# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ле́ксика (от др.-греч. "относящийся к слову; слово; оборот речи") - словарный состав языка, совокупность слов (точнее, лексем) того или иного языка, части языка. Лексика является центральной частью языка, именующей, формирующей и передающей знания о каких-либо объектах, явлениях. Изучением лексики занимается наука лексикология, а также семасиология и ономасиология.

Лексика любого живого языка находится в постоянном изменении - в язык непрерывно входят неологизмы и постепенно уходят старые слова. Выделяются следующие способы пополнения лексики:

1. Словосложение - создание новых слов из уже существующих в языке компонентов: так из существовавших в русском языке основ пар и воз(ить) в XIX веке было образовано двухосновное слово паровоз, обозначавшее новое на тот момент понятие.

2. Деривация - приобретение существующими словами новых значений (см. Полисемия): так существовавшее слово ворота (проём в стене или заборе, закрываемый при помощи створов) в качестве спортивного термина приобрело новое значение (специальная конструкция на спортивной площадке, куда необходимо направить мяч или иной спортивный снаряд).

3. Конверсия - переход одних частей речи в другие без использования аффиксов: так наречие хорошо преобразовалось в существительное хорошо в значении школьной оценки.

4. Заимствования из других языков, такие слова, как компьютер (от англ. computer) или энциклопедия (от лат. encyclopaedia, которое в свою очередь произошло от др.-греч. ἐγκύκλιος παιδεία ).

5. Создание аббревиатур: такие, как вуз (из высшее учебное заведение) или БРЭ (из Большая российская энциклопедия).

6. Искусственно созданные слова: например, лилипут (придумано Джонатаном Свифтом).

Лексика каждого языка состоит из двух больших пластов: общеупотребимой лексики (понятной всем носителям этого языка, также известной как литературный язык) и специальной лексики, в которой можно выделить:

1. Профессиональную лексику, которая используется для описания деятельности, рабочих ситуациях и явлений в определённой профессиональной сфере.

2. Социальные диалекты (жаргон, арго, сленг).

3. Территориальные диалекты (слова, распространённые на определённой части распространённости языка).

4. Историзмы или устаревшие слова.

и т. д.

Стилистически лексика подразделяется на нейтральную и стилистически окрашенную. Стилистически нейтральные слова составляют бо́льшую часть лексики и могут употребляться в текстах любого стиля. Стилистически окрашенная лексика употребляется обычно лишь в определённых ситуациях, а в прочих выглядит неуместно или даже непонятно. Так, например, существует лексика, характерная для научного, разговорного, официально-делового стилей, просторечная, обсценная лексика и т. п.

Особым пластом языка являются фразеологизмы - устойчивые словосочетания, синтаксически являющиеся единым целым, которые могут быть субстантивными ( железная дорога, золотой запас), глагольными ( пить горькую, шить дело) или наречными ( спустя рукава, забегая вперёд). К фразеологизмам также относятся устойчивые фразы: пословицы ( без труда не выловишь рыбку из пруда), поговорки и крылатые выражения, а также речевые штампы и клише.

С точки зрения плана содержания лексика имеет следующие подразделения:

1. Знаменательные (обладающие номинативной функцией и выступающие в качестве членов предложения) и служебные (лишённые таких функций, например, предлоги, союзы, частицы, артикли и т. п.)

2. Конкретные слова (обладающие предметным значением) и абстрактные слова (обладающие обобщённым значением).

3. Синонимы - слова, звучащие по-разному, но обладающие сходным значением: например, лавка и скамья, большой и огромный.

4. Антонимы - слова, обладающие противоположными значениями: большой и маленький.

5. Гипонимы - гиперонимы - слова, лексические значения которых находятся в видо-родовом отношении: кошка → млекопитающее → животное.

С точки зрения плана выражения в лексике можно выделить:

1. Омонимы - одинаково произносящиеся и пишущиеся, но не связанные по значению слова: коса (вид причёски), коса (сельскохозяйственный инструмент), коса (узкая полоска земли, окружённая водой).

2. Омографы - одинаково пишущиеся, но по-разному произносящиеся слова: за́мок и замо́к.

3. Омофоны - одинаково произносящиеся, но по-разному пишущиеся слова: плот и плод.

4. Омоформы - разные грамматические формы, совпадающие по произношению и написанию: мой (принадлежащий мне) и мой (повелительное наклонение от глагола мыть).

5. Паронимы - слова, схожие по внешней форме, но обладающие различными значениями: экономный, экономичный, экономический.

Татьяна Ивановна Вендина. Введение в языкознание: Учебное пособие для педагогических вузов. - Москва: Высшая школа, 2001. - С. 112-186. - 288 с. - 8000 экз. - ISBN 5-06-003700-2.

М. А. Бондаренко. Введение в языкознание. - Тула: Тульский государственный университет, 2007. - С. 145-208. - 391 с.

# data[].attributes.attachment_link.title
Лексика - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Ле́ксика (от др.-греч. "относящийся к слову; слово; оборот речи") - словарный состав языка, совокупность слов (точнее, лексем) того или иного языка, части языка. Лексика является центральной частью языка, именующей, формирующей и передающей знания о каких-либо объектах, явлениях. Изучением лексики занимается наука лексикология, а также семасиология и ономасиология.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Си́нтаксис ( др.-греч. "составление", "координация", "порядок") - раздел лингвистики, в котором изучаются номинативные и коммуникативные языковые единицы: предложение и словосочетание. Синтаксис в буквальном переводе означает не только составление, но и упорядочивание, координирование, соединение слов в связный текст. Этот раздел науки о языке изучает лексическое и грамматическое значение словосочетаний, а также виды синтаксической связи.

В лингвистике синтаксис - это совокупность правил, теоретических систем и языковых процессов, упорядочивающих и изучающих структуру предложений в каком-либо языке. Целью многих синтаксисов является установление синтаксических правил, общих для всех языков, а также изучение способов объединения слов в словосочетания и предложения в различных языках.

Предметом изучения в синтаксисе являются "синтаксические единицы", или языковые конструкции, в которых элементы речи объединены синтаксическими связями и отношениями. Синтаксис неразрывен с нормами коммуникации, структурой мышления и обозначаемой действительностью, что делает его наиболее универсальной частью языковой структуры. Вместе с тем в каждом языке действуют свои специфические правила синтаксических отношений и способы их применения. Во многих языках цель синтаксиса - создать свод правил и систем для процессов, происходящих в языковой среде, которые изучают и упорядочивают способы сочетания слов и многообразную структуру текста. Слово "синтаксис" имеет, в основном, два значения:

Грамматический строй языка

слова, являющиеся членами предложения;

словосочетания;

предложения простые и сложные;

тексты.

Раздел науки о языке, изучающий

виды синтаксических связей;

лексическое и грамматическое значение словосочетаний в предложении.

Синтаксические отношения между компонентами в словосочетании имеют в разных языках значительные типологические различия. Синтаксис языка, как письменного, так и устного, отражён в процессе взаимного упорядоченного расположения человеком частей речи, составляющих единое целое в соответствии с обозначением окружающей действительности, поэтому он тесно связан со складом мышления носителей языка и является частью языкознания - сложной и разветвленной системы дисциплин как теоретического, так и прикладного характера.

В русском языке синтаксис вместе с морфологией составляет основы грамматики. В середине XIX века логическая школа грамматики, отражённая в трудах Буслаева, проявляла основной интерес к предложению, рассматривая и определяя его как суждение, выраженное словами. Конец XIX, начало XX века представлены в трудах формалистов (Фортунатов, Пешковский, Петерсон), выделявших словосочетание и определявших его как основной предмет изучения синтаксиса. Шахматов в своих работах предложил тезис о том, что существуют две синтаксических единицы - словосочетание и предложение.

Грамматические признаки предложений и их синтаксические особенности построения, в русском языкознании объединил B. B. Виноградов, введя термины "предикативность" и " коммуникативность ", которые соединили понятие о предложении как части речи с особенностями грамматического и синтаксического построения (предложение строится индивидом в определённое время, несёт информацию, имеет содержание, адресат и грамматическую форму).

Предикативность по В. В. Виноградову - это минимальная синтаксическая категория, определяющая функциональную специфику предложения; ключевой признак предложения, относящий его содержание к действительности и тем самым делающий его единицей сообщения (высказывания). Современная наука о языке опирается на понятие предикативности, считая его ключевым понятием в синтаксисе.

Основой синтаксиса в мировых языках неизменно является конструкция, обозначающая предмет и действие, которые могут иметь разные значения и выражаться различными частями речи. Основа лексики - слово, которое формирует понятия о предметах и явлениях, основа синтаксиса - отражение отношений между предметами и понятиями. В предложении Снег идёт отражено природное явление и связанное с ним действие. Синтаксис устанавливает связи между этими понятиями, которые регулируются системой языковых отношений в разных культурах. Языковые системы имеют разные грамматические правила и категории, поэтому значительно отличаются друг от друга. В некоторых языках отсутствует понятие времени. На такой язык невозможно перевести фразу Мы вчера ходили в кино, так как в них отсутствует понятие "вчера и сегодня", а средствами синтаксиса и грамматики невозможно выразить отношения времени.

Столкновение носителей одного языка с другими синтаксическими моделями вызывает трудности перевода. Present Perfect в английском языке используется как настоящее время, а в русской модели оно кажется прошедшим.

Типология языков основана на установлении сходства и различий в языковом строе и синтаксисе того или иного языка. К. В. Гумбольдт делил языки на изолирующие, агглютинативные и флективные, что отражало стремление выделить типы языков на основе общих принципов строения грамматических форм. В агглютинирующих языках он выделял языки со специфическим синтаксисом предложения - инкорпорирующие, и ввёл в понятие языка такую единицу, как предложение.

Структура предложений, используемая в пределах того или иного синтаксиса, часто является основой типологической классификации языков:

и другой строй в различных языках.

Синтаксис коммуникативный

Основная функция языка - общение ( коммуникация) между людьми. Объектом изучения коммуникативного синтаксиса является процесс, превращающий слова в предложения, высказывания и связный текст. Это такие вопросы, как актуальное и синтагматическое членение предложения, функционирование словосочетаний в предложении, коммуникативная парадигма предложений, типология высказывания и т. д.

Семантический синтаксис

Объектами изучения семантического синтаксиса является текст и структурные схемы, при помощи которых происходит его связное построение: словосочетания, простое и сложное предложения, сложное синтаксическое целое, различного рода высказывания, связанные с ситуацией речи, а также строение текста, выходящее за пределы сложного синтаксического целого. Изучение языковых закономерностей имеет большое значение для лингвостилистического и психолингвистического анализов текста.

Статический синтаксис

Статический синтаксис изучает структуры, не связанные с контекстом: предложением, словосочетанием и пр. единицами языка. Это логически последовательная классификация элементов языка (разговорного, письменного или машинного) имеющегося в сознании носителей языка безотносительно к функционированию этих элементов в предложении. Например, грамматические парадигмы склонения и спряжения.

В современном языкознании и прикладных науках изучается также актуальный синтаксис, структурно-семантический, функциональный, когнитивная и генеративная лингвистика, а также многие другие направления.

С глубокой древности и до современной эпохи языкознание, и синтаксис в том числе, остается крайне неопределённой областью в части научных знаний и определений. В рамках теории познания и философии языка взгляд на синтаксис или знаковые системы меняется в зависимости от эпохи и воззрений исследователей, возникают различные школы и направления в семиотике, философии и языкознании, которые фокусируются на различных аспектах и проблемах языковых систем.

Все исследователи согласны с тем, что существует неразрывная связь между языком, мышлением и сознанием. Когда дело доходит до вопросов о природе и качестве этой связи, то одни ученые считают, что механизм мышления не связан с вербальным кодом, так как осуществляется независимо от языка на универсальном предметном качестве, который заложен в смысле выражения или предложения. Другие считают, что механизм мышления тесно связан с языком, и без него не может быть мышления. Третьи полагают, что мышление может быть как вербальным, так и невербальным (чувственно-образным).

Строение речи или текста как науку впервые рассматривали древнегреческие философы- стоики, ими же был введён термин "синтаксис" как средство передачи логического содержания высказываний. В центре внимания древнегреческих философов было изучение мыслительных процессов, поэтому логика, морфология и синтаксис стали отражением одного языкового явления.

Данное направление получило отражение и в русской грамматической науке, начало которой В. В. Виноградов возводит к грамматикам Лаврентия Зизания (1596) и Мелетия Смотрицкого (1619), а затем развивается в трудах М. В. Ломоносова, затем И. И. Давыдова, К. С. Аксакова, Ф. И. Буслаева.

В истории философской мысли различают следующие языковые концепции:

философия имени (период античности, средневековья) - язык рассматривался как обозначение предметов действительности;

философия предложения (Новое время) - язык рассматривался как обозначение понятий, мыслей, чувств. В этот период философы приходят к мнению, что слово не может ясно выразить мысль, она должна быть оформлена в виде определённого стиля, которому соответствует предложение или высказывание;

философия ценностных установок (Новое и новейшее время) - язык существует и используется людьми не произвольно, а в соответствии с их целенаправленной деятельностью, практикой (например, формальные языки). Большинство людей не стремится познать истину (как в философии предложения), которая представляет объект таким, каким он является безотносительно к целям человека. Для человека XXI века самостоятельную ценность имеет значение объекта в определённых условиях, чаще всего - в рамках профессиональной деятельности.

На протяжении XIX- XX веков существовали три основных направления в изучении синтаксиса, которые во многом противопоставлялись друг другу:

логико-синтаксическое;

психолого-синтаксическое;

формально-синтаксическое.

В центре внимания этих направлений находится предложение. Логико-синтаксическое направление разрабатывали, в основном, Н. И. Греч и Ф. И. Буслаев, формально-синтаксическое лежало в основе исследований Ф. Ф. Фортунатова, психолого-синтаксическое - А. М. Пешковский и А. А. Шахматов.

Большое влияние на мировую науку о языке оказали такие учёные, как Л. С. Выготский, Ж. Марузо, С. Ф. Брюно (Франция), Е. Курилович (Польша), американские ученые Э. Сепир, Б. Уорф, лингвисты Женевской школы (Ш. Балли, А. Сешеэ, А. Фрей) и многие другие ученые.

Современный период в развитии отечественного языкознания характеризуется бурным развитием лингвистических теорий вообще и синтаксических в частности. Современное состояние синтаксических учений характерно тем, что существует очень много аспектов в трактовке языковых явлений. Одни из них связаны с изучением семантики синтаксических единиц, другие изучают структуру, третьи отражают стремление раскрыть структурно-семантические особенности языков, четвёртые связаны с прикладными науками. Большое количество синтаксических проблем и возможность подойти к ним с разных точек зрения в соединении с обилием аспектов рассмотрения привело к тому, что появилось невиданное ранее в науке количество направлений в исследованиях синтаксиса и синтаксических концепций, включая такие направления, как синтаксическая стилистика и когнитивный синтаксис.

Синтаксис как учение о связной речи тесно переплетается со стилистикой, поскольку все основные функционально-стилевые и эмоционально-экспрессивные свойства языковых единиц разных уровней проявляются в условиях определенного синтаксического контекста. Наличие коммуникативных и логических синтаксических средств делает синтаксис наиболее универсальной частью в языковой структуре.

# data[].attributes.attachment_link.title
Синтаксис - Википедия

# data[].attributes.attachment_link.description
Си́нтаксис ( др.-греч. "составление", "координация", "порядок") - раздел лингвистики, в котором изучаются номинативные и коммуникативные языковые единицы: предложение и словосочетание. Синтаксис в буквальном переводе означает не только составление, но и упорядочивание, координирование, соединение слов в связный текст. Этот раздел науки о языке изучает лексическое и грамматическое значение словосочетаний, а также виды синтаксической связи.

# data[].attributes.headline
Сөз тіркестері!

# data[].attributes.subject
Сөз тіркестері!

# data[].attributes.body
Қызықты мәліметтер!

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Сегізінші Мектеп

# data[].attributes.attachment_link.title
Тұрақты сөз тіркестері

# data[].attributes.headline
Қазақ тілі бойынша тест!

# data[].attributes.subject
Қазақ тілі бойынша тест!

# data[].attributes.attachment_link.title
Қазақ тілі пәні бойынша тест сұрақтары

# data[].attributes.attachment_link.description
Cкачать: Қазақ тілі пәні бойынша тест сұрақтары

# data[].attributes.headline
Тұралусыз мүшелер!

# data[].attributes.subject
Тұралусыз мүшелер!

# data[].attributes.body
Тұрлаусыз мүшелер жайлы  ақпарат!

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ustaz.kz Ұстаздарға арналған материалдар, сабақ жоспарлары

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Тұрлаушы мүшелері

Материал жайлы қысқаша түсінік:

Тұрлаушы мүшелері

АТЫБАВЕА ГҮЛМИРА

6 Сәуір 2018

#Бастауыш сынып

#Сабақ жоспары

#4 сынып

224

0

docx

ғылыми-әдістемелік
орталығы

Материалдың толық нұсқасын
жүктеп алып көруге болады

Материал ұнаса әріптестеріңізбен бөлісіңіз

Сізге пайдалы материалдар.

Сіздің материалыңыз дайындалуда!

Дайын болған соң sembiev_n@mail.ru
почтаңызға жіберіледі.

Уақытыңызды құр өткізбей, біздің

Қаңтар
олимпиадасына

қатысып Диплом алыңыз

Пәнді таңдау

Материал жүктеу үшін:

Сіздің уақытыңызды үнемдеу үшін, біз материалды бірден электронды поштаңызға жібереміз.

Материалды жүктеу

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
бастауыш сынып

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
сабақ жоспары

# data[].attributes.attachment_link.title
Тұрлаушы мүшелері

# data[].attributes.attachment_link.description
Тұрлаушы мүшелері

# data[].attributes.headline
Тұрлаулы мүшелер!

# data[].attributes.subject
Тұрлаулы мүшелер!

# data[].attributes.body
Тұрлаулы мүшелер жайлы ақпарат!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері

Сөйлем құрамында бір-бірімен синтаксистік байланыста және белгілі-бір грамматикалық қатынаста тұрып, синтаксистік қызмет атқарып тұратын сөз формаларын сөйлем мүшелері дейміз.

Сөйлем мүшелері өздерінің қызметтеріне қарай екі үлкен топқа бөлінеді. Олар тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер деп аталады.

Бастауыш

Сөйлем құрауға негіз болатын, өзара предикаттық қатынаста жұмсалатын сөйлем мүшелерін–тұрлаулы (бас) мүшелер дейміз.

Тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі бірдей емес. Әдетте бастауыш сөйлемде айтылатын ойға негіз болады, ол баяндауыш арқылы айтылған қимылдың не басқа сапаның субъектісі (иесі) болады.

Тұрлаулы мүшелердің ең басты, негізгі мүшесі – бастауыш. Грамматикалық бастауыштың аясына бастауыш қызметіндегі атау септігінде тұрған кім? не? деген сұрауға жауап беретін логикалық субъекті толығымен кіреді. Сондай-ақ, басқа сөз топтары да заттанып бастауыштық қызметті атқара береді. Мысалы: Көрген – біледі. Көрдім – көп сөз, көрмедім – бір- ақ сөз.(мақал) Үлкендер келе жатыр.

Сөйлем мүшелерінің сөйлемдегі қызметтеріне сай өздеріне тән сұрақтары болады. Бастауыштың сұрақтары: кім? не? кімі? несі? кімім? нем? кімің? нең? кіміңіз? Бұлар бастауыштың формасына қарай көпше түрде де қолданылады. Сөйлемдегі зат есім сұрақтарына жауап беретін сөз баяндауыш та бола алады. Мысалы: Асан – инженер. (Асан кім?)

Бастауыш құрамына қарай, яғни бір сөзден немесе одан да артық сөз тобынан жасалуына байланысты дара, күрделі және үйірлі болып бөлінеді.

Дара бастауыштар бір ғана атау тұлғалы сөзден тұрады да, зат есімдер мен жіктеу есімдіктерінен жасалады. Мысалы: Әсем сабаққа келді. Олар жұмыс істеп жатыр.

Бастауыштар сонымен бірге, басқа сөз таптарынан да жасала береді. Бірақ бұл жағдайда ол сөз таптары өздерінің негізгі мағынасына қосымша мағына жамап, субстантивтенуі шарт.

Баяндауыш

Предикативтік іс-әрекетті, сапаны білдіретін сөйлем мүшесін баяндауыш дейміз. Баяндауыш грамматикалық формасы жағынан бастауышқа бағынышты мүше. Сөйлемді қалыптастыратын предикативтілік форма осы баяндауыш бойынан табылады.

Баяндауыштың грамматикалық белгілері мыналар:

1) Баяндауыш бастауышқа қатысып, сол мүше білдіріп тұрған субъектіге тән предикативтілік істі, сапаны айтады. Кісі кеше келген – кеше келген кісі осында. Бірінші сөйлемдегі келген – баяндауыш. Екінші сөйлемдегі келген – баяндауыш емес

2) Баяндауыштың мүшеге тән грамматикалық формалары бар. Олар – шақтық форма, жақтық форма, модалдық форма. Осылар қатысып сөзге баяндауыштық форма береді.

3) Бұнымен қатар -дікі, -нікі, -тікі, -жалғауларын жалғап иелік форма алған сөздер негізінен баяндауыш қызметінде жұмсалады: Кезек сенікі.

Баяндауыш ретінде барлық сөз топтары жұмсала береді. Дегенмен, өзінің семантикасы жағынан осы қызметке ең бейім сөздер – етістіктер. Баяндауыш қызметінде жұмсалу арқылы етістіктер предикативтілік құруға қатысатын тұлғаларды өзінің морфологиялық формасы етіп алған.

Баяндауыштар құрамы жағынан дара, күрделі болып келеді. Дара баяндауыштар бір дара сөзден жасалады. Күрделі баяндауыштар күрделі сөздерден – күрделі етістік, күрделі есімдерден жасалады. Сондай-ақ, синтаксис деңгейінде пайда болатын күрделі баяндауыштың формалары бар: жас еді, жас болатын.

Баяндауыш сөйлемдерді ұйымдастыруда басты қызмет атқарады. Сөйлемдердің түрлі функционалдық типтерін саралап, қалыптастырады.

Сызықшаның синтаксистік қызметі

Көп жағдайда сызықша бастауыштық топ баяндауыштық топпен тең мәнде екенін көрсетеді. Сызықшаның қойылуы бастауыш пен анықтауыштың, пысықтауыштың шатастырылмауына себеп болады (9,11-пунктіндегі мысалдар) Сызықша сөйлемдегі хабарды екіұшты түсінбеуге себеп болады. Мысалы: Ұшқыш – батыр ұланым; Ол – сол ауылдан шықпайды.

Сөйлемнің нақты түсінілуі сызықшаның қай жеріне қойылуына байланысты.

Сызықша сөйлемді тиянақтауға мүмкіндік береді. Дәлел үшін 8-пункттегі сызықшаны алып тастап көріңіз.

Сызықша сөйлемдік құрлымды сөйлем деп тануға себеп болады. Дәлел үшін Ақылдылық – қасиет, ақымақтық- кепиет. Салақтық – настық, надандық деген сөйлемдердегі сызықшаны алып тастап көріңіз. Бірінші сөйлемдегі бастауыш анықтауыш болып кетеді, сөз тіркесіне айналады. Ал екінші сөйлемде бірыңғай мүшелерге тән сипат пайда болады.

Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері

Сөйлем, ең алдымен, тұрлаулы мүшелердің грамматикалық және семантикалық қатынасы арқылы предикативтік байланыс негізінде жасалады да, айтылар ойдың аумақ-көлеміне, сипатына қарай тұрлаусыз мүшелермен күрделеніп отырады. Бастауыш пен баяндауыштың грамматикалық байланысы сөйлемнің қарапайым (элементарлық) ғана негізі болады да, ол көбінесе ойды толық жеткізіп бере алмайды. Ойдың анық та, дәл, толық жеткізілуі тұрлаусыз мүшелердің сөйлемде қаншалықты мол және орынды қатысуына байланысты.

Тұрлаулы мүшелердің айналасына топтасып, соларға қатысты болатын, сөйтіп зат-тың сындық, сапалық, заттық т.б. қасиетін, қимылдың тарау аумағын, көлемін, бағытталған объектісін т.б. білдіріп, сөйлемді семантикалық жағынан кеңейтіп, толықтырып түратын мүшелерді тұрлаусыз мүшелер деп атайды.

Тіл біліміңде тұрлаусыз мүшелерді үш түрлі топқа - анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш деп бөліп қарау ертеден қалыптасқан.

Толықтауыш

Жай сөйлемді жайылмаға айналдырып, оның іргесін әрі қарай кеңіте беруге діңгек болатын тұрлаусыз мүшенің бірі – толықтауыш. Толықтауыш өзі бағынған сөзбен грамматикалық байланыста тұрып, табыс, шығыс, барыс, көмектес, жатыс жалғауларының бірінде жұмсалады. Толықтауыш – қимыл процесінің объектісі болатын мүше. Толықтауыштар мағынасына, синтаксистік және тұлғасына қарай екі топқа бөлінеді.

1. Тура толықтауыш

2. Жанама толықтауыш

Табыс септігінде жұмсалатын сөйлем мүшесі тура толықтауыш болады. Ол заттың қимыл процесін білдіретін сабақты етістіктермен тығыз байланысты болады. Өйткені сабақты етістіктер сөйлемде қандай мүше болмасын, әр уақытта өзіне басқа затты тура толықтауышты – керек етіп, ілестіре жұмсалады.

Көрдім сұлу Еділді,

Еділдей еркін елімді (Жамбыл)

Тура толықтауыштың грамматикалық тұлғасы – табыс септігі. Одан басқа септік жалғауларда айтылған тура толықтауыш болмайды.

Тура толықтауыш өзі қатысты сөзден қашықтап тұрғанда әр уақытта жалғаулы болады, ал ол сөзбен қатар тұрғанда, кейде жалғаулы, кейде жалғаусыз жұмсалады.

Мысалы. Сәрсен аттарды байлады.

Ол кітапты оқыды.

Табыс септігінде тура толықтауыштардан басқа, барыс, шығыс, көмектес және жатыс септіктеріндегі толықтауыштар жанама толықтауыш деп аталады. Олай аталуы – оның сөйлемдегі басқа сөздерге қатысы қалай болатынымен байланысты: жанама толықтауыштар тура толықтауыштардай сабақты етістіктермен ғана тығыз байланысты айтылмай, негізінде сабақты және салт етістіктермен алшақ байланыста тұрып, оларды жанама түрде толықтайды. Мысалы:

Көзіңді салшы далама

Түкті кілем түріндей.

Тауыма сұлу қарашы

Қыздардың жиған жүгіндей (Жамбыл)

Жанама толықтауыштардың мағыналары

Барыс септігі жанама толықтауыштар қимыл процесінің кімге, неге арналғанын, қандай затпен үстемеленгенін, қандай талап қойылатынын білдіреді:

Дәулетке батып белшеден,

Ырысқа қандым, кенелдім.

Төрт түлікке толды аймақ,

Осынау ауқым колхозда (Жамбыл)

Шығыс септігіндегі жанама толықтауыштар көбінесе заттың неден, қандай материалдан істелгенін, қимыл процесінің заттық арнасын, бір заттан екінші заттың баяндауыштық сапасының артық-кемдігін білдіреді:

Өнер-білім бар жұттар

Тастан сарай салғызды (Ы.Алтынсарин)

Қимыл процесінің заттық арнасы болатын шығыс жалғаулы толықтауыштар сөйлемдегі бастауыштармен мағыналық қатынаста болады:

Ол қолымнан тартты

Көмектес септігіндегі жанама толықтауыштар төмендегідей мағыналарда жұмсалады:

1) Бірлестік және ортақтастық:

Жоқ, ол да құлаған самолетпен бірге түскен көрінеді.

2) Құралдық:

Атты қамшымен айдама, жеммен айда (мақал)

3) Материалды, заттық мағына:

Үйдің қабырғасын балшықпен сыладым.

Анықтауыш

Анықтауыш мүшенің қызметі де өзі тіркесетін сөздің лексика-семантикалық ерекшелігімен тығыз байланысты. Анықтауыштар - өзіндік лексикалық та, грамматикалық та дербестігі бар бірлік ретінде тұрақталған синтаксистік категория.

Анықтауыш қызметінде жұмсалатын сөздер, негізінен, сын есімдер болғанымен, зат есім, есімдік, сан есім, етістіктің есімше, қимыл есімдер де тұрған орны не арнаулы грамматикалық тұлғалар арқылы анықтауыштық қызметте жұмсалады. Сондай-ақ, анықталатын сөздердің де тек бастауыш қызметінде жұмсалуы міндетті бола бермейді. Сөйлемнің кез келген мүшелері анықтауыш мүше бола алады, тек олардың түбірі заттық мағынада қолданылса болды.

Анықтауыштардың күрделі түрі интонациялық жағынан өзара бөліп-жаруға келмейтін, лексикалық бірлік ретінде түсініледі. Олардың жасалуының бірнеше жолдары бар:

1. Сапалық және қатыстық (туынды) сын есімдердің тіркесінен болады: Түсі ақ сур келген, өзі қоңыр сақалды, кесек мұрынды Бөжей осы отырғанның бәрінен де сұлу (Әуезов).

2. Екі сапалық сын есімдер тіркесінен болады: Сақал-шашы бір реңдес, қара бұрыл Сүйіндік .Құнанбайға тесіле қарамайды (Әуезов).

3.- ғы, -гі (-дағы, -дегі) тұлғасы арқылы жасалады:

4. негізгі сөз бен көмекші есімнің тіркесінен: Игілік Ұлытаудан бергі елдерді оралап қайтып еді (Мүсірепов). Үй ішіндегі үлкендер бала мінезіне сүйсініп қалды (Әуезов).

5. есімдік пен зат есім немесе заттанған басқа сөз таптарының тіркесінен: Сол күнгі ауаның райы да өлі күнге есімнен қалмайды (Сейфуллин).

6. есімше мен зат есім тіркесінен: Өткен түнгі оқиға қала халқын теңселтіп жіберді (Ғазеттен).

7. күрделі сан есімдер, сан есімді анықтауышы бар зат есім сөздер тіркесінен: Жұрттың он алтыдағы баласы кісіге жалданып, я үінде кәсіп етіп, әке-шешесін асырап отыр (Майлин). Жуырда ауданнан 15 шақырым жердегі Есеншағым мекенінен орталық су қубыры тартылды (Ғазеттен).

8. Қабыса байланысқан негізгі және туынды түбір есімдер, есімшелі тіркестер басқа бір сөзді анықтайды: Сонау етекте жазыққа беттеп екі қотан қой өріп барады (Мұстафин). Он екі қанат үйдің әр керегесін төрт жігіт қолдасып, әрең жайды (Мүсірепов). Асқақтаған таусыз, мұнартқан ормансыз... шөл даладай бұл жерге келген Асқар рахаттанып қалды (Мұқанов).

9. Жалқы есімдер мен сықылды, сияқты, тәрізді, деген, дейтін тәрізді көмекші сөздердің тіркесі: ...Шәкір бап... Кәдір сияқты кісінің Айша сияқты көк өрімдей қызын мал-жанын сала қадалып алғалы жатыр... (Сейфуллин).

Айқындауыш

Сөйлемнің грамматикалық құрылымында тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелерден басқа сол мүшелерді мағыналық жағынан айқындай, нақтылай, дәлдей түсетін мүшелер де болады. Қалыптасқан дәстүр бойынша, бұларды айқындауыш мүшелер деп атайды. Айқындауыш мүшелердің анықтауыш мүшеден елеулі айырмашылықтары, өзіне тән ерекше сипаттары бар.

І-ден, анықтауыш өзі анықтайтын сөзінің алдында келсе, айқындауыш соңынан келеді.

2-ден, анықтауыш өзі анықтайтын сөзімен синтаксистік қатынастағы тіркес құраса, айқындауыш өзі айқындайтын сөзімен тіркес құрамайды, оны тек мағыналық жағымен нақтылайды, айқындайды.

3-ден, анықтауыш сөйлемнің бір тұрлаусыз мүшесі қызметін атқарса, айқындауыш өзі айқындайтын мүшемен тұлғалас келіп, сол мүше тәрізді қызмет атқарады.

4-ден, анықтауыш өзі анықтайтын сөздерімен ұласпалы интонацияда айтылатын болса, айқындауыш мүшелердің өзіне тән ерекше үні, екпіні болады, соған сай жазуда арнайы тыныс белгілері қойылады.

Айқындауыш мүшелердің қазақ тілінде үш түрі белгілі: 1) қосалқы айқындауыш, 2) қосарлы айқындауыш, 3) оңашаланған айқындауыш.

Қосалқы айқындауыш, әдетте, зат есімдерге қатысты болып, солардың лексикалық мағыналарын заттық, сапалық жағынан қосымша айқындайды. Қамбар батыр, Біржан сал, Омар ақсақал, Ұлжан бәйбіше тағы осындай тіркестердегі зат есімнен кейінгі сөздер олардың ерекше белгілерін атап көрсету арқылы сөйлемнің жалпы мазмұнына қосымша мағына беріп, то-лықтырып тұрғаны айқын. Осылай орналасуына сәйкес ол сөздер өздері айқындайтын сөздерінің ажырамас бөлшегіне айналып кеткен. Сондықтан бұл екі сөз бір ғана мүше қызметін атқарады, грамматикалық тұлғалар осы айқындауыш мүшеге жалғанады. Мұның өзі олардың тұтас күйінде сөйлемнің кез келген мүшесі бола алатындығын көрсетеді. Салтанат бойжеткеннің Тыныбек үйіне алғаш келгені - бұл емес (Әуезов) -анықтауыш; Көрі әжесі Зере бәйбіше, таяғына сүйеніп кутіп түр екен (Әуезов) - бастауыш т.б.

Қ о с а р л ы а й қ ы н д а у ы ш т а р қазақ тілінде көп кездеспейді. Олар орыс тілінсн енген терминдер алу және орысшадан қазақшаға аудару процесінде тілімізге соңғы кездерде ғана еніп, қазақ әдеби тілінің де нормасына айналып келеді.

Қазіргі тілімізде кездесетін телефон-автомат, инженер-технолог, лексика-семантикалық, Алматы - бірінші, жазушы-ғалым, ақын-жазушы. Бұлар осы қалыптасқан қосарлы күйінде сөйлемнің кез келген мүшесі бола алады. Әйел-ана барлық қиындықты жеңетін сарқылмайтын күш, көзді бұлақ емес пе? (Мүсірепов). Біздің шахта - алыптың проектісін жасауға инженер Дәуірұлын жібергенбіз (Ерубаев).

Қазақ тілінде ең көп қолданылатын айқындауыш түрі - оңашаланған айқындауыштар. Айқындауыштың бұл түрі өзі айқындайтын сөзінен кейін тұрып, сол сөзді, сөйлем мүшесін мағыналық жағынан нақтылай, саралай, дәлдей түседі. Оңашаланған айқындауыштар өзі айқындайтын сөздерімен тұлғалас болып, онымен мүшелік жағынан тең дәрежеде келеді де, айтылуда интонациялық жағынан басқа мүшелерде ерекшеленіп, жазылуда үтір немесе сызықшамен ажыратылады. Оңашаланған мүшелер құрамы жағынан жеке сөздер де, сөз тіркестері де, тіпті, сөйлем де бола алады: Сол арманын Ербол әуелі Тоғжанның жеңгесіне, Асылбектің келіншегіне айтыпты (Әуезов). Мейрам мен Щербаков әңгімелесіп отырғанда, келген - осы Орлов (Мұстафин). Отанымыздағы бауырлас елдердің әрқайсысының әдебиет тілін, соның ішінде көркем әдебиет тілін, сөз ету - аса қиын бағалы жайдың бірі (Әуезов).

Оңашаланған айқындауыштардың тілімізде көне дәуірден келе жатқаны-дәлелденген құбылыс. Қазіргі кезде ол тілімізде өте жиі қолданылады.

Пысықтауыш

Тұрлаусыз мүшенің бірі болып табылатын пысықтауыш сөйлемде, негізінен, етістіктен болған мүшеге қатысты болып, сол мүшені мекен, мезгіл, мақсаты, орындалу амалы жағынан нақтылап, анықтап тұрады. Нақтырақ айтқанда, "анықтауыш зат есімнен болған мүшені, пысықтауыш етістіктен болған мүшені айқындайды". ...сондықтан кеңірек жайға орналасу керек. Бұл қарт өзге ояз адамдарынан қазақ ішін жақсы-ақ біледі (Әуезов). Осы сөйлемдердегі сын есім, сөз табына жататын екі сөздің кеңірек, жақсы-ақ бірі анықтауыш, екіншісі пысықтауыш болып тұр. Олардың бұл қызметтері өздері қатысты болған сөздердің мағыналарына байланысты екені айқын.

Пысықтауыштар, әдетте, етістік баяндауыштарға қатысты болғанымен, кейде есім баяндауыштарға да қатысты болуы кездеседі. Мысалы: Екеуі әзірше өткелсіз екі жағада ... Кеше урядник осы хабарды әкелген екен, бүгін ел іші шапқын (Мұқанов).

Пысықтауыш қызметінде жұмсалатын сөздер - үстеулер, үстеу мәндес есімдер, сапалық есімдер мен мекендік, мезгілдік, мақсаттық, амалдық мағыналарда жұмсалатын септеулі (жатыс, барыс, шығыс, көмектес) зат есімдер, етістіктің есімше, көсемше, шартты райлы түрлері. Сондай-ақ, еліктеуіш сөздер мен көмекші сөзді тіркестер де пысықтауыш қызметіңде қолданыла алады.

Пысықтауыштар құрамына қарай дара, күрделі болып келеді. Дара пысықтауыштар бір ғана сөзден болса, күрделі пысықтауыштар екі немесе одан да көп сөз формаларынан жасалады.

Мезгіл пысықтауыш. Қимыл-әрекеттің шақтық мағынасын мезгілдік жағынан дәлдеп, нақтылап тұратын пысықтауыш түрін мезгіл пысықтауыш дейді.

Мекен пысықтауыштар іс-әрекеттің, қимылдың болу орнын, бет алысын, қайдан шығып, қайда тірелер жерін білдіреді.

Амал пысықтауыштар іс-әрекеттің, қимыл-қозғалыстың жүзеге асу амалы мен тәсілін, сапасы мсн сындық белгісін білдіретін пысықтауыш түрі аталады. Мағыналық жағынан бұл пысықтауыштар іштей екіге бөлініп қаралады: 1) істің істелу тәсілін (тәсілдік амал) білдіретін және 2) істің сапалық белгісін сиппаттайтын.

Мақсат пысықтауыш іс-әрекет, қимыл-қозғалыстың белгілі бір мақсатқа, талапқа лайық орындалу не орындалмауын білдіреді де, көбінесе кім үшін? не ушін? неге? не мақсатпен? қандай мақсатпен? деген сұрақтарға жауап береді.

Мақсат пысықтауыштар әдейі, жорта, қасақана, бекер, босқа, әншейін, әдейілеп, арнайы тәрізді үстеулерден жасалады. Олардың мақсат пысықтауыштық мағынасы контексте айқындалады. Абай үншіл жүйрік домбыраны әдейі Әйгерім үшін тартатын (Әуезов).

Себеп-салдар пысықтауыш іс-қимылдың болу-болмау себебін білдіреді, неліктен? не себепті? неге? деген сұрақтарға жауап береді.

Себеп пысықтауыштар тікелей етістікке ғана қатысты бола бермей, кейде пысықтауыштың басқа түрлерімен де мағыналық байланыста болып, етістікке сол арқылы ғана қатысты болып тұрады. Мысалы, Матвеевтің даусы шаршағандықтан бәсең шықты деген сөйлемдегі амал пысықтауышты бәсең алып тастасақ, себеп пысықтауыш пен етістік арасында дұрыс мағыналық байланыс болмас еді.

Мөлшер пысықтауыш іс-қимылдың мезгілдік созылу, көлемдік таралу мөлшерін, қайталану дәрежесін, істі істеуге объектілердің қатысы дәрежесін анықтайды.

# data[].attributes.attachment_link.title
Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері

# data[].attributes.attachment_link.description
Сөйлем құрамында бір-бірімен синтаксистік байланыста және белгілі-бір грамматикалық қатынаста тұрып, синтаксистік қызмет атқарып тұратын сөз формаларын сөйлем мүшелері дейміз.

# data[].attributes.body
Осы видео роликте мәтіннің үлгілерімен танысасыздар!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We detected a high number of errors from your connection. To continue, please confirm that youâ€™re a human (and not a spambot).

# data[].attributes.attachment_link.title
Мәтін үлгілері Жиі қойылатын сұрақтар