# data[].attributes.body
Jej stolicą jest Amsterdam. Holandia jest od 1815 roku monarchią konstytucyjną, na czele państwa stoi monarcha (obecnie król Willem Alexander). Holandia jest 24 najgęściej zaludnionym krajem świata.

# data[].attributes.body
Amsterdam to prawdziwy tygiel kulturowy, w którym mieszkają przedstawiciele niemal wszystkich narodowości. A mimo to miasto jest również niezwykle holenderskie, z własnym niepodrabialnym charakterem i klimatem.

# data[].attributes.body
Flaga to kolory czerwień, biel i niebieski układają się na niej jako poziome pasy. Królestwo Niderlandzkie to od zawsze Holandia, flaga holenderska zaś była używana od XVI wieku. Początkowo barwa czerwona była barwą pomarańczową, natomiast w XVII wieku, na stałe na fladze zagościł kolor czerwony. Uważano, że stało się tak ponieważ kolor pomarańczowy nie był trwały i zawsze zmieniał się w czerwień.

# data[].attributes.body
Język holenderski (niderlandzki) należy do zachodniej grupy języków niemieckich. Jest językiem ojczystym dla prawie 22 milionów ludzi, z których połowa zamieszkuje Holandię.

# data[].attributes.body
Według statystyk z 2022 roku, w Holandii mieszka ponad 17,5 miliona osób. Jest jednym z najgęściej zaludnionych krajów na świecie, z wynikiem około 490 osób na km². W tym samym roku odnotowano także wzrost Polonii, która wynosiła blisko 220 tysięcy polskich obywateli zamieszkałych na niderlandzkich terenach.

# data[].attributes.headline
"Bóg stworzył świat, a Holendrzy Holandię"

# data[].attributes.subject
"Bóg stworzył świat, a Holendrzy Holandię"

# data[].attributes.body
Tulipany przybyły do Holandii z Imperium Osmańskiego i zostały posadzone w holenderskich ogrodach pod koniec XVI wieku. Tulipany szybko zdobyły uwielbienie tłumów, a jako kwiaty luksusowe, stały się oznaką statusu społecznego i majątkowego.

# data[].attributes.body
Niderlandy pod względem powierzchni (41 526 km kw.) zajmują odległe 30. miejsce w Europie. Kraj podzielony jest na 12 prowincji i 388 gmin. W skład Królestwa zaliczamy sześć zamorskich państw na Karaibach, które oczywiście nie należą do struktury Unii Europejskiej. Terenami zależnymi są: Aruba, Curaçao, Bonaire, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten.

# data[].attributes.body
1. Królestwo Niderlandów jest jedną z 12 monarchii w Europie.

2. Z dniem 1 stycznia 2020 roku władze kraju przestały posługiwać się nazwą „Holland”, pozostawiając jedynie nazwę „The Netherlands”.

3. Holandia charakteryzuje się największą gęstością zaludnienia w całej Europie – średnio na kilometr kwadratowy przypada 490 mieszkańców.

4. Amsterdam jest zbudowany na drewnianych słupach – z powodu grubej warstwy torfowiska i gliny na terenie całego miasta, budynki stawia się na 11m słupach drewnianych zatopionych w glebie.

5. W Amsterdamie jest 1281 mostów, dlatego bywa czasem nazywany “Wenecją Północy”.

6. W Amsterdamie firma zajmująca się oczyszczaniem ścieków rocznie z kanałów wyciąga ponad 10 000 rowerów. Skąd się tam biorą?

7. Tylko 2% Holendrów korzysta z coffe shopów.

8. Przeciętny Holender ma 183cm wzrostu, a Holenderka 170cm! To bardzo wysoki naród!

9. Holandia jest drugim co do wielkości eksporterem żywności i produktów rolnych na świecie.

10. Jest jednym z największych eksporterów piwa na świecie.

11. W Holandii jest około 300 zamków otwartych do zwiedzania.

12. 25% powierzchni kraju znajduje się poniżej poziomu morza.

13. Prawie każdy obywatel tego kraju ma rower.

14. Jest tu dwa razy więcej rowerów niż samochodów.

15. Przeciętny Holender wypija 160l kawy rocznie! To naprawdę dużo, przodują w rankingach “miłośników kawy”.

16. Najpopularniejszym holenderskim “łamańcem językowym” jest: “Als vliegen achter vliegen vliegen, vliegen vliegen vliegensvlug”, co oznacza: “Kiedy mucha leci za muchą, muchy lecą bardzo szybko.”

17. Holandia w czasie II wojny światowej miała tylko jeden czołg, który nie wziął udziału w walkach gdyż ugrzązł w błocie w drodze na front.

18. W 2018 roku Holendrzy planowali zamknąć 19 więzień, ponieważ zabrakło przestępców do odsiadki.

19. Holandia jest królestwem! Składa się z Holandii, sześciu wysp Aruba i Antyli Holenderskich na Morzu Karaibskim. Graniczy z Niemcami i Belgią, a od północy i zachodu oblewają ją wody Morza Północnego.
20. 1 stycznia 2020 Holandia zmieniła nazwę na Niderlandy,Nazwa „Niderlandy” oznacza „niskie państwo” – większość terytorium kraju leży poniżej poziomu morza.
21. Największe miasta Holandii to Amsterdam, Lejda, Rotterdam i Haga. W Hadze mieści się siedziba Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości!
22. Amsterdam jest miastem zbudowanym na wodzie, często nazywa się go Wenecją Północy. Jest tu ponad 100 kanałów, 100 sztucznych wysp i około 1200 mostów!
23. Holendrzy posiadają 16 milionów rowerów, czyli po jednym dla każdego mieszkańca.
24. W Holandii działa największa liczba muzeów na całym świecie – prawie 1000. W muzeach Vincenta van Gogha i Kröller-Müller znajduje się największa na świecie kolekcja dzieł Vincenta van Gogha.

# data[].attributes.body
Doutzen Kroes (1985)- holenderska modelka, jeden z aniołków Victoria's Secret. Urodziła się w Eastermar we Fryzji w Holandii. Jako młoda dziewczyna chciała profesjonalnie uprawiać łyżwiarstwo szybkie.

Armin van Buuren (1976)- aktualnie światowej sławy DJ i producent muzyki trance. W zestawieniu DJ Mag Top 100 uzyskał czołowe miejsca w latach 2002-2012.

Ruud van Nisterooy (1976)- Piłkarz PSV, Manchester United i Real Madrid, ogłoszony trzykrotnie najlepszym piłkarzem roku. Wśród fanów futbolu listę można by rozszerzać o Clarence’a Seedorfa, Dennisa Bergkampa, Edgara Davidsa, Franka Rijkaarda, Johana Neeskensa, Marco van Bastena, Patricka Kluiverta, Rene’a van de Kerkhofa, Roba Rensenbrinka i Willie’ego van de Kerkhofa.

Ruud Gullit (1962)- trener piłkarski i były piłkarz Feyenoordu, PSV i AC Milan. Wybrany Europejskim Piłkarzem Roku 1987 i najlepszym zawodnikiem świata według FIFA w 1987 i 1989r.

André Rieu (1949)- światowej sławy skrzypek i dyrygent produkujący mega-koncerty popularnej muzyki klasycznej dla mas. W Holandii zwany jest cesarzem wiedeńskiego walca à la Limburgia. Jest przeciętnym skrzypkiem, ale niezwykle utalentowanym biznesmenem, który rozwinął wielkie imperium walca, koncertując po całym świecie dla olbrzymiej publiki emerytów. Karierę rozpoczął ślicznym walcem Dymitriego Szostakowicza, uchodzącym od tej pory za "Walc Rieu".

Johan Cruijff (1947)- legendarny piłkarz z amsterdamskiego klubu Ajax, następnie trener FC Barcelona. Piłkarz tej samej klasy co Pele, Ronaldo, Kaka, Ronaldinho, Beckham, Platini, Beckenbauer i Zidane.

Rutger Hauer (1944)- aktor filmowy. Zrobił karierę w Holandii głównie dzięki filmom "Tureckie owoce" i "Żołnierz orański", a od lat osiemdziesiątych pracuje w Hollywood grając w znanych filmach, np: Blade Runner, Hobo with a Shotgun, Sin City i Batman Begins.

George Baker (1944- 1975)- ze swoją grupą George Baker Selection skomponował światowy przebój "Una Paloma Blanca”.

Paul Verhoeven (1938)- reżyser filmowy, który nakręcił wiele kamieni milowych holenderskiej kinematografii, a następnie zrobił dużą karierę w Hollywood. Wyreżyserował m.in. Tureckie owoce (Turks fruit), Żołnierz Orański (Soldaat van Oranje), Czwarty człowiek (De Vierde man), Ciało i krew (Flesh & Blood), Autostopowicz (The Hitchhiker), RoboCop, Pamięć absolutna (Total Recall), Nagi instynkt (Basic Instinct), Żołnierze kosmosu (Starship Troopers), Człowiek widmo (Hollow Man) i Czarna księga (Zwartboek). Verhoeven mimo amerykańskiej kariery czuł się w Hollywood mocno ograniczony w swej twórczości i powrócił do Holandii nie pozostawiając na Hollywood suchej nitki.

Freddy Heineken (1923-2002)- jako dyrektor browarów odziedziczonych po dziadku Gerardzie Adriaanie Heineken, Freddy wprowadził swe piwo na arenę międzynarodową i stworzył jeden z największych imperiów piwnych na świecie.

Anton Fokker (1890-1939)- pionier lotnictwa. Pierwszy samolot zbudował w roku 1911. W czasie I Wojny Światowej pracował nad modernizacją samolotów w Niemczech. W roku 1922 wyemigrował do Ameryki, gdzie także projektował samoloty. Jego nazwiskiem została nazwana fabryka holenderskich samolotów.

Henri Deterding (1866-1939)- pierwszy dyrektor Shell, biznesmen i założyciel Holenderskiego Przedsiębiorstwa Naftowego, noszącego później nazwę Royal Dutch Shell. Był motorem stworzenia europejskiego konkurenta ówczesnego amerykańskiego, światowego potentata Standard Oil. Deterding uzyskał w Wielkiej Brytanii szlachecki tytuł "sir", ale jednocześnie w latach kryzysu był wielkim sympatykiem Hitlera, i to z jego inicjatywy (1936) Holandia pomagała tanim eksportem żywności niemieckiej gospodarce, czyli faktycznie nieco finansowała Hitlera.

Vincent van Gogh (1853-1890)- może najsławniejszy holenderski malarz dzisiaj, choć za życia niedoceniany - sprzedał tylko jeden obraz za 400 franków, tymczasem jego "słoneczniki" sprzedano na aukcji w roku 1990 za 82,5 miliona dolarów.

Baruch Spinoza (1632-1677)- filozof i racjonalista, jeden z pierwszych nowoczesnych filozofów Europy wraz z René Descartes i Gottfried Leibniz. Spinoza dał impuls do liberalnej interpretacji Biblii i nakłaniał do demokracji podkreślając znaczenie wolności wypowiedzi.

Rembrandt van Rijn (1606-1669)- jeden z najsłynniejszych renesansowych malarzy XVII wieku. Malarz miał niebywały talent, ale nie miał głowy do interesów, więc mimo, że za życia był doceniany i zamówień miał dosyć, to trwonił pieniądze łatwo i umarł w biedzie. Ostatni obraz Rembrandta na aukcji w roku 2007 osiągnął cenę 26 milionów dolarów.

Albert Tasman (1603-1659)- żeglarz, odkrywca Tasmanii i Nowej Zelandii. Jako pierwszy zbadał i opisał nowy kontynent nazywając go Nową Holandią - z czasem zmieniono nazwę na Australia.

Wilhelm I Orański (1533-1584)- Willem van Oranje- hrabia Nassau, książę Oranii, namiestnik (stadhouder) prowincji Niderlandów od 1572. Wilhelm miał wiele przydomków: Niemy (stąd pochodzi nasza nazwa "Niemcy"), Cichy lub Milczący. Dla Holendrów jest on "Ojcem Ojczyzny", jako że wykurzył hiszpańskich okupantów i stworzył z Niderlandów (Republika Zjednoczonych Prowincji) kraj miodem i mlekiem płynący.

# data[].attributes.body
1. Tulipany i ogrody kwiatowe: Holandia jest znana na całym świecie ze swoich pięknych tulipanów i ogrodów kwiatowych. Wizyta w Keukenhof, największym ogrodzie kwiatowym na świecie, to niezapomniane doświadczenie. Możesz podziwiać tysiące kolorowych kwiatów i zobaczyć różnorodność odmian tulipanów.

2. Młyny wiatrowe: Holandia słynie z charakterystycznych młynów wiatrowych, które są symbolem kraju. Te tradycyjne konstrukcje są nie tylko piękne, ale także pełnią praktyczne funkcje. Warto odwiedzić Kinderdijk, gdzie znajduje się największe skupisko młynów wiatrowych w Holandii.

3. Amsterdam: Stolica Holandii, Amsterdam, to jedno z najbardziej popularnych miast turystycznych w Europie. Miasto słynie z malowniczych kanałów, pięknej architektury i bogatej historii. Warto odwiedzić Muzeum Van Gogha, Dom Anny Frank i przejść się po słynnym Rynku Kwiatowym.

4. Sztuka i kultura: Holandia ma długą tradycję artystyczną i jest domem dla wielu znanych artystów, takich jak Rembrandt i Vincent van Gogh. Wizyta w Muzeum Rijksmuseum w Amsterdamie, gdzie można podziwiać najważniejsze dzieła sztuki holenderskiej, to obowiązkowy punkt programu dla miłośników sztuki.

5. Rowerowe miasto: Holandia jest uważana za jeden z najbardziej przyjaznych dla rowerzystów krajów na świecie. Warto wypożyczyć rower i zwiedzić malownicze krajobrazy, przepiękne miasta i wioski holenderskie. Rowerem można dotrzeć do miejsc, do których samochodem nie ma dostępu.

6. Ser i młode sery: Holandia słynie z wyśmienitych serów, takich jak Gouda i Edam. Warto spróbować tradycyjnych holenderskich serów podczas wizyty w kraju. Dodatkowo, jeśli odwiedzisz Holandię wiosną, będziesz miał okazję spróbować młodych serów, które są dostępne tylko przez krótki okres czasu.

7. Plaże i wybrzeże: Holandia ma również piękne plaże i wybrzeże, które przyciągają turystów z całego świata. Znajdują się tutaj urokliwe kurorty nadmorskie, takie jak Scheveningen i Zandvoort, gdzie można odpocząć, opalać się i cieszyć się morskimi kąpielami.

8. Chodaki: Do głównych ikon Niderlandów należą charakterystyczne buty zwane przez obywateli klompen – niegdyś noszone tylko przez chłopów i robotników. Produkowano je z surowego drewna wierzbowego bądź topolowego – nie były wówczas specjalnie ozdabiane. Ich wygoda i praktyczność sprawiły, że stały się popularnym obuwiem w całym kraju, a turyści uwielbiają kupować holenderskie chodaki, ponieważ są oryginalną pamiątką z wyjazdu.  W Eelde niedaleko Groningen mieści się ciekawe muzeum całkowicie poświęcone drewniakom.

9. Wszechobecny angielski: W Holandii językiem urzędowym jest holenderski. Mimo to, bez problemu dogadamy się ze wszystkimi po angielsku, co znacznie ułatwia codzienne funkcjonowanie. Być może to właśnie przez to Królestwo Niderlandów przyciąga tak znaczną rzeszę obcokrajowców. Ponadto większość tablic informacyjnych, znaków, szyldów występuje w wersji dwujęzycznej. Angielski na dobre wpisał się w życie mieszkańców. Holandii językiem urzędowym jest holenderski. Mimo to, bez problemu dogadamy się ze wszystkimi po angielsku, co znacznie ułatwia codzienne funkcjonowanie. Być może to właśnie przez to Królestwo Niderlandów przyciąga tak znaczną rzeszę obcokrajowców. Ponadto większość tablic informacyjnych, znaków, szyldów występuje w wersji dwujęzycznej. Angielski na dobre wpisał się w życie mieszkańców.

# data[].attributes.body
Tablica, która znajduje się nad tekstem przedstawia właściwie historię całych Niderlandów (Low Countries), składających się (poza mniejszymi prowincjami) z Flandrii, Brabancji, Luksemburga i Holandii. Dość skomplikowane dzieje tego regionu wynikają z włączenia jego części do dwóch (z trzech) państw frankijskich powstałych po podziale imperium Karola Wielkiego. Jednak polityka odgrywała w historii Niderlandów istotną rolę tylko o tyle, o ile prowadziła do podziałów religijnych. To kwestie wyznaniowe określiły dalsze losy poszczególnych prowincji - części południowej (dzisiejszej Belgii), pozostającej w orbicie wpływów hiszpańsko-francusko-austriackich, czyli katolickich i części północnej (dzisiejszej Holandii) związanej z kalwinizmem. W kręgu kultury europejskiej nie ma (poza żydowską diasporą) drugiego przypadku społeczności, której całe społeczne, polityczne i gospodarcze życie było tak całkowicie określone przez wybór religii - kalwinizmu. Istotę zjawiska wyjaśnił po latach socjolog Max Weber w opublikowanej w 1905 r. pracy "Etyka protestancka i duch kapitalizmu".
Ruch stworzony przez Johannesa Kalwina opierał się na nauce o tzw. predestynacji (przeznaczenia), zgodnie z którą los człowieka jest z góry określony przez Boga. Dobra wola i dobre uczynki nie mają wpływu na zbawienie, zależne wyłącznie od bożej łaski. Podział ludzi na wybranych i wyklętych zapadł przed stworzeniem świata i nieznane są jego przyczyny. Ludzie nie wiedzą jednak, do której grupy należą, a znakiem wybrania jest życiowe powodzenie. Kalwin stworzył etykę nakazującą wytężoną pracę i gromadzenie bogactwa, ale również rzetelność, uczciwość, posłuszeństwo i ascetyczny tryb życia. Jednym słowem nakazywał gromadzenie bogactwa, ale zabraniał korzystania z niego w stopniu większym niż konieczne minimum. Osiągnięty takim życiem sukces miał być znakiem wybrania do zbawienia.
Max Weber doszedł do wniosku, że protestancka etyka stanowi kwintesencję kapitalizmu, i że jej właśnie zawdzięczają gospodarczy sukces społeczeństwa zachodniej Europy. Najlepszym przykładem jest właśnie niewielka Holandia, która wywalczyła niezależność od Hiszpanii, stworzyła wyjątkowy ustrój i stworzyła militarną i gospodarczą potęgę pokonując w wielu dziedzinach państwa o znacznie dłuższej tradycji i większym ludzkim potencjale. Teoria Webera nie wyjaśnia jednak, dlaczego niewielkie państwo, będące niegdyś jedną z największych potęg światowych, utraciło współcześnie znaczenie.

# data[].attributes.body
Holandia to kraj z długoletnią tradycją. Podobnie jak w innych państwach, tutaj również mieszkańcy ubierają tradycyjne stroje ludowe. Tym, co wyróżnia je na całym świecie, jest z pewnością sztywna, spiczasta czapka oraz buty. Sprawdź, jak wygląda tradycyjny strój ludowy Holandii.

Czepek holenderski

Charakterystycznym elementem ubioru w stroju ludowym Holandii jest czepek. W zależności od regionu jest on wykonany z różnych materiałów. Może również przybierać rozmaite kształty. Jednak najczęściej jest to sztywny materiał, ustawiony w szpic. W ten sposób uwieczniony został już na wielu tradycyjnych portretach.

Stonowane kolory ubrania

W przeciwieństwie do stroju ludowego w Polsce, ten w Holandii ma bardzo stonowane barwy. Na górną część ubioru składa się koszula oraz kamizelka. Jeden z elementów jest zawsze biały, z niewielkimi zdobieniami. Natomiast drugi, mocno kontrastujący z poprzednim. Koszula jest najczęściej ciemna, a narzucana kamizelka jasna. Górna część stroju jest podobna zarówno u kobiet, jak i mężczyzn.

Spódnica w ludowym stroju holenderskim jest długa, rozkloszowana i wąska w talii. Ma wskazywać na skromność osoby, która ją nosi. Jej kolory są również stonowane, jednak najczęściej umieszczone naprzemiennie w postaci pasków. U mężczyzn można spotkać ciemne spodnie, które swoim kolorem pasują do koszuli.

Najbardziej ozdobnym elementem, jaki cechuje ludowy strój holenderski, jest fartuszek. Najczęściej znajduje się na nim wiele kolorowych elementów. Jednak nawet tutaj są one odpowiednio wyważone, aby całość była skromna i delikatna.

Buty znane na całym świecie

Oczywiście buty są również istotnym elementem stroju ludowego Holandii. W tym przypadku stały się one popularne na całym świecie. Mowa oczywiście o tak zwanych drewniakach. Są to buty o niezwykle ciekawym wykończeniu, ozdobione licznymi malunkami.

Wszystkie te elementy sprawiają, że ludowy strój holenderski wyróżnia się na tle innych kultur. Z pewnością jest to jeden z ciekawszych tradycyjnych ubiorów w Europie.

# data[].attributes.body
Jeśli z Holandią jest związany jakiś kolor, to z pewnością jest to pomarańczowy. Pomarańczowe stroje nosi reprezentacja Holandii w piłce nożnej, na pomarańczowo stroją się mieszkańcy podczas uroczystości. Nawet domy, drzewa i woda w fontannach – wszystko ozdabiane jest właśnie tym kolorem.

Dlaczego akurat pomarańczowy stał się nieoficjalnym kolorem Holendrów? Wszystko zaczęło się od Wilhelma Cichego, hrabiego Nassau, znanego również jako Wilhelm I Orański (hol. Willem van Oranje).

W 1544 roku zostając księciem Orange, miejscowości położonej na południu Francji, a będącej wówczas odrębnym księstwem, Wilhelm Cichy stał się protoplastą dynastii Oranje-Nassau.

Pod jego przywództwem Niderlandy wyzwoliły się spod panowania Hiszpanii i uzyskały niepodległość a pomarańczowo-biało-niebieska flaga (hol. de prinsenvlag) stała się pierwszą historyczną flagą Królestwa Niderlandów.

# data[].attributes.attachment_caption
De prinsenvlag – pierwsza flaga Królestwa Niderlandów

# data[].attributes.body
Chociaż pomiędzy kolorem pomarańczowym a nazwą księstwa nie ma etymologicznego związku, na fladze właśnie on symbolizował księstwo Oranje, podczas gdy niebieski był symbolem hrabstwa Nassau.

Pomarańczowo-biało-niebieska flaga była w użyciu od 1572 roku aż do 1795, kiedy to pod wpływem Francuzów, pomarańczowy zamieniono na obecny kolor czerwony.

W ten sposób kolor pomarańczowy stał się nieodłącznym symbolem dynastii Oranje-Nassau, z której wywodzi się Wilhelm Aleksander, obecny Król Holandii. Kolor ten tak chętnie używany jest przez Holendrów, że doprowadziło to do powstania zjawiska nazywanego po holendersku Oranjegekte (pomarańczowe szaleństwo) łatwego do zaobserwowania zwłaszcza podczas Koningsdag (Dnia Króla).

# data[].attributes.body
Wilhelmus van Nassouwe (z niderl. „Wilhelm z Nassau”) – hymn państwowy Holandii. Nazwa ta jest często skracana do „Het Wilhelmus” (Wilhelm).

Tekst został napisany pomiędzy 1568 a 1572 r. ku czci Wilhelma Orańskiego (również znanego jako Wilhelm z Nassau), podczas powstania Holendrów przeciwko Hiszpanom, w czasie wojny osiemdziesięcioletniej. Autorem jest prawdopodobnie Philipps van Marnix, pan na Sint-Aldegonde.

Gdy Holandia stała się królestwem w 1815 r. pieśń nie została wybrana hymnem ze względów politycznych. Jednakże jej popularność nigdy nie malała i 10 maja 1932 r. została hymnem państwowym, zastępując pieśń Hendrika Tollensa Wien Neêrlands bloed door d'aderen vloeit.

Hymn holenderski jest jednym z najstarszych na świecie, korzeniami sięga średniowiecza. Wywodzi się ze starej francuskiej piosenki żołnierskiej. Pomimo iż nie był uznawany oficjalnie, aż do roku 1932, ludność uważała go za jedyny prawdziwy hymn już wcześniej.

Melodia hymnu, ataktowa, ujmowana jest w orientacyjne ramy taktów cztery- dwie- i trzy czwarte. Tekst jest akrostychem: początkowe litery każdej zwrotki tworzą imię tego, któremu hymn jest poświęcony: WILLEM VAN NASSOV (obecnie WILLEM VAN NAZZOV). Pod względem treści podobne są zwrotki liczone z dwóch krańców – 1 i 15, 2 i 14 itd. Zwrotka ósma stanowi „serce” hymnu. Śpiewa się zwrotkę 1 i 6.