# data[].attributes.attachment_link.readable_text
AMSTERDAM Tijdens de oorlog was Artis een plek waar veel mensen, die aan de Duitse bezetter probeerden te ontkomen, hun toevlucht zochten. Verspreid over de tuin hebben tijdens die oorlogsjaren zo'n twee- tot driehonderd onderduikers gezeten.
De meesten waren medewerkers van Artis zelf; op de vlucht voor de Arbeitseinsatz, de gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Binnen in de grote hooischuur was een ruimte uitgegraven waar de onderduikers de nacht doorbrachten, wachtend tot de werkdag weer zou beginnen.

Een van die onderduikers was Henk Blonk. Hij was negentien toen de oorlog uitbrak. Hij deed illegaal werk en moest hij op zoek naar een veilige plek. Dat werd Artis, waar hij had gewerkt als vrijwilliger in het Apenhuis. "Ik heb die periode nooit enige agressiviteit van Duitsers gemerkt. Ik voelde me daar veilig."

# data[].attributes.attachment_link.title
Onderduiken in Artis: "Ik voelde me daar veilig"

# data[].attributes.attachment_link.description
AMSTERDAM Tijdens de oorlog was Artis een plek waar veel mensen, die aan de Duitse bezetter probeerden te ontkomen, hun toevlucht zochten. Verspreid over de tuin hebben tijdens die oorlogsjaren zo'n twee- tot driehonderd onderduikers gezeten. De meesten waren medewerkers van Artis zelf; op de vlucht voor de Arbeitseinsatz, de gedwongen tewerkstelling in Duitsland.

# data[].attributes.body
OVT vanaf 1.14.43 uur tot 1.22.10 uur.

# data[].attributes.attachment_link.description
10.00-11.00: De column van schrijver Jean Paul Franssens Deze week besloot het kabinet de subsidie voor de Melkertbanen af te bouwen terwijl onlangs bekend werd dat de werkloosheid weer drastisch stijgt. Een gesprek met Ronald van Bekkum, geschiedschrijver van de arbeidsvoorziening, over overheidsbemoeienis met werkgelegenheid door de eeuwen heen. N.a.v.

# data[].attributes.body
Artikel uit de Volkskrant. Lezen vanaf  'Artis - schuilen in het hok van gorilla Japie' tot 'Joden of mensen die hun onderhoud niet meer konden betalen'.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Enkele maanden geleden gebeurde het nog. Onderzoekers volgden de sporen van het echtpaar Karl Georg Mazur en Anna Zula Mazur-Lecker en stuitten daarbij in Zeist op het adres dat zij tijdens de bezetting enige tijd hebben bewoond. 'De onderduikplek was volledig intact', zegt Annemiek Gringold, conservator Shoah & Hollandsche Schouwburg. 'Zelfs de dekens van de onderduikers lagen er nog, en de boeken die meneer Mazur en zijn vrouw in de onderduikperiode hebben gelezen.'

Ook tweeënzeventig jaar na de oorlog worden in oude huizen 'duikplekken' gevonden - schuilplaatsen voor onderduikers. Twee jaar geleden werd in Amsterdam-Noord een onderduikplek gevonden waar zich mensen hebben opgehouden die wilden ontkomen aan de Arbeitseinsatz, de verplichte tewerkstelling in Duitsland. '1944-1945' staat op het luik dat de duikplek ontsloot. Het huis wordt nog bewoond door twee (hoogbejaarde) kinderen van de onderduikgevers.

Het aantal Joodse onderduikers - van wie ongeveer eenderde de oorlog niet heeft overleefd - wordt op ongeveer 25 duizend geschat. Journalist/programmamaker Milo Anstadt (1920-2011) ging er, op basis van zijn eigen ervaringen, van uit dat elke onderduiker zeker 40 helpers moest hebben gehad. Dat zou betekenen dat zo'n miljoen Nederlanders op enigerlei wijze betrokken waren bij de huisvesting of verzorging van onderduikers. Om alle 140 duizend Nederlandse Joden te redden, zouden 5,6 miljoen helpers nodig zijn geweest.

Dit grote aantal hing mede samen met de omstandigheid dat onderduikers zeer geregeld van adres veranderden - in extreme gevallen wel dertig keer. Volgens Hetty Vôute (1919-1999), die als lid van het zogenoemde Kindercomité, onderdak zocht voor Joodse kinderen, waren de meeste mensen op wie zij een beroep deed wel bereid een kind op te nemen.

Artis - schuilen in het hok van gorilla Japie

Deze week gaat in Nederland de film The Zookeeper's wife in première: de verfilming van het gelijknamige boek over het Poolse echtpaar Zabinski dat tijdens de Tweede Wereldoorlog zo'n 300 Joden voor kortere of langere tijd heeft ondergebracht in de dierentuin van Warschau. Artis, de Amsterdamse zusterinstelling, diende in dezelfde periode ook als wijkplaats voor mensen die iets van de Duitsers te vrezen hadden: mannen die wilden ontkomen aan de Arbeitseinsatz in Duitsland, maar ook Joden. Hoeveel het er waren en hoe ze in Artis terechtkwamen, is onbekend. Maarten Frankenhuis, van 1990 tot 2003 directeur van Artis, vermoedt dat het om 200 à 300 mensen ging. Tot op de dag van vandaag verzamelt hij verhalen van mensen die de hiaten in de documentatie kunnen helpen dichten.

De meeste bewoners van Artis leken zich er betrekkelijk veilig te voelden. Een van hen herinnerde zich naderhand de nachtelijke wandelingen bij een 'mooie, lichte maan'. Een Joodse onderduiker die enige tijd in het keukentje van het vogelhuis verbleef, zei later - in 2008 - dat hij er 'beslist een prettige tijd heeft gehad' - het sobere menu van 'wortels, uien, resten zelfgebakken brood en stroop van op de kachel uitgekookte suikerbieten' ten spijt.

Tekst gaat verder na de foto.

Verzetsman Henk Blonk bivakkeerde achtereenvolgens in het wolvenhuis en bij de gorilla Japie. 'Het barstte er van de kakkerlakken', zei hij later. 'Ze liepen over mij heen en hebben zelfs een stuk van mijn wenkbrauw opgevreten.' Na de doorwaakte nacht wandelde Blonk door de tuin, waar hij veel Joodse Amsterdammers tegenkwam en mensen van wie hij vermoedde dat ze probeerden te ontkomen aan de Arbeitseinsatz.

De veteraan onder de onderduikers was mevrouw Duif van der Brink, die vier jaar lang in verschillende onderkomens heeft geleefd. 's Morgens kwam ze van het wolvenhuis naar het apenhuis voor haar natje en haar droogje. Op dat bankje bij de apen zat ze altijd met mensen, ook met Duitsers, te praten. Ze hebben haar altijd met rust gelaten, niet wetende dat ze een Jodin was.' Mevrouw Duif van der Brink voelde zich dermate veilig dat zij, aldus Frankenhuis, zelfs rondleidingen verzorgde - in het Duits.

Dat de vaste en tijdelijke bewoners van Artis niet aan de honger zijn bezweken is, zegt Frankenhuis, goeddeels de verdienste van zijn verre voorganger Armand Sunier. Voor de oorlog had hij als voorzorgsmaatregel al grote hoeveelheden brandstof, hooi, zaden en vlees ingeslagen. 'Van zaden die niet meer te krijgen zijn, hebben wij nog voorraden voor ongeveer 100 weken', meldde de notulist van de bestuursvergadering van 24 april 1941. 'Ook met de vleeschvoorziening gaat het goed.' De reguliere voorraad, ondergebracht in een vrieshuis, werd tijdens de oorlog aangevuld met vlees van noodslachtingen, verdronken, overtollige en gestorven dieren uit Artis zelf, maar ook met kleine huisdieren van gedeporteerde Joden of mensen die hun onderhoud niet meer konden betalen.

Tekst gaat verder na de foto.

