PISA-conclusies was namelijk dat 24 procent van de Nederlandse vijftienjarigen een basaal leesvaardigheidsniveau niet behaalt: een niveau dat volgens de PISA-definitie „nodig is om als mondige burger te participeren in de huidige kennissamenleving". Dat betekent dat bijvoorbeeld een brief van de overheid niet goed begrepen wordt. En dat de betrouwbaarheid van een tekst slecht beoordeeld kan worden - op dat onderdeel scoren Nederlandse jongeren ver onder het gemiddelde, het slechtst van de hele EU.

In tijden van desinformatie en van een toeslagenaffaire die vele onmondige burgers in de schulden deed belanden, is gebrekkige leesvaardigheid een groter probleem dan tanend leesplezier. Leesvaardigheid is essentieel voor weerbare burgers.

Dat vergt een urgentie die niet spreekt uit het ministeriële 'leesoffensief' of de populariserende benadering van de Stichting CPNB. De directeur van de CPNB wil „het leven van mensen verrijken door ze meer boeken te laten lezen", al dan niet in plaats van een soepmaaltijd. In zulke formuleringen is de amusementswaarde leidend, waardoor lezen dreigt af te glijden naar hobbyisme. Voor je het weet is leesbevordering een luxe, die ook wegbezuinigd kan worden.

De prioriteit moet leesvaardigheid zijn, vooral in het onderwijs, wat niet wil zeggen dat leesplezier niet meer nagestreefd hoeft te worden. Het verdient juist aanbeveling om leesvaardigheid niet slechts aan bod te laten komen bij het schoolvak Nederlands, bij het tamelijk geestdodende onderdeel 'begrijpend lezen', dat vaardigheden traint. Wanneer het lezen van uitdagende teksten inhoudelijk interessant is, bijvoorbeeld als integraal onderdeel van de geschiedenis-, maatschappijleer- of economieles, motiveert dat een leerling meer dan een lesje samenvatten.

Toen bij het eerste PISA-onderzoek in 2000 de leesvaardigheid van Duitse jongeren ondermaats bleek, nam de overheid maatregelen. Die kwamen neer op: meer overheidsgeld naar het onderwijs, waar meer geld meer tijd betekent. Sindsdien werd er meer gelezen in de klas - ook door wie niet van lezen hield. Bij de PISA-rapportages die volgden waren de prestaties significant verbeterd. Maar die verbetering was niet gratis.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 7 december 2019

Een versie van dit artikel verscheen ook in nrc.next van 7 december 2019

# data[].attributes.attachment_link.title
Lezen is geen hobby, maar essentieel voor goed burgerschap

# data[].attributes.attachment_link.description
Moet het lezen van een boek een soort 'cup-a-soup-momentje' worden? Het is de directeur van het campagnebureau van de Nederlandse boekensector - de Stichting CPNB, die wordt gefinancierd door boekhandelaren, uitgevers en bibliotheken - niet kwalijk te nemen dat ze met een nieuwe kreet probeert het leesgedrag een opkontje te geven.