# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Joodse Jack Eljon was 3 jaar toen de oorlog begon. Hij zat tijdens de oorlog op verschillende adressen ondergedoken, zonder zijn ouders, onder de naam 'Henkie Mulder'.

Toen Nederland bevrijd was, wilden ze weten hoe 'Henkie Mulder' echt heette, zodat ze mijn ouders konden zoeken. Maar ik wilde mijn naam niet zeggen. Ik had het mijn tante beloofd. De mensen hebben van alles geprobeerd om mij mijn naam te laten zeggen, maar ik hield mijn mond. Alleen in mezelf zei ik: 'Ik heet Jacky Eljon, dat weet ik best'.

Waarom moeten mensen onderduiken?

Wie gevaar loopt om opgepakt te worden door de politie of de nazi's, moet onderduiken.

Uitklappen

Wie zijn de onderduikers?

De grootste groep onderduikers zijn Nederlandse mannen die van de nazi's gedwongen moeten werken in Duitsland (dwangarbeiders).

Uitklappen

Wie regelt het onderduiken?

De mensen van het verzet helpen bij het onderduiken. Er moet veel geregeld worden, onder andere een vals persoonsbewijs.

Uitklappen

Hoe krijgen de onderduikers eten en drinken?

Het is lastig om aan genoeg voedsel voor onderduikers te komen.

Uitklappen

Waar duiken mensen onder?

Onderduikers zitten op de gekste plekken. Op zolders, in kelders, in verborgen ruimtes, in het bos, in de dierentuin... Soms mogen ze alleen 's nachts even naar buiten..

Uitklappen

Wij gebruiken cookies om het webverkeer te analyseren. Lees hier meer over hoe wij cookies gebruiken. Als je akkoord gaat met ons cookiebeleid klik je op "Ok, ik wil verder".

# data[].attributes.attachment_link.description
De Joodse Jack Eljon was 3 jaar toen de oorlog begon. Hij zat tijdens de oorlog op verschillende adressen ondergedoken, zonder zijn ouders, onder de naam 'Henkie Mulder'. Toen Nederland bevrijd was, wilden ze weten hoe 'Henkie Mulder' echt heette, zodat ze mijn ouders konden zoeken. Maar ik wilde mijn naam niet zeggen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Mieke was 4 jaar toen de oorlog uitbrak in Nederland.

"Toen de oorlog uitbrak, woonde ik in Amsterdam. Ik herinner mij nog goed dat mijn ouders heel zenuwachtig waren en dat de radio de hele dag aanstond. [...] We waren een gewoon gezin, ik had een vader, moeder en een zusje. We waren Joods, maar dat kwam eigenlijk nooit ter sprake. Maar toen kwamen er allemaal maatregelen voor Joden. Als kind had ik niet door waarom wij allemaal nieuwe regels kregen. Wat ik echt heel erg vond, was dat onze dienstbode Lize weg moest. Joden mochten namelijk geen personeel hebben. Lize hoorde bij onze familie, dus het was verschrikkelijk."

Mieke van Creveld

Belangrijkste gebeurtenissen

Geweld tegen Joden in Duitsland

In 1933 wordt Adolf Hitler de baas in Duitsland. Hij voert steeds meer regels in die de rechten van Joden in Duitsland beperken.

Uitklappen

Joden moeten zich registreren

In 1940 wordt Nederland binnengevallen door het Duitse leger. Nederlandse Joden moeten zich aan nieuwe regels van de nazi's houden.

Uitklappen

Razzia van Amsterdam

Op 22 en 23 februari is er een razzia in Amsterdam. Een razzia is een actie waarbij er in één keer heel veel mensen worden opgepakt door de politie of het leger.

Uitklappen

Steeds meer anti-Joodse maatregelen

Er komen steeds meer regels en wetten voor de Joodse Nederlanders. Iedereen met één Joodse opa of oma moet zich laten registreren.

Uitklappen

Joden moeten een Jodenster dragen

In april 1942 voert de Duitse bezetter weer een nieuwe regel in. Alle Joden vanaf 6 jaar moeten een Jodenster dragen.

Uitklappen

Deportatie

In juli 1942 krijgen de eerste Joden een oproep om zich te melden voor werk in Duitsland.

Uitklappen

Het kindertransport

In Vught, Noord-Brabant is ook een concentratiekamp. Hier zitten onder andere Joodse families gevangen. In juni 1943 is het kamp vol en er breken veel ziektes uit.

Uitklappen

Razzia Roma en Sinti

Roma en Sinti zijn een rondreizend volk. Voor de Tweede Wereldoorlog reisden ongeveer 4500 Roma en Sinti door Nederland.

Uitklappen

Terugkeer

De Joden, Roma en Sinti die terugkeren uit de kampen of uit de onderduik krijgen meestal geen hulp.

Uitklappen

Herdenken

Elk jaar op 4 mei is de Nationale Dodenherdenking. Dan herdenken we alle Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en van oorlogen en vredesmissies daarna.

Uitklappen

Wij gebruiken cookies om het webverkeer te analyseren. Lees hier meer over hoe wij cookies gebruiken. Als je akkoord gaat met ons cookiebeleid klik je op "Ok, ik wil verder".

# data[].attributes.attachment_link.description
Mieke was 4 jaar toen de oorlog uitbrak in Nederland. "Toen de oorlog uitbrak, woonde ik in Amsterdam. Ik herinner mij nog goed dat mijn ouders heel zenuwachtig waren en dat de radio de hele dag aanstond. [...] We waren een gewoon gezin, ik had een vader, moeder en een zusje.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tine Eijsten was 16 jaar tijdens de Hongerwinter

We hadden gehoord dat een bakker vruchtenbrood zonder voedselbonBonnen waardoor mensen een bepaalde hoeveelheid voedsel konden krijgen, zodat het voedsel wat er was eerslijk verdeeld kon worden. uitdeelde. De halve stad kwam erop af. Ik ging om 3 uur 's nachts in de rij staan. Om 5 uur kwam mijn zusje me aflossen. Mijn moeder deed het laatste stuk. Want toen begonnen mensen te duwen en te trekken.

Tine Eijsten

Wat is de Hongerwinter?

Tijdens de Hongerwinter is in de steden in het westen van Nederland bijna geen eten meer te krijgen.

Uitklappen

Wat is de oorzaak van de Hongerwinter?

Het zuiden van Nederland is in het najaar 1944 al deels bevrijd en afgesloten van het noorden.

Uitklappen

Hoe lang duurt de Hongerwinter?

De Hongerwinter duurt van oktober 1944 tot april 1945. Zeven maanden lang dus.

Uitklappen

Hoeveel slachtoffers vallen er tijdens de Hongerwinter?

Onderzoekers denken dat er ongeveer 20.000 tot 25.000 mensen stierven van de honger of kou.

Uitklappen

Hoe is het leven tijdens de Hongerwinter?

Doordat er geen elektriciteit en gas meer is en ook weinig brandhout, is er weinig licht en verwarming en is het lastig voor mensen om eten te koken.

Uitklappen

Hoe proberen de mensen aan eten te komen?

In de stad is geen eten te krijgen, maar op het platteland hebben boeren vaak nog wel eten.

Uitklappen

Hoe proberen mensen warm te blijven?

De winter van 1944-1945 is streng. Vooral in januari 1945 is het heel koud. In Noord-Holland wordt het eind januari -18°C!

Uitklappen

Hoe komt er een einde aan de Hongerwinter?

In april 1945 is het grootste deel van Nederland bevrijd. De geallieerden sluiten een akkoord met de nazi's om de mensen in het westen te helpen.

Uitklappen

Hoe is deze tijd voor kinderen?

Voor kinderen en baby's is de honger extra gevaarlijk.

Uitklappen

Hoe herdenken we de Hongerwinter?

Op veel plekken in West-Nederland zijn monumenten te vinden die de Hongerwinter herdenken.

Uitklappen

Wij gebruiken cookies om het webverkeer te analyseren. Lees hier meer over hoe wij cookies gebruiken. Als je akkoord gaat met ons cookiebeleid klik je op "Ok, ik wil verder".

# data[].attributes.attachment_link.description
Tine Eijsten was 16 jaar tijdens de Hongerwinter We hadden gehoord dat een bakker vruchtenbrood zonder voedselbonBonnen waardoor mensen een bepaalde hoeveelheid voedsel konden krijgen, zodat het voedsel wat er was eerslijk verdeeld kon worden. uitdeelde. De halve stad kwam erop af. Ik ging om 3 uur 's nachts in de rij staan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Joodse Mirjam Ohringer, 15 jaar, zat in het verzet.

'Als schoolmeisje viel ik minder op. Ik haalde kranten op en bracht ze weer ergens anders naartoe. Ik woekerde rond met een krantje om zo veel mogelijk mensen de kranten te laten lezen. Het was gevaarlijk. Ik moest altijd goed opletten. Als je in handen van de nazi's viel, dan kon dat de dood betekenen.'

Mirjam Ohringer

Wie komen er in verzet?

Een hele kleine groep Nederlanders komt in verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Jong, oud, rijk, arm, Joods, christelijk, man of vrouw.

Uitklappen

Wat doet het verzet?

Het verzet doet veel verschillende dingen in de Tweede Wereldoorlog. Zo helpen ze onderduikers door schuilplaatsen te regelen.

Uitklappen

Waarom gingen mensen staken?

In de Tweede Wereldoorlog komen soms veel mensen tegelijk in verzet.

Uitklappen

Wat is de NSB?

NSB is de afkorting voor Nationaal-Socialistische Beweging. Dit is een politieke beweging die voor de oorlog is opgericht door Anton Mussert.

Uitklappen

Moeten kinderen ook een kant kiezen?

Kinderen zelf hoeven geen kant te kiezen, maar soms maakt de keuze van hun ouders wel uit.

Uitklappen

Wij gebruiken cookies om het webverkeer te analyseren. Lees hier meer over hoe wij cookies gebruiken. Als je akkoord gaat met ons cookiebeleid klik je op "Ok, ik wil verder".

# data[].attributes.attachment_link.description
De Joodse Mirjam Ohringer, 15 jaar, zat in het verzet. 'Als schoolmeisje viel ik minder op. Ik haalde kranten op en bracht ze weer ergens anders naartoe. Ik woekerde rond met een krantje om zo veel mogelijk mensen de kranten te laten lezen. Het was gevaarlijk. Ik moest altijd goed opletten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lies

Lies Swane-Arntz is vijf jaar als Nijmegen wordt bevrijd

De stad is bevrijd. De Duitsers zijn weg. Op straat hoor je allemaal Engelse liedjes. Er rijden jeeps met vrolijke soldaten in groene uniformen. Ze zwaaien en stoppen om vrouwen chocolade en zijden kousen te geven. Ik krijg pepermuntjes.

Lies Swane-Arntz

Belangrijkste gebeurtenissen

D-Day

De geallieerden (dit zijn de soldaten die tegen nazi-Duitsland vechten) bedenken een plan om nazi-Duitsland te verslaan en West-Europa te bevrijden.

Uitklappen

Dolle Dinsdag

In heel Nederland wordt gefluisterd dat de geallieerden elk moment komen om de nazi's te verslaan.

Uitklappen

Bevrijding Zuid-Nederland

Op 12 september is het zover, de geallieerden komen de grens over! Mesch is het eerste Nederlandse dorp dat wordt bevrijd.

Uitklappen

Slag om Arnhem

De geallieerden worden door de Duitse soldaten tegengehouden bij de grote rivieren de Rijn, Waal en Maas.

Uitklappen

Slag om de Schelde

De geallieerden proberen de Westerschelde te veroveren.

Uitklappen

De Hongerwinter

In de winter van 1944-1945 zijn de geallieerden niet verder gekomen dan het zuiden van Nederland.

Uitklappen

Het Rijnlandoffensief

De geallieerden bedenken nieuwe plannen om de nazi's te verslaan. Samen heten die plannen: het Rijnlandoffensief.

Uitklappen

Bevrijding Noord-Nederland

Na het Rijnlandoffensief trekt een deel van de soldaten door naar Groningen.

Uitklappen

Nederland is vrij!

In mei 1945 gaat het heel snel. De nazi's worden van alle kanten teruggedrongen en Hitler is dood.

Uitklappen

Afgelopen, maar niet voorbij

Als een oorlog stopt, is niet alles ineens voorbij. Mensen moeten verder leven met wat er is gebeurd.

Uitklappen

Wij gebruiken cookies om het webverkeer te analyseren. Lees hier meer over hoe wij cookies gebruiken. Als je akkoord gaat met ons cookiebeleid klik je op "Ok, ik wil verder".

# data[].attributes.attachment_link.description
Lies Lies Swane-Arntz is vijf jaar als Nijmegen wordt bevrijd De stad is bevrijd. De Duitsers zijn weg. Op straat hoor je allemaal Engelse liedjes. Er rijden jeeps met vrolijke soldaten in groene uniformen. Ze zwaaien en stoppen om vrouwen chocolade en zijden kousen te geven. Ik krijg pepermuntjes.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Reconstructie van de draaibare boekenkast in het Achterhuis, waarachter zich de onderduikruimte van Anne Frank en haar familieleden bevond.

Onderduiken betekende tijdens de Tweede Wereldoorlog dat men zich vaak voor langere tijd verborg om niet door de politie of Duitsers te worden opgepakt. Op het hoogtepunt waren er alleen al in Nederland ruim 350.000 mensen ondergedoken.

De website Joods Monument geeft als definitie:

Zich verbergen voor de nazi's.

Het verbergen van personen op een adres waar zij niet geregistreerd stonden. In sommige gevallen werden geheime ruimtes gecreëerd waar de onderduikers zich moesten schuilhouden. In andere gevallen (vooral bij kinderen) namen zij deel aan het 'pleeggezin'. In dat laatste geval werd vaak gebruikgemaakt van valse papieren. Wanneer de onderduik ontdekt werd, werden de onderduikers gedeporteerd of ter plekke doodgeschoten. Ook de onderduikgevers werden in vele gevallen gedeporteerd. Begin 1943 zaten zo'n 25.000 joden ondergedoken. Van hen zijn er als gevolg van verraad en mede door de activiteiten van de Colonne Henneicke, duizenden opgepakt en via de strafbarak in Westerbork gedeporteerd.

In totaal had Nederland op het hoogtepunt van de onderduik eind september 1944, na de Spoorwegstaking, ruim 350.000 onderduikers - naar alle waarschijnlijkheid binnen bezet Europa een absoluut recordpercentage. Na de April-meistakingen in 1943 lag dit aantal in ieder geval al rond de 300.000 personen.

Aanvankelijk doken vooral Joden onder, zoals de familie Frank met hun dochter Anne Frank. Vaak waren het ook niet-Joodse mensen die een goede reden hadden om arrestatie door de Duitse bezetters te vrezen.

Vele duizenden mannen die opgeroepen werden voor de Arbeitseinsatz (dwangarbeid in Duitsland) doken onder, omdat zij niet voor de Duitse bezetter wilden werken. Degenen die toch gingen, konden gewond raken of sterven door geallieerde luchtaanvallen, waar soms per keer zo'n duizend bommenwerpers aan meededen. De reden voor de Arbeitseinsatz ligt in het feit dat het overgrote deel van de Duitse mannelijke bevolking aan het front aan het vechten was. Daarom moesten elders, uit de bezette gebieden, arbeiders gehaald worden.

Wie openlijke kritiek durfde te uiten op de Duitse bezetter moest ook onderduiken. Priesters, kunstenaars en schrijvers die het niet eens waren met de Duitsers doken onder. Wie dat niet deed, kon worden opgepakt en naar een concentratiekamp worden afgevoerd.

Ook verzetsstrijders waren soms genoodzaakt om onder te duiken.

Onderduikers kwamen in golven:

eerst kwamen de studenten na de eerste studentenstaking in november 1941, om tewerkstelling in de Arbeitseinsatz (dwangarbeid) in Duitsland te voorkomen

daarna volgden nog meer Joden vanwege het begin van de deportaties in voorjaar 1942

vervolgens steeds meer mannen van 18 tot 40 jaar die niet in Duitsland wilden werken, aangemoedigd door de illegale pers

daarna grote groepen mannen die niet opnieuw in krijgsgevangenschap wilden en ook deelnamen aan de April-meistakingen

vervolgens veel deelnemers aan de Spoorwegstaking

Over het algemeen was het extra moeilijk Joden onder te brengen tot medio 1943, toen door toegenomen Duitse terreur vrijwel elke Nederlander kon beseffen dat Joden deze hulp het hardst nodig hadden. Een verzwarende omstandigheid voor Joden was, dat de meerderheid van bijvoorbeeld de Amsterdamse Joden arm was, en zij dus niet konden betalen voor onderduik, terwijl betalen niet ongebruikelijk was, vooral in het begin.

Verder stonden op het herbergen van Joden steeds strengere straffen, terwijl er ook speciaal op Joodse onderduikers werd gejaagd door onder meer de Kolonne Henneicke en leden van de Landstorm van de NSB. Jodenjagers kregen een premie van ƒ 7,50, en later zelfs meer, het zogenaamde 'kopgeld'.

Voor Joodse kinderen werden aparte onderduikacties opgezet, onder meer door:

Ongeveer 25.000 Joden hebben door onder te duiken de oorlog kunnen overleven. Onder hen was ook een relatief groot aantal (gevluchte) Duitse Joden, omdat zij over het algemeen door hun kennis van de Duitsers een beter idee hadden van de repressie die dezen zich voornamen, en omdat zij vaak beter opgeleid en welgestelder waren.

Er waren bij het onderduiken problemen, zoals uitbuiting en afpersing van Joden, ernstige problemen in de relatie tussen onderduikers en gastheren. In een enkel geval heeft dat geleid tot de gewelddadige dood van de onderduiker, zoals in het geval waarbij de Amsterdamse cineast Louis van Gasteren betrokken was. Een aantal malen hebben zelfs Joden geholpen Joodse onderduikers aan te geven, zoals bijvoorbeeld de jodin Ans van Dijk heeft gedaan, de enige vrouw die na de oorlog in Nederland wegens collaboratie gefusilleerd is. Uit het boek Vogelvrij van Sytze van der Zee uit 2009 bleek echter dat er veel meer Joodse verraders waren geweest dan tot op dat moment bekend was.

Onderduiken was geen sinecure: vaak waren de leef- en hygiënische omstandigheden in de bossen en watergebieden bar slecht en was men overgeleverd aan de kou en de elementen. Weer anderen moesten voordat zij onderdoken in de nacht door de bossen vluchten met onvoldoende beschermende kleding. De ruimte die een onderduiker ter beschikking had, was vaak zeer beperkt: een afgeschutte zolder, een kelder, en als plaats om zich te verbergen bij huiszoekingen vaak een verborgen kast, niet groter dan een hondenhok. In 2009 werd in Hilversum nog een dergelijke bergplaats (her)ontdekt. De families die onderduikers in het geheim een dak boven hun hoofd gaven deden dit met gevaar voor eigen leven. Daarom was het absoluut noodzakelijk dat iedereen die erbij betrokken was volledig zweeg over deze onderduikers. Eén enkel woord dat uitlekte kon bij de Duitsers ( Gestapo of SD) terechtkomen, met alle gevolgen van dien.

Voor de Nederlandse onderduikers betekende het onderduiken vaak ook dat zij ook een vervalst persoonsbewijs op zak moesten hebben. Anders kon men bij willekeurige razzia's van de Duitsers door de mand vallen. Dit gold voor zover men het waagde de straat op te gaan, maar vele onderduikers brachten dag in dag uit binnenshuis door. Met een vals persoonsbewijs was men er nog niet, want dit betekende dat men ook een andere distributiestamkaart en distributiebonnen moest krijgen. Het Nederlandse verzet zorgde hiervoor door overvallen te organiseren op zogeheten distributiekantoren. Hier werden dan bonnen en (blanco) stamkaarten gestolen en die werden dan vervolgens via bepaalde kanalen aan de onderduikers gegeven. Wie immers geen stamkaart en distributiebonnen had, kon geen voedsel of andere producten kopen.

Na de oorlog bleek dat het dorp Aalten waarschijnlijk de meeste onderduikers per hoofd van de bevolking heeft geherbergd: 2500 op een bevolking van 13.000. Ook elders in Oost-Nederland zaten veel onderduikers. Er was zelfs een onderduikerskamp, Kamp Bernhard, waar Duitse krijgsgevangenen tijdens de oorlog werden vastgehouden..

Daarnaast waren populair:

De Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO) was de voornaamste organisatie die onderduikers hielp met vooral adressen en papieren. Gedurende de Duitse bezetting van Nederland was de LO tevens de grootste en voornaamste verzetsbeweging. De organisatie kwam pas in 1943 goed van de grond en heeft veel onderduikers (joodse en niet-joodse) geholpen. Zij zorgde voor zowel onderduikadressen als bonkaarten, nodig voor de voeding van de onderduikers. Deze kaarten kwamen vaak van de Landelijke Knokploegen (LKP), de gewapende afdeling van de LO. De LO organiseerde zelfs onderduikbeurzen, waar het aanbod en de vraag werden verdeeld. Vaak vroegen onderduikgastheren om onderduikers met een bepaald geloof, of om louter kinderen, of om wel of geen Joden. De LO was per provincie en soms daarbinnen per religieuze confessie verdeeld. Succesvol was de „Roomse" of Limburgse Onderduikorganisatie bijvoorbeeld voor het onderduiken en anonimiseren van joodse kinderen en joodse oorlogswezen die in internaten, ziekenhuizen en kloosters konden worden ondergebracht als evacués of 'aansterkende familieleden'.

Het Nationaal Steun Fonds (NSF) was de verzetsorganisatie die het verzet en onderduik voor het grootste deel financierde. Het NSF werd geleid door Walraven van Hall (de bankman) en Iman Jacob van den Bosch (de marineman). Zij sloten leningen af bij banken en particulieren. De Nederlandse regering in Londen stond garant voor naoorlogse terugbetaling. In oktober 1944 werd Van den Bosch bij het crematorium op kamp Westerbork gefusilleerd en in januari 1945 werd Van Hall in Haarlem opgepakt en gefusilleerd.

Dit overzicht is mogelijk incompleet; u kunt helpen door het uit te breiden.

Dolf Cohen - hoogleraar en rector magnificus van de Universiteit Leiden.

Bloeme Evers-Emden - ontwikkelingspsychologe die in de jaren 1990 vier boeken schreef over onderduikkinderen, hun ouders, onderduikouders en onderduikbroertjes en -zusjes.

De familie Frank - het echtpaar Otto en Edith Frank met hun dochters Anne en Margot, die internationale bekendheid verkregen door het dagboek dat Anne Frank schreef.

Geert Lubberhuizen - die als student, Jodenhelper en illegaal uitgever in Amsterdam ondergedoken zat.

Marga Minco - schrijfster.

Anton Mussert - de NSB-leider, zat aan het begin van de oorlog een week ondergedoken in Bussum, totdat duidelijk was wie aan de winnende hand was. Hij ging er prat op de eerste onderduiker van Nederland te zijn.

Johannes Post heeft zich samen met Celina Kuijper, haar verloofde Ies Davids, Jan Naber en Albert Rozeman enige tijd verborgen in de Drentse bossen. Post was eerst de onderduikgever van de Joodse Celina Kuijper.

Tomas Ross - de schrijver werd geboren op een onderduikadres.

Frits Slomp - de oprichter van de Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers, een dominee uit Heemse, dook ook onder in juli 1942 en startte onder de schuilnaam Frits de Zwerver de hulporganisatie.

Henk Sneevliet - internationaal de bekendste marxist van Nederland, zat in 1943 ondergedoken in Bergen op Zoom, waar hij gearresteerd werd waarna hij naar Kamp Amersfoort werd overgebracht en enkele dagen later werd gefusilleerd.

Ed van Thijn - voormalig minister en PvdA-politicus, was langere tijd ondergedoken.

Gerrit van der Veen - deze beeldhouwer en verzetsstrijder moest onderduiken na zijn aanslag op het Huis van Bewaring in Amsterdam in 1944, maar werd al korte tijd daarna opgespoord.

Dit overzicht is mogelijk incompleet; u kunt helpen door het uit te breiden.

Caroline Van Belle: moeder-overste van het klooster Sint-Antonius te Sint-Pieters-Leeuw verborg een veertigtal Joodse kinderen.

Harmke de Boer-Baltjes gaf onderdak aan Joodse onderduikers.

Germaine Chantraine verstopte soms tot vijftien joden in haar huis te St-Pieters-Woluwe.

Grietje Doele-Bokma en haar man Halbe Sikkes Doele lieten twee Joodse kinderen onderduiken.

Hein Fiedeldij Dop hielp tussen de honderd en tweehonderd kinderen onderduiken.

Kiky Heinsius verborg Joodse onderduikers.

Louis-Joseph Kerkhofs, bisschop van Luik zette in zijn bisdom een onderduiknetwerk voor vervolgde Joden op.

Willem Kolff en zijn ex-vouw Janke boden onderdak aan Joodse mensen.

Eltien en Neeltje Krijthe verborgen Joodse onderduikers.

Frans Lemmens: Antwerpse kapper, verstopte drie Joodse kinderen in zijn huis.

Cilia Loots: verborg elf Joodse kinderen in haar schooltje.

Elisabeth de Meijier verborg Joodse onderduikers in haar huis, onder wie Chaim Knorringa en de violist Theo Olof.

Yvonne Nèvejean, directrice van Nationaal werk voor Kinderwelzijn, was een van de leiders van een organisatie die hielp bij het verbergen van Joodse kinderen in België. Ze speelde een rol bij het verbergen van ongeveer 4.000 kinderen.

Johannes Post - zie hierboven

Marinus Post bood onderdak aan Joodse onderduikers.

Binne Roorda verborg acht Joodse onderduikers op zijn bovenwoning.

Simon (Siem) Schoon en Geessien Noorlag boden onderdak aan Joodse onderduikers in hun woning.

Pieter Schoorl en herbergde Joodse onderduikers.

Henri Reynders (Dom Bruno), benedictijn, bouwde vanuit de abdij Keizersberg in Leuven een ondergronds netwerk uit en droeg zo bij tot de redding van bijna 400 joodse kinderen.

Philomène Smeers (Zuster Marie-Véronique) verborg Joodse studentes Simone Suzanne Berman en Ilse Frumer in het klooster.

Walter Süskind was een Duitse Jood uit Nederlandse ouders die in Nederland ongeveer 600 Joodse kinderen aan de Jodenvervolging heeft helpen ontsnappen.

Jean & Leonie De Winne en hun dochter Mariette boden onderdak aan Marie Zelieznikas.

Alphonse Walraff en echtgenote Schildermans Elisabet verborgen het Joodse gezin van Abraham Friedman in hun woning te Neerpelt.

P. Sanders, Het Nationaal Steun Fonds, bijdrage tot de geschiedenis van de financiering van het verzet 1941-1945, uitg. Nijhoff, Den Haag, 1960.

# data[].attributes.attachment_link.title
Onderduiken (Tweede Wereldoorlog) - Wikipedia

# data[].attributes.attachment_link.description
Onderduiken betekende tijdens de Tweede Wereldoorlog dat men zich vaak voor langere tijd verborg om niet door de politie of Duitsers te worden opgepakt. Op het hoogtepunt waren er alleen al in Nederland ruim 350.000 mensen ondergedoken. De website Joods Monument geeft als definitie: Zich verbergen voor de nazi's.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Onder het bewind van de nazis, voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog, worden de Joden in Europa gediscrimineerd, mishandeld, vermoord en vanaf 1941 systematisch vernietigd, wat de Holocaust (letterlijk 'brandoffer') wordt genoemd. Circa 6 miljoen Joden worden uiteindelijk vermoord.
Ook de meeste Nederlandse Joden (ong. 102.000) worden in vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor om het leven gebracht.

# data[].attributes.attachment_link.description
Onder het bewind van de nazis, voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog, worden de Joden in Europa gediscrimineerd, mishandeld, vermoord en vanaf 1941 systematisch vernietigd, wat de Holocaust (letterlijk 'brandoffer') wordt genoemd. Circa 6 miljoen Joden...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hongerwinter

Twee vrouwen op hongertocht tijdens de Hongerwinter

Plaats

West-Nederland

Datum

november 1944 - april 1945

Ramptype

hongersnood

Doden

20.000 tot 30.000

Gewonden

200.000

Kinderen roven houtblokjes van tussen de tramrails

Ondervoed kindje in de Hongerwinter

Een door honger overleden man

De Hongerwinter in Nederland was de winter aan het eind van de Tweede Wereldoorlog van 1944 tot 1945 met een groot tekort aan voedsel en brandstof. Hij leidde, met name in de steden van West-Nederland, tot hongersnood. Minstens twintigduizend mensen kwamen er om het leven door honger en kou.

De voedselschaarste in het westen van Nederland werd achteraf beschouwd als een gevolg van drie factoren:

Door de bevrijding van zuidelijk Nederland was er geen aanvoer van steenkool uit de Limburgse mijnen meer mogelijk. Vanuit Duitsland kwam slechts zeer beperkt brandstof. Ook daar was behoefte aan brandstof voor het dagelijks leven en de oorlogsindustrie.

De regeringsopdracht voor de Algemene Spoorwegstaking in 1944, afgekondigd op 17 september door de Nederlandse regering in Londen, waardoor het transport in Nederland voor enkele weken voor een groot deel werd stilgelegd.

De represailles waarmee de Duitse bezetter reageerde op de staking, tezamen met het algemene Duitse beleid. Voor een periode van zes weken werd het vervoer van voedsel naar het westen geblokkeerd; relatief eenvoudig, door blokkades op te werpen bij de Afsluitdijk, de bruggen over de IJssel en de Friese/Overijsselse IJsselmeerhavens en het niet meer afgeven van transportvergunningen. Dit veroorzaakte in West-Nederland een hongerramp van catastrofale omvang.

De staking viel samen met de grootste geallieerde luchtlandingsoperatie uit de geschiedenis nabij Arnhem, die van Operatie Market Garden. Omdat de frontlijn nu door Nederland liep, ruwweg langs de grote rivieren, kon er ook geen Limburgse steenkool naar West-Nederland worden vervoerd. Het zuiden van Nederland was voorafgaand aan de Hongerwinter al bevrijd.

Doordat de rivieren en het IJsselmeer eind december dichtvroren en doordat vervoer over land ook niet meer mogelijk was, werd het westen van Nederland van alle mogelijke voedsel en hulpgoederen, brandstoffen, kleding en medicamenten afgesneden. De Centrale Rederij voor de Voedselvoorziening kon niet meer varen. In het zicht van de bevrijding stierven door deze blokkade in de eerste maanden van 1945 meer dan 20.000 Nederlanders de hongerdood.

Volgens het koudegetal van Hellmann was de winter 1944/45 met een wintergetal van 86,3 een normale winter (H < 100) en staat deze op de 38e plaats van winters in de 20e eeuw. Over de gehele winter, van 1 december t/m 28 februari, was de gemiddelde temperatuur in De Bilt 2,3 °C tegen 3,3 °C normaal (1981-2010). Ook naar het normaal (1911-1940) van toen (2,8 °C) was de winter kouder dan normaal.

De kou was echter niet gelijkmatig verdeeld: de maand december 1944 was iets kouder dan gemiddeld, 2,5 °C tegen normaal 3,7 °C; de maand januari 1945 was veel kouder dan gemiddeld, −1,6 °C tegen normaal 3,1 °C en de maand februari was veel zachter dan gemiddeld, 6,0 °C tegen normaal 3,3 °C. De vorst begon 23 december en eindigde op 31 januari. Met name in de tweede helft van januari kwam er veel strenge vorst voor en er waren die maand 10 ijsdagen, 22 dagen met een gemiddelde temperatuur beneden het vriespunt, 3 nachten met strenge vorst en 13 nachten met matige vorst. De maand januari 1945 stond op de zestiende plaats van koudste maanden in de 20e eeuw. De twee eerste oorlogswinters, 1941 en 1942, en ook de winter van 1939-1940 waren duidelijk kouder.

Door de schaarste en ontberingen voor het einde van de oorlogsperiode werd deze winterperiode van januari 1945 nog veel kouder ervaren dan de weerstatistieken aangeven.

Na februari 1945 was ook het voorjaar t/m juni zachter dan gemiddeld, maar de effecten van koude en gebrek ijlden nog na.

Bereiding van oorlogsvoedsel, maart 1945

Doordat gas en elektriciteit niet te krijgen waren, was er geen licht, geen verwarming en geen normale gelegenheid tot koken. Met een knijpkat kon eventueel worden bijgelicht, maar velen behielpen zich met een klein stukje kaars en gingen vroeg naar bed. Na acht uur 's avonds mocht men bovendien vanwege de spertijd de straat niet meer op.

Bij centrale gaarkeukens kon eenmaal per dag, op vertoon van een bonnenkaart, waterige stamppot of soep van aardappelschillen worden afgehaald. Dat leidde tot lange rijen wachtenden, wat in de bijtende kou niet meeviel. Als er al een beetje eten in huis was, moest dat desalniettemin gekookt of verwarmd worden. Vaak gebruikte men daarvoor een oud conservenblik met een gat onderin, een wonderkacheltje. Daarin werden takjes of houtspaandertjes verbrand.

Binnen bezet gebied was de situatie het ergst. Vooral in de grote steden van de Randstad. De voedselschaarste was soms zo groot dat mensen zelfs honden, katten, bloembollen en suikerbieten aten. Wegens gebrek aan brandstof werden geteerde houtblokjes tussen de tramrails weggesloopt. Ook werden bomen illegaal omgezaagd. In de Amsterdamse Jodenbuurt en Nieuwmarktbuurt werd hout gesloopt uit leegstaande huizen waaruit Joden waren weggevoerd. Alles wat brandbaar was werd verzameld om de noodkacheltjes brandend te houden.

In de steden kon voor de doden soms slechts met grote moeite een graf worden gevonden. De grond was hard bevroren en de energie voor graafwerk en transport ontbrak. Hout voor doodskisten kon men bovendien beter gebruiken als brandstof. In Amsterdam werden van februari tot augustus 1945 de lijken in de leegstaande Zuiderkerk opgeslagen.

Rantsoenen

Visualisering van de dagelijks per persoon centraal gedistribueerde hoeveelheid voedsel in de periode 26 november - 23 december 1944. Er was circa 4,5 snee brood beschikbaar, naast margarine (8 gram), kaas (7 gram), koffiesurrogaat (6 gram), vlees (18 gram), aardappelen (143 gram), stroop (18 gram) en melk (185 ml). Bloem en vermicelli zijn niet weergegeven.

In vergelijking met de huidige relatieve overvloed aan voedingsmiddelen was er in de Hongerwinter slechts een zeer beperkte hoeveelheid voedsel beschikbaar in het westen van Nederland. De rantsoenen wisselden per week en waren afhankelijk van de hoeveelheid aanwezige voorraden. Hoewel er buiten het onderstaand overzicht ook nog via de 'zwarte markt' voedsel te koop was, werden hiervoor dikwijls exorbitante prijzen gevraagd. Daarnaast was de gestelde hoeveelheid rantsoen geen garantie dat deze voedselsoort daadwerkelijk aanwezig was. Ook was de kwaliteit dikwijls van een laag niveau.

Lichamelijke gevolgen van de ondervoeding die optraden waren:

Uit latere onderzoeken bleek dat de geestelijk gevolgen waren:

elkaar afsnauwen

intens verlangen om alleen te lijden

woede-uitbarstingen

oppotten van goederen

extreme aanvallen van depressiviteit

Video van het Amsterdam Museum over de kinderuitzendingen tijdens de Hongerwinter

De scholen waren nog wel open, maar langzamerhand werden de klassen kleiner, omdat veel kinderen thuis bleven of ziek werden. Ongeveer 50.000 ondervoede kinderen zijn vanuit West-Nederland geëvacueerd, hiervoor werd in december 1944 het Interkerkelijk Bureau voor Noodvoedselvoorziening en Kinderuitzending (het IKB) opgericht. Het IKB heeft voor de transporten van ongeveer 17.000 kinderen gezorgd, de andere transporten, de 'wilde transporten', werden georganiseerd door grote bedrijven, families en individuen. Ze werden via binnenschepen vervoerd en ondergebracht bij gastgezinnen in het oosten en noorden van Nederland. Op de terugweg namen de schepen voedsel mee. Vlak na de bevrijding werden veel ondervoede kinderen, de bleekneusjes, door pleegouders in onder meer Engeland, Denemarken en Zweden een paar maanden opgevangen om weer aan te sterken.

Veel mensen, vooral vrouwen, fietsten of liepen naar het oosten of noorden van het land om daar aan eten te komen, met het beetje geld dat ze hadden of om bezittingen: textiel, zilveren bestek en gouden sieraden te ruilen voor voedsel. Dergelijke tochten werden hongertochten genoemd. Veel boeren gaven onderdak aan mensen die over straat trokken. Die mensen worden hongertrekkers genoemd. Sommige boeren vroegen uit winstbejag veel te hoge prijzen voor het voedsel.

De Nederlandse Regering in ballingschap had bij de SHAEF geëist dat de bevolking van Nederland voorzien moest worden van voedsel. Ten gevolge van administratieve rompslomp ging veel tijd verloren, maar de regeringen van de neutrale landen Zweden en Zwitserland boden via hun Rode Kruis-organisaties hulp.

In maart 1945 werd Zweeds wittebrood uitgedeeld, dat door het internationale Rode Kruis was geregeld. Dit brood werd in Nederland gebakken, het meel kwam met speciale transporten per schip uit Zweden. Doordat de Duitsers het binnenlands transport traineerden, kwam het pas veel later aan bij de bakkerijen. Op grond van het Akkoord van Achterveld dat op 28 april 1945 werd overeengekomen en op 2 mei ondertekend werd, werd op 29 april onder de naam operatie Manna met over zee aanvliegende geallieerde vliegtuigen begonnen met droppings van voedselpakketten, met droppings bij Rotterdam (Waalhaven en Terbregge), Gouda en Ypenburg en onder operatie Chowhound met droppings bij Duindigt, Valkenburg (Zuid-Holland), Utrecht, Hilversum, Schiphol, Vogelenzang en Alkmaar. Deze operaties liepen van 29 april tot en met 8 mei. In het oosten van dit gebied kwam met operatie Faust ook voedselhulp over de weg tot stand. Ook de Zwitserse Bondsraad bood hulpgoederen, zoals brood en rijst aan, dat op vertoon van voedselbonnen werd uitgereikt.

Ingrid de Zwarte (2019), De hongerwinter. Prometheus, Amsterdam. ISBN 978-90-351-4492-7.

, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (pdf). Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, "Hongerwinter", p. 160. Gearchiveerd op .

Rolf-Dieter Müller (2010), An der Seite der Wehrmacht Hitlers ausländische Helfer beim "Kreuzzug gegen den Bolschewismus" 1941 - 1945. S. Fischer Verlag, Frankfurt, p. 137 - 143. ISBN 978-3-596-18150-6.

P.A. Donker (1954), Winter '44-'45; Een winter om nimmer te vergeten. AD. Donker, Rotterdam. Gearchiveerd op .

Jessica A. Verhagen (2020), Vergeten kinderen: kroniek van een kindertransport vanuit Reeuwijk naar Drenthe tijdens de Tweede Wereldoorlog, 19 maart - 23 juni 1945. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg. ISBN 978-94-6338-211-3.

Voetnoten

1. , Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (pdf). Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, "Hongerwinter", p. 160. Gearchiveerd op .

2. Slachtoffers Hongerwinter in kaart gebracht. NOS (). Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

3. Nationaal Comité 4 en 5 mei. Amsterdam, plaquette aan de Zuiderkerk

4. Rekening dient gehouden te worden met de sterk veranderende samenleving. Het dagelijks leven is thans veel minder arbeidsintensief

5. Het Minnesota Starvation Experiment was een experiment met vrijwilligers, opgezet door de Universiteit van Minnesota, en uitgevoerd in de periode van 19 november 1944 tot 20 december 1945, om inzicht te verkrijgen in de effecten van uithongering, ten einde te kunnen bepalen wat de geallieerden aan het einde van de oorlog aan (voedsel)hulp konden bieden.

6. Caroline Nieuwendijk, Kinderuitzendingen in de Hongerwinter. Erfgoedhuis Zuid-Holland. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

7. Mariska van Vondelen (2013), Hongerkind : een op historische feiten beruste roman over een 7-jarig Delfts jongetje dat tijdens de Hongerwinter met het enige georganiseerde Delftse kindertransport per schip naar Friesland vertrok. Van Vondelen, Delft. ISBN 978-90-818999-1-8.

8. Terugblik 40-45; 53e jaargang nr 4; april 2015

9. Distributie-Nieuws - Levensmiddelen Zwitserse Rode Kruis, De Geuzenpost: nieuwsblad voor Haarlem en omstreken ; onder auspiciën der V.I.V., 07-04-1945.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hongerwinter Twee vrouwen op hongertocht tijdens de Hongerwinter Plaats West-Nederland Datum november 1944 - april 1945 Ramptype hongersnood Doden 20.000 tot 30.000 Gewonden 200.000 De Hongerwinter in Nederland was de winter aan het eind van de Tweede Wereldoorlog van 1944 tot 1945 met een groot tekort aan voedsel en brandstof.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op de vlucht voor het water

Niet alleen Duitse en geallieerde soldaten, maar ook Nederlandse burgers werden slachtoffer van de hevige gevechten die in 1944 en 1945 werden gevoerd. Maar burgers werden niet alleen slachtoffer van direct oorlogsgeweld. Velen van hen werden ook van huis en haard verdreven doordat de grond waarop ze woonden moedwillig onder water werd gezet.

# data[].attributes.attachment_link.description
Nederland staat in 1944 op het punt om bevrijd te worden. Maar het duurt nog tot het voorjaar van 1945 voordat heel Nederland bevrijd is. De bevrijding van Nederland start... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoewel de geallieerden vanaf het begin van de oorlog in 1939 verzet bieden tegen de Duitse bezettingen en uitbreidingen begint de bevrijding van West-Europa pas in juni 1944 als de... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Bevrijding van Amsterdam, 8 mei 1945

De bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland vond plaats op het einde van de Tweede Wereldoorlog, durend vanaf eind 1944 tot het voorjaar van 1945.

In het najaar van 1944 werd het zuiden van Nederland bevrijd door het Engelse, Amerikaanse, Canadese en Poolse leger. Deze samenwerkende legers werden de ' geallieerden' genoemd. Het gebied ten noorden van de grote rivieren was nog niet bevrijd; een gewaagde poging daartoe mislukte in september. De bewoners boven de rivieren, vooral in West-Nederland, hadden vervolgens te lijden onder een ' hongerwinter'. Er was bijna geen eten meer; mensen aten bijvoorbeeld tulpenbollen om in leven te blijven. Meer dan 20.000 mensen stierven van honger.

In het voorjaar van 1945 slaagden de geallieerden erin om met een nieuw offensief de grote rivieren over te steken en de Duitse defensie te breken. Op 5 mei 1945 gaf het Duitse leger zich over en was heel Nederland bevrijd (zie Bevrijdingsdag), op enkele Waddeneilanden en een aantal gemeenten na. In Veenendaal werd op 7 mei nog gevochten tussen de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) en de SS. Tijdens die gevechten verloren drie BS'ers hun leven. De eerste geallieerde tanks kwamen pas op 9 mei Veenendaal binnenrijden en een dag later was Veenendaal in zijn geheel bevrijd. Op dat moment was Nederlands-Indië nog bezet door het Japanse leger, dat aan de kant van Duitsland stond. Japan gaf zich over op 15 augustus 1945.

De Amerikaanse generaal Dwight Eisenhower voerde het bevel over de militaire operaties van de geallieerden in West-Europa waarvan de bevrijding van Nederland een onderdeel was. De westelijke flank van de troepen werd geleid door de Brit Bernard Montgomery, in het gebied van de kust van Frankrijk in noordelijke richting en dan richting Duitsland. Onder hem vielen vooral Canadese en Britse troepen. De oostelijke flank, door het binnenland richting Duitsland, stond onder bevel van de Amerikaanse generaal Omar Bradley, die vooral Amerikaanse troepen aanvoerde. Onder aanvoering van Bradley werden delen van Frankrijk en van België, geheel Luxemburg en een groot deel van de Nederlandse provincie Limburg bevrijd.

Van het grondgebied van Nederland viel alleen het zuidelijkste puntje van Limburg niet onder de operaties van Montgomery. Dat werd als eerste bevrijd, door de Amerikanen, eerst Mesch en Eijsden op 12 september 1944 en vervolgens Maastricht. Die opmars in Zuid-Limburg was echter gericht op de verovering van de Duitse stad Aken.

De bevrijding leek spoedig te gaan komen nadat eind augustus Heeresgruppe B in Normandië ineenstortte, in chaotische toestand terug naar Duitsland vluchtte en de geallieerden in slechts enkele dagen Noord-Frankrijk en België konden innemen. Berichten verspreidden dat de Britten Brussel en Antwerpen hadden veroverd op 3 en 4 september en naar verluidt - maar onjuist - ook Breda. Hierdoor ontstond in Nederland de volgende dag, later bekend als Dolle Dinsdag, een euforische stemming doordat uiteenlopende geruchten de valse hoop voedden dat de bevrijding nu nog slechts een kwestie van uren was. Maar men juichte te vroeg: de Duitse troepen herpakten zich en zouden zich niet zonder slag of stoot uit Nederland laten verdrijven. Er was nog een goed uitgedacht en georganiseerd geallieerd offensief nodig om dat te verwezenlijken.

Bevrijding van Zuid-Limburg en Eindhoven september 1944

De bekendmaking van de bevrijding van Maastricht op Radio Oranje op 15 september 1944

Het zuidelijke deel van Nederland - beneden de grote rivieren - werd bevrijd in de herfst van 1944. Op 12 september 1944 trokken de Amerikanen Zuid-Limburg binnen en werden de eerste Nederlandse gemeenten bevrijd, Eijsden, Mesch, Mheer en Noorbeek. Op 13 en 14 september 1944 werd Maastricht bevrijd.

Bevrijding van Eindhoven, 20 september 1944

Operatie Market Garden werd vervolgens ingezet: een risicovol plan om in een keer de rivieren over te steken en zo Duitsland binnen te trekken. Nederland zou hierbij dan ook bevrijd worden. De operatie woedde van 17 tot 25 september 1944 en eindigde in een Duitse overwinning in de slag om Arnhem. In de herfst van 1944 werd het resterende deel van Nederland bezuiden de rivieren, met uitzondering van het gebied ten oosten van de Maas, bevrijd, voornamelijk om de toegang tot de belangrijke havenstad Antwerpen vrij te maken.

De Duitsers verzetten zich heftig; zowel in Zeeland waar de Slag om de Schelde werd geleverd met de toegang tot de haven van Antwerpen als inzet (zie Strijd om Walcheren), waaraan aan geallieerde zijde ook werd deelgenomen door Noorse commando's bij Westkapelle en Domburg, alsook in het oosten. In november 1944 werd Walcheren onder water gezet door de dijken stuk te bombarderen. Hierdoor verjoeg men de Duitsers uit hun posities. De bevrijding van de linker Maasoever ging gepaard met de grootste tankslag op Nederlands grondgebied (de slag om Overloon), de Duitsers wisten nog enig terrein westwaarts te heroveren. Na de slag om Overloon werd vanuit Venray en Panheel tussen 14 november en 3 december de westelijke Maasoever schoongeveegd met de Operatie Nutcracker. Uiteindelijk was op 3 december Blerick de laatste plaats aan de Maas die door het Britse leger werd bevrijd. Het front lag nu aan de grote rivieren en voorlopig was de geallieerde opmars in Nederland tot stilstand gekomen. In januari 1945 werd de Roerdriehoek ten zuiden van Roermond bevrijd met de Operatie Blackcock. Roermond zelf en Venlo moesten nog tot 1 maart 1945 wachten op de bevrijding door het Amerikaanse leger tijdens de operatie Grenade.

Meteen na de bevrijding van Zuidelijk Nederland in het najaar van 1944 werd daar begonnen met de Bijzondere rechtspleging voor de vervolging van personen die werden verdacht van collaboratie.

Canadese en Poolse opmars in Oost- en Noord-Nederland in 1945

Het oostelijke en noordelijke deel van Nederland werd in de lente van 1945 bevrijd. Deze tweede fase in de bevrijding begon buiten Nederland met de geallieerde verovering van de Ludendorffbrug bij Remagen in Duitsland op 7 maart 1945. De US 9th army en het Brits-Canadese leger staken op 23 maart met operatie Plunder de Rijn over bij Wezel. De Canadezen bogen af naar Oost-Nederland. Dezelfde dag betraden de eerste geallieerde eenheden Oost-Nederland bij Dinxperlo en Elten, waar overigens hard werd gevochten. Op 28 maart werd Megchelen als eerste plaats ten noorden van de Rijn bevrijd. Op 30 maart werd door Britse mariniers een tweede bruggenhoofd bij Emmerik veroverd. Samen met de Poolse tankdivisie rukten de Canadezen verder op naar het noorden en noordoosten. Vanaf dit moment was er geen sprake meer van een geregeld front. De Canadezen pasten een soort ' estafettetactiek' toe waarbij de voorste eenheden werden afgelost door achteropkomende eenheden. Men trachtte zover mogelijk op te rukken waarbij blokkades en versterkingen werden omzeild en succes direct werd uitgebuit. Om flankbeveiliging bekommerden de geallieerde eenheden zich niet meer. Dit was ook vrijwel niet meer nodig: de verdedigende Duitse troepen bestonden grotendeels uit ongemotiveerde oude mannen en jonge jongens die bovendien slecht bevoorraad waren.

De stad Groningen werd daarentegen op 14, 15 en 16 april feller verdedigd door enkele duizenden fanatieke Duitse en Nederlandse SS'ers. In de daaropvolgende strijd ging de noordkant van de Grote Markt in vlammen op. Groningen was niet het enige voorbeeld van forse tegenstand: een deel van de bezetters en collaborateurs verdedigde zich wel degelijk tot het uiterste, onder andere bij de strijd om Delfzijl en omstreken.

De dorpen en steden op de Veluwe werden bevrijd middels operatie Cleanser en operatie Cannonshot, waarbij een grote groep Duitse soldaten omsingeld werd. Maar in plaats van overgave resulteerde dit onverwacht in een groot gevecht bij Otterlo, zie de Slag om Otterlo.

Bioscoopjournaal uit mei 1945. Reportage van de voedselvoorziening aan de Amsterdamse burgers kort na de bevrijding.

De geallieerde troepen maakten geen haast met het binnentrekken van West-Nederland. Het Canadese leger staakte op 20 april haar opmars door de Gelderse Vallei net voor de Grebbelinie die door de Duitsers vanaf oktober 1944 was hersteld onder de naam Pantherstellung. Met voedseldroppings eind april 1945 ( Operatie Manna) probeerde men de ergste hongersnood te lenigen. Op 4 mei 1945 gaven de Duitsers in Nederland zich onvoorwaardelijk over en konden de geallieerden eindelijk West-Nederland binnentrekken.

Op 5 mei 1945 hield koningin Wilhelmina een bevrijdingstoespraak via Radio Herrijzend.

Op het eiland Texel maakten 800 Georgiërs deel uit van het Duitse leger, deels vrijwillig, deels gedwongen. Op 5 april 1945 kwamen zij tegen de Duitsers in opstand. Deze opstand van de Georgiërs werd door het Duitse leger na vijf weken strijd neergeslagen. Er kwamen 565 Georgiërs, 120 Texelaars en 800 Duitsers bij om. De Duitsers waren op Texel aan de macht tot 20 mei, toen Canadese militairen op het eiland aankwamen. De 228 overlevende Georgiërs werden na de oorlog uitgeleverd aan de Sovjet-Unie.

Schiermonnikoog

Het eiland Schiermonnikoog was de laatste gemeente in Nederland die werd bevrijd. Toen in april 1945 de provincie Groningen werd bevrijd door de Canadezen, vluchtte een groep van ongeveer 120 SS'ers naar het eiland, waar nog steeds een Duits garnizoen aanwezig was. Op 11 juni werden de laatste 600 man Duitse troepen op Schiermonnikoog door de Canadezen afgevoerd.

Bevrijdingen verliepen vaak volgens een vast patroon. Het schieten en oorlogsgeweld kwam naderbij, vervolgens een verkenner of een dorpsgenoot die beweerde de bevrijders te hebben gezien. Uiteindelijk arriveerden na enkele uren gespannen wachten de geallieerden die door de bevolking stormachtig werden onthaald. Duitsers capituleerden of trokken zich terug terwijl verzetsstrijders en onderduikers tevoorschijn kwamen. " Foute" Nederlanders werden belaagd, opgepakt en beschimpt door de bevolking. De geallieerden brachten sigaretten en chocola mee en deelden die uit. In die bevrijdingsdagen vielen nog doden door verdwaalde kogels, zelfs van vreugdeschoten, maar bijvoorbeeld ook tijdens de schietpartij op de Dam van 7 mei 1945.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland - Wikipedia

# data[].attributes.attachment_link.description
De bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland vond plaats op het einde van de Tweede Wereldoorlog, durend vanaf eind 1944 tot het voorjaar van 1945. In het najaar van 1944 werd het zuiden van Nederland bevrijd door het Engelse, Amerikaanse, Canadese en Poolse leger. Deze samenwerkende legers werden de ' geallieerden' genoemd.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Onderduiken is het zich verstoppen voor de vijand. We kennen het vooral uit de Tweede Wereldoorlog.

Tweede Wereldoorlog

Veel mensen, vooral Joden, moesten onderduiken, omdat ze anders opgepakt konden worden. Ook NSB'ers probeerden de onderduikers te zoeken. Ze kregen hier namelijk vaak een beloning voor, bijvoorbeeld geld of een goede baan. Wanneer er mensen gevonden werden in een huis, werden de onderduikers en de mensen die de onderduikers binnen hebben gehaald op gepakt en meegenomen Veel mensen waren bang dat de NSB'ers hen gingen verraden. Later kwam de Gestapo, dat was de Duitse geheime politie. Zij hielden de onderduikers en ook de bewoners gevangen. De gevangenen moesten dan meestal naar een concentratiekamp.

In de Tweede Wereldoorlog moesten vooral Joodse mensen onderduiken. Naast Joodse mensen moesten ook Zigeuners, Katholieken, verzetsstrijders, Jehova getuigen, homoseksuelen en andere mensen die het niet eens waren met Hitler erg goed uitkijken. Soms moesten zij ook onderduiken. Ook jongens en jonge mannen gingen soms onderduiken. Dat deden ze omdat ze anders moesten werken in Duitsland, bijvoorbeeld in wapenfabrieken. Daar werden ze toe gedwongen. Dit was reden voor sommige mannen om te vluchten en onder te duiken.

In het jaar 1943 zaten er ongeveer 25.000 Joden ondergedoken. In Enschede overleefde de helft van de 1300 Joden de oorlog. In Amsterdam leefde voor de oorlog ongeveer 80.000 Joden. Daarvan heeft maar een kwart het overleefd. Onderduiken lukte het beste op het platteland. Ze leefde in schuren, kelders, achterkamers, zolders en andere plekken waar ze zich konden verstoppen. Soms leefden ze in dezelfde ruimtes als de familie die er woonde en moesten ze zicht onder de vloer, in een verborgen kast of op een andere schuilplaats verstoppen als er aangeklopt werd.

Toen de Tweede Wereldoorlog voorbij was moesten NSB'ers onderduiken, omdat zij bang waren vermoord te worden voor wat ze in de oorlog hadden gedaan.

Bekende onderduikers: de familie Frank

Anne Frank werd op 12 juni 1929 geboren in Frankfurt in Duitsland. Haar vader heette Otto Frank en haar moeder heette Edith Frank. Anne Frank had ook een zus, die heette Margot Frank. Anne en haar familie zijn hele bekende onderduikers. Samen met haar familie en een paar andere mensen werden ze verraden en opgepakt. Edith Frank overleed op 6 januari 1945 in een concentratiekamp in Auschwitz. Margot- en Anne Frank zijn gestorven in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Margot in maart 1945 en Anne begin juni 1945. Otto Frank overleefde het als enige van de familie. Hij overleed op 19 augustus 1980 in Zwitserland. Otto is 91 jaar geworden.

Onderduikers die op het platte land bij boerderijen zaten ondergedoken moesten vaak hard meewerken op de boerderij en op het land. Hierdoor mochten ze in de boerderij wonen en kregen ze te eten van de boer. Het was hard werken van 's ochtends vroeg tot 's avonds als het ging schemeren, zei een voormalig onderduiker uit Texel. Hij was gevlucht als zeventien jarige om niet te hoeven werken in Duitsland. Hij heeft de oorlog overleefd, net als zijn broer die op een andere boerderij op Texel zat ondergedoken.

Kinderen mochten vaak niet op straat spelen en als er Duitse soldaten langskwamen moesten kinderen vaak zich verstoppen. Salo Muller moest zich tussen de kippen in het kippenhok verstoppen als de Duitsers langskwamen. Hij moest urenlang heel stil zitten en is daardoor heel bang geworden. Ook was het veel te gevaarlijk om lang op een adres te verblijven omdat mensen dat zouden merken. Kinderen die zonder hun ouders opgesloten zaten misten hun ouders enorm.

Onderduikers waren vaak afhankelijk van de mensen waarbij ze onderdoken als het ging om eten. Bij een onderduik adres in Zeist was een echtpaar ondergedoken die alleen een koud water kraan hadden om zich te wassen.

In het achterhuis van Anne Frank deelde de onderduikers een badkamer en een kleine keuken. Het voedsel werd gebracht door mensen die de onderduikers hielpen. Ze riskeerden daarmee hun leven. Toen het voedsel schaars werd had je voedselbonnen nodig om voedsel te kunnen krijgen, die werden opgespaard of werden gestolen door mensen van het verzet. Lang niet alle onderduikers hadden zulke voorzieningen.

Hoe voelde onderduikers zich?

Onderduikers hadden het idee dat ze niet mochten bestaan, dat ze er niet mochten zijn, dat ze een geheim leven moesten leven. Kinderen werden vaak gescheiden van hun ouders. Ze waren bang. Bang om opgepakt en weggevoerd te worden. Voor veel Joden voelde het alsof ze gevangen zaten, ze hadden geen vrijheid meer. Veel mensen worden nog heel emotioneel als ze terugdenken aan of teruggaan naar de plek waar ze ondergedoken zaten tijdens de oorlog.

Proberen een normaal leven te leiden

Normaal leven zoals wij dat doen was onmogelijk door de kans om opgepakt te worden. Kinderen moesten vaak zichzelf vermaken. Als ze geluk hadden konden ze spelen met andere kinderen of hadden ze boeken om zich te vermaken.

Niet alle ondergedoken kinderen konden samen met hun ouders leven. Heel veel kinderen waren alleen en bang. Ze leefden voornamelijk binnen. Op het platteland hielpen ze mee op de boerderijen. In de steden, zoals bij Anne Frank, kwamen ze amper tot nooit buiten. De gordijnen bleven vaak dicht of de ramen waren dichtgetimmerd.

NSDAP - Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij

NSB - Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland

Externe link

# data[].attributes.attachment_link.description
Onderduiken is het zich verstoppen voor de vijand. We kennen het vooral uit de Tweede Wereldoorlog. Veel mensen, vooral Joden, moesten onderduiken, omdat ze anders opgepakt konden worden. Ook NSB'ers probeerden de onderduikers te zoeken. Ze kregen hier namelijk vaak een beloning voor, bijvoorbeeld geld of een goede baan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Onderduikersholen en andere schuilplaatsen
Joden waren niet veilig tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze werden opgepakt en naar kamp Westerbork vervoerd. Vanuit daar gingen de Joodse mannen, vrouwen en kinderen met de trein naar concentratie- en vernietigingskampen. Eerst wist niemand wat daar gebeurde. Na de oorlog bleek dat miljoenen Joden in de kampen vermoord waren. Om niet gepakt te worden, moesten de Joden zich verstoppen. Onderduiken noemen we dat. Ook in Drenthe waren mensen die Joden in huis verstopten. Dat was heel gevaarlijk.

Het belangrijkste was, niet ontdekt te worden door de nazi's (Duitsers). Als dat gebeurde werden de mensen die onderduikers verstopten ook afgevoerd naar de concentratiekampen.
Joodse mensen moesten zich goed verbergen. Dat gebeurde soms in koeienstallen, in een kamertje met bijvoorbeeld een dubbele wand in een huis of op zolder. Ook de bossen in Drenthe waren een goede schuilplaats. In het bos werd dan een hol gegraven en afgedekt met takken. Zo kon niemand zien dat er mensen in het hol zaten. Erg comfortabel was het onderduiken niet. De mensen zaten vaak opgesloten in een kleine ruimte en konden er zelden uit. In het onderduikershol was het 's winters ijskoud en was de onderduiker afhankelijk van hulp van anderen voor eten en drinken.

Jacoba Omvlee
Bij de molen van Zuidbarge woonde Jacoba Omvlee. Toen ze hoorde dat de Joodse familie Ten Brink moest onderduiken, liet ze twee kamers timmeren op de zolder van haar huis. Dat was heel gevaarlijk, omdat de timmerman een NSB-er was (hij was lid van de partij die Hitler steunde). Jacoba vertelde de man dat de kamers nodig waren voor haar twee studerende kinderen. Niemand wist dat zij de Joodse familie verborg. Twee keer is de familie Ten Brink bijna ontdekt. De eerste keer toen de zoon van Jacoba op advies van de Joodse vrouw koeienmilt wilde kopen voor het avondeten. De slager riep: maar dat is Joods eten! De zoon van Jacoba kon toen gelukkig een goede smoes bedenken. Een tweede keer kwamen er Duitsers aan de deur. Ze wilden het huis doorzoeken. Jacoba gaf ze een uitgebreide rondleiding, zodat de familie op zolder tijd had om zich te verstoppen in een kast. De kinderen van Jacoba gingen in de bedden liggen van de Joodse familie alsof het hun kamer was. Het lukte! De mensen die ondergedoken hebben gezeten bij Jacoba hebben de oorlog overleefd. Er is in 1988 een film over ze gemaakt. De kleinkinderen van Jacoba spelen in de film. De film wordt nog vertoond, in 2012 zelfs op het Nederlandse Filmfestival.

Onderduikershol
Alle mensen die de Joden hielpen werden samen 'het verzet' genoemd. In Diever kwamen deze verzetsmensen samen in het onderduikershol. Ze bedachten plannen om de nazi's dwars te zitten met overvallen op bijvoorbeeld de distributiekantoren in Dwingeloo en Diever, en het bevrijden van een inwoner uit Dwingeloo uit een politiecel. Op een distributiekantoor werden bonnen verdeeld, waarmee je eten en drinken kon kopen. Het onderduikershol in Diever had de bijnaam de Wigwam. Eén van de mannen in het verzet, Fokke Hessels, was namelijk dol op indianenverhalen. In het onderduikerhol zaten Joden, verzetsmensen en Amerikaanse en Engelse soldaten. De soldaten waren met een parachute geland en moesten zorgen uit handen te blijven van de Duitsers. Ze kregen onderdak en eten van de bevolking. De bakker en slager zaten in het verzet. En de dokter en een politieagent. Veel van deze mensen hebben de oorlog niet overleefd. Tijdens een overval zijn veel mensen van het verzet opgepakt. De politieman was de enige die terugkwam uit het concentratiekamp.

# data[].attributes.attachment_link.description
Onderduikersholen en andere schuilplaatsen Joden waren niet veilig tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze werden opgepakt en naar kamp Westerbork vervoerd. Vanuit daar gingen de Joodse mannen, vrouwen en kinderen met de trein naar concentratie- en vernietigingskampen. Eerst wist niemand wat daar gebeurde. Na de oorlog bleek dat miljoenen Joden in de kampen vermoord waren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren veel slachtoffers joods. Maar zij waren niet de enige mensen die vervolgd werden.

Niet alleen Joodse mensen werden opgepakt.

Homoseksuele, gehandicapte en Jehova getuigen werden opgepakt.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren veel slachtoffers joods. Maar zij waren niet de enige mensen die vervolgd werden.

Homoseksueel

Het exacte aantal homoseksuele slachtoffers van de Tweede Oorlog is niet helemaal duidelijk. Het aantal wordt geschat tussen de 5000 en 15.000 mensen. Ze werden opgepakt omdat hun geaardheid niet zou passen bij het 'supervolk' dat de nazi's wilde creëren. In de concentratiekampen droegen de gevangene eerst een gele band. Later werd dat een roze driehoek, die op hun kleding werd genaaid.

Zigeuners

Zigeuners waren naast de Joden een van de grootste slachtoffer groepen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Net als de joodse mensen verloren ze hun stemrecht. Ze mochten ook niet meer trouwen of getrouwd zijn met mensen die wel wereldbeeld van de nazi's paste. Het is onduidelijk hoeveel zigeuners er precies zijn omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit komt omdat de zigeuners veel slechter georganiseerd waren dan de joodse bevolking.

Gehandicapten

Ook mensen met een handicap ontkwamen niet aan de nazi praktijken. In 1939 werd er een programma opgezet speciaal voor gehandicapte Duitsers en Oostenrijkers. Dit programma was erop gericht de gehandicapte mensen te steriliseren of om te brengen. In totaal zijn er meer dan 200.000 mensen om het leven gebracht.

Politieke tegenstanders

Hitler liet iedereen die het niet met hem eens was oppakken. Leden van het verzet, Spaanse republikeinen, leden van vakverenigingen, communisten en socialisten waren volgens Hitler allemaal een vijand van de staat. Ze werden opgepakt en verscheept naar een concentratiekamp. Daar kregen ze een rode driehoek op hun kleding genaaid.

Jehova

Ook Jehova getuigen en Vrije Bijbelonderzoekers werden door de Duitsers opgepakt. Het verschil met andere gevangen was, dat deze mensen de kans hadden weer vrijgelaten te worden. Ze moesten alleen hun geloof verloochenen. Ongeveer tweeduizend mensen kwamen om het leven omdat ze weigerde. In de concentratiekampen waren ze te herkennen aan de paarse driehoeken op hun kleding.

Polen

In 1939 kwamen de Duitsers met een plan om alle Polen uit te roeien. Dit zodat ze het land dat ze hadden veroverd konden bezetten met Duitsers. Slechts 3 á 4 miljoen Polen mochten overblijven om de Duitsers te dienen als slaaf. Er werden uiteindelijk 200.000 Poolse mensen vermoord in concentratiekampen. Maar nog veel meer kwamen om buiten de kampen. Dit omdat de Duitsers ze het recht op medische hulp, goede hygiëne en andere basisbehoefte had ontzegd.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wie werden er naast de Joden nog meer vervolgd tijdens de Tweede Wereldoorlog?

# data[].attributes.attachment_link.description
Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren veel slachtoffers joods. Maar zij waren niet de enige mensen die vervolgd werden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Hongerwinter in Nederland was de winter aan het eind van de Tweede Wereldoorlog van 1944 tot 1945 met een grote schaarste aan voedsel en brandstof. Het leidde, met name in de steden van West-Nederland, tot hongersnood.
20.000 mensen kwamen om door honger en kou.

Oorzaak

De oorzaak van de voedselschaarste in het westen van Nederland had zijn belangrijkste oorza ak in de afkondiging door de Nederlandse regering in Londen van de Algemene Spoorwegstaking op 17 september 1944 . Hierdoor werd het transport in Nederland en dus ook van voedsel nagenoeg stilgelegd. En doordat er door de bevrijding van Zuid Nederland geen kolenaanvoer uit de Limburgse mijnen meer mogelijk was, zaten met name de mensen in de grote steden in de randstad in de kou tijdens de zeer strenge winter van 1944-1945.

Het leven in de hongerwinter

Doordat gas en elektriciteit niet voorhanden waren, was er geen licht, geen verwarming en geen normale gelegenheid tot koken. Met een knijpkat kon eventueel worden bijgelicht, maar velen behielpen zich met een stompje kaars en gingen vroeg naar bed. Na acht uur 's avonds mocht men bovendien vanwege de spertijd de straat niet meer op.

In de rij bij gaarkeukens

Bij centrale gaarkeukens kon eenmaal per dag, op vertoon van een bonnenkaart, waterige stamppot of soep van aardappelschillen worden afgehaald. Dat leidde tot lange rijen wachtenden, wat in de bijtende kou niet meeviel. Als er al een beetje eten in huis was, moest dat desalniettemin gekookt of verwarmd worden. Vaak gebruikte men daarvoor een oud conservenblik met een gat onderin, een wonderkacheltje. Daarin werden takjes of houtspaandertjes verbrand.

Randstad

Binnen bezet gebied was de situatie het ergst binnen de grote steden in de Randstad. De voedselschaarste was soms zo groot dat mensen zelfs honden, katten, bloembollen en suikerbieten aten. Wegens gebrek aan brandstof werden geteerde houtblokjes tussen de tramrails weggesloopt. Ook werden bomen illegaal omgezaagd. In de Amsterdamse Jodenbuurt en Nieuwmarktbuurt werd hout gesloopt uit leegstaande huizen waaruit Joden waren weggevoerd. Alles wat brandbaar was werd verzameld om de noodkacheltjes brandend te houden.

Doden

In de steden kon voor de doden soms slechts met grote moeite een graf worden gevonden. De grond was hard bevroren en de energie voor graafwerk en transport ontbrak. Hout voor doodskisten kon men bovendien beter gebruiken als brandstof. In Amsterdam werden van februari tot augustus 1945 de lijken in de leegstaande Zuiderkerk opgeslagen.

Kinderuitzendingen

Ongeveer 50.000 ondervoede kinderen zijn vanuit West-Nederland geëvacueerd door het hiervoor in december 1944 opgerichte Interkerkelijk Bureau voor Noodvoedsel Voorziening en Kinderuitzending.
Ze werden via binnenschepen vervoerd en bij gastgezinnen in het oosten en noorden van Nederland ondergebracht. Op de terugweg namen de schepen voedsel mee. Vlak na de bevrijding werden veel ondervoede kinderen, 'de bleekneusjes', door pleegouders in onder meer Engeland, Denemarken en Zweden een paar maanden opgevangen om weer aan te sterken.

Hongertochten

Veel mensen, vooral vrouwen, fietsten of liepen naar het oosten of noorden van het land om daar aan eten te komen, met het beetje geld dat ze hadden of om bezittingen: textiel, zilveren bestek en gouden sieraden te ruilen voor voedsel. Dergelijke tochten werden hongertochten genoemd. Veel boeren gaven onderdak aan mensen die over straat trokken. Die mensen worden hongertrekkers genoemd. Sommige boeren vroegen uit winstbejag veel te hoge prijzen voor het voedsel.

Buitenlandse hulp

In februari 1945 werd Zweeds wittebrood uitgedeeld, dat door het internationale Rode Kruis was geregeld. Dit brood werd in Nederland gebakken, het meel kwam met speciale transporten per schip uit Zweden. Op grond van het Akkoord van Achterveld dat op 28 april 1945 werd overeengekomen en op 2 mei ondertekend werd, werd op 29 april onder de naam operatie Manna met over zee aanvliegende geallieerde vliegtuigen begonnen met droppings van voedselpakketten, met droppings bij Rotterdam (Waalhaven en Terbregge), Gouda en Ypenburg en onder operatie Chowhound met droppings bij Duindigt, Valkenburg (Zuid-Holland), Utrecht, Hilversum, Schiphol, Vogelenzang en Alkmaar. Deze operaties liepen van 29 april tot en met 8 mei. In het oosten van dit gebied kwam met operatie Faust ook voedselhulp over de weg tot stand.

Videoclip jongeren

Rapper Fabio Lem oine (Monnik) heeft speciaal voor jongeren een videocip gemaakt met door hem gemaakte rap-muziek over de hongerwinter. De rap is gebaseerd op het oorlogsdagboek van Dini van der Heijden. De clip is hiernaast te zien.

Hiphop verbindt

Fabio zegt zelf over de clip: "Ik heb deze clip gemaakt naar aanleiding van een initiatief om de jongere generatie door middel van hiphop te verbinden met de verhalen van 75 jaar geleden. Het gaat om een geanimeerde videoclip met authentieke beelden uit het nationaal archief, onderbouwt met raptekst en muziek. De rap is gebaseerd op het oorlogsdagboek van Dini van der Heijden, maar kent ook zijn inhoudelijke representativiteit door het gebruik van objectieve bronnen".

Bron tekst: Wikipedia
Geredigeerd door Stichting Oorlogsverhalen

# data[].attributes.attachment_link.description
De Hongerwinter in Nederland was de winter aan het eind van de Tweede Wereldoorlog van 1944 tot 1945 met een grote schaarste aan voedsel en brandstof. Hij leidde, met name in de steden van West-Nederland, tot hongersnood.

# data[].attributes.headline
Kijk naar de 3 kopjes die eronder staan.

# data[].attributes.subject
Kijk naar de 3 kopjes die eronder staan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Verzet

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn er overal in Europa personen en organisaties die zich verzetten tegen de Duitse bezetters. Ook in Nederland is er verzet. Het verzet, ook wel 'de ondergrondse' genoemd, saboteert het beleid...

# data[].attributes.attachment_link.title
Dagelijks leven, verzet en collaboratie - Tweedewereldoorlog.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Het conflict grijpt in op alle facetten van het dagelijks leven: zowel nationaal als internationaal, zowel individueel als collectief, zowel militair als burgerlijk. En politiek en economisch. Landen worden bezet... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.description
Het verzet in de Tweede Wereldoorlog in Nederland was verzet tegen de Duitse bezetter. In Nederland ontstaan verschillende geheime groepen en organisaties die zich bezig houden met het verzet. Hiervoor zijn verschillende redenen. De een doet het uit liefde voor het land en de koningin ( Koning Wilhelmina) terwijl de ander het doet omdat hij een communist is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Nationaal-Socialistische Beweging - afgekort NSB - was vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog een politieke partij in Nederland.

De NSB werd in 1931 opgericht door Anton Mussert in Utrecht, en speelde in de jaren 30 van de vorige eeuw, toen er grote werkloosheid heerste, in op de ontevredenheid onder de Nederlandse bevolking. De bestaande regering deed nauwelijks iets om de toestand te veranderen (de sociale uitkering bedroeg 1 gulden per dag) en de NSB beloofde betere tijden. In Duitsland had een dergelijke partij, de NSDAP van Adolf Hitler al veel succes. Maar in Nederland werd het nooit wat met de NSB; de partij behaalde slechts 4 zetels in het toen 100 zetels tellende parlement.

Invloed van Duitsland

Toen de Duitsers in 1940 Nederland binnenvielen werden wel veel mensen gauw lid van de NSB. Die dachten er hun voordeel mee te kunnen doen. Dit kwam ook omdat de NSB in Nederland dezelfde idealen volgden als de NSDAP in Duitsland en met hen "blindelings" Adolf Hitler volgden. Lange tijd dachten de Duitsers of nazi's dat Nederland net als Oostenrijk zich als Germaans ras snel bij de Duitsers en Adolf Hitler zou aansluiten, maar spoedig zou blijken dat het verzet tegen de bezetter in Nederland snel zou groeien.

Meer dan eens werden mensen (waarvan bekend was dat ze NSB'er waren) vaak terecht verdacht van het verraden van onderduikers, Joden en verzetsmensen aan de bezetter. Zo konden de Duitsers veel mensen oppakken, doden of naar concentratiekampen sturen, zoals ook met Anne Frank (uit het Achterhuis) is gebeurd. Geen enkel land kende (verhoudingsgewijs) zoveel NSB'ers als juist Nederland.

De geschiedenis leert dat deze NSB'ers, doordat Duitsland in 1943 de oorlog begon te verliezen en steeds verder werd teruggedrongen, bedrogen uitkwamen. NSB'ers werden na de oorlog overal nagewezen en kwamen nergens meer "aan de bak". Was je lid van de NSB geweest, dan was je "fout" (zo heette dat). Had je daarentegen in de oorlog in het verzet gezeten, dan was je "goed". Na de oorlog bleken trouwens opvallend veel mensen in het verzet te hebben gezeten.

In 1944 werd de NSB door de in 1940 naar Londen uitgeweken Nederlandse regering tot een verboden organisatie verklaard. De kopstukken van de NSB werden na de oorlog ter dood veroordeeld of kregen gevangenisstraf. Anton Mussert kreeg de doodstraf.

Diverse kopstukken van de NSB werden na de oorlog ter dood veroordeeld of kregen gevangenisstraf. Anton Mussert kreeg de doodstraf.

Toch slaagden sommige zogenaamde oorlogsmisdadigers erin hun straf te ontlopen of lange tijd te ontlopen. De Oostenrijker geworden Simon Wiesenthal, die zelf een jood was en ondanks internering in concentratiekampen aan de dood wist te ontsnappen, werd na de tweede wereldoorlog een internationaal bekende persoonlijkheid vanwege zijn inspanningen om "ontsnapte" oorlogsmisdadigers op te sporen en hij wist daadwerkelijk een aantal van hen voor het gerecht te brengen tot zijn overlijden in 2005. Een andere nazi-jager werd journalist Hans Knoop, die er in belangrijke mate toe heeft bijgedragen de van oorlogsmisdaden verdachte Pieter Menten te arresteren en veroordeeld te krijgen. Wat pas op 9 juli 1980 gelukte, toen hij eindelijk definitief veroordeeld werd, maar in 1985 kwam hij weer vrij. Op 88-jarige leeftijd overleed hij in 1987.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Nationaal-Socialistische Beweging - afgekort NSB - was vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog een politieke partij in Nederland.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
D-day is de dag waarop een aanval of operatie gepland is.

De termen D-day en H-hour worden gebruikt om respectievelijk de dag en het uur aan te duiden waarop een militaire operatie zal plaatsvinden. De letters zijn afgeleid van de Engelse woorden waarvoor zij staan: "D" voor "day" en "H" voor "hour" (uur). "H-Hour" wordt daarom in het Nederlands wel vertaald als uur U. Er is één D-day en één H-hour voor alle deelnemende troepen die aan dezelfde operatie deelnemen.

Deze termen kunnen ook gebruikt worden in combinatie met plus- en mintekens. Hiermee wordt dan de tijd ná of de tijd vóór de operatie aangeduid. Voorbeelden: H −3 betekent 3 uur voor H-hour, D +3 betekent 3 dagen na D-day, H + 75 minuten betekent 1 uur en 15 minuten na H-hour enzovoort.

Men gebruikt deze termen bij het plannen van militaire operaties waarvan men de datum waarop deze plaats gaat vinden nog niet heeft vastgesteld of als de datum nog niet bekend mag worden.

Andere verklaringen van de naam D-day zijn Decision Day (Beslissingsdag) of Disembarcation Day (ontschepingsdag) of Demolition day, dit zijn echter backroniemen.

De bekendste militaire operatie die onder de naam "D-day" bekend is geraakt is operatie Overlord, de geallieerde landingen in Normandië op dinsdag 6 juni 1944. Het was de grootste amfibische invasie in de geschiedenis en het begin van de bevrijding van West-Europa. In Oost-Europa waren de Duitsers al aan het verliezen van de Sovjet-Unie en twee dagen daarvoor was Rome door de geallieerden veroverd.

# data[].attributes.attachment_link.description
D-day is de dag waarop een aanval of operatie gepland is. De termen D-day en H-hour worden gebruikt om respectievelijk de dag en het uur aan te duiden waarop een militaire operatie zal plaatsvinden. De letters zijn afgeleid van de Engelse woorden waarvoor zij staan: "D" voor "day" en "H" voor "hour" (uur).

# data[].attributes.attachment_link.description
Parachutisten van het 82e Luchtlandingsdivisie landen bij Overasselt

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
[Niod]

Mededeling aan de bevolking van Eindhoven over hoe zij zich moeten gedragen "bij het doortrekken van troepen".

[Publiek Domein]

Evacuatie van de burgerbevolking uit Malden, een klein plaatsje aan het Maas-Waalkanaal ten Zuiden van Nijmegen. Malden werd meteen op 17 september 1944 door Amerikaanse strijdkrachten bevrijd, tijdens de massale luchtlandingen in het...

[Niod]

Foto van parachutisten tijdens Operatie Market Garden.

STIWOT - Operatie Market Garden

Uitgebreide, chronologische beschrijving van operatie Market Garden, inclusief de Slag om Arnhem.

Market Garden - The digital Monument

Uitgebreide website over alles wat met de Slag om Arnhem te maken heeft.

Historisch Nieuwsblad - Operatie Market Garden

Longread over Operatie Market Garden.

Liberation Route Europe - Operatie Market Garden

Webdossier over de Slag om Arnhem met verwijzingen naar artikelen en interessante locaties.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Slag om Arnhem vormt onderdeel van operatie Market Garden. Het is één van de grootste luchtlandingsoperaties ooit. Op 17 september 1944 beginnen geallieerde troepen aan een groot opgezet en... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Het Rijnlandoffensief is de verzamelnaam voor vijf geallieerde militaire operaties in de periode 8 februari tot 25 maart 1945 aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Deze operaties hadden als doel de verovering van het Rijnland en de oversteek van de Rijn. Deze operaties waren Operatie Veritable, Operatie Grenade, Operatie Blockbuster, Operatie Plunder en Operatie Varsity.

Nadat de geallieerde Operatie Market Garden niet verder kwam dan Elst, werd de Betuwe door de Duitse bezettingsmacht onder water gezet. Omdat een offensief naar het noorden nu niet meer mogelijk was, werd een geallieerd offensief in oostelijke richting gepland. Voorafgaande aan de operaties vonden grootschalige bombardementen plaats op onder andere Emmerich, Kleve en Wesel.

Operatie Veritable begon op 8 februari 1945 en vormde de aanval vanuit het Rijk van Nijmegen op het Reichswald en de Kreis Kleve. Het was de noordelijke helft van een tangbeweging om het gebied tussen de Roer en de Rijn te bevrijden.

Operatie Grenade begon op 23 februari 1945 en was de zuidelijke helft van een tangbeweging om het gebied tussen de Roer en de Rijn te bevrijden.

Operatie Blockbuster was het vervolg op Operatie Veritable vanuit de Kreis Kleve.

Operatie Plunder was een operatie op 23 maart 1945 waarbij de Rijn bij Wesel werd overgestoken. De operatie bevatte de luchtlandingsoperatie Operatie Varsity.

# data[].attributes.attachment_link.description
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Het Rijnlandoffensief is de verzamelnaam voor vijf geallieerde militaire operaties in de periode 8 februari tot 25 maart 1945 aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Deze operaties hadden als doel de verovering van het Rijnland en de oversteek van de Rijn.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Traditiegetrouw wordt in de nacht van 4 op 5 mei het Bevrijdingsvuur ontstoken op het 5 Mei plein in Wageningen. Het Bevrijdingsvuur is hét symbool voor nationale eenheid en voor leven in vrede en vrijheid.

In de nacht van 4 op 5 mei ontsteekt de burgemeester van Wageningen tijdens de ceremonie het vuur voor het historische Hotel de Wereld. Op 5 mei 1945 zijn daar de bevelen ter uitvoer van het document ter overgave getekend. Vanaf deze historische locatie vertrekken loopgroepen het land in om het vuur te verspreiden. Onder andere op de 14 Bevrijdingsfestivals wordt het Bevrijdingsvuur ontstoken. Het is een belangrijk moment voor Nederland in de overgang van het herdenken op 4 mei en de viering van de verkregen vrijheid op 5 mei. De aankomst van het Bevrijdingsvuur in de eigen gemeente luidt de lokale 5 mei activiteiten in.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Bevrijdingsvuur is het nationale symbool voor de bevrijding en het besef dat vrijheid niet vanzelfsprekend is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Mark Rutte ontsteekt het bevrijdingsvuur.

Bevrijdingsvuur in Zwolle tijdens het Bevrijdingsfestival.

Het bevrijdingsvuur is een nationaal Nederlands symbool ter herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog op 5 mei 1945.

Jaarlijks wordt sinds 1948 het vuur op 5 mei om 00:00, Bevrijdingsdag, ontstoken op het 5 Mei Plein te Wageningen. Onmiddellijk daarna wordt de vlag, die nog halfstok hangt, in top gehesen en het Wilhelmus gespeeld en/of gezongen. Dat symboliseert de overgang van herdenken ( 4 mei) naar vieren (5 mei). Lopersgroepen steken een fakkel aan dit vuur aan, waarna het in estafette door 2000 hardlopers naar 70 plaatsen in Nederland wordt gebracht. Onder deze plaatsen is ook de provinciehoofdstad waar later die dag de officiële opening in bijzijn van de minister-president plaatsvindt.

Het vuur op het 5 Meiplein werd tot 2011 ontstoken met een fakkel, die aangestoken werd bij een continu brandend vlammetje in het gasstation van NUON aan de Droevendaalsesteeg in Wageningen. Lopers van Pallas '67 brachten de fakkel naar het plein, een afstand van enkele kilometers.

Sinds 2011 wordt het bevrijdingsvuur in het Bevrijdingsvuurmonument bij het Wageningse corps Ceres bewaard.

Ieder jaar wordt het bevrijdingsvuur door een groep wielrenners vanuit Bayeux, de stranden van Normandië, naar Eindhoven gebracht. Het bevrijdingsvuur komt op 18 september op het 18 septemberplein in Eindhoven aan. Atletiekvereniging Pallas '67 heeft het vervolgens in estafettevorm naar Wageningen gebracht. Deze 'verversing' van het vuur is nu een nieuwe jaarlijkse traditie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Het bevrijdingsvuur is een nationaal Nederlands symbool ter herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog op 5 mei 1945. Jaarlijks wordt sinds 1948 het vuur op 5 mei om 00:00, Bevrijdingsdag, ontstoken op het 5 Mei Plein te Wageningen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het levensverhaal van Anne Frank in het kort. Bekijk de video en lees over haar leven en haar dagboek.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een razzia is een door de overheid opgezette grootschalige jacht op een groep mensen. De nazi’s organiseren razzia’s in alle bezette gebieden om Joden, Sinti en Roma en politieke tegenstanders,... lees meer

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een razzia (ook klopjacht) is een door de overheid ( politie, leger) georganiseerde, groots opgezette, opsporing en jacht op een groep mensen. Het woord komt via het Frans uit het Arabisch: (ḡāziya, غزوة, spreek uit: ghazwa) en betekent strooptocht van de ene stam tegen de andere. Ḡāziya is een variant van ḡazwa, dat veldtocht betekent. In het Nederlandse taalgebied is het woord vooral als gevolg van de bezetting door Nazi-Duitsland algemeen verbreid geworden. Men kan onderscheiden: een razzia waarbij men uit de mensen die op een bepaalde plaats of in een bepaald gebied aanwezig zijn selecteert wie men arresteert, en een razzia in de zin van massale gerichte arrestaties (specifieke personen op specifieke adressen), binnen een beperkt gebied.

Het woord razzia heeft over het algemeen een negatieve connotatie.

De aanleiding van de Februaristaking waren twee razzia's onder de Joodse bevolking op het Jonas Daniël Meijerplein te Amsterdam, op 22 februari en 23 februari 1941. Gedurende de gehele bezetting zouden steeds gecoördineerde drijfjachten plaatsvinden om mensen op te brengen. Vaak waren evenementen als voetbalwedstrijden ideaal voor de autoriteiten om een massale controle van persoonsbewijzen te houden, om op die manier onderduikers, ook niet-Joodse, uit de massa te 'zeven'.

Razzia Hollandia Kattenburg

Op 11 november 1942 werden tijdens een razzia bij confectiefabriek Hollandia Kattenburg in Amsterdam-Noord 367 Joodse medewerkers opgepakt en tezamen met hun familieleden, in totaal 826 mannen, vrouwen en kinderen, weggevoerd naar Duitse concentratiekampen. Van dit transport zijn maar acht mannen teruggekeerd. Al snel kwam er in 1946 een Monument Hollandia Kattenburg, vernieuwd in 1985 en 1995.

Hoewel volgens de nationaalsocialistische rassenleer de zigeuners ook tot de Arische stam gerekend moesten worden, was het nazibeleid er toch op gericht om hen uit het maatschappelijk verkeer te halen, op grond van de gedachte dat zij asociaal waren. Ook overheerste de mening dat het 'zuivere bloed' van deze nomaden al sinds eeuwen 'verontreinigd' was door hun contacten met andere volkeren, zoals Slaven en Joden. Op 16 mei 1944 vond een landelijke razzia plaats die expliciet tegen de Roma gericht was. Tweehonderdvijfenveertig van hen werden drie dagen later al op transport gesteld van Westerbork naar Auschwitz-Birkenau. Onder hen bevonden zich 147 kinderen. Honderdnegentig van de Roma die bij de razzia waren opgepakt hebben uiteindelijk de oorlog niet overleefd.

Op 2 oktober 1944 werd het dorp Putten omsingeld door Duitse troepen en werd het merendeel van de mannelijke bevolking, 659 mannen en jongens, weggevoerd. Eindstation voor hen was het concentratiekamp Neuengamme of een van de Außenlager.

Op zaterdag 7 oktober 1944 worden in Utrecht ongeveer 5500 mannen tussen de 17 en 50 jaar na een oproep en een grote razzia afgevoerd om werkzaamheden te verrichten voor de Duitsers. Het is de grootste razzia in Utrecht in het kader van de 'arbeitseinzats'.

Op 16 mei 1944 vonden in de dorpen Sliedrecht, Hardinxveld, Giessendam, Werkendam (N-Br.) en Sleeuwijk ( N-Br.) grote razzia's plaats, waarbij in totaal circa 900 jonge mannen tussen de 18 en 26 jaar werden opgepakt. De razzia was een vergelding voor het doodschieten van enkele landwachters bij een hinderlaag in de Biesbosch. De Merwedegijzelaars, zoals de groep mannen wordt aangeduid, worden rechtstreeks naar Kamp Amersfoort getransporteerd. Binnen een aantal weken is een aantal van hen weer vrij (veelal mannen die bij scheepswerven werkten). Het grootste deel van de groep wordt op 7 juli 1944 verder op transport gesteld naar diverse strafkampen in Duitsland. Meer dan twintig mannen overleven deze kampen niet.

Op 10 en 11 november 1944 werd in Rotterdam een grote razzia uitgevoerd waarbij circa 50.000 mannen tussen 17 en 40 werden weggevoerd. Van de opgepakte Rotterdamse en Schiedamse mannen vertrokken er circa 20.000 te voet richting Utrecht, 20.000 werden per Rijnaken vervoerd en 10.000 per trein. Van hen werden circa 10.000 man tewerkgesteld in het oosten van Nederland, de rest ging naar Arbeitslager (werkkampen) in Duitsland. Ook uit Den Haag werden na een razzia onvrijwillige arbeidskrachten naar het Derde Rijk gestuurd. Onder hen bevonden zich zelfs leden van brandweer en politie. Een berucht kamp, waar naar schatting 3.000 jongens en mannen uit Den Haag, Rotterdam, Delft, Apeldoorn en Haarlem uiteindelijk terechtkwamen, was Arbeitslager Groin, in Rees, vlak over de Nederlandse grens.

Op 21 november 1944 vond een razzia plaats in Den Haag, Rijswijk en Voorburg onder de codenaam Operatie Sneeuwvlok.

Op hetzelfde moment waren al ongeveer 3.000 jongens en mannen uit Noord- Limburg in Duitsland tewerkgesteld, die bij de zogeheten 'kerkrazzia's' van september en oktober 1944 waren meegevoerd. Duitse gewapende eenheden wachtten op zondagen bij het uitgaan van de H. Mis de kerkgangers op en hielden per keer tientallen aan die in hun ogen geschikt waren voor werk in Duitsland. Veel Limburgers zijn de laatste oorlogsmaanden tewerkgesteld geweest bij de Hermann Göring-Werke in Salzgitter. Het was de opzet van de bezetter alsnog zo veel mogelijk arbeidskrachten te ronselen voor de oorlogsindustrie, alsook om preventief sabotage- en verzetsacties van de bevolking de kop in te drukken die zeker zouden oplaaien nu de geallieerde troepen in opmars waren. Naar verluidt hebben 129 van de Limburgse dwangarbeiders de tewerkstelling niet overleefd.

Fietsen en paarden

Ook fietsen werden massaal door de Duitse bezetter in beslag genomen, enerzijds om de eigen Wehrmacht meer vervoermiddelen te verschaffen, anderzijds om de Nederlandse bevolking minder mobiel te maken. De actie werd al gauw bekend als een 'fietsrazzia'. Hetzelfde gold voor paarden die in het Duitse leger ondanks alle motorisering nog steeds hard nodig waren. Men sprak dan van een 'paardenrazzia'.

Bronnen, noten en/of referenties

B.A. Sijes De Razzia van Rotterdam: 10-11 november 1944 ('s-Gravenhage, 1951)

L. de Jong Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog - dl. 7 ('s-Gravenhage 1976)

# data[].attributes.attachment_link.description
Een razzia (ook klopjacht) is een door de overheid ( politie, leger) georganiseerde, groots opgezette, opsporing en jacht op een groep mensen. Het woord komt via het Frans uit het Arabisch: (ḡāziya, غزوة, spreek uit: ghazwa) en betekent strooptocht van de ene stam tegen de andere.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Hongerwinter was de laatste oorlogswinter (1944/45), toen in het nog niet bevrijde westen van Nederland honger en gebrek werd geleden.

De spoorwegstaking

De Tweede Wereldoorlog (in Nederland van 1940 tot 1945) was bijna afgelopen. Bijna, want een gedeelte van Nederland (boven de grote rivieren) was nog bezet door de Duitsers. De winter van 1944/45 in dat laatste oorlogsjaar was erg streng. Het vroor dat het kraakte en er was gebrek aan alles. Kolen om de kachel te stoken (centrale verwarming had toen haast niemand) waren er niet en er heerste voedselschaarste.

Hoe kwam dat zo? De Nederlandse regering, die in 1940 naar Engeland was gevlucht, had over de radio opgeroepen tot een grote spoorwegstaking. De bedoeling was de Duitse oorlogsmachine te dwarsbomen. De Duitsers hadden gewaarschuwd, dat ze alle voedseltransporten naar het westen van Nederland zouden blokkeren, als de staking door zou gaan. In september 1944 vond de staking echter toch plaats. En de Duitsers hielden woord!

Hongersnood

Daardoor ontstond in het westen een vreselijke hongersnood. Er moest genoegen worden genomen met bloembollen en suikerbieten als voedsel. Er zijn gevallen bekend dat mensen hun kat slachtten. Sommigen gingen op hongertocht naar Overijssel of Drenthe. Daar wilden de boeren nog wel eens een gouden armband tegen een mud aardappelen ruilen. Door dat ruilen konden ze weer gerechten maken, alleen moesten ze toch nog verzinnen wat ze gingen maken. Dus hadden de bakkers brood met zaagsel vulling en maakte de mensen rode kool met suikerbiet, gekookte tulpenbollen en zelfs een gerecht van hun eigen huisdier (als ze erg honger hadden). Later vlogen de geallieerden met heel veel vliegtuigen over het westen van Nederland en lieten eten uit de lucht vallen. Uiteindelijk werd Nederland bevrijd.

Extreme kou

Alsof dat nog niet erg genoeg was, was er ook een groot tekort aan brandstof. En dat, terwijl de temperatuur ver onder nul daalde! De kolen moesten uit Limburg komen en dat lag achter de frontlijn (de grens tussen bevrijd en bezet gebied). Aanvoer van brandstof was dus onmogelijk. Daarom gingen de mensen alles slopen, wat maar wilde branden. Schuttingen, spoorbielzen, huizen die leegstonden. Dat mocht wel niet, maar nood breekt wet, nietwaar?

Hulp op komst

In februari 1945 werd door bemiddeling van het Rode Kruis Zweeds wittebrood aan de hongerende bevolking uitgedeeld. Later gaven de Duitsers de geallieerden toestemming om voedsel te droppen. Maar voor zo'n 20.000 Nederlanders is die hulp te laat gekomen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Hongerwinter was de laatste oorlogswinter (1944/45), toen in het nog niet bevrijde westen van Nederland honger en gebrek werd geleden. De Tweede Wereldoorlog (in Nederland van 1940 tot 1945) was bijna afgelopen. Bijna, want een gedeelte van Nederland (boven de grote rivieren) was nog bezet door de Duitsers.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dapp're soldaten!

Er waren ook Nederlanders heel blij met de Duitse inval. Lees het gedicht van Nol Dwars:

Dapp're soldaten, weest gegroet!
Bronzen kerels, die hun bloed
En het jonge sterke leven
Voor hun land en Führer geven.

Führer: Machtig ideaal!
Onder 't koude pantserstaal
Doet het warm de harten slaan,
Doet hen fier ten strijde gaan.

Zóó: vol moed, vol jeugd en kracht
Kwamen zij die lente nacht.
Sterk en talloos waren zij
- Dichte drommen - rij aan rij.

Levend ijzer en metaal.
Vliegtuig, tank en pantserstaal,
De symbolen van een tijd
Vol geweld en kracht en strijd.

Ramm'lend, ratelend geronk,
Dat door stad en straten klonk.
Bronzen kerels van duitsch bloed,
Dapp're strijders weest gegroet.

# data[].attributes.attachment_link.description
De NSB (Nationaal-Socialistische Beweging) is een Nederlandse fascistische politieke partij, die is opgericht in 1931. In Nederland is net als in andere landen veel werkloosheid en armoede. De aanhangers van de NSB hopen op een betere toekomst met één...

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo ging het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe was het leven in concentratiekamp Vught tijdens de Tweede Wereldoorlog? | Het Klokhuis

# data[].attributes.attachment_link.title
75 jaar geleden was hier oorlog en een hongerwinter

# data[].attributes.attachment_link.title
De Hongerwinter in de Tweede Wereldoorlog en zijn vele slachtoffers

# data[].attributes.attachment_link.title
Als kind ondergedoken tijdens de Tweede Wereldoorlog | Het Klokhuis

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat was het verzet in de Tweede Wereldoorlog? | Het Klokhuis