Duitse mascotte

Artis kreeg verder 'grote hoeveelheden oud brood en andere voedselresten' van de Duitse marine - als tegenprestatie voor de verzorging van haar mascotte, een bruine beer. Verder onderhield Sunier vruchtbare contacten met verschillende abattoirs en wist hij het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam ertoe te bewegen placenta's van pasgeboren baby's aan Artis af te staan' - 'een vergrijp waarvoor hij nu op staande voet zou zijn ontslagen', zegt Frankenhuis. Toen de voorraad ingevroren vlees - mede als gevolg van een langdurige stroomstoring in de warme zomer van 1944 - was uitgeput, werden de roofdieren gevoed met wilde duiven, eenden, ratten en stokvis.

Van de betrekkelijke weelde bij Artis ging in de laatste oorlogsfase een grote aantrekkingskracht uit op hongerende Amsterdammers. In het seizoen 1944/'45 werd bijna driemaal zoveel entreegeld geïnd als in het seizoen 1939/ '40. Sommige bezoekers kwamen voor de warmte in het reptielenhuis, het vogelhuis en het aquarium. Anderen kwamen voor het dierenvoedsel. 'We waren broodmager en glipten door de spijlen van het hek naar binnen', zei een Amsterdammer na de oorlog. 'Dan verstopten we ons in de bosjes, en als de voedselkar langs was geweest, probeerden we met kromme breinaalden en stokken met een spijker de boterhammen uit het berenhok te pakken. We moesten oppassen, want die beren konden flink uithalen.' De grootste slag die dierenrovers tijdens de oorlog wisten te slaan, betrof een van de varkens uit de dierenboerderij. 'Maar het is nu ook weer niet zo dat iedere bezoeker met een eend onder de arm de dierentuin verliet', zegt Frankenhuis.

Breepleinkerk - schuilen in diepe duisternis

Als actief lid van de gereformeerde kerk in Rotterdam hoorde Henk den Haan (83) al vele jaren 'indianenverhalen' over 'zijn' Breepleinkerk, in de wijk Feijenoord. Over onderduikers die er tijdens de Duitse bezetting zouden hebben gewoond. Over een kind dat er in die bange tijd zou zijn geboren. En over een Surinaamse oogarts die daarbij medische assistentie zou hebben verleend.

In 2006, bij de nadering van het 60-jarig bestaan van de kerk, probeerde Den Haan via het blad Oud-Rotterdammer in contact te komen met mensen die meer konden vertellen over al die verhalen. Vrijwel per omgaande meldde zich de 81-jarige Rebecca Andriesse. Met haar vroegere man Maurice en diens ouders Ida en Meijer Kool had zij ruim 34 maanden in de kerk geschuild. Daar kregen zij gezelschap van het echtpaar Chaim en Fifi de Zoete. Op 6 januari 1944 beviel Rebecca van een zoon, Emile. Als gynaecoloog trad de Surinaamse oogarts Leo Lashley op, 'de negerdokter' in de volksmond. De verhalen die Den Haan zo onwaarschijnlijk hadden geschenen, bleken te kloppen. Alle onderduikers hebben de oorlog overleefd.

Rebecca wees Den Haan de weg naar haar vroegere schuilplaats, een ruimte naast het orgel, die slechts via een ladder te bereiken was. Hier trof Den Haan de voorwerpen aan die de onderduikers 61 jaar eerder bij hun vertrek hadden achtergelaten: lege blikjes, een gesp, een Matzes-verpakking, krulspelden, een zakdoek en enige kledingstukken. Rebecca zelf had er geen enkele behoefte aan om Den Haan te vergezellen. 'Ik weet wel hoe het er daar uitziet', zei ze later dat jaar tijdens een reünie met nazaten van haar lotgenoten en haar helpers.

Op 29 mei 1942 namen Rebecca en Maurice hun intrek in een van de kerkzolders, waar altijd duisternis heerste, en waar het in de zomer ondraaglijk warm en in de winter ondraaglijk koud was. Daags tevoren waren zij getrouwd. Een foto, gemaakt voor het Rotterdams stadhuis, toont het jonge echtpaar - hij met een corsage in de revers, zij met een boeket in de hand. Zijzelf en de meeste omstanders dragen de Jodenster, die net verplicht was gesteld. Haar moeder Aaltje, een strijdbare communiste die zelf Joodse vluchtelingen had opgenomen, ontbreekt op de foto. Zij was een maand eerder, op 36-jarige leeftijd, om het leven gebracht in kamp Ravensbrück. Haar vader Emanuel, een bloemenkoopman, zou vier maanden later in Auschwitz worden vermoord. Aaltjes vader, Rebecca's grootvader, had via relaties het onderduikadres in de Breepleinkerk gevonden. Niet voor zichzelf, maar voor Rebecca. 'Ze hebben mijn dochter, mijn kleindochter krijgen ze niet', zou hij hebben gezegd.

De onderduikers in de Breepleinkerk werden verzorgd door het kostersechtpaar Jacobus en Annigje de Mars-Ouwens - die de kerk ook voor ander illegaal werk gebruikten. Een schaarse bron van vertier voor hun gasten waren de zondagse kerkdiensten, die zij - kijkend door de gaatjes in het psalmenbord - konden volgen. Soms zagen Chaim en Fifi de Zoete vanaf de galerij in de kerk hun dochtertje Hadassah, die enige tijd in de buurt was ondergebracht, in de tuin van de koster spelen. Het meisje was destijds, als Hansje, een klasgenootje van Henk den Haan.

Op schoot bij een Duitser

Meestal verbleven de onderduikers in, of in de nabijheid van, hun schuilplaats. Maar niet op zaterdag 14 april 1945, de dag waarop de Duitsers een inval deden in de kosterswoning. Rebecca en haar schoonouders konden ontkomen. Maurice, op ziekenbezoek bij de koster, kroop onder diens bed - waar hij niet werd gevonden. Baby Emile werd door een van de Duitsers liefdevol op schoot genomen. Alleen voor koster Jacobus de Mars liep de inval verkeerd af. Hij werd van zijn bed gelicht en kwam uiteindelijk in de Scheveningse strafgevangenis terecht. Na de oorlog keerde hij - zo verzwakt dat hij zijn functie spoedig moest neerleggen - terug in Rotterdam.

Theologe Anja Matser heeft de lotgevallen van de onderduikers van de orgelzolders opgetekend in een vorige maand verschenen boek. De kerk waar alles zich heeft afgespeeld - 'het Achterhuis van Rotterdam', in de woorden van burgemeester Aboutaleb - werd vorig jaar door zo'n 2.000 scholieren bezocht. Rebecca Andriesse overleed in 2012.

# data[].attributes.attachment_link.title
Nog steeds worden er onderduikplekken gevonden: twee bijzondere verhalen

# data[].attributes.attachment_link.description
Enkele maanden geleden gebeurde het nog. Onderzoekers volgden de sporen van het echtpaar Karl Georg Mazur en Anna Zula Mazur-Lecker en stuitten daarbij in Zeist op het adres dat zij tijdens de bezetting enige tijd hebben bewoond. 'De onderduikplek was volledig intact', zegt Annemiek Gringold, conservator Shoah & Hollandsche Schouwburg.

# data[].attributes.attachment_link.title
Contextles Artis - schuilen in het hok van gorilla Japie

# data[].attributes.headline
Schrijfopdracht: Schrijf een verhaal over een jonge man die niet voor de Duitsers wil gaan werken. Hij gaat onderduiken en komt in Artis terecht. 

# data[].attributes.subject
Schrijfopdracht: Schrijf een verhaal over een jonge man die niet voor de Duitsers wil gaan werken. Hij gaat onderduiken en komt in Artis terecht. 

# data[].attributes.body
Kijken

De leerlingen krijgen de tijd om de film te bekijken. Vervolgens vertellen de leerlingen wat ze zien. “Een..."

Denken

Tijdens de volgende stap bedenken leerlingen mogelijke verklaringen voor hetgene ze zien: “Een ..."

Vragen

Tijdens de laatste stap stellen leerlingen vragen over iets waarover ze zich verwonderen naar aanleiding van de film. “Waarom zou iemand ......."

# data[].attributes.body
Leestekst (voor- en doorlezen)

# data[].attributes.body
- Wat had de schrijver beter moeten uitleggen?
- Denken, delen, uitwisselen over de vraag: Waarom gingen mensen in de Tweede Wereldoorlog onderduiken?
- Kies een woord van de dag.

# data[].attributes.body
Wat voor nieuws heb je geleerd in dit artikel?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De gedichten gaan onder meer over de Jodenvervolging en het bombardement op Rotterdam. In een ander vers schrijft de onbekende dichter dat hij snakt 'naar den dag, dat de laatste Germaan / zonder Sieg, zonder Heil naar zijn heimat zal gaan'.

De gedichten werden gevonden in het dak van de zogeheten Salmhuisjes, een groep monumentale gebouwen op het terrein van Artis.

In de Tweede Wereldoorlog zaten tientallen mensen ondergedoken in Artis. Overdag werkten ze, na sluiting of bij onraad verscholen ze zich, onder meer bij de beren en de wolven.

# data[].attributes.attachment_link.description
De gedichten gaan onder meer over de Jodenvervolging en het bombardement op Rotterdam. In een ander vers schrijft de onbekende dichter dat hij snakt 'naar den dag, dat de laatste Germaan / zonder Sieg, zonder Heil naar zijn heimat zal gaan'.

# data[].attributes.body
Gedicht Onderduiker in Artis

# data[].attributes.attachment_link.title
Schuilen bij de apen. Artis in oorlogstijd

# data[].attributes.body
Bespreek met je buurman/buurvrouw het gedicht.
- Vertaal het in je eigen woorden.
- Waarom staat de man 'bedeesd' naast de dieren?
- Het kind dat in het Nijldal staat doet alsof (veinst) het aandacht heeft voor de dieren. Heeft het dat ook echt?
- Waarom maakt de schrijver de vergelijking met Mozes in het biezen kistje?
- Waarom schrikt de man van de fluit?
- Welk gevoel geeft het gedicht je?
- Wanneer voelde jij je ook zo?

# data[].attributes.body
- Wat voor bijzonderheden wil je onthouden of delen met de andere leerlingen.
- Welke vragen krijg je tijdens de tekst.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Zo begin ik altijd mijn rondleiding Artis in oorlogstijd", vertelt Raya Lichansky. Al negen jaar leidt ze groepen rond in Artis, de oudste dierentuin van Nederland, opgericht in 1838. We ontmoeten elkaar in het restaurant van Artis.

"De rondleiding laat een deel van het oorlogsverhaal zien dat vrij onbekend is. Denk je eens in. Artis bevindt zich nog geen kilometer van het Tropenmuseum waar tijdens de oorlog de Grüne Polizei gevestigd was. Hier schuin aan de overkant is de Hollandsche Schouwburg, tijdens de oorlog dé verzamelplaats voor Joden voordat ze naar de verschillende kampen werden afgevoerd. En tussen al dat vreselijks was er Artis, een eiland van rust. Niet alleen voor Amsterdammers, maar ook voor mensen die van heinde en verre kwamen. Ook tijdens die oorlogsjaren. Er zijn foto's uit die tijd met lange rijen wachtenden die voor de ingang staan. Een dierentuin raakt een andere laag in het gevoelsleven. Je kan je er verwonderen, geroerd worden. Daarom was het een geliefde plek en misschien vooral juist toen, tijdens die vreselijke oorlogsjaren. Groen en rustig, voor een wandeling en ter ontspanning."

Hard blaffen

De Duitsers hadden iets met dierentuinen. Hitler liet zich graag als dierenvriend portretteren. In de nationaalsocialistische ideologie golden de natuur en de dierenwereld als voorbeeld voor de mens: altijd strijd en alleen de sterksten overleefden. De Duitse soldaten werden dan ook in het begin van de bezetting vaak naar dierentuinen gestuurd om te kijken hoe het er daar aan toe ging. Er kwamen wel eens verzoeken van de bezetters om dieren te leveren voor het jachtgebied van Hitler. Lichansky: "Maar Artis-directeur Armand Sunier (van origine een Duitstalige Zwitser) heeft dat nooit toegelaten. Hij kon net zo hard blaffen als de Duitsers zelf, en er is nooit ook maar een dier weggegeven."
Zoals alle cafés, parken en openbare gelegenheden in Nederland, werd ook Artis vanaf september 1941 voor Joden verboden. De driehonderdvijfendertig Joodse leden van de dierentuin moesten hun lidmaatschap 'opzeggen'. Bijzonder was dat Artis hen de helft van hun contributie terugbetaalde.

Onderduikers

"Artis is nooit bezet geweest en was dankzij zijn directeur niet alleen een veilige haven voor de dieren maar ook voor de vele onderduikers: Joden, personeelsleden van Artis en verzetsstrijders die waren verraden of waren opgeroepen voor werkkampen." In totaal huisvestte Artis tientallen onderduikers, het exacte aantal is tot op heden onbekend. Geschat wordt dat het om tussen de honderdvijftig en driehonderd mensen gaat. De onderduikers zaten op verschillende plekken over de dierentuin verspreid. Er waren er die zich schuil hielden op de hooizolder boven het roofdierenverblijf, anderen zochten hun heil in de ruimtes boven of achter de verblijven van de beren en wolven. Overdag liepen sommigen door de dierentuin als bezoeker of werknemer, maar wanneer het bijna sluitingstijd was dook men weer onder in de diverse verblijven.

Niemand ontdekt

"In de vijf jaar dat Nederland bezet was, is er geen enkele onderduiker in Artis door de bezetters ontdekt, wel sommigen door de dieren. Zo is er een verhaal bekend over een verzetsstrijder die in het hok van de chimpansees ondergedoken zat. In een kooi ernaast zat de nieuwsgierige gorilla Japie vaak door een gaatje in de wand naar hem te loeren." Naast Sunier was er ook de directeur van de levende have, dr. Anton Portielje. Pas na de oorlog bleek dat de directeuren, onafhankelijk van elkaar, allerlei mensen hadden laten onderduiken. Tijdens de oorlog hebben ze dat van elkaar nooit geweten. Van slechts twee personeelsleden is het bekend dat ze NSB-sympathieën hadden. De een heeft zelf ontslag genomen en de ander vertrok naar het Oostblok met de belofte dat hij nooit zou praten over wat hij in Artis allemaal had gezien. En daar heeft hij zich aan gehouden.

Een wonder

Het lukte de directie en de medewerkers om in de oorlogsjaren voldoende hooi en eten te bemachtigen voor de dieren, en steenkool en elektriciteit voor de verwarming van hun verblijven en de pompen in het aquarium. Toch is Artis niet helemaal gespaard gebleven. De dierentuin lag naast het rangeerterrein aan de Plantage Doklaan waar de Duitsers treinwagons met zoeklichten en luchtdoelgeschut hadden geplaatst. De Engelse luchtmacht had opdracht de spoorrails te vernietigen. Maar er ging iets fout. In de nacht van 13 op 14 juli 1941 raakten de brandbommen uit een Brits gevechtsvliegtuig niet alleen de rails en wat wagons maar ook diverse gebouwen en dierenverblijven in Artis.

"Natuurlijk kwamen de bezetters wel eens naar Artis om onderduikers te zoeken. Maar de directie en verzorgers hadden altijd wel een verhaal klaar, zodat ze niet verder zochten. Zoals 'dieren dragen vaak ziektekiemen met zich mee en dat is voor dieren oké, maar gevaarlijk voor mensen'. Tijdens de oorlogsjaren was Artis een vredige haven. Een wonder, een absoluut wonder", besluit Lichansky.

# data[].attributes.attachment_link.description
"Zo begin ik altijd mijn rondleiding Artis in oorlogstijd", vertelt Raya Lichansky. Al negen jaar leidt ze groepen rond in Artis, de oudste dierentuin van Nederland, opgericht in 1838. We ontmoeten elkaar in het restaurant van Artis. "De rondleiding laat een deel van het oorlogsverhaal zien dat vrij onbekend is.

# data[].attributes.body
In deze les leren we vragen stellen bij de tekst, dan begrijp je de tekst beter. Je stelt vragen voor, tijdens en na het lezen. Je kijkt of de tekst antwoord geeft op je vraag. Anders zoek je het ergens anders op!

Vragen beginnen meestal met:
- hoe
- waarom
- wie
- wat
- waar
- wanneer

Nadat we de vragen hebben gemaakt gaan we op zoek naar antwoorden in de tekst. Gebruik daarvoor de volgende zinnen en maak ze af.
- Ik lees ...
- Ik zie ...
- Ik weet ...
- Dus ik denk ...