# data[].attributes.headline
Amerika: hoop en ongeloofVerhaal uit 2020 in twee delen LC/DVHN Amerika, hoop en ongeloof 

# data[].attributes.subject
Amerika: hoop en ongeloofVerhaal uit 2020 in twee delen LC/DVHN Amerika, hoop en ongeloof 

# data[].attributes.body
Impressie, beschouwing Over de laatste vier verkiezingen in de VS. Schrijver Sander Warmerdam maakte tussen 2000 en 2020 vier verkiezingen van dichtbij mee. De strijd tussen Trump en Biden op afstand, nagelbijtend en soms gefrustreerd. Hoop en wanhoop. Levendig beschreven en vol afwisseling: flarden wereldgeschiedenis gelardeerd met persoonlijke herinneringen. Geschreven in de ik-vorm: de lezer verplaatst zich daardoor in de schijver, beleeft zijn avonturen mee. Dat brengt het onderwerp veel dichterbij. ,,Trillend en twijfelend sta ik met een wegwerpcamera in mijn handen, op een paar meter afstand van de glimlachende Bush. Ik durf niet en weg is hij.’’ Een groot onderwerp als de Amerikaanse verkiezingen door de jaren heen krijgt daardoor een behapbare menselijke maat. De persoonlijke ontboezemingen, verweven met wereldgeschiedenis, zijn herkenbaar. Ze appelleren aan menselijke, universele emoties en zijn met humor beschreven, waardoor dit zware onderwerp toch ook vermakelijk wordt en dus zeer goed te verteren. Gevaar is dat zo’n verhaal overbelast raakt door de veelheid aan feiten. Dat gebeurt hier niet. Alle herinneringen zijn in de tegenwoordige tijd beschreven waardoor het nog meer een belevenis wordt: ,,Deze verkiezingen gaan ook over mijn toekomst, zo voelt het. Ook mijn Amerika lag die septemberdag onder vuur.’’ Beschreven met oog voor details, die worden benoemd en dat komt de geloofwaardigheid ten goede. Wie oog heeft voor details let kennelijk goed op en zal zeker oog hebben voor de grote lijn. Oog ook voor sfeer – ‘de ijzige vlaktes van Iowa’ -  waardoor het lezen nog meer een belevenis wordt. Genuanceerde  uitleg: Kiezeres Trump worden niet weggezet als deplorabels. ,,Maar zijn kiezers zijn niet gek, sneu of racistisch – al vinden sommige extreme groepen het heerlijk om de ruimte te pakken die de president hun geeft. Ze uiten hun zorgen. Trump is de held van de ongehoorden. Hij geeft het deel van het land dat klappen heeft gekregen weer eigenwaarde terug. Behoeftes: vooral inzicht vergroten en beleven, maar ook meepraten en toepassen: Indirecte oproep: luister echt naar andersdenkenden zoals de schrijver doet. Wat drijft hen en kun je daar begrip voor opbrengen? Verbinding ipv polarisatie. Waarom past het verhaal zo bij de LC? Slogan was ooit alles wat Friesland beweegt. Oftewel: alles wat de friezen drijft, raakt en in beweging brengt. Kernwoord is: betrokkenheid. Veel Friezen zijn betrokken bij Noord-Amerika omdat ze er geëmigreerde familie hebben. De schrijver is zeer betrokken omdat hij Amerikanistiek studeerde en er zo’n twintig jaar woonde. Warmerdam legt ook de link met de Friese actualiteit en vergroot daarmee de  betrokkenheid van zijn lezers. Ook hier lijkt sprake van steeds meer polarisatie en een opmars van populisten. Daardoor brengt hij het verhaal nog dichter bij de lezer. ,,In de protesterende boeren op het terrein van de Leeuwarder Courant herken ik een felheid die ik ook zag tijdens demonstraties tegen de ziektekostenverzekering van Obama. Niet geïnteresseerd in het perspectief of de argumenten van de ander, de grondhouding is boos en verongelijkt. Ik volg de campagne vanuit Leeuwarden hoofdschuddend, met licht ongeloof. Alternatieve feiten, leugens, ondermijning van de pers. Hoe kan een president zo weinig respect voor zijn ambt tonen?'' Waarom eens succes? Omdat ik er door geïnspireerd raakte en weer zin kreeg om na een ziekbed aan het werk te gaande slag te gaan.

# data[].attributes.headline
In de ziel geraakt. Als mijnbouw een bom onder je bestaan legt (Gerda)

# data[].attributes.subject
In de ziel geraakt. Als mijnbouw een bom onder je bestaan legt (Gerda)

# data[].attributes.body
Portret van een dorp (6000 inwoners) in het noorden van Zweden waar huizen en gebouwen beschadigd raken door de winning van ijzererts. Kiruna heeft zijn bestaan te danken aan mijnbedrijf LKAB dat iedere dag genoeg ijzererts wint voor zes Eiffeltorens.

Explosies in de mijn, meer dan een kilometer diep, waar ijzererts wordt weggeblazen en gewonnen zogen voor gaten. Hierin zakt de grond, nu nog in het niemandsland tussen mijn en stad, maar over een jaar of tien, twintig, ook onder het centrum van Kiruna.

In het verhaal gaat veel aandacht uit naar de kerk die in zijn geheel wordt verplaats naar het nieuw te bouwen dorp. De kerk als symbool, de ziel van een dorp.
Daartegenover de kerk van 't Zand die overeind blijft maar wel beschadigd raakt.
De ijzerwinning moet koste wat kost doorgaan. Omdat het de Zweedse overheid en LKAB enorm veel geld oplevert.

De lezer ziet vergelijkbare problemen met andere oplossingen. Het artikel ademt begrip voor hun situatie.

DvhN besteedt uiteraard veel aandacht aan het grootste probleem van het Noorden: de aardgaswinning.
Opnieuw worden de problemen in beel gebracht maar nu eens op een zeer originele manier. De aandacht voor dorp, platteland, gesprekken met eigen bewoners, betrokkenheid: het past heel goed bij onze krant.

Prachtig opgeschreven, mooie foto’s, een fijn verhaal om te lezen. Maar de vergelijking is natuurlijk waar het om draait, hoe gaat Zweden met de problematiek om, hoe doet Den Haag dat. Het is zeer genuanceerd: uit het verhaal blijkt dat veel bewoners van Kiruna het ook niet eens zijn met sommige oplossingen, dat enkele inwoners van 't Zand blij zijn met hun nieuwe huis.
En dat de conclusie is dat het toch altijd weer draait om geld.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Met dit verhaal heeft Maaike Borst op 14 februari 2022 de Noorderpersprijs gewonnen. Een jury beoordeelde deze longread tot het beste verhaal van 2021 uit Groningen, Drenthe en Friesland.

De kerk van Kiruna gaat de lucht in. Een van de grootste houten gebouwen van Zweden wordt in zijn geheel opgetild en 3 kilometer verderop neergezet. Klokkentoren ernaast. Alsof het niets is.

Als de kerk zou blijven staan, op dat kleine heuveltje te midden van de pijnbomen waar ze al sinds 1912 bewonderende blikken vangt, wordt ze uiteindelijk verzwolgen door de aarde. Opgeslokt. Het icoon van het Zweedse mijnwerkersstadje, dat is opgetrokken uit donkerrood geverfd hout, versierd met gouden beelden en gemodelleerd naar de traditionele Lapse hut, zou bedolven raken als een stuk wrakhout op het strand.

Verzakkende aarde kent geen genade. Ook niet voor kerken.

De grond van Kiruna zakt niet zomaar. Elke nacht, stipt om half twee, lijkt de aarde daar in het Zweedse Lapland te grommen. Het zijn explosies in de mijn, meer dan een kilometer diep, waar ijzererts wordt weggeblazen en gewonnen. In de gaten die dat achterlaat zakt de grond, nog in het niemandsland tussen mijn en stad, maar over een jaar of tien, misschien twintig, ook onder het centrum van Kiruna.

Dus moet niet alleen de kerk, maar ook een derde van de stad . Het mijnbedrijf LKAB bouwt een splinternieuw stadscentrum voor Kiruna en neemt de oude kerk en een stuk of veertig andere monumentale panden mee.

De ijzerwinning moet koste wat kost doorgaan. Omdat het de Zweedse overheid en LKAB enorm veel geld oplevert. Maar óók omdat er zonder mijnbouw helemaal geen Kiruna zou zijn.
KLAPPEN TEGEN HET KOUDE STEEN
De Mariakerk in 't Zandt blijft staan waar ze staat. De 13de-eeuwse kerk van het Groningse dorp heeft muren als een vesting: ondoordringbaar steen van meer dan een meter dik. ,,Deze stort nooit in'', zegt Johanna Kroes vol overtuiging terwijl ze met haar hand liefdevolle klappen geeft tegen het koude steen.

De Mariakerk vertoont wel barsten. Hoog in de gewelven zitten scheuren in de schilderingen op de pleisterlaag. Scheuren veroorzaakt door de aardbevingen die de gaswinning in Groningen teweegbrengt.

Johanna Kroes, geboren en getogen Zandster, heeft desondanks het volste vertrouwen in dit robuuste gebouw dat haar dorp al eeuwenlang bescherming, geloof, ontmoeting en hoop biedt. Haar eigen huis kreeg dat vertrouwen niet. Onveilig, oordeelden de specialisten. Het ging plat, zoals er zoveel plat gaat in 't Zandt.

De kerk blijft hier staan, het dorp verhuist niet. Maar ook in 't Zandt veroorzaakt de bewegende grond een ware metamorfose. Oude huizen worden gesloopt en er komen strakke nieuwe woningen voor terug. Complete straten gaan op de schop. Pal naast de kerk, in het authentieke hart van 't Zandt, maakte een geliefd monumentaal pand plaats voor moderne huurwoningen - tot verbijstering van dorpelingen die zich niet gehoord voelden.

Het nieuwe huis van Kroes is bijna klaar. Binnenkort verlaat ze met haar man de tijdelijke wisselwoning waar ze noodgedwongen woonde en keert terug naar haar eigen plek in de Oosterstraat - jaren van onzekerheid en stress achter zich latend.

Maar hetzelfde zal het nooit meer zijn. ,,Je ziet ze wel kijken. Je weet wat ze zeggen. Wíj krijgen een nieuw huis, anderen zitten nog steeds in onzekerheid. Dat voel je.''
DE ZIEL VAN HET DORP
Een dorp of een stad is meer dan een verzameling huizen. Het is een gemeenschap van mensen, met een cultuur, een historie, een evenwicht. Wat gebeurt er als dat plotseling wordt opgeschud door een kracht van buitenaf? Als de veiligheid in het geding is, en het grote geld en de internationale belangen een gemeenschap in hun ziel raken?

Brengt het mensen samen, verenigd tegen een gemeenschappelijke vijand, getroost door buren die weten hoe het voelt? Trekt het verbanden juist uit elkaar, omdat de een de situatie beter weet te benutten dan de ander, omdat niet iedereen even hard vecht, omdat mensen in zichzelf keren door individuele problemen?

Ooit huisde de ziel van elk dorp in de kerk. De godshuizen waren bakens van geloof, hoop, samenzijn, troost en omzien naar elkaar - al hielpen ze ook om de gewone man nederig te houden en konden ze gemeenschappen wreed uiteendrijven in verschillende zuilen.

Voor velen is de religieuze betekenis van de kerk inmiddels vervaagd of verdwenen, maar de gebouwen blijven belangrijk. Als iconen van cultuur, geschiedenis én de gemeenschap. Je bouwt gemakkelijk een nieuw huis, maar niet zomaar een nieuwe kerk.

Dit is een verhaal over kerken die verhuizen, kerken die overeind blijven en kerken die we laten barsten. Met daarachter de vraag: hoe houd je hoop en vertrouwen als de wereld niet meer is zoals je dacht dat-ie altijd zou zijn?
MIJN ALS MOEDER
Als Kiruna slechts één gebouw mocht kiezen om mee te nemen naar het nieuwe stadscentrum, zou het de kerk zijn. Daar twijfelt burgemeester Gunnar Selberg niet aan. De kyrka is de trots van het stadje, en niet omdat de bevolking hier zo overdreven religieus is. Het is een icoon: 'de mooiste kerk van Zweden', hier in hun kleine koude stadje waar het negen maanden per jaar winter is en de zon wekenlang niet eens boven de horizon uitkomt.

Die indrukwekkende kerk was een cadeau van het mijnbedrijf aan Kiruna. Zoals eigenlijk vrijwel alles in het stadje met 18.000 inwoners is betaald door de mijnexploitant, want een goed woonklimaat en een tevreden bevolking leveren nu eenmaal meer en betere arbeidskrachten.

,,De mijn is onze moeder'', zegt Selberg, zwetend in de brandende junizon op een bankje naast het splinternieuwe stadhuis, een architectonisch hoogstandje dat de sprankelende naam Kristallen heeft gekregen. Kosten: 60 miljoen euro, vanzelfsprekend ook betaald door het mijnbedrijf.

,,En als je moeder zegt dat het nodig is om te verhuizen, dat het beter is voor ons allemaal, dan vertrouw je haar.''

Toen LKAB in 2004 bekendmaakte dat een derde van de huizen in Kiruna moest worden gesloopt, dat zesduizend inwoners huis en haard moesten verlaten, ging niemand de straat op om te demonstreren. De vraag of het winnen van ijzererts misschien zou moeten stoppen om het oude stadscentrum te redden is zelfs niet eens gesteld. Want als het mijnen stopt, loopt Kiruna leeg. Vrijwel iedereen werkt hier óf bij de mijn óf voor een bedrijf dat diensten levert aan de mijn. Alleen het toerisme en een instituut voor ruimteonderzoek verschaffen onafhankelijk werk.

LKAB schermt in glossy folders graag met enquêtes waaruit blijkt dat 87 procent van de bevolking in Kiruna vertrouwen heeft in het mijnbedrijf. Zelfs al moeten mensen huis en haard verlaten omdat LKAB elke nacht ondergronds gesteente wegblaast. Hier geen gehannes met schadevergoedingen, compensatie, versterking, eindeloze onderzoeken en dikke rapporten. Is de veiligheid in het geding? Geen zorgen, we verhuizen gewoon de stad. Er is geld zat: LKAB delft elke dag genoeg ijzererts voor zes Eiffeltorens.

Op de kerk van Kiruna staan twaalf gouden beelden. Geen heiligen of apostelen, maar beelden van gewone inwoners van het stadje die verschillende menselijke emoties vertolken: liefde, verdriet, verlegenheid, rouw, trots, vroomheid, wanhoop, inspiratie, melancholie, enthousiasme, aandacht en vertrouwen.

Het beeld van de man die het vertrouwen vertolkt draagt een eenvoudige pet, heeft zijn armen om zijn lichaam geslagen en kijkt met een tevreden blik schuin omhoog. Geloof in de toekomst straalt ervan af.
WAAR DE ZWAKKE PLEKKEN ZITTEN
,,Dat kan toch niet!'' De ogen van de vrouw schieten vuur. Ze staat in de deuropening van een kakelvers huis in 't Zandt. Kleine vrouw op leeftijd, kortgeknipt haar, Groningse tongval. Op haar erf staat een man van een bouwbedrijf.

,,Die huizen zijn net opgeleverd!'', