# data[].attributes.body
Trong các tộc người thiểu số ở Tây Nguyên người Jrai có số dân đông nhất chiếm lĩnh một địa bàn rộng. Theo “Dân tộc và dân số tộc người ở Việt Nam” của Khổng Diễn xuất bản năm 1995 “Tiền sử Gia Lai” do Sở Văn hoá - Thông tin Gia Lai xuất bản năm 1995 thì người Jrai sinh sống ở tỉnh Kon Tum Đắc Lắc Bình Thuận; một phần nhỏ sống rải rác ở phía tây tỉnh Phú Yên còn một số ít sống ở tỉnh Bo-kham (Lào) và tỉnh Ratanakiri (Campuchia). Người Jrai sống tập trung nhất ở tỉnh Gia Lai thuộc địa phận huyện Chư Pah Đức Cơ Chư Prông Chư Sê Ia Pa Ayun Pa Krông Pa tỉnh Gia Lai.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước. Người ta giải thích tộc danh này có thể gắn liền với lịch sử ban đầu của người Jrai thuỷ tổ của họ có lẽ sinh tụ ở vùng có nhiều thác ghềnh ven những con sông nào đó. Ngoài ra đồng bào có tên gọi khác như Gia-rai Jơ Rai... Tác giả Chu Thái Sơn (chủ biên) trong tác phẩm "Người Gia Rai" xuất bản năm 2005 cho rằng tộc người Jrai được chia thành năm nhóm chính gồm các nhóm: Jrai Chor (còn gọi là Cheo Reo hay Phun) Jrai Hdrung Jrai Aráp Jrai Mthur Jrai Tbuăn. Có tài liệu nghiên cứu lại chia tộc người Jrai làm năm nhóm chính và một vài nhóm phụ ngoài năm nhóm đã nêu còn các nhóm khác như Jrai H'Roi Jrai Mdhur Jrai Ha Lang Jrai Pleiku. Xuất phát từ thói quen và nhận thức của đồng bào việc phân chia nhóm địa phương có thể căn cứ vào vùng địa lý sự khác biệt trong các chi tiết của một số phong tục tập quán và cách phát âm khác nhau trong ngôn ngữ. Mỗi tên gọi của từng nhóm đều gắn liền với địa danh hay truyền thuyết của khu vực mà nhóm người Jrai đó sinh sống.

Xung quanh vấn đề lịch sử tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Malayo - Polynesien hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau:

Giả thiết thứ nhất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là miền đông nam Trung Quốc. Từ đó lan truyền xuống Đông Nam á và châu Đại Dương. Người khởi xướng cho giả thuyết này là học giả người áo R. Heiner Geldern.

Giả thiết thứ hai do giáo sư nhân học người Mỹ Xonhem II đề xuất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là vùng đảo Đông Nam á mà trung tâm từ miền đông Inđônêxia tới nam Philíppin rồi phát triển ra xung quanh. Thời kỳ hình thành của nhóm ngôn ngữ Nam Đảo lan rộng ra xung quanh ước định vào thiên niên kỷ thứ II trước công nguyên. Cũng trong thời gian này tổ tiên người Chăm đến vùng duyên hải Việt Nam và để lại dấu vết trong các di chỉ thuộc phức hệ văn hoá Sa Huỳnh.

Cội nguồn lịch sử của người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam là một trong những hệ quả của quá trình thiên di của lớp người Dentereo - Malais vào thời đại đồ đá. Trong quá trình thiên di ấy một bộ phận của lớp người này đã tiếp cận và dừng chân trên vùng đất thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay. Bộ phận này tụ cư thành nhiều nhóm trên khắp địa bàn miền Trung và Nam Trung bộ. Chính họ và con cháu họ đã tạo ra phức hệ văn hoá Bàu Trám - Sa Huỳnh.

Theo Nguyễn Tuấn Triết trong "Lịch sử phát triển các dân tộc Mã Lai - Đa Đảo" thì vào thời đại đá mới trên địa bàn thuộc miền Trung và Nam Trung bộ của Việt Nam ngày nay đã có lớp người Dentereo - Malais sinh sống. Lớp người này phân chia thành nhóm dừng chân trên từng địa bàn riêng có những đặc thù về địa lý - sinh thái - nhân văn dần dần thích nghi và biến đổi tạo ra những khác biệt nhất định so với ban đầu trong các yếu tố văn hoá ngôn ngữ... mà định hình nên những tộc người và lãnh thổ tộc người ban đầu của tộc người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam. Có thể khi bước vào thời đại kim khí thì những người Malayo - Polynesien ở miền Nam Đông Dương đã hình thành năm nhóm người trong đó có một nhóm dừng chân trên cao nguyên Gia Lai và Kon Tum sinh tụ trên vùng đất có nhiều dòng sông chảy qua và có nhiều thác nước. Nhóm này định hình nên một tộc người tự nhận mình là Jrai.

Tuy nhiên trong công trình "Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Công Tum" xuất bản năm 1981 tác giả Đặng Nghiêm Vạn và các cộng sự cho rằng lớp cư dân đầu tiên ở Gia Lai và Kon Tum là những người lùn đen thuộc đại chủng Oustraloid nay không còn nữa. Những người nói tiếng Môn - Khơ-me tổ tiên trực tiếp của đa phần cư dân Gia Lai và Kon Tum thuộc tộc người Bahnar hiện nay đã có mặt ở Gia Lai ít nhất cũng thời kỳ đồ đá. Tiếp đến tổ tiên của những người Malayo - Polynesien từ ven biển tiến lên tách các cư dân Môn - Khơ-me thành hai bộ phận chinh phục và khai phá cao nguyên Pleiku và cao nguyên Đắc Lắc sự việc đó cũng diễn ra cách đây ít nhất 2-3 ngàn năm.

Kết quả khai quật di chỉ khảo cổ học Lung Leng tỉnh Kon Tum cho thấy Lung Leng là một di tích cư trú lâu dài và cũng là khu mộ táng của cư dân tiền sử có sự phát triển của nhiều thời đại nhiều giai đoạn khác nhau. Sớm nhất là lớp cư dân hậu kỳ đá cũ chế tác và sử dụng công cụ cuội ghè đẽo niên đại cách đây vài vạn năm. Tiếp đến là lớp cư dân hậu kỳ đá mới sơ kỳ kim khí tồn tại trong khung niên đại cách ngày nay từ 3.500-2.000 năm. Tổ hợp công cụ cùng đồ gốm ở Lung Leng khá gần với văn hoá của cư dân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) các văn hoá Xóm Cồn ven biển miền Trung. Xét về mặt địa lý địa điểm di chỉ Lung Leng nằm ở phía nam tỉnh Kon Tum tiếp giáp với cao nguyên Pleiku và đây cũng là khu vực cư trú của người Jrai. Qua lát cắt của di chỉ Lung Leng rất có thể chủ nhân của Lung Leng có những nét tương đồng với chủ nhân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) là tổ tiên của người Jrai.

Người Jrai ban đầu phân bố cư trú ở lưu vực sông Ayun và sông Ba trên cao nguyên Pleiku. Từ đó về sau người Jrai mở rộng địa bàn cư trú của mình lên phía bắc (như vùng Mang Yang An Khê Đắc Tô Sa Thầy Kon Tum...) và xuống phía tây nam (như vùng Krông Pa Chư Prông Chư Pah...). Cùng với quá trình mở rộng địa bàn cư trú là sự phát triển hình thái cư trú xen kẽ giữa người Jrai với các tộc người khác (Bahnar Xơ-đăng...) và hình thành những nhóm địa phương của tộc người này.

Ngày nay tộc người Jrai có dân số đứng hàng thứ mười trong cộng đồng 54 dân tộc ở Việt Nam trong đó có trên 90% cư trú ở tỉnh Gia Lai. Do đó khi đánh giá nghiên cứu về người Jrai ở Gia Lai là đã hiểu được những nét đặc trưng của người Jrai ở Việt Nam nói chung.

Tỉnh Gia Lai có tổng dân số tính đến 31-12-2005 là 1.146.970 người bao gồm nhiều tộc người sinh sống cộng đồng trên địa bàn toàn tỉnh trong đó đồng bào ít người chiếm 44 6%. Cụ thể: người Kinh có 635.365 người (chiếm 55 4%) Jrai 374.014 người (chiếm 30 3%) Bahnar 141.524 người (chiếm 12 3%) còn lại các tộc người khác là 23.067 người (chiếm 2%). Hiện nay tỉnh Gia Lai có 13 huyện: Kbang Mang Yang Chư Pah Chư Sê Chư Prông Ayun Pa Krông Pa Kông Chro Đức Cơ Đăk Đoa Ia Grai Ia Pa Đăk Pơ; 01 thị xã An Khê và 01 thành phố Pleiku là tỉnh lỵ.

Khái niệm dân tộc thực chất phải được hiểu là tộc người (ethric). Tộc người là hình thái đặc biệt của một tập đoàn xã hội xuất hiện không phải là do ý nguyện của con người mà là trong kết quả của quá trình tự nhiên - lịch sử. Các cư dân ở Gia Lai hiện nay bao gồm hai bộ phận là những người đến cư trú sau và những người được coi là "bản địa". ở đây khái niệm "bản địa" được dùng có tính ước định để chỉ những tộc người sinh sống ở Gia Lai trước khi người Kinh và một số tộc người khác ở miền Bắc chuyển cư đến. Người Jrai thuộc ngữ hệ Nam Đảo (hay còn gọi là ngữ hệ Malayo - Polynesien).

ở Gia Lai tộc người Jrai là một trong những tộc người lớn đông nhất và cư trú lâu đời. Tổ tiên của tộc người Jrai di cư từ ven biển miền Trung lên chinh phục và khai phá miền cao nguyên Đắc Lắc và Pleiku. Để rồi cho đến ngày nay đây là địa bàn cư trú của tộc người này. Hiện nay dân số người Jrai là 374.014 người sống tập trung ở thành phố Pleiku (20.524 người) thị xã An Khê (6 người) huyện Chư Sê (61.977 người) Ayun Pa (48.621 người) Krông Pa (44.047 người) Ia Grai (37.268 người) Chư Prông (31.553 người) Ia Pa (29.180 người) Đức Cơ (24.818 người) Chư Pah (27.582 người) Đăk Đoa (17.514 người) Kông Chro (171 người) và Đăk Pơ (2 người) được chia thành năm nhóm chính có mười dòng: Rơ Chom Nay Rơ Ô Siu Rơmah Ksor Rahlan Hiec Kpă Puih.

Nhóm Jrai Chor (Cheo Reo hay Phun) sinh sống ở khu vực thung lũng lòng chảo Cheo Reo (nay thuộc hai huyện Ayun Pa và Ia Pa tỉnh Gia Lai. Chor (Chuôr) là thung lũng lòng chảo. Nhà nghiên cứu người Pháp J. Dournes còn dịch là vùng thấp. Cheo Reo là do phiên âm của Chu và Chreo - tên hai tù trưởng nổi tiếng cuối thế kỷ XIX của vùng này. Phun (pơphun) nghĩa là gốc. Đồng bào cho rằng người Jrai ở vùng này còn bảo lưu nhiều đặc điểm mang tính chất điển hình cho nhóm Jrai và nơi đây cũng sớm trở thành trung tâm phát triển kinh tế văn hoá xã hội của tộc người Jrai.

Nhóm Jrai Hdrung (gồm hai nhóm nhỏ Chon và Hà Bầu) cư trú ở khu vực đông bắc thành phố Pleiku huyện Chư Pah nửa huyện Chư Prông và tây huyện Đắc Đoa. Hdrung là tên một ngọn núi lửa đã tắt nằm ở ngã ba quốc lộ 14 19 cách thành phố Pleiku 11 km về phía đông nam. Theo đồng bào một bộ phận tổ tiên người Jrai đã từng sinh tụ quanh ngọn núi này sau dần dần họ mới toả đi cách nơi khác. Nét nổi bật của nhóm này là sự bảo lưu đầy đủ đặc trưng kiến trúc nhà ở theo phương pháp cổ truyền Jrai.

Nhóm Jrai Aráp cư trú ở khu vực tây bắc thành phố Pleiku Chư Pah tiếp giáp với khu vực cư trú của người Bahnar. Aráp là tên một con voi có bốn ngà trong một câu chuyện huyền thoại. Theo J. Dournes xưa có bốn chàng Jrai đi săn đuổi con voi. Săn mãi không bắt được về sau voi mệt mỏi tự quay về chết trước mặt họ. Đây là nhóm cư dân vốn gần gũi với người Bahnar nên mang nhiều nét đặc trưng khác với nhiều nhóm địa phương Jrai ở các nơi. Cũng có ý kiến cho rằng cư dân này vốn gốc Bahnar đã Jrai hoá. Song cũng không ít ý kiến ngược lại đó là người Jrai nhưng chịu ảnh hưởng của văn hoá Bahnar.

Nhóm Jrai Mthur sống chủ yếu ở huyện Krông Pa tiếp giáp với người Ê-đê và Chăm. Cho nên có người thuộc nhóm Mthur lại tự nhận mình là người Ê-đê hoặc không thể khẳng định rõ ràng bản thân thuộc nhóm tộc người nào như người Jrai ở xã Krông Năng.

Nhóm Jrai Tbuăn (Puôn) cư trú dọc biên giới Việt Nam - Campuchia sinh tụ chủ yếu ở huyện Chư Prông và Đức Cơ dọc sông Sê San nên đồng bào cũng tự nhận là nhóm gọi theo tên dòng sông này. Để xác định theo nhóm người Jrai ở Đức Cơ là một vấn đề không dễ dàng nếu chỉ đánh giá nhận xét qua cảm quan. Về tên gọi "Tbuăn" các tài liệu viết về Tây Nguyên nói chung mà chúng tôi đã tiếp cận đều không có sự giải thích cụ thể song quá trình điền dã khảo sát trên địa bàn huyện Đức Cơ qua lưu truyền trong văn hoá dân gian thì Tbuăn là tên tự nhận "Tbuăn" là để chỉ vùng có người Jrai nghèo khó. Có lẽ như vậy vì Đức Cơ trong quá khứ là một vùng rất nghèo không trù phú như một số vùng người Jrai khác trong tỉnh Gia Lai. Trong tiếng nói của người Jrai có pha trộn tiếng Khơ-me về từ ngữ cũng như ngữ âm. Về phong tục tập quán có những điểm khác so với nhóm Jrai Hdrung.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước.

# data[].attributes.headline
Bảo tồn,phát huy giá trị không gian làng Jrai

# data[].attributes.subject
Bảo tồn,phát huy giá trị không gian làng Jrai

# data[].attributes.body
Trong quá trình phát triển, đô thị Pleiku ngày càng lớn mạnh, có vị thế ở Tây Nguyên cả về không gian, hạ tầng, tiềm năng kinh tế và đời sống nhân dân các dân tộc cũng được nâng cao. Tuy nhiên, trước sức ép của quá trình đô thị hóa, nhiều làng Jrai nơi đây đã có những đổi thay cả về cấu trúc, sinh hoạt và văn hóa truyền thống. Đó là sự thật và cũng là quy luật khách quan mà chúng ta khó bề cưỡng lại.
https://www.gialai.gov.vn/tin-tuc/bao-ton-phat-huy-gia-tri-khong-gian-lang-jrai.69648.aspx

# data[].attributes.headline
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.subject
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.body
Mỗi làng có ít nhất một Giọt nước đặt ở vị trí thuận lợi cho việc sử dụng, nhiều Giọt nước sẽ tạo thành Bến nước. Việc lấy nước ở Bến nước  được xem là một nét đẹp văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Jrai.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Lễ cúng Bến nước (còn gọi là cúng Giọt nước) của dân tộc Gia Rai tỉnh Gia Lai được tái hiện tại Bến nước làng dân tộc Gia Rai, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội). Ảnh: Trọng Đạt /TTXVN

Mỗi làng có ít nhất một Giọt nước đặt ở vị trí thuận lợi cho việc sử dụng, nhiều Giọt nước sẽ tạo thành Bến nước. Việc lấy nước ở Bến nước được xem là một nét đẹp văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Jrai.

Già làng A Miu, Bí thư chi bộ thôn Khưn, phường Trà Bá, thành phố Pleiku (tỉnh Gia Lai) cho biết: Với người Jrai, nước là yếu tố quan trọng nhất trong đời sống. Nơi nào có nguồn nước, nơi đó có sự sống. Đến nay, văn hóa dùng nước Giọt vẫn được dân làng tiếp nối truyền thống cha ông, đây được xem là một nét đẹp được lưu giữ trong văn hóa người Jrai tại Gia Lai.

Thuở còn sống du canh, du cư, người Jrai khi chọn đất lập làng, già làng thường chọn khu vực có nguồn nước mạch chảy ra từ khe núi. Nguồn nước này sau đó được đồng bào dẫn dòng bằng các máng tre, hình thành nên Giọt nước. Nhiều Giọt nước tạo thành Bến nước chung của cả làng. Khi đã có Bến nước, già làng mới chọn đất dựng nhà Rông lập làng mới, dân làng tập trung quanh Giọt nước sinh sống và trồng trọt.

Nơi được già làng chọn làm Bến nước phải là nơi có nguồn nước dồi dào, chảy từ khe núi ra đủ lượng nước sinh hoạt cho cả làng quanh năm. Ngoài ra, vì là nguồn nước mạch ngầm chảy liên tục nên dân làng đào hồ, ngăn dòng tích nước để lấy nước tưới cho cây trồng hoặc dẫn dòng men theo các ruộng lúa.

Trong tín ngưỡng tâm linh đồng bào Gia Rai (hay còn gọi là Jrai), Yang Ia (Thần Nước) được người Tây Nguyên thờ cúng long trọng và vô cùng linh thiêng. Ảnh: Trọng Đạt/TTXVN

Nguồn nước sạch, trong mát từ Giọt nước chảy ra, thể hiện sự giàu có, thịnh vượng của làng. Nước chảy từ Giọt có điểm đặc biệt là luôn trong vắt, ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè. Ngay khi chọn được nơi lấy nước, già làng tiến hành nghi lễ lập Bến nước, cúng Bến nước.

Với quan niệm "vạn vật hữu linh" người Jrai cho rằng "Yang Ia" (thần nước) là vị thần tạo ra nguồn nước nên sau đó, hàng năm cứ đến dịp đầu năm mới hay thời điểm bắt đầu mùa mưa người dân lại tổ chức lễ cúng Bến nước. Đây là một tục lệ thường niên thể hiện nét đẹp của văn hóa dân tộc Jrai tại Gia Lai.

Hàng năm, dịp tổ chức cúng Bến nước là dịp người dân cùng tham gia làm sạch Bến nước, sửa sang lại đường xuống lấy nước cho thuận tiện. Thanh niên trong làng được phân công đi chặt cây lồ ô, cây tre về làm cây Nêu trang trí cho lễ cúng. Khu vực Bến nước được phát quang, dọn sạch sẽ, các máng nước cũ sẽ được thay thế bằng máng tre mới.

Đối với người Jrai, Bến nước không chỉ là nơi để lấy nước về sinh hoạt mà còn là trung tâm thông tin của dân làng. Buổi sáng, phụ nữ tập trung đi lấy nước, kể cho nhau nghe những sự việc diễn ra trong gia đình, xung quanh khu vực họ sinh sống rồi về chia sẻ lại cho các thành viên khác trong gia đình.

Chị H'Ben, 40 tuổi, làng Khưn, phường Trà Bá, thành phố Pleiku cho biết: Chúng tôi hứng nước vào các bình, bầu, can để gùi về nhà sử dụng. Mặc dù nhà có nước máy, nước giếng nhưng người dân vẫn sử dụng nước lấy từ Bến nước.

Lễ cúng Bến nước của người Jrai đã được ngành Văn hóa tỉnh Gia Lai phục dựng trong các lễ hội lớn. Đây là minh chứng cho việc địa phương đang tích cực thực hiện công tác bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trên địa bàn. Ông Nguyễn Quang Tuệ, Trưởng phòng Quản lý Di sản Văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho biết: Đối với đồng bào dân tộc Jrai ở Gia Lai, dù đã có những nguồn nước thay thế như nước giếng, nước máy nhưng họ vẫn giữ thói quen lấy nước từ Bến nước về sinh hoạt. Hoạt động này thể hiện nét đẹp của đồng bào dân tộc Jrai tại Gia Lai, thể hiện tình đoàn kết, đạo lý uống nước nhớ nguồn của đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương. Hoạt động mang tính cộng đồng này cần được gìn giữ và phát huy.

Nhiều nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc trên địa bàn tỉnh Gia Lai đã và đang được bảo tồn, phát huy. Trong đó, tục cúng Bến nước để nhớ ơn Yang Ia đã ban cho người dân nguồn nước trong mát, sức khỏe dồi dào vẫn được tổ chức hằng năm. Mỗi dịp Tết đến, xuân về, đồng bào dân tộc Jrai trong mỗi làng lại có dịp cùng nhau dọn vệ sinh ở khu vực Bến nước để chào đón một năm mới an lành, hạnh phúc.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bến nước trong đời sống của đồng bào Jrai ở Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
Đối với cộng đồng người Jrai ở Gia Lai nói riêng và Tây Nguyên nói chung, dù hiện nay nước sinh hoạt đã được cung cấp đến từng gia đình nhưng người dân vẫn giữ thói quen đi gùi nước ở các Giọt nước của làng về dùng.

# data[].attributes.headline
Gia Lai: Báu vật của ngôi làng Jrai này là thứ gì mà trẻ mới 6 tuổi, già ngoài 70 vẫn đam mê?

# data[].attributes.subject
Gia Lai: Báu vật của ngôi làng Jrai này là thứ gì mà trẻ mới 6 tuổi, già ngoài 70 vẫn đam mê?

# data[].attributes.body
Đó là làng Pleiku Roh (phường Yên Đỗ, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai), ngôi làng Jrai ngày đêm miệt mài duy trì sức sống cồng chiêng. Người nhỏ nhất tham gia đội cồng chiêng của làng chỉ mới 6 tuổi và người lớn tuổi nhất năm nay đã ngoài 70.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gia Lai: Báu vật của ngôi làng Jrai này là thứ gì mà trẻ mới 6 tuổi, già ngoài 70 vẫn đam mê?

# data[].attributes.attachment_link.description
Đó là làng Pleiku Roh (phường Yên Đỗ, TP. Pleiku, tỉnh Gia Lai), ngôi làng Jrai ngày đêm miệt mài duy trì sức sống cồng chiêng. Người nhỏ nhất tham gia đội cồng chiêng của làng chỉ mới 6 tuổi và người lớn tuổi nhất năm nay đã ngoài 70.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
- TRANG PHỤC VÀ DÂN CA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

# data[].attributes.headline
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.subject
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.body
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống. Hơmon mang dấu vết của xã hội nguyên thủy, nặng màu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là sợi dây kết nối giữa thế giới con người và tổ tiên, quá khứ với hiện tại, giữa thế giới hữu hình và vô hình với quan niệm: đó là hai nửa của một cộng đồng làng.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống. Hơmon mang dấu vết của xã hội nguyên thủy, nặng màu sắc tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là sợi dây kết nối giữa thế giới con người và tổ tiên, quá khứ với hiện tại, giữa thế giới hữu hình và vô hình với quan niệm: đó là hai nửa của một cộng đồng làng.

Hơmon là một phần bản sắc của người Ba Na, phản ánh lịch sử, xã hội, tri thức bản địa, tâm tư, nguyện vọng... của cộng đồng; là bức tranh toàn cảnh về quá khứ, trong đó lý giải những hiện tượng tự nhiên và xã hội như: sự hình thành trời đất và con người, tái hiện lại những cuộc chiến tranh, mô tả lại những phong tục tập quán của tộc người.

Hơmon gắn liền với tên tuổi những anh hùng thần thoại của buôn làng Tây Nguyên nói chung, người Ba Na nói riêng như Diông, Dư, Dăm Noi... Hơmon thường được chia thành nhiều khúc, đoạn, hợp lại thành một sử thi hoàn chỉnh, nhưng cũng có thể tách rời, giữ vị trí tương đối độc lập. Sự hình thành và thực hành hơmon trải qua một quá trình lâu dài, trong đó hoạt động sáng tạo của người hát kể hơmon đóng vai trò quan trọng. Họ là người am hiểu sâu sắc về cộng đồng, văn hóa của dân tộc mình và có trí nhớ tuyệt vời để hát kể những câu chuyện sử thi kéo dài nhiều đêm.

Nội dung cơ bản xuyên suốt trong mỗi tác phẩm hơmon bao gồm ba sự kiện của người anh hùng: lấy vợ, lao động và đánh giặc (nhiệm vụ trung tâm). Lấy vợ là sự kiện hầu hết anh hùng trong sử thi của các dân tộc đều phải trải qua. Trong đó hơmon không miêu tả những cuộc hôn nhân bình thường mà đó là: cướp phụ nữ về làm vợ (trong hơmon Diông Trong Yuăn), giành lại vợ bị cướp (trong hơmon Diông Dư), cứu phụ nữ bị cướp rồi lấy làm vợ (trong hơmon Đăm Noi, Kon Kra - Kon Krung). Tục cướp phụ nữ là một thực tế khá phổ biến ở thời cổ đại và còn sót lại đến gần đây ở một số dân tộc. Hơmon không miêu tả việc cướp phụ nữ một cách độc lập, riêng biệt, mà đặt trong bối cảnh chung về cuộc đời của người anh hùng. Gắn liền với cướp vợ, người anh hùng thường tiến hành cùng với việc mở rộng lãnh thổ, nâng cao quyền uy, thu phục nhân lực, thu nhận của cải, trả thù và đòi nợ.

Việc lao động của những anh hùng trong hơmon cũng được thần kỳ hóa, cụ thể: ở nông lịch trong hơmon Biă Brâu, cảnh sắc thiên nhiên thay đổi theo mùa trong hơmon Diông Dư, cảnh sản xuất trong nhiều sử thi của người Ba Na. Lao động là nơi thử thách sức lực để làm nhiệm vụ quan trọng hơn: chiến đấu bảo vệ buôn làng.

Đánh giặc là nhiệm vụ lớn nhất của các anh hùng sử thi. Mục đích của việc đánh giặc có thể chia làm ba loại: đánh giặc để đòi nợ, để trả thù và để lấy vợ. Nội dung được mô tả rất quyết liệt, dù đích đến của nó là vấn đề được cộng đồng quan tâm là danh dự, tài sản, nô lệ hay đơn giản chỉ là những tranh chấp nhỏ hơn là hôn nhân, gia đình. Các cuộc chiến tranh thường được chuẩn bị và lãnh đạo bởi những người có vai vế, khỏe mạnh và tài trí trong cộng đồng.

Hơmon được thể hiện bằng hình thức hát kể, người diễn xướng đóng một vai trò quan trọng trong việc hình thành, lưu truyền, và truyền dạy sử thi. Bên cạnh đó, phải kể đến người thưởng thức, bối cảnh diễn xướng trong không gian gắn liền với văn hóa của cộng đồng như trong nhà rông, trên rẫy, sau các lễ thức gia đình như cưới hỏi, lễ bỏ mả, nghi lễ cộng đồng,... Mỗi người hát kể lại thêm thắt, sáng tạo theo tư duy và khả năng riêng của mình tạo nên một dị bản hơmon, dựa vào những mẫu hình ngôn từ và chủ đề truyền thống chính của cốt truyện. Sử thi được lưu truyền từ những đêm hát kể, khi người hát kể cho cộng đồng, người nghe yêu thích và đam mê sử thi thuộc dần từng đoạn, từng câu chuyện trong sử thi, để rồi sau đó tiếp tục kể lại cho người khác nghe. Truyền thống gia đình và môi trường sinh hoạt văn hóa ở cộng đồng là điều kiện nuôi dưỡng, bảo lưu vốn sử thi của dân tộc. Người hát kể hơmon thực hiện việc trình diễn tác phẩm không theo một lễ thức hay lịch tiết nhất định mà tùy hứng, có thể diễn xướng tại nhà, vào những đêm nông nhàn sau mùa làm rẫy hay những dịp lễ hội trong năm, hoặc trong lúc nghỉ ngơi trên rẫy sau những ngày lao động vất vả.

Hơmon của người Ba Na thường được hát kể vào ban đêm, nghệ nhân có thể hát nằm hoặc hát ngồi. Người hát kể sử thi là những người có sức khỏe và giọng hát tốt, vì họ thường phải diễn xướng nhiều giờ liền mỗi lần, nhất là khi câu chuyện kéo dài nhiều ngày/đêm. Người kể đóng nhiều vai, phân câu, phân đoạn, đặt chỗ lấy hơi, chọn nơi thêm luyến láy, từ phụ, hư từ làm cho lời và giọng kể sinh động. Giọng, điệu, lời, cách phân ngắt cấu trúc, cách sử dụng ngữ điệu, ngữ khí, sắc thái là những phương tiện cơ bản của diễn xướng mà nghệ nhân hơmon cần có khi diễn tả vẻ hoành tráng, hào hùng của nhân vật và nội dung sử thi. Những yếu tố này đều mang đặc trưng của nghệ thuật diễn xướng âm nhạc kết hợp với ngôn từ truyền miệng. Đây là phương thức biểu cảm của ngôn ngữ nói và hát, thường được thể hiện bằng những chuyện dài, xen kẽ giữa văn xuôi và văn vần, theo lối văn biền ngẫu. Ngôn ngữ của hơmon mang tính ví von, giàu hình ảnh, nhạc điệu, mượn hình ảnh cây cỏ, chim thú để nói về con người và tâm trạng của con người. Bằng nghệ thuật hát ngâm (những đoạn văn vần) và hát nói (những đoạn văn xuôi), các nghệ nhân dân gian có thể kể những câu chuyện dài, nhiều nhân vật, nhiều sự kiện đan xen. Qua đó, người nghe nhận biết được sự ra đời của trời đất, của con người, tâm linh tín ngưỡng, sự hình thành phát triển xã hội, mối quan hệ trong cộng đồng, phong tục, tập quán được trình bày rất cuốn hút, kết cấu chặt chẽ, có chương, có đoạn, có mở và có kết. Mọi người ngồi thành từng nhóm quanh những đống lửa lắng nghe diễn biến của sử thi, từ sự kiện này sang sự kiện khác, cùng hòa nhập với mạch kể của sử thi.

Tùy theo nội dung từng đoạn mà người kể có cách xử lý khác nhau nhưng thường thì họ dùng hai hình thức dưới đây để diễn xướng: hơri tức là kể hay nói một cách bình thường, thường được dùng để dẫn chuyện; hơmon nghĩa là hát những câu, đoạn văn vần ( pơđơk) và cuối cùng là những từ đệm, những hư từ được thêm vào nhằm mục đích tăng âm điệu của lời kể. Đa số người hát kể cho phép câu chuyện tạm ngừng ở những đoạn vừa kết thúc một sự kiện, thậm chí là một chi tiết có ý nghĩa quan trọng trong chuỗi sự việc của toàn bộ câu chuyện. Nghĩa là câu chuyện sẽ được tạm dừng khi nội dung đoạn ấy đã tương đối hoàn chỉnh, có giá trị như một "chương", "hồi".

Qua nội dung và sự thể hiện của từng nhân vật trong sử thi, người nghe học được cách ứng xử giữa con người với thiên nhiên, giữa con người với con người qua từng thời kỳ lịch sử của dân tộc mình. Tham dự vào các buổi hát kể sử thi, người nghe hiểu biết về đời sống vật chất và tinh thần của cha ông, những kinh nghiệm sống, ứng xử với môi trường tự nhiên và xã hội. Trong xã hội đương đại, hơmon vẫn đang tồn tại trong đời sống cộng đồng như một nhu cầu về văn hóa, xã hội, giải trí, và là môi trường nuôi dưỡng ý thức, tình cảm, ý thức về dân tộc và sự cố kết của cộng đồng. Người hát kể hơmon và người thưởng thức có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình diễn xướng, lưu truyền của sử thi, cùng hướng tới những giá trị nhân văn, thẩm mỹ được phản ánh trong sử thi. Khi diễn xướng hơmon, cả người kể lẫn người nghe đều sống theo diễn biến lẫn lộn giữa siêu thực và hiện thực của câu chuyện. Người kể đắm chìm với cuộc đời của nhân vật mình kể, người nghe hồi hộp, vui buồn theo nội dung diễn ra của câu chuyện. Người nghe không chỉ đóng vai trò gián tiếp, tiếp thêm hơi thở và hưng phấn cho người kể, mà còn gần như trực tiếp tham gia vào nội dung câu chuyện. Nhân vật như không chỉ xuất hiện trong lời kể mà còn dường như đang sống cùng cộng đồng, thở cùng một không gian với người nghe, thậm chí có lúc đối thoại cùng người nghe. Chính vì vậy mà người kể phải kể đến cùng, người nghe cũng phải nghe cho đến hết, sống cho đến tận cùng kết cục cuộc đời của các nhân vật, dẫu có phải kể hết bao nhiêu đêm đi chăng nữa. Đây cũng chính là một trong những động lực thúc đẩy để hình thành những câu chuyện hơmon được kể "hết ngày dài đến đêm thâu". Hát kể và thưởng thức hơmon cũng là dịp để tăng thêm tình đoàn kết của các thành viên trong cộng đồng hướng tới những giá trị văn hóa và tinh thần chung.

Với những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, Hơmon (Sử thi) của người Ba Na (tỉnh Gia Lai) và Hơmon (Sử thi) của người Ba Na - Rơ Ngao (tỉnh Kon Tum) được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014./.

# data[].attributes.attachment_link.title
Hơmon (Sử thi) của người Ba Na ở tỉnh Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
Sử thi Ba Na (người bản tộc gọi là hơmon) ra đời và tồn tại như một mắt xích quan trọng trong cuộc sống.

# data[].attributes.headline
Lễ Tơ Mon thắm tình đoàn kết của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.subject
Lễ Tơ Mon thắm tình đoàn kết của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.body
Đồng bào dân tộc Ba Na ở Tây Nguyên có rất nhiều lễ hội, như lễ cầu an, lễ mừng lúa mới, lễ tạ ơn, lễ Tơ Mon. Trong đó, lễ Tơ Mon (lễ kết nghĩa) là một nghi lễ mang đậm tính nhân văn, phát huy tinh thần đoàn kết, cùng nhau chia sẻ những niềm vui cũng như khó khăn trong cuộc sốn

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(VOV5) - Đặc biệt khi đến một nơi ở mới có nhiều đồng bào khác cùng sinh sống, họ cũng thường tổ chức lễ này với quy mô rộng lớn hơn giữa làng này với làng khác, giữa đồng bào này với đồng bào kia.

Đồng bào dân tộc Ba Na ở Tây Nguyên có rất nhiều lễ hội, như lễ cầu an, lễ mừng lúa mới, lễ tạ ơn, lễ Tơ Mon. Trong đó, lễ Tơ Mon (lễ kết nghĩa) là một nghi lễ mang đậm tính nhân văn, phát huy tinh thần đoàn kết, cùng nhau chia sẻ những niềm vui cũng như khó khăn trong cuộc sống.

Nghe âm thanh bài viết tại đây:

Lễ Tơ Mon với ý nghĩa làm cho con người gần gũi với nhau hơn, yêu thương nhau hơn. Khi tình cảm đôi bên chân tình, đồng bào dân tộc Ba Na ở Gia Lai sẽ tiến hành lễ kết nghĩa hay còn gọi là Lễ Tơ Mon. Buổi lễ diễn ra với sự góp mặt đông đủ họ hàng anh em, làng xóm, sự tham gia của già làng.

Ông Đinh Ply, huyện Cơ Bang, tỉnh Gia Lai, chia sẻ: Sẽ có 2 loại. Loại kết nghĩa thân thiết và kết nghĩa theo tục lệ. Đầu tiên về tục lệ. Khi con người gặp khó khăn trong cuộc sống, những người già làng hoặc thày cúng sẽ làm công tác tư tưởng về tâm lý. Già làng sẽ kết nối giới thiệu và tổ chức lễ kết nghĩa. Kết nghĩa ở đây là nhận làm cha hoặc làm mẹ, làm anh, làm chị... rồi sau đó họ cảm thấy tâm lý thoải mái hơn có thể khỏi bệnh đó họ sẽ gắn kết lại với nhau. Còn kết nghĩa thân thiết ví dụ như anh em chơi với nhau quý mến như anh em ruột thịt thì kết nghĩa với nhau. Sau khi làm lễ xong thì từ đó trở đi sẽ sẽ giống như anh em ruột thịt vậy.

Quang cảnh lễ Tơ Mon tại nhà Rông.- Ảnh dangcongsanvn.com

Theo ông Đinh Bly, người Ba Na thường hay kết nghĩa với nhau, đặc biệt khi đến một nơi ở mới có nhiều đồng bào khác cùng sinh sống, họ cũng thường tổ chức lễ này với quy mô rộng lớn hơn giữa làng này với làng khác, giữa đồng bào này với đồng bào kia. Bởi họ luôn mong rằng qua việc này sự gắn kết giữa các cá nhân, các cộng đồng sẽ bền chặt hơn, từ đó cùng nhau vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, cùng nhau chia ngọt sẻ bùi trong mọi hoàn cảnh, giúp nhau cùng phát triển và không làm điều xấu với nhau.

Ông Đinh Ply cho biết: "Kết nghĩa để thấy gần gũi hơn. Nghĩa là làng kết nghĩa với làng, nghĩa là minh sống với nhau gần nhau đi qua lại với nhau không còn vướng gì nữa giống như gia đình với nhau, mình có thể cùng nhau đi xin hạt muối, xin mới rau, xin quả chuối ... sẽ không cảm thấy áy náy. Nếu mình không làm lễ kết nghĩa thì sẽ thấy ngại hơn. Minh làm lễ đó để chứng kiến cho tình cảm mình với nhau."

Thông thường người Ba Na tiến hành nghi lễ vào buổi sáng, đó là lúc tiết trời dịu mát, bầu trời trong xanh không khí trong lành. Từ xa, tiếng kèn, tiếng trống cùng cồng chiêng ngân vang chào đón người anh em đến với buôn làng, đến với anh em kết nghĩa.

Người thân của hai gia đình chứng giám lễ kết nghĩa mời một ly rượu, một miếng thịt đáp lễ.

Để tổ chức buổi lễ Tơ Mon, ông Đinh Thiên, huyện Cơ Bang, tỉnh Gia Lai, cho biết: "Lễ vật có gà với heo. Trong lễ kết nghĩa bố con nuôi, người bố góp con heo, người con là con gà và chai rượu. Lễ kết nghĩa anh em cũng vậy. Kết nghĩa anh em thì phải đi cúng bên nhà anh, kết nghĩa bố con thì phải cúng bên nhà bố."

Khi thủ tục buổi lễ hoàn tất, những người kết nghĩa và già làng tiến vào nhà gia chủ chuẩn bị làm lễ. Trong không khí trang nghiêm ngồi giữa mâm lễ vật, già làng cầu khấn thần linh về chứng Khi lời khẩn cầu được các thần linh chấp thuận cũng là lúc hai người kết nghĩa cùng nhau uống ngụm rượu đầu tiên, sau đó đến già làng, bố mẹ hai bên, cuối cùng mới đến họ hàng, bạn bè cùng tất cả mọi người tham dự buổi lễ. Ông Đinh Ơn, huyện Cơ Bang, giải thích: "Uống đây là để thấy có người làm chứng. Ông thày cúng làm chứng luôn. Kết nghĩa đây gọi là kết nghĩa thật thà đến khi nào chết đi mất mới tàn, không bao giờ được bỏ quên nhau. Đã làm kết nghĩa với nhau phải sống với nhau như anh em ruột thịt."

Trong lễ kết nghĩa, người ta trao nhau những kỷ vật. Đó có thể là chiếc vòng tay, vòng cườm hay chiếc áo, cái khố. Già làng là người tiến hành trao kỷ vật cho hai người. Vừa trao, già làng vừa căn dặn những điều hay lẽ phải, căn dặn những việc nên làm và những việc tuyệt đối không được thực hiện trong mối quan hệ giữa hai người, nếu không thần linh sẽ trừng phạt.

Ông Đinh Thiên chia sẻ: "Với cái áo hay vòng tay, cái gương của anh là cho em. Cườm vòng tay của em là cho anh. Có mọi người làm chứng 2 anh em đeo cho nhau. Đó là cam kết 2 anh em không được bỏ nhau dù bất kể hoàn cảnh nào trừ khi chết mà thôi."

Bao đời nay, người Ba Na kết nghĩa anh em, cha con, mẹ con vì nhiều lý do. Lễ Tơ Mon mang đậm tính nhân văn, phát huy tinh thần đoàn kết, giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn, khó khăn cũng như chia sẻ những niềm vui gia đình và cộng đồng.

Hải Phong

# data[].attributes.attachment_link.title
Lễ Tơ Mon thắm tình đoàn kết của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
(VOV5) - Đặc biệt khi đến một nơi ở mới có nhiều đồng bào khác cùng sinh sống, họ cũng thường tổ chức lễ này với quy mô rộng lớn hơn giữa làng này với làng khác, giữa đồng bào này với đồng bào kia.

# data[].attributes.headline
Ngày đầu năm, người Ba Na cúng Yàng xin sức khỏe

# data[].attributes.subject
Ngày đầu năm, người Ba Na cúng Yàng xin sức khỏe

# data[].attributes.body
“Mình không làm điều xấu, không nói dối nên người dân cho mình được làm lễ cúng xin Yang cho sức khỏe, lúa gạo. Mình là người lính cụ Hồ, cháu bác Núp (Anh hùng Núp - PV) nên không mê tín dị đoan, không cúng để chữa bệnh. Dân làng Mơhra hay nơi khác bị đau ốm mình nói phải đến bệnh viện”- già làng Hmunh nói.

# data[].attributes.attachment_link.title
Ngày đầu năm, người Ba Na cúng Yàng xin sức khỏe

# data[].attributes.attachment_link.description
Ngày đầu năm Tết Kỷ Hợi 2019, già làng đến nhà rông làm lễ cúng xin Yàng (trời, thần linh) ban cho mọi người sức khỏe, mùa màng bội thu. Phong tục này góp phần giúp người Ba Na đoàn kết, gắn bó với nhau.

# data[].attributes.headline
LỄ HỘI CON DÚI CỦA NGƯỜI BA NA Ở GIA LAI

# data[].attributes.subject
LỄ HỘI CON DÚI CỦA NGƯỜI BA NA Ở GIA LAI

# data[].attributes.body
Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang – Gia Lai).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
​ Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

​
Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

Trước một tháng diễn ra lễ hội, mỗi gia đình phải đi tìm được một con dúi và một ghè rượu cần dùng trong suốt thời gian diễn ra lễ hội. Đây là hai lễ vật bắt buộc trong lễ hội con dúi.

Thời điểm diễn ra lễ hội là khi mùa lúa mới vừa bắt đầu trổ bông. Chủ một gia đình sẽ mang lễ vật đến nhà rông của thôn bản và đặt ở đây để cúng Giàng, cầu mong Giàng phù hộ cho mùa bội thu, các con vật không về nương rẫy phá hoa màu.

Lễ hội chỉ diễn ra trong vòng 2 ngày đêm nhưng phải chuẩn bị đến tận 7 ngày. Mọi thứ đều được trang trí công phu và cẩn thận. Một cây nêu được dựng lên giữa sân nhà rông, con dúi sau khi luộc chín sẽ được cắm vào một cái que từ đuôi lên đến đầu treo lên cây nêu này. Con dúi của gia đình nào thì gia đình đó cắm que đánh dấu để không bị lộn với các con dúi của gia đình khác. Các ghè rượu cần được làm từ men của các loại cây rừng cũng được bày thành từng hàng ngay ngắn giữa sân nhà rông, mỗi ghè rượu cần sẽ được bày xen kẽ với một con dúi. Phía dưới và khu vực xung quanh sẽ trang trí các con vật linh thiêng và vẽ những hình ảnh mang tính chất tín ngưỡng của người Ba Na.

Cây nêu được trôn giữa sân nhà rông

Sau khi trang trí và chuẩn bị xong những lễ vật cần thiết, già làng sẽ tiến hành cúng Giàng theo nghi lễ của người Ba Na. Tất cả mọi người trong bản sẽ tập trung về nhà rông để nghe già làng cúng và cùng cầu nguyện cho mùa màng của gia đình bội thu. Sau nghi lễ cúng của già làng là các tiết mục văn hóa văn nghệ.

"Họ xem con dúi là biểu tượng của sự cần cù và siêng năng nên cả năm sẽ không bị đói. Bản năng của con dúi là khi đi kiếm thức ăn gặp gì nó cũng ăn vào bụng nên lúc nào nó cũng no. Chính vì vậy mà lễ hội con dúi này chỉ diễn ra duy nhất đối với người Ba Na ở xã Kon Pne này thôi" - ông Trương Văn Tư - Bí thư Đảng ủy xã cho biết.

Biểu diễn văn nghệ trong lễ hội

"Sau một đêm cúng ở nhà rông, đến trưa ngày hôm sau con dúi sẽ được xẻ thịt để mọi người cùng ngồi bên nhau uống với rượu cần, khi đó mọi người sẽ trao đổi với nhau những kinh nghiệm làm ăn để sản xuất, cải thiện đời sống. Khi uống hết ghè rượu cần này thì tiếp tục mỗi hộ gia đình lại góp thêm một ghè rượu cần nữa để tiếp tục uống cho đến hết ngày hôm sau. Đến buổi tối, mọi người sẽ chuyển về nhà mình tiếp tục làm lễ mong Giàng phù hộ cho mùa màng. Thịt con dúi của mỗi gia đình sẽ được xẻ ra chia phần cho mỗi gia đình trong thôn" - anh Đinh Kre kể lại.

Anh Nhơn - người nhân viên trực đài truyền thanh của xã tâm sự: "Lễ hội con dúi là một lễ hội đặc biệt, chỉ có riêng của người Ba Na ở Kon Pne. Thông qua lễ hội con dúi diễn ra hàng năm, những người dân tộc Ba Nar muốn giáo dục con cháu trong thôn bản phải chăm chỉ làm ăn mới mong có được một cuộc sống no đủ. Không vi phạm pháp luật bằng những thói quen xấu như trộm cắp, ăn chơi sa đọa".

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ubnd tỉnh gia lai - cổng thông tin điện tử

# data[].attributes.attachment_link.title
Lễ hội con dúi của người Ba Na ở Gia Lai

# data[].attributes.attachment_link.description
​ Với ý nghĩa cầu mong cho cuộc sống của mọi gia đình trong thôn bản được ấm no, hạnh phúc, hàng năm, người Ba Na ở Kon Pne lại tổ chức một lễ hội được gọi là lễ hội con dúi đặc sắc, chỉ riêng có ở xã Kon Pne(huyện Kbang - Gia Lai).

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
- TRANG PHỤC VÀ DÂN CA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

# data[].attributes.body
Tên tự gọi: Xơ Teng (Hđang, Xđang, Xđeng), Tơ Ðrá (Xđrá, Hđrá), Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng (Xlang), Tà Trĩ (Tà Trê), Châu.
Tên gọi khác: Hđang, Kmrâng, Con lan, Brila.
Nhóm địa phương: Xơ Teng, Tơ Ðrá, Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng, Tà Trĩ, Châu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tên tự gọi: Xơ Teng (Hđang, Xđang, Xđeng), Tơ Ðrá (Xđrá, Hđrá), Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng (Xlang), Tà Trĩ (Tà Trê), Châu.
Tên gọi khác: Hđang, Kmrâng, Con lan, Brila.
Nhóm địa phương: Xơ Teng, Tơ Ðrá, Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng, Tà Trĩ, Châu.

Dân số: 169.501 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).

Ngôn ngữ:Tiếng Xơ Ðăng thuộc ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), gần với tiếng Hrê, Ba Na, Gié Triêng. Giữa các nhóm có một số từ vựng khác nhau. Chữ viết dùng hệ chữ cái La-tinh, mới hình thành cách đây mấy chục năm.

Lịch sử:Người Xơ Ðăng thuộc số cư dân sinh tụ lâu đời ở Trường Sơn - Tây Nguyên và vùng lân cận thuộc miền núi của Quảng Nam, Quảng Ngãi.

Hoạt động kinh tế:Một bộ phận trồng lúa nước, điển hình là nhóm Mnâm làm ruộng theo lối sơ khai: làm đất bằng cách lùa đàn trâu dẫm quần và dùng cuốc đẽo từ gỗ (nay đã có cuốc lưỡi sắt)... Còn lại, kinh tế rẫy đóng vai trò chủ đạo, với công cụ và cách thức canh tác tương tự như những tộc người khác trong khu vực. Chặt cây bằng rìu và dao quắm hay xà gạc, đốt bằng lửa; chọc lỗ để tra hạt giống thì dùng gậy đẽo nhọn hay gậy có lưỡi sắt; làm cỏ bằng loại cuốc con có cán lấy từ chạc cây và cái nạo có lưỡi bẻ cong về một bên; thu hoạch thì dùng tay tuốt lúa. Ngoài lúa, người Xơ Ðăng còn trồng kê, ngô, sắn, bầu, bí, thuốc lá, dưa, dứa, chuối, mía... Vùng người Ca Dong có trồng quế. Vật nuôi truyền thống là trâu, dê, lợn, chó, gà. Việc hái lượm, săn bắn, kiếm cá có ý nghĩa kinh tế không nhỏ. Nghề dệt vải có ở nhiều vùng. Nghề rèn phát triển ở nhóm Tơ Ðrá, họ biết chế sắt từ quặng để rèn. Một số nơi người Xơ Ðăng đã biết đãi vàng sa khoáng. Ðan lát phát triển, cung cấp nhiều vật dụng. Họ ưa thích trao đổi vật trực tiếp, nay đã dùng tiền.

Ăn: Người Xơ Ðăng ăn cơm tẻ, cơm nếp với muối ớt và các thức kiếm được từ rừng; khi cúng bái mới có thịt gia súc, gia cầm. Phổ biến là món canh nấu rau hoặc măng lẫn thịt hay cá, ốc và các món nướng. Họ uống nước lã (nay nhiều người đã đun chín), rượu cần. Ðặc biệt rượu được chế từ loại kê chân vịt ngon hơn rượu làm từ gạo, sắn.

Một số nơi người Xơ Ðăng có tập quán ăn trầu cau. Nam nữ đều hút thuốc lá; có nơi, đồng bào đưa thuốc lá nghiền thành bột vào miệng thay vì hút trong tẩu.

Mặc: Nam đóng khố, ở trần. Nữ mặc váy, áo. Trời lạnh dùng tấm vải choàng người. Trước kia, nhiều nơi người Xơ Ðăng phải dùng y phục bằng vỏ cây. Nay đàn ông thường mặc quần áo như người Việt, áo nữ cũng là áo cánh, sơ mi, váy bằng vải dệt công nghiệp. Vải cổ truyền Xơ Ðăng có nền màu trắng mộc của sợi hoặc màu đen, hoa văn ít và chủ yếu thường dùng các màu đen, trắng, đỏ.

Ở: Người Xơ Ðăng cư trú ở tỉnh Kon Tum và hai huyện Trà My, Phước Sơn tỉnh Quảng Nam, huyện Tây Sơn, tỉnh Quảng Ngãi; sống tập trung nhất ở vùng quần sơn Ngọc Linh. Họ ở nhà sàn, trước kia nhà dài, thường cả đại gia đình ở chung (nay phổ biến hình thức tách hộ riêng). Nhà ở trong làng được bố trí theo tập quán từng vùng: có nơi quây quần vây quanh nhà rông ở giữa, có nơi dựng lớp lớp ngang triền đất và không có nhà rông. Kỹ thuật làm nhà chủ yếu là sử dụng ngoàm và buộc dây, mỗi hàng cột chạy dọc nhà được liên kết thành một vì cột, mỗi ngôi nhà có một vì cột, mỗi ngôi nhà có hai vì cột.

Phương tiện vận chuyển: Gùi được dùng hàng ngày chuyên chở hầu như mọi thứ trên lưng, mỗi quai khoác vào một vai. Có các loại gùi khác nhau: đan thưa, đan dày, có nắp, không nắp, có hoa văn, không có hoa văn... Nam giới còn có riêng gùi 3 ngăn (gùi "cánh dơi") hoặc gùi gần giống hình con ốc sên. Gùi ở các nhóm Xơ Ðăng có sự khác biệt nhau nhất định về kiểu dáng, kỹ thuật đan.

Quan hệ xã hội:Từng làng có đời sống tự quản, đứng đầu là ông "già làng". Lãnh thổ của làng là sở hữu chung, trên đó mỗi người có quyền sở hữu ruộng đất để làm ăn. Tuy đã hình thành giàu - nghèo nhưng chưa có bóc lột một cách rõ rệt, xưa kia nô lệ mua về và người ở đợ không bị đối xử hà khắc. Quan hệ cộng đồng trong làng được đề cao.

Cưới xin: Phong tục ở các vùng không hoàn toàn giống nhau. Song, phổ biến là cư trú luân chuyển mỗi bên mấy năm, thường khi cha mẹ qua đời mới ở hẳn một chỗ. Ðám cưới có lễ thức cô dâu chú rể đưa đùi gà cho nhau ăn, đưa rượu cho nhau uống, cùng ăn một mâm cơm... để tượng trưng sự kết gắn hai người. Không có tính chất mua bán trong hôn nhân.

Ma chay: Cả làng chia buồn với tang chủ và giúp việc đám ma. Quan tài gỗ đẽo độc mộc. Những người chết bình thường được chôn trong bãi mộ chung của làng. Lệ tục cụ thể không hoàn toàn thống nhất giữa các nhóm. Không có lễ bỏ mả như người Ba Na, Gia Rai... Tục "chia của" cho người chết (đồ mặc, tư trang, công cụ, đồ gia dụng...) phổ biến.

Thờ cúng: Người Xơ Ðăng tin vào sức mạnh siêu nhiên, các "thần" hay "ma" được gọi là Kiak ( Kia) hoặc "Ông", "Bà", chỉ một số nơi gọi là " Yàng". Các thần quan trọng như thần sấm sét, thần mặt trời, thần núi, thần lúa, thần nước... Thần nước hiện thân là thuồng luồng, hoặc con "lươn" khổng lồ, hoặc con lợn mũi trắng. Thần lúa có dạng bà già xấu xí, tốt bụng, thường biến thành cóc. Trong đời sống và canh tác rẫy có rất nhiều lễ thức cúng bái đối với các lực lượng siêu nhiên, tập trung vào mục đích cầu mùa, cầu an, tránh sự rủi ro cho cộng đồng và cá nhân.

Lễ tết: Quan trọng nhất là lễ cúng thần nước vào dịp sửa máng nước hàng năm, các lễ cúng vào dịp mở đầu năm làm ăn mới, mở đầu vụ trỉa lúa, khi lúa đến kỳ con gái, khi thu hoạch, các lễ cúng khi ốm đau, dựng nhà rông, làm nhà mới, khi con cái trưởng thành... Nhiều dịp sinh hoạt tôn giáo đồng thời có tính chất hội hè của cộng đồng làng, tiêu biểu là lễ trước ngày trỉa, lễ cúng thần nước, lễ có đâm trâu của làng cũng như gia đình. Tết dân tộc tổ chức trước sau tuỳ làng, nhưng thường trong tháng Giêng (dương lịch), kéo dài 3-4 ngày.

Lịch: Cách tính lịch một năm có 10 tháng, gắn với một chu kỳ làm rẫy, sau đó là thời gian nghỉ sản xuất kéo dài cho đến khi bước vào vụ rẫy mới. Mỗi tháng 30 ngày. Trong ngày được chia ra các thời điểm với tên gọi cụ thể. Phân biệt ngày tốt, ngày xấu, ví dụ: ngày cuối tháng nếu trồng ngô sẽ nhiều hạt, chặt tre nứa dùng sẽ không bị mọt...

Văn nghệ: Người Xơ Ðăng có nhiều loại nhạc cụ (đàn, nhị, sáo dọc, ống vỗ kloongbút, trống, chiêng, cồng, tù và, ống gõ, giàn ống hoạt động nhờ sức nước...). Có loại dùng giải trí thông thường, có loại dùng trong lễ hội. Các loại nhạc cụ cụ thể và điệu tấu nhạc có sự khác nhau ít nhiều giữa các nhóm. Những điệu hát phổ biến là: hát đối đáp của trai gái, hát của người lớn tuổi, hát ru. Trong một số dịp lễ hội, đồng bào trình diễn múa: có điệu múa riêng cho nam, riêng cho nữ, cũng có điệu múa cả nam, nữ cùng tham gia. Truyện cổ Xơ Ðăng phong phú và đặc sắc.

Ban biên tập (Theo: Bức tranh Văn hóa các Dân tộc Việt Nam (NXB Giáo dục))

# data[].attributes.attachment_link.description
Tên tự gọi: Xơ Teng (Hđang, Xđang, Xđeng), Tơ Ðrá (Xđrá, Hđrá), Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng (Xlang), Tà Trĩ (Tà Trê), Châu. Tên gọi khác: Hđang, Kmrâng, Con lan, Brila. Nhóm địa phương: Xơ Teng, Tơ Ðrá, Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng, Tà Trĩ, Châu.

# data[].attributes.headline
Tập sách" Trò chơi dân gian dân tộc Xơ Đăng"- Một góc nhìn mới

# data[].attributes.subject
Tập sách" Trò chơi dân gian dân tộc Xơ Đăng"- Một góc nhìn mới

# data[].attributes.body
Là hội viên Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, yêu mến và gắn bó với các giá trị di sản văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa tỉnh Kon Tum, thời gian qua, tác giả Phùng Sơn và A Jar đã cất công sưu tầm, xuất bản nhiều ấn phẩm nhằm giới thiệu đến bạn đọc gần xa những tinh hoa trong kho tàng văn hóa của cộng đồng các dân tộc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Là hội viên Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, yêu mến và gắn bó với các giá trị di sản văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa tỉnh Kon Tum, thời gian qua, tác giả Phùng Sơn và A Jar đã cất công sưu tầm, xuất bản nhiều ấn phẩm nhằm giới thiệu đến bạn đọc gần xa những tinh hoa trong kho tàng văn hóa của cộng đồng các dân tộc.

Mới đây, cả 2 cùng có chung ý tưởng cộng tác để sưu tầm, biên soạn tập sách trò chơi dân gian các dân tộc thiểu số khi nhận thấy sự phát triển của cuộc sống số đang len lỏi vào tận buôn làng, thanh-thiếu niên có chiều hướng tiếp cận ngày càng nhiều những trò chơi game, dần dần lãng quên các trò chơi truyền thống. Ý tưởng ấy đã được 2 anh bắt tay vào "hiện thực hóa" trên 1 năm qua để rồi ra mắt tập sách sưu tầm và biên soạn với tựa đề: "Trò chơi dân gian dân tộc Xơ Đăng", qua đó góp phần bảo tồn các trò chơi dân gian các dân tộc tỉnh Kon Tum. Tập sách được thể hiện bằng tiếng Việt và tiếng Xơ Đăng cùng hình ảnh minh họa sinh động, giúp người đọc dễ tiếp cận và dễ thực hành về các trò chơi mộc mạc, dân dã của các dân tộc Kon Tum.

Trải qua bao biến động của lịch sử, đời sống kinh tế còn khó khăn, nhưng cộng đồng người dân tộc thiểu số trên vùng đất Bắc Tây Nguyên này vẫn bảo tồn được những di sản văn hóa vô cùng độc đáo, trong đó phải kể đến trò chơi dân gian. Các trò chơi dân gian của dân tộc Xơ Đăng thường không cầu kỳ, có thể chơi ở mọi lúc mọi nơi. Chỉ cần vài viên sỏi, vài chiếc que, trái cây, dây leo, gậy... là thanh thiếu nhi có thể bày ra những trò chơi rất sôi nổi như: đánh trận giả, lặn nước tìm báu vật, chạy cà kheo lên đồi, phá rào làng... hay những trò chơi gắn với tập quán sinh hoạt như: gom trái, đi săn, bắt chuột... Xét về góc độ văn hóa, các trò chơi dân gian này đều mang ý nghĩa chung là đề cao tính tập thể, kết nối cộng đồng. Dù là trò chơi cá nhân hay tập thể thì đều được sự quan tâm, theo dõi, động viên, cổ vũ của đông đảo người dân trong làng. Chúng không chỉ nhằm thỏa mãn nhu cầu giải trí, giải tỏa căng thẳng của con người sau thời gian lao động, mà còn góp phần hình thành nên ý chí kiên cường, sự dẻo dai và ý thức vươn lên giành chiến thắng của mỗi con người, mỗi cộng đồng.

Bằng những nỗ lực sưu tầm và biên soạn của 2 tác giả, hy vọng tập sách "Trò chơi dân gian dân tộc Xơ Đăng" sẽ là cầu nối giúp thế hệ trẻ và người đọc hiểu thêm về những thú chơi và nét đẹp văn hóa của cộng đồng các dân tộc Kon Tum. Qua đó, những người trẻ có ý thức giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số bản địa.
Theo GLO

# data[].attributes.attachment_link.description
Là hội viên Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, yêu mến và gắn bó với các giá trị di sản văn hóa của các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa tỉnh Kon Tum, thời gian qua, tác giả Phùng Sơn và A Jar đã cất công sưu tầm, xuất bản nhiều ấn phẩm nhằm giới thiệu đến bạn đọc gần xa những tinh hoa trong kho tàng văn hóa của cộng đồng các dân tộc.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
- TRANG PHỤC VÀ DÂN CA CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM

# data[].attributes.attachment_link.title
PHẦN 13 TRANG PHỤC DÂN TỘC XƠ-ĐĂNG(VIỆT NAM)

# data[].attributes.body
Tên tự gọi: Mol (hoặc Mon, Moan, Mual).
Nhóm địa phương: Ao Tá (Âu Tá), Mọi Bi.
Dân số: 1.268.963 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tên tự gọi: Mol (hoặc Mon, Moan, Mual).
Nhóm địa phương: Ao Tá (Âu Tá), Mọi Bi.
Dân số: 1.268.963 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).

Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á).
Lịch sử: Cùng nguồn gốc với người Việt cư trú lâu đời ở vùng Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ...
Hoạt động sản xuất: Nông nghiệp ruộng nước chiếm vị trí hàng đầu, cây lúa là cây lương thực chính. Công cụ làm đất phổ biến là chiếc cày chìa vôi và chiếc bừa đơn, nhỏ có răng bằng gỗ hoặc tre. Lúa chín dùng hái gặt bó thành cum gùi về nhà phơi khô xếp để trên gác, khi cần dùng, lấy từng cum bỏ vào máng gỗ, dùng chân chà lấy hạt rồi đem giã. Trong canh tác ruộng nước, người Mường có nhiều kinh nghiệm làm thuỷ lợi nhỏ.

Bộ Y phục của phụ nữ Mường thanh lịch và kín đáo gồm: khăn trắng hình chữ nhật, áo ngắn váy dài đến mắt cá chân, yếm; đồ trang sức thường là dây đeo bằng bạc có gắn hộp trầu hình quả đào, móng vuốt hổi, gấu...

Ngoài ruộng nước, người Mường còn làm nương rẫy, chăn nuôi gia đình, săn bắn, đánh cá, hái lượm và sản xuất thủ công nghiệp (dệt vải, đan lát...).
Ăn: Họ thích ăn các món đồ như xôi đồ, cơm tẻ đồ, rau, cá đồ. Cơm, rau đồ chín được dỡ ra rá tãi đều cho khỏi nát trước khi ăn.
Rượu cần của người Mường nổi tiếng bởi cách chế biến và hương vị đậm đà của men được đem ra mời khách quý và uống trong các cuộc vui tập thể.
Phụ nữ cũng như nam giới thích hút thuốc lào bằng loại ống điếu to. Ðặc biệt, phụ nữ còn có phong tục nhiều người cùng chuyền nhau hút chung một điếu thuốc.
Mặc: Bộ y phục nữ đa dạng hơn nam giới và còn giữ được nét độc đáo. Khăn đội đầu là một mảnh vải trắng hình chữ nhật không thêu thùa, yếm, áo cánh (phổ biến là màu trắng) thân rất ngắn thường xẻ ở ngực và váy dài đến mắt cá chân gồm hai phần chính là thân váy và cạp váy. Cạp váy nổi tiếng bởi các hoa văn được dệt kỳ công. Trang sức gồm vòng tay, chuỗi hạt và bộ xà tích 2 hoặc 4 giây bạc có treo hộp quả đào và móng vuốt hổ, gấu bịt bạc.
Thầy mo khi hành lễ mặc y phục riêng. Ðó là chiếc áo dài 5 thân cài khuy bên nách phải, nhuộm màu xanh hoặc đen, thắt dây lưng trắng, đội mũ vải nhọn đầu. Thầy mỡi khi cúng chữa bệnh thường đội mũ chầu.
Ở: Người Mường sống tập trung thành làng xóm ở chân núi, bên sườn đồi, nơi đất thoải gần sông suối... ở tỉnh Hoà Bình, Thanh Hoá, Phú Thọ. Mỗi làng có khoảng vài chục nóc nhà, khuôn viên của mỗi gia đình thường nổi bật lên những hàng cau, cây mít. Ðại bộ phận ở nhà sàn, kiểu nhà bốn mái. Phần trên sàn người ở, dưới gầm đặt chuồng gia súc, gia cầm, để cối giã gạo, các công cụ sản xuất khác.

Tế quạt ma là một nghi lễ độc đáo trong đám ma người Mường. Khi tế quạt ma, những người là dâu trong nhà trong họ của người quá cố phải mặc bộ đồ quạt ma rất đẹp, gồm: váy đen, cạp mới, áo ngắn, áo chùng trắng, yếm đỏ, hai tay đeo vòng hạt cườm, tay phải cầm quạt cọ múa, tay trái cầm que gậy, đầu đội mũ quạt trong trí tua hạt cườm; phía trước đặt một chiếc ghế mây.

Làm nhà mới, khi dựng cột bếp, người Mường có tục làm lễ nhóm lửa. Gia chủ lấy bẹ chuối cắt hình 3 con cá to kẹp vào thanh nứa buộc lên cột bếp, ở cột cái của bếp còn đặt một quả bí xanh. Trước lúc đun nấu ở nhà mới, gia chủ làm lễ nhóm lửa xin thần bếp cho đặt 3 hòn đầu rau và hòn đá cái. Ðêm đó gia chủ mời mọi người uống rượu cần dưới ánh sáng của ngọn lửa không tắt.
Phương tiện vận chuyển: Phụ nữ phổ biến dùng loại gùi đan bằng giang hoặc tre, 4 góc nẹp thành thẳng đứng, có dây đeo qua trán hoặc qua vai để chuyên chở. Ðôi dậu, đòn gánh có mấu 2 đầu, đòn xóc cũng thường được sử dụng.
Nước sạch được chứa trong ống nứa to, dài hơn 1 mét vác vai từ bến nước về dựng bên vách để dùng dần.
Quan hệ xã hội: Quan hệ trong làng xóm với nhau chủ yếu là quan hệ láng giềng. Gia đình 2-3 thế hệ chiếm phổ biến. Con cái sinh ra lấy họ cha. Quyền con trai trưởng được coi trọng va con trai trong gia đình được thừa kế tài sản.
Cưới xin: Trai gái tự do yêu đương tìm hiểu, ưng ý nhau thì báo để gia đình chuẩn bị lễ cưới. Ðể dẫn đến đám cưới phải qua các bước: ướm hỏi (kháo thếng), lễ bỏ trầu (ti nòm bánh), lễ xin cưới (nòm khảu), lễ cưới lần thứ nhất (ti cháu), lễ đón dâu (ti du). Trong ngày cưới, ông mối dẫn đầu đoàn nhà trai khoảng ba, bốn chục người gồm đủ nội, ngoại, bạn bè mang lễ vật sang nhà gái tổ chức cưới. Chú rể mặc quần áo đẹp chít khăn trắng, gùi một chón (gùi) cơm đồ chín (bằng khoảng 10 đấu gạo), trên miệng chón để 2 con gà sống thiến luộc chín. Trong lễ đón dâu, cô dâu đội nón, mặc váy áo đẹp ngoài cùng là chiếc áo dài màu đen thắt 2 vạt ở phía trước. Cô dâu mang về nhà chồng thường là 2 chăn, 2 cái đệm, 2 quả gối tựa để biếu bố mẹ chồng và hàng chục gối con để nhà trai biếu cô dì, chú bác.
Sinh đẻ: Khi người vợ sắp sinh con, người chồng phải chuẩn bị nhiều củi, làm một bếp riêng ở gian trong và quây phên nứa thành một buồng kín cho vợ đẻ. Khi vợ chuyển dạ đẻ, người chồng đi báo tin cho mẹ vợ và chị em họ hàng nội ngoại biết để đến nhà cùng nhau chờ đợi. Bà đỡ cắt rốn cho đứa trẻ bằng dao nứa lấy từ đầu chiếc dui trên mái nhà. Nếu là con trai thì dùng dao nứa mái nhà trước, nếu là con gái thì dùng dao nứa mái nhà sau. Cuống rốn của các con trong gia đình được đựng chung trong một ống nứa, họ tin rằng làm như thế lớn lên anh em sẽ thương yêu nhau.

Lịch người Mường gọi là sách đoi được sáng tạo dựa trên quan sát chuyển động của sao ÐOI. Lịch được làm bằng 12 thẻ tre, mỗi thẻ là một tháng trong đó có một số ngày trong tháng được khắc bằng những ký hiệu khác nhau để đoán định ngày tốt xấy cho khởi sự công việc.

Ngày sinh con, gia đình tổ chức ăn mừng, mời thầy mo cùng trừ mọi điều xấu hại đến mẹ con. Ðẻ được 3-7 ngày thường có nhiều anh em, bà con đến thăm hỏi tặng quà. Bà ngoại mừng cháu bao giờ cũng có vài vuông vải tự dệt, gia đình khá giả mừng thêm chiếc vòng bạc đeo cổ, anh em thân thích thì mừng gạo, mừng tiền.
Người đẻ thường ăn cơm nếp cẩm với lá tắc chiềng (loại lá thuốc chống được bệnh sài), uống nước nấu với các loại lá cây thuốc và trong thời gian cữ (7 đến 10 ngày) nhất là 3 ngày đầu luôn luôn phải sưởi bên bếp lửa. Trẻ sơ sinh nếu là trai thì được âu yếm gọi là lọ mạ (thóc giống), nếu là gái thì lại trìu mến gọi là cách tắc (rau cỏ). Thường thì trẻ khoảng 1 tuổi mới được đặt tên gọi chính thức.
Ma chay: Người chết tắt thở, con trai trưởng cầm dao nín thở chặt 3 nhát vào khung cửa sổ gia thờ, sau đó gia đình nổi chiêng phát tang. Thi hài người chết được liệm nhiều lớp vải và quần áo theo phong tục rồi để vào trong quan tài làm bằng thân cây khoét rỗng, bên ngoài phủ áo vẩy rồng bằng vải.
Tang lễ do thầy mo chủ trì, dẫn dắt. Bên cạnh hình thức chịu tang của con trai, con gái như vẫn bình thường thấy ở người Việt, riêng con dâu, cháu dâu chịu tang cha mẹ, ông bà còn có bộ tang phục riêng gọi là bộ quạt ma.
Lịch: Lịch cổ truyền người Mường gọi là sách đoi làm bằng 12 thẻ tre tương ứng với 12 tháng. Trên mỗi thẻ có khắc ký hiệu khác nhau để biết tính toán, xem ngày, giờ tốt xấu cho khởi sự công việc.
Người Mường ở Mường Bi có cách tính lịch khác với người Mường ở các nơi khác gọi là cách tính ngày lùi, tháng tới. Tháng giêng lịch Mường Bi ứng với tháng 10 của lịch Mường các nơi khác và tháng 10 âm lịch.
Văn nghệ: Hát Xéc bùa (có nơi gọi Xắc bùa hay Khoá rác) được nhiều người ưa thích. Thường (có nơi gọi Ràng thường hoặc Xường) là loại dân ca ca ngợi lao động, và các nét đẹp phong tục dân tộc. Bọ mẹng là hình thức hát giao du tâm sự tình yêu. Ví đúm cũng là loại dân ca phổ biến.
Bên cạnh đó, người Mường còn có các thể loại hát khác như hát ru, hát đồng dao... Ðặc biệt, ở người Mường phải kể đến lễ ca. Ðó là những áng mo, bài khấn do thầy mo đọc và hát trong đám tang.
Ngoài sáo, nhị, trống, kèn... thì cồng chiêng là nhạc cụ đặc sắc.
Chơi: Trò chơi của người Mường gần gũi với mọi đối tượng. Có những trò chơi được tổ chức chu đáo, công phu như: thi bắn nỏ, đánh đu, ném còn... Các trò chơi của lứa tuổi thiếu niên nhi đồng được tổ chức linh hoạt ở mọi nơi, mọi lúc với những điều kiện chơi đàn giản, tiện lợi như trò đánh cá cắt, trò cò le, trò đánh chó hoặc buôn chó, trò đánh mảng, trò chăm chỉ, chằm chăn.

Ban biên tập (Theo: Bức tranh Văn hóa các Dân tộc Việt Nam (NXB Giáo dục))

# data[].attributes.attachment_link.description
Tên tự gọi: Mol (hoặc Mon, Moan, Mual). Nhóm địa phương: Ao Tá (Âu Tá), Mọi Bi. Dân số: 1.268.963 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009). Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á).

# data[].attributes.body
Cùng dòng người tìm đến Tây Nguyên theo chủ trương xây dựng kinh tế mới, những người gốc Hòa Bình mang theo khát vọng thay đổi cuộc đời đã đặt chân đến mảnh đất Ia Lâu. Tại đây, họ đã viết nên những câu chuyện đẹp đẽ về ý chí lập thân, lập nghiệp, hướng về tương lai. Câu chuyện của Phó Chủ tịch UBND xã Ia Lâu Lê văn Công là một ví dụ.

# data[].attributes.attachment_link.description
(GLO)- Hơn 20 năm sau ngày đặt chân đến với vùng đất Gia Lai theo diện di dân giải tỏa lòng hồ Thủy điện Hòa Bình, từ những ngôi nhà tái định cư đơn sơ, khốn khó ban đầu, những người dân gốc Hòa Bình đã ổn định cuộc sống và góp phần tạo nên một vùng biên giới Ia Lâu ngày một trù phú.

# data[].attributes.body
Người Mường Hòa Bình ở Gia Lai tập trung tại 3 xã IA Lâu, IA Mơr, IA Piơr thuộc huyện Chư prông, cách thành phố PLeiku 60 km về hướng Tây. Người Mường di cư vào đây chủ yếu từ các huyện Tân Lạc, Đà Bắc của Hòa Bình, trong chương trình nhường lại đất cho nhà máy thủy điện Hòa Bình từ những năm cuối cùng của thế kỷ XX. Những con người xa xứ khi quần tụ về đây đã không quên đem theo lối kiến trúc nhà ở truyền thống của dân tộc mình, dù điều kiện sống, sinh hoạt và sản xuất ít nhiều đổi khác so với vùng quê gốc.

# data[].attributes.attachment_link.description
Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình

# data[].attributes.attachment_link.title
Nét độc đáo trên trang phục dân tộc Mường, clip hay nhất từ trước đến nay

# data[].attributes.body
Tên gọi khác: Thổ.
Dân số: 1.626.392 người (Theo số liệu Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009).
Nhóm địa phương: Thổ, Ngạn, Phén, Thu Lao và Pa Dí.
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Ðai).

Lịch sử: Người Tày có mặt ở Việt Nam từ rất sớm, có thể từ nửa cuối thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên.

Hoạt động sản xuất: Người Tày là cư dân nông nghiệp có truyền thống làm ruộng nước, từ lâu đời đã biết thâm canh và áp dụng rộng rãi các biện pháp thuỷ lợi như đào mương, bắc máng, đắp phai, làm cọn lấy nước tưới ruộng. Họ có tập quán đập lúa ở ngoài đồng trên những máng gỗ mà họ gọi là loỏng rồi mới dùng dậu gánh thóc về nhà. Ngoài lúa nước người Tày còn trồng lúa khô, hoa màu, cây ăn quả... Chăn nuôi phát triển với nhiều loại gia súc, gia cầm nhưng cách nuôi thả rông cho đến nay vẫn còn khá phổ biến. Các nghề thủ công gia đình được chú ý. Nổi tiếng nhất là nghề dệt thổ cẩm với nhiều loại hoa văn đẹp và độc đáo. Chợ là một hoạt động kinh tế quan trọng.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Ðai).

Lịch sử: Người Tày có mặt ở Việt Nam từ rất sớm, có thể từ nửa cuối thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên.

Hoạt động sản xuất: Người Tày là cư dân nông nghiệp có truyền thống làm ruộng nước, từ lâu đời đã biết thâm canh và áp dụng rộng rãi các biện pháp thuỷ lợi như đào mương, bắc máng, đắp phai, làm cọn lấy nước tưới ruộng. Họ có tập quán đập lúa ở ngoài đồng trên những máng gỗ mà họ gọi là loỏng rồi mới dùng dậu gánh thóc về nhà. Ngoài lúa nước người Tày còn trồng lúa khô, hoa màu, cây ăn quả... Chăn nuôi phát triển với nhiều loại gia súc, gia cầm nhưng cách nuôi thả rông cho đến nay vẫn còn khá phổ biến. Các nghề thủ công gia đình được chú ý. Nổi tiếng nhất là nghề dệt thổ cẩm với nhiều loại hoa văn đẹp và độc đáo. Chợ là một hoạt động kinh tế quan trọng.

Lạng Sơn nổi tiếng thuốc lá sợi vàng. Thuốc ngon do đất, giống, sấy và cũng do cách phơi.

Người Tày (Pa Dí) có truyền thống làm các loại bánh bằng bột. Những ngày tết, phiên chợ, phụ nữ trong các gia đình thường rất bận rộn làm bánh.

Trang phục của người Tày hầu như không thêu hoa văn. Riêng áo phụ nữ nhóm Pa Dí có thêu hoa văn ở cổ và hò áo, ống tay áo được nối bởi những đoạn vải màu. Ðiểm nổi bật nhất trong bộ trang phục nữ Pa Dí là chiếc mũ hình mái nhà.

Thầy cúng còn gọi là thày mo là người am hiểu phong tục tập quán dân tộc và có địa vị cao trong xã hội.

Ðàn tính là nhạc cụ được sử dụng phổ biến ở người Tày. Bầu đàn làm bằng vỏ quả bầu khô, cần đàn bằng gỗ, dây đàn bằng tơ. Ðàn có thể có 2 hoặc 3 dây. Ðàn tính thường dùng trong nghi lễ, đệm cho hát then, ngày nay còn dùng biểu diễn trên sân khấu.
Hiện vật Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Ăn: Trước kia, ở một số nơi, người Tày ăn nếp là chính và hầu như gia đình nào cũng có ninh và chõ đồ xôi. Trong các ngày tết, ngày lễ thường làm nhiều loại bánh trái như bánh chưng, bánh giày, bánh gai, bánh dợm, bánh gio, bánh rán, bánh trôi, bánh khảo... Ðặc biệt có loại bánh bột hấp dẫn nhân bằng trứng kiến và cốm được làm từ thóc nếp non hơ lửa, hoặc rang rồi đem giã.

Mặc: Bộ y phục cổ truyền của người Tày làm từ vải sợi bông tự dệt, nhuộm chàm, hầu như không thêu thùa, trang trí. Phụ nữ mặc váy hoặc quần, có áo cánh ngắn ở bên trong và áo dài ở bên ngoài. Nhóm Ngạn mặc áo ngắn hơn một chút, nhóm Phén mặc áo màu nâu, nhóm Thu Lao quấn khăn thành chóp nhọn trên đỉnh đầu, nhóm Pa Dí đội mũ hình mái nhà còn nhóm Thổ mặc như người Thái ở Mai Châu (Hoà Bình).

Ở: Người Tày cư trú ở vùng thung lũng các tỉnh Ðông Bắc, từ Quảng Ninh, Bắc Giang, Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Cạn, Thái Nguyên, Hà Giang, Tuyên Quang đến Lào Cai, Yên Bái. Họ thích sống thành bản làng đông đúc, nhiều bản có tới hàng trăm nóc nhà.

Ngôi nhà truyền thống của người Tày là nhà sàn có bộ sườn làm theo kiểu vì kèo 4, 5, 6 hoặc 7 hàng cột. Nhà có 2 hoặc 4 mái lợp ngói, tranh hay lá cọ. Xung quanh nhà thưng ván gỗ hoặc che bằng liếp nứa.

Phương tiện vận chuyển: Với những thứ nhỏ, gọn người Tày thường cho vào dậu để gánh hoặc cho vào túi vải để đeo trên vai, còn đối với những thứ to, cồng kềnh thì dùng sức người khiêng vác hoặc dùng trâu kéo. Ngoài ra, họ còn dùng, mảng để chuyên chở.

Quan hệ xã hội: Chế độ quằng là hình thức tổ chức xã hội đặc thù theo kiểu phong kiến sơ kỳ mang tính chất quý tộc, thế tập, cha truyền con nối.

Trong phạm vi thống trị của mình quằng là người sở hữu toàn bộ ruộng đất, rừng núi, sông suối... vì thế có quyền chi phối những người sống trên mảnh đất đó và bóc lột họ bằng tô lao dịch, bắt phải đến lao động không công và tô hiện vật, buộc phải cống nạp. Chế độ quằng xuất hiện từ rất sớm và tồn tại dai dẳng mãi đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.

Cưới xin: Nam nữ được tự do yêu đương, tìm hiểu nhưng có thành vợ thành chồng hay không lại tuỳ thuộc vào bố mẹ hai bên và "số mệnh" của họ có hợp nhau hay không lại tuỳ thuộc vào bố mẹ hai bên và "số mệnh" của họ có hợp nhau hay không. Vì thế trong quá trình đi tới hôn nhân phải có bước nhà trai xin lá số của cô gái về so với lá số của con mình. Sau khi cưới, cô dâu ở nhà bố mẹ đẻ cho đến khi có mang sắp đến ngày sinh nở mới về ở hẳn bên nhà chồng.

Sinh đẻ: Khi có mang cũng như trong thời gian đầu sau khi đẻ, người phụ nữ phải kiêng cữ nhiều thứ khác nhau với ước muốn được mẹ tròn, con vuông, đứa bé chóng lớn, khoẻ mạnh và tránh được những vía độc hại.

Sau khi sinh được 3 ngày cúng tẩy vía và lập bàn thờ bà mụ. Khi đầy tháng tổ chức lễ ăn mừng và đặt tên cho trẻ.

Ma chay: Ðám ma thường được tổ chức linh đình với nhiều nghi lễ nhằm mục đích báo hiếu và đưa hồn người chết về bên kia thế giới. Sau khi chôn cất 3 năm làm lễ mãn tang, đưa hồn người chết lên bàn thờ tổ tiên. Hàng năm tổ chức cúng giỗ vào một ngày nhất định.

Nhà mới: Khi làm nhà phải chọn đất xem hướng, xem tuổi, chọn ngày tốt. Trong ngày vào nhà mới chủ gia đình phải nhóm lửa và giữ ngọn lửa cháy suốt đêm đến sáng hôm sau.

Thờ cúng: Người Tày chủ yếu thờ cúng tổ tiên. Ngoài ra còn thờ cúng thổ công, vua bếp, bà mụ.

Lễ tết: Hàng năm có nhiều ngày tết với những ý nghĩa khác nhau. Tết Nguyên đán, mở đầu năm mới và tết rằm tháng 7, cúng các vong hồn là những tết lớn được tổ chức linh đình hơn cả. Tết gọi hồn trâu bò tổ chức vào mùng 6 tháng 6 âm lịch, sau vụ cấy và tết cơm mới, tổ chức trước khi thu hoạch là những cái tết rất đặc trưng cho dân nông nghiệp trồng lúa nước.

Lịch: Người Tày theo âm lịch.

Học: Chữ nôm Tày xây dựng trên mẫu tự tượng hình, gần giống chữ nôm Việt ra đời khoảng thế kỷ XV được dùng để ghi chép truyện thơ, bài hát, bài cúng... Chữ Tày-Nùng dựa trên cơ sở chữ cái La-tinh ra đời năm 1960 và tồn tại đến giữa năm 80 được dùng trong các trường phổ thông cấp I vùng có người Tày, Nùng cư trú.

Văn nghệ: Người Tày có nhiều làn điệu dân ca như lượn, phong slư, phuối pác, phuối rọi, vén eng... Lượn gồm lượn cọi, lượn slương, lượn then, lượn nàng ới... là lối hát giao duyên được phổ biến rộng rãi ở nhiều vùng. Người ta thường lượn trong hội lồng tồng, trong đám cưới, mừng nhà mới hay khi có khách đến bản. Ngoài múa trong nghi lễ ở một số địa phương có múa rối với những con rối bằng gỗ khá độc đáo.

Chơi: Trong ngày hội lồng tồng ở nhiều nơi tổ chức ném còn, đánh cầu lông, kéo co, múa sư tử, đánh cờ tướng... Ngày thường trẻ em đánh quay, đánh khăng, đánh chắt, chơi ô...

B an biên tập (Theo: Bức tranh Văn hóa các Dân tộc Việt Nam (NXB Giáo dục))

# data[].attributes.attachment_link.description
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (ngữ hệ Thái - Ka Ðai). Lịch sử: Người Tày có mặt ở Việt Nam từ rất sớm, có thể từ nửa cuối thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên.

# data[].attributes.headline
Cộng đồng người Tày-Nùng trên quê hương Anh hùng Núp

# data[].attributes.subject
Cộng đồng người Tày-Nùng trên quê hương Anh hùng Núp

# data[].attributes.body
Từ chỗ chỉ có 2 dân tộc tại chỗ là Bahnar và Jrai, kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2009 cho biết, trên địa bàn Gia Lai thời điểm đó có đến 38 dân tộc cùng chung sống. Những dân tộc có mặt ở Gia Lai muộn đều có những lý do riêng để chọn vùng đất này làm quê hương thứ hai, trong đó có cộng đồng người Tày và người Nùng ở xã Tơ Tung, huyện Kbang.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
(GLO)- Từ chỗ chỉ có 2 dân tộc tại chỗ là Bahnar và Jrai, kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2009 cho biết, trên địa bàn Gia Lai thời điểm đó có đến 38 dân tộc cùng chung sống. Những dân tộc có mặt ở Gia Lai muộn đều có những lý do riêng để chọn vùng đất này làm quê hương thứ hai, trong đó có cộng đồng người Tày và người Nùng ở xã Tơ Tung, huyện Kbang.

Đầu năm 1979, cuộc chiến tranh biên giới phía Bắc đã buộc 14 hộ người Tày ở xã Quý Quân, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng phải sơ tán về huyện Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên). Ở đây, họ nhập với 3 hộ người Tày khác từ Lạng Sơn xuống hình thành một nhóm dân cư. Trong thời gian tạm trú ở Thái Nguyên, ông Lý Văn Trù đã liên lạc với một số người là con em của huyện Hà Quảng, đi bộ đội trong những năm chống Mỹ cứu nước và ở lại Gia Lai như: ông Trình, ông Vi Văn Xáy... nhờ họ đưa đơn lên Ban Kinh tế mới tỉnh Gia Lai, xin được vào lập nghiệp tại địa phương. Đơn của họ đã được Ban Kinh tế mới của tỉnh chấp thuận và bố trí bà con vào xã Nam, huyện An Khê (nay là xã Tơ Tung, huyện Kbang). Tháng 11-1979, đoàn của ông Lý Văn Trù đi bằng ô tô vào thẳng xã.

Đàn tính-nhạc cụ đặc trưng của dân tộc Tày, Nùng theo chân người đến Tây Nguyên. Ảnh: Phan Lài

Ngày 20-2-1980, ông Mã Văn Xù-nguyên là bộ đội ở Gia Lai-cũng đưa một đoàn gồm 14 hộ (người Tày) từ Cao Bằng vào thẳng xã Nam. Nhóm này nhập với 17 hộ của nhóm thứ nhất, lập thành đội sản xuất Nam Cao (địa danh này được ghép từ xã Nam với từ đầu của nơi đi là Cao Bằng). Năm 1980, đội sản xuất Nam Cao được gọi là Hợp tác xã Nam Cao.

Trong năm 1980, Hợp tác xã Nam Cao tiếp nhận thêm một số nhóm dân cư mới gồm: một số hộ người Tày và người Nùng từ huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, do ông Nghiêm và ông Hồng dẫn đầu vào xã tháng 5-1980. Cùng thời điểm này, còn có một nhóm khác do ông Lý Văn Nình dẫn đầu từ Lạng Sơn vào. Tổng số hộ của 2 nhóm nhỏ này là 26. Cuối năm 1980, từ Lạng Sơn, ông Sấy đưa thêm 39 hộ vào đây.

Đến cuối năm 1981, 96 hộ dân của Hợp tác xã Nam Cao được chia làm 3 đội sản xuất (đội 1, 2 và 3). Năm 1997, khi Hợp tác xã Nam Cao giải thể, 3 đội sản xuất được lập 3 bản: Đội 1, là nhóm dân Nam Cao gốc (nhóm của ông Trù và ông Xù, vào xã Nam đầu tiên), được gọi là bản 7; Đội 2, chủ yếu là cư dân thuộc nhóm đến từ Thái Nguyên và Lạng Sơn, được gọi là bản 8; Đội 3, nòng cốt là 39 hộ từ Lạng Sơn vào cùng ông Sấy, được gọi là bản 9.

Trong khu vực xã Tơ Tung, còn có làng Cao Sơn hình thành trên cơ sở 61 hộ người Tày, một số người Nùng và người Kinh từ các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn và Thái Nguyên vào lập nghiệp khoảng năm 1985-1986. Năm 1997, nhóm dân này được lập thành bản 12.

Đến năm 2007, các bản có tên gọi bằng số đếm đều được đổi thành làng, kèm tên riêng gợi lại quê gốc nơi từ đó họ ra đi: bản 7 được gọi là làng Nam Cao (xã Nam và Cao Bằng; bản 8 là làng Cao Lạng (Cao Bằng và Lạng Sơn); bản 9 là làng Thái Sơn (Thái Nguyên và Lạng Sơn); bản 12 được đổi tên thành làng Cao Sơn (Cao Bằng và Lạng Sơn).

Gần 40 năm đã trôi qua, nhóm cư dân Tày-Nùng đến với quê hương Anh hùng Núp đã coi nơi này là quê hương thứ hai và có những đóng góp quan trọng trong việc xây dựng vùng quê mới này.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cộng đồng người Tày-Nùng trên quê hương Anh hùng Núp

# data[].attributes.attachment_link.description
(GLO)- Từ chỗ chỉ có 2 dân tộc tại chỗ là Bahnar và Jrai, kết quả điều tra dân số và nhà ở năm 2009 cho biết, trên địa bàn Gia Lai thời điểm đó có đến 38 dân tộc cùng chung sống.

# data[].attributes.headline
Hội Xuân của người Tày- Nùng ở Phú Thiện

# data[].attributes.subject
Hội Xuân của người Tày- Nùng ở Phú Thiện

# data[].attributes.body
(GLO)- Tết Bính Thân 2016, đông đảo bà con dân tộc Tày-Nùng quê Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn hiện đang sinh sống ở huyện Phú Thiện (Gia Lai) đã cùng nhau tổ chức một ngày hội Xuân độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hội Xuân của người Tày-Nùng ở Phú Thiện

Ngày đăng: 17-02-2016, 10:00 - Lượt truy cập: 640

​(GLO)- Tết Bính Thân 2016, đông đảo bà con dân tộc Tày-Nùng quê Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn hiện đang sinh sống ở huyện Phú Thiện (Gia Lai) đã cùng nhau tổ chức một ngày hội Xuân độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

​
Trò chơi ném còn thu hút đông đảo người tham gia. Ảnh:Lê Văn Ngọc

Từ tinh mơ ngày mùng 4 Tết, bà con người Tày-Nùng từ các xã: Chư A Thai, Ayun Hạ, Ia Piar... (huyện Phú Thiện) và cả những người Tày-Nùng từ huyện Sông Hinh (tỉnh Phú Yên) đã kéo nhau về khoảng sân rộng ở trung tâm huyện Phú Thiện. Ông Mã Văn Chức-Trưởng ban liên lạc Hội đồng hương người Tày-Nùng tại huyện Phú Thiện cho biết: "Trên địa bàn huyện có khoảng hơn 1.000 đồng bào Tày-Nùng quê ở các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn sinh sống. Từ trước Tết, chúng tôi đã đi từng làng kêu gọi mọi người cùng nhau đóng góp để tổ chức ngày hội đầu Xuân này. Ai nấy đều hưởng ứng nhiệt tình vì cả năm mới có một dịp những người con xa xứ gặp gỡ nhau, vui chơi những trò chơi dân gian của dân tộc mình".
Khi đã tề tựu đông đủ, không kể già trẻ, gái trai đều nô nức tham gia vào những trò chơi đầy sôi động như đánh cù, đi cà kheo, ném còn. Trong đó, ném còn là trò chơi mang đậm đặc trưng văn hóa của đồng bào các dân tộc phía Bắc. Chiếc còn được buộc những sợi dây dài trang trí màu sắc sặc sỡ để có thể ném cao và xa. Người chơi được chia làm hai đội ném qua ném lại với mục tiêu là vòng tròn được dán giấy treo trên chiếc cột tre cao chừng 15 mét. Ai ném trúng vòng tròn này được nhận những lời tán thưởng, sự thán phục và cả phần thưởng bằng tiền mặt. Chị Hoàng Thị Nhâm (xã Ia Piar)-một trong những người ném trúng vòng tròn cho biết: "Tôi ở Cao Bằng vào đây đã hơn 15 năm. Tôi có về thăm quê một vài lần nhưng không vào dịp lễ nên đây mới là lần đầu tiên tôi được ném còn trong dịp Tết. Tôi thấy ở đây chơi vui không khác gì ở bản mình ngày xưa".

Trò chơi lày cỏ khiến không khí ngày hội thêm rộn ràng. Ảnh: Lê Văn Ngọc

Ngoài ném còn, trò chơi thu hút đông đảo người tham gia và rộn ràng nhất ngày hội có lẽ là lày cỏ. Đây là một trò chơi giống như trò oẳn tù tì. Mỗi lượt chơi lày cỏ chỉ có hai người. Khi chơi, họ vừa cùng đồng thanh hô một con số do mình tự chọn vừa xòe ra mấy ngón tay tùy mình thích, miễn sao cộng các ngón tay hai người khớp lại, vừa đúng với số mà mình hô. Ai đoán đúng là người chiến thắng, còn ai thua thì bị phạt phải uống một ly rượu. Tưởng chừng đơn giản, nhưng lày cỏ có một sự thu hút đến kỳ lạ khiến không khí của ngày hội trở nên vui tươi. Với người Tày-Nùng, rượu không chỉ là một thức uống mà còn là văn hóa nên những cuộc lày cỏ này chỉ kết thúc khi một trong hai người đã chuếnh choáng say.
Bên cạnh những trò chơi, trong hội Xuân này, bà con người Tày-Nùng còn được thưởng thức một chương trình văn nghệ với những bài dân ca của dân tộc mình do các "nghệ sĩ" của làng thể hiện. Đa phần các bài dân ca đều thể hiện tình yêu đôi lứa, tình yêu quê hương đất nước và ca ngợi Bác Hồ. "Nghệ sĩ" Lương Thị Thân (người Tày) chia sẻ: "Nghe tin có hội Xuân của dân tộc mình, từ 4 giờ sáng, chúng tôi phải đi từ Sông Hinh-Phú Yên để lên đây. Hội Xuân này vừa là dịp để người Tày-Nùng chúng tôi được gặp gỡ, giao lưu, vừa để những nét đẹp văn hóa truyền thống không bị mai một, để gìn giữ cho con cháu mai sau".

Lê Văn Ngọc-GLO

CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ TỈNH GIA LAI | Cơ quan chủ quản: UBND tỉnh Gia Lai
© 2010 Bản quyền thuộc về Ủy Ban Nhân Dân tỉnh Gia Lai.
02 Trần Phú, TP Pleiku, Tỉnh Gia Lai - Tel: 0269. 3824404 - Fax: 0269. 3824711 - Email: vpubndtinh@gialai.gov.vn
Giấy phép số: 09/GP-TTĐT cấp ngày 31/7/2017 do Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Gia Lai cấp - Người phụ trách: ông Nguyễn Văn Lộc

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
ubnd tỉnh gia lai - cổng thông tin điện tử

# data[].attributes.attachment_link.description
​(GLO)- Tết Bính Thân 2016, đông đảo bà con dân tộc Tày-Nùng quê Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn hiện đang sinh sống ở huyện Phú Thiện (Gia Lai) đã cùng nhau tổ chức một ngày hội Xuân độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

# data[].attributes.body
Trong các tộc người thiểu số ở Tây Nguyên người Jrai có số dân đông nhất chiếm lĩnh một địa bàn rộng. Theo “Dân tộc và dân số tộc người ở Việt Nam” của Khổng Diễn xuất bản năm 1995 “Tiền sử Gia Lai” do Sở Văn hoá - Thông tin Gia Lai xuất bản năm 1995 thì người Jrai sinh sống ở tỉnh Kon Tum Đắc Lắc Bình Thuận; một phần nhỏ sống rải rác ở phía tây tỉnh Phú Yên còn một số ít sống ở tỉnh Bo-kham (Lào) và tỉnh Ratanakiri (Campuchia). Người Jrai sống tập trung nhất ở tỉnh Gia Lai thuộc địa phận huyện Chư Pah Đức Cơ Chư Prông Chư Sê Ia Pa Ayun Pa Krông Pa tỉnh Gia Lai.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước. Người ta giải thích tộc danh này có thể gắn liền với lịch sử ban đầu của người Jrai thuỷ tổ của họ có lẽ sinh tụ ở vùng có nhiều thác ghềnh ven những con sông nào đó. Ngoài ra đồng bào có tên gọi khác như Gia-rai Jơ Rai... Tác giả Chu Thái Sơn (chủ biên) trong tác phẩm "Người Gia Rai" xuất bản năm 2005 cho rằng tộc người Jrai được chia thành năm nhóm chính gồm các nhóm: Jrai Chor (còn gọi là Cheo Reo hay Phun) Jrai Hdrung Jrai Aráp Jrai Mthur Jrai Tbuăn. Có tài liệu nghiên cứu lại chia tộc người Jrai làm năm nhóm chính và một vài nhóm phụ ngoài năm nhóm đã nêu còn các nhóm khác như Jrai H'Roi Jrai Mdhur Jrai Ha Lang Jrai Pleiku. Xuất phát từ thói quen và nhận thức của đồng bào việc phân chia nhóm địa phương có thể căn cứ vào vùng địa lý sự khác biệt trong các chi tiết của một số phong tục tập quán và cách phát âm khác nhau trong ngôn ngữ. Mỗi tên gọi của từng nhóm đều gắn liền với địa danh hay truyền thuyết của khu vực mà nhóm người Jrai đó sinh sống.

Xung quanh vấn đề lịch sử tộc người thuộc nhóm ngôn ngữ Malayo - Polynesien hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau:

Giả thiết thứ nhất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là miền đông nam Trung Quốc. Từ đó lan truyền xuống Đông Nam á và châu Đại Dương. Người khởi xướng cho giả thuyết này là học giả người áo R. Heiner Geldern.

Giả thiết thứ hai do giáo sư nhân học người Mỹ Xonhem II đề xuất cho rằng khu vực hình thành đầu tiên của ngôn ngữ Malayo - Polynesien là vùng đảo Đông Nam á mà trung tâm từ miền đông Inđônêxia tới nam Philíppin rồi phát triển ra xung quanh. Thời kỳ hình thành của nhóm ngôn ngữ Nam Đảo lan rộng ra xung quanh ước định vào thiên niên kỷ thứ II trước công nguyên. Cũng trong thời gian này tổ tiên người Chăm đến vùng duyên hải Việt Nam và để lại dấu vết trong các di chỉ thuộc phức hệ văn hoá Sa Huỳnh.

Cội nguồn lịch sử của người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam là một trong những hệ quả của quá trình thiên di của lớp người Dentereo - Malais vào thời đại đồ đá. Trong quá trình thiên di ấy một bộ phận của lớp người này đã tiếp cận và dừng chân trên vùng đất thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay. Bộ phận này tụ cư thành nhiều nhóm trên khắp địa bàn miền Trung và Nam Trung bộ. Chính họ và con cháu họ đã tạo ra phức hệ văn hoá Bàu Trám - Sa Huỳnh.

Theo Nguyễn Tuấn Triết trong "Lịch sử phát triển các dân tộc Mã Lai - Đa Đảo" thì vào thời đại đá mới trên địa bàn thuộc miền Trung và Nam Trung bộ của Việt Nam ngày nay đã có lớp người Dentereo - Malais sinh sống. Lớp người này phân chia thành nhóm dừng chân trên từng địa bàn riêng có những đặc thù về địa lý - sinh thái - nhân văn dần dần thích nghi và biến đổi tạo ra những khác biệt nhất định so với ban đầu trong các yếu tố văn hoá ngôn ngữ... mà định hình nên những tộc người và lãnh thổ tộc người ban đầu của tộc người Mã Lai - Đa Đảo ở Việt Nam. Có thể khi bước vào thời đại kim khí thì những người Malayo - Polynesien ở miền Nam Đông Dương đã hình thành năm nhóm người trong đó có một nhóm dừng chân trên cao nguyên Gia Lai và Kon Tum sinh tụ trên vùng đất có nhiều dòng sông chảy qua và có nhiều thác nước. Nhóm này định hình nên một tộc người tự nhận mình là Jrai.

Tuy nhiên trong công trình "Các dân tộc tỉnh Gia Lai - Công Tum" xuất bản năm 1981 tác giả Đặng Nghiêm Vạn và các cộng sự cho rằng lớp cư dân đầu tiên ở Gia Lai và Kon Tum là những người lùn đen thuộc đại chủng Oustraloid nay không còn nữa. Những người nói tiếng Môn - Khơ-me tổ tiên trực tiếp của đa phần cư dân Gia Lai và Kon Tum thuộc tộc người Bahnar hiện nay đã có mặt ở Gia Lai ít nhất cũng thời kỳ đồ đá. Tiếp đến tổ tiên của những người Malayo - Polynesien từ ven biển tiến lên tách các cư dân Môn - Khơ-me thành hai bộ phận chinh phục và khai phá cao nguyên Pleiku và cao nguyên Đắc Lắc sự việc đó cũng diễn ra cách đây ít nhất 2-3 ngàn năm.

Kết quả khai quật di chỉ khảo cổ học Lung Leng tỉnh Kon Tum cho thấy Lung Leng là một di tích cư trú lâu dài và cũng là khu mộ táng của cư dân tiền sử có sự phát triển của nhiều thời đại nhiều giai đoạn khác nhau. Sớm nhất là lớp cư dân hậu kỳ đá cũ chế tác và sử dụng công cụ cuội ghè đẽo niên đại cách đây vài vạn năm. Tiếp đến là lớp cư dân hậu kỳ đá mới sơ kỳ kim khí tồn tại trong khung niên đại cách ngày nay từ 3.500-2.000 năm. Tổ hợp công cụ cùng đồ gốm ở Lung Leng khá gần với văn hoá của cư dân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) các văn hoá Xóm Cồn ven biển miền Trung. Xét về mặt địa lý địa điểm di chỉ Lung Leng nằm ở phía nam tỉnh Kon Tum tiếp giáp với cao nguyên Pleiku và đây cũng là khu vực cư trú của người Jrai. Qua lát cắt của di chỉ Lung Leng rất có thể chủ nhân của Lung Leng có những nét tương đồng với chủ nhân văn hoá Biển Hồ (Gia Lai) là tổ tiên của người Jrai.

Người Jrai ban đầu phân bố cư trú ở lưu vực sông Ayun và sông Ba trên cao nguyên Pleiku. Từ đó về sau người Jrai mở rộng địa bàn cư trú của mình lên phía bắc (như vùng Mang Yang An Khê Đắc Tô Sa Thầy Kon Tum...) và xuống phía tây nam (như vùng Krông Pa Chư Prông Chư Pah...). Cùng với quá trình mở rộng địa bàn cư trú là sự phát triển hình thái cư trú xen kẽ giữa người Jrai với các tộc người khác (Bahnar Xơ-đăng...) và hình thành những nhóm địa phương của tộc người này.

Ngày nay tộc người Jrai có dân số đứng hàng thứ mười trong cộng đồng 54 dân tộc ở Việt Nam trong đó có trên 90% cư trú ở tỉnh Gia Lai. Do đó khi đánh giá nghiên cứu về người Jrai ở Gia Lai là đã hiểu được những nét đặc trưng của người Jrai ở Việt Nam nói chung.

Tỉnh Gia Lai có tổng dân số tính đến 31-12-2005 là 1.146.970 người bao gồm nhiều tộc người sinh sống cộng đồng trên địa bàn toàn tỉnh trong đó đồng bào ít người chiếm 44 6%. Cụ thể: người Kinh có 635.365 người (chiếm 55 4%) Jrai 374.014 người (chiếm 30 3%) Bahnar 141.524 người (chiếm 12 3%) còn lại các tộc người khác là 23.067 người (chiếm 2%). Hiện nay tỉnh Gia Lai có 13 huyện: Kbang Mang Yang Chư Pah Chư Sê Chư Prông Ayun Pa Krông Pa Kông Chro Đức Cơ Đăk Đoa Ia Grai Ia Pa Đăk Pơ; 01 thị xã An Khê và 01 thành phố Pleiku là tỉnh lỵ.

Khái niệm dân tộc thực chất phải được hiểu là tộc người (ethric). Tộc người là hình thái đặc biệt của một tập đoàn xã hội xuất hiện không phải là do ý nguyện của con người mà là trong kết quả của quá trình tự nhiên - lịch sử. Các cư dân ở Gia Lai hiện nay bao gồm hai bộ phận là những người đến cư trú sau và những người được coi là "bản địa". ở đây khái niệm "bản địa" được dùng có tính ước định để chỉ những tộc người sinh sống ở Gia Lai trước khi người Kinh và một số tộc người khác ở miền Bắc chuyển cư đến. Người Jrai thuộc ngữ hệ Nam Đảo (hay còn gọi là ngữ hệ Malayo - Polynesien).

ở Gia Lai tộc người Jrai là một trong những tộc người lớn đông nhất và cư trú lâu đời. Tổ tiên của tộc người Jrai di cư từ ven biển miền Trung lên chinh phục và khai phá miền cao nguyên Đắc Lắc và Pleiku. Để rồi cho đến ngày nay đây là địa bàn cư trú của tộc người này. Hiện nay dân số người Jrai là 374.014 người sống tập trung ở thành phố Pleiku (20.524 người) thị xã An Khê (6 người) huyện Chư Sê (61.977 người) Ayun Pa (48.621 người) Krông Pa (44.047 người) Ia Grai (37.268 người) Chư Prông (31.553 người) Ia Pa (29.180 người) Đức Cơ (24.818 người) Chư Pah (27.582 người) Đăk Đoa (17.514 người) Kông Chro (171 người) và Đăk Pơ (2 người) được chia thành năm nhóm chính có mười dòng: Rơ Chom Nay Rơ Ô Siu Rơmah Ksor Rahlan Hiec Kpă Puih.

Nhóm Jrai Chor (Cheo Reo hay Phun) sinh sống ở khu vực thung lũng lòng chảo Cheo Reo (nay thuộc hai huyện Ayun Pa và Ia Pa tỉnh Gia Lai. Chor (Chuôr) là thung lũng lòng chảo. Nhà nghiên cứu người Pháp J. Dournes còn dịch là vùng thấp. Cheo Reo là do phiên âm của Chu và Chreo - tên hai tù trưởng nổi tiếng cuối thế kỷ XIX của vùng này. Phun (pơphun) nghĩa là gốc. Đồng bào cho rằng người Jrai ở vùng này còn bảo lưu nhiều đặc điểm mang tính chất điển hình cho nhóm Jrai và nơi đây cũng sớm trở thành trung tâm phát triển kinh tế văn hoá xã hội của tộc người Jrai.

Nhóm Jrai Hdrung (gồm hai nhóm nhỏ Chon và Hà Bầu) cư trú ở khu vực đông bắc thành phố Pleiku huyện Chư Pah nửa huyện Chư Prông và tây huyện Đắc Đoa. Hdrung là tên một ngọn núi lửa đã tắt nằm ở ngã ba quốc lộ 14 19 cách thành phố Pleiku 11 km về phía đông nam. Theo đồng bào một bộ phận tổ tiên người Jrai đã từng sinh tụ quanh ngọn núi này sau dần dần họ mới toả đi cách nơi khác. Nét nổi bật của nhóm này là sự bảo lưu đầy đủ đặc trưng kiến trúc nhà ở theo phương pháp cổ truyền Jrai.

Nhóm Jrai Aráp cư trú ở khu vực tây bắc thành phố Pleiku Chư Pah tiếp giáp với khu vực cư trú của người Bahnar. Aráp là tên một con voi có bốn ngà trong một câu chuyện huyền thoại. Theo J. Dournes xưa có bốn chàng Jrai đi săn đuổi con voi. Săn mãi không bắt được về sau voi mệt mỏi tự quay về chết trước mặt họ. Đây là nhóm cư dân vốn gần gũi với người Bahnar nên mang nhiều nét đặc trưng khác với nhiều nhóm địa phương Jrai ở các nơi. Cũng có ý kiến cho rằng cư dân này vốn gốc Bahnar đã Jrai hoá. Song cũng không ít ý kiến ngược lại đó là người Jrai nhưng chịu ảnh hưởng của văn hoá Bahnar.

Nhóm Jrai Mthur sống chủ yếu ở huyện Krông Pa tiếp giáp với người Ê-đê và Chăm. Cho nên có người thuộc nhóm Mthur lại tự nhận mình là người Ê-đê hoặc không thể khẳng định rõ ràng bản thân thuộc nhóm tộc người nào như người Jrai ở xã Krông Năng.

Nhóm Jrai Tbuăn (Puôn) cư trú dọc biên giới Việt Nam - Campuchia sinh tụ chủ yếu ở huyện Chư Prông và Đức Cơ dọc sông Sê San nên đồng bào cũng tự nhận là nhóm gọi theo tên dòng sông này. Để xác định theo nhóm người Jrai ở Đức Cơ là một vấn đề không dễ dàng nếu chỉ đánh giá nhận xét qua cảm quan. Về tên gọi "Tbuăn" các tài liệu viết về Tây Nguyên nói chung mà chúng tôi đã tiếp cận đều không có sự giải thích cụ thể song quá trình điền dã khảo sát trên địa bàn huyện Đức Cơ qua lưu truyền trong văn hoá dân gian thì Tbuăn là tên tự nhận "Tbuăn" là để chỉ vùng có người Jrai nghèo khó. Có lẽ như vậy vì Đức Cơ trong quá khứ là một vùng rất nghèo không trù phú như một số vùng người Jrai khác trong tỉnh Gia Lai. Trong tiếng nói của người Jrai có pha trộn tiếng Khơ-me về từ ngữ cũng như ngữ âm. Về phong tục tập quán có những điểm khác so với nhóm Jrai Hdrung.

# data[].attributes.attachment_link.description
Jrai là tên tự gọi cũng là tộc danh chính thức của tộc người. Tên đó vừa đồng âm lại vừa đồng nghĩa với từ Jrai hoặc drai có nghĩa là thác nước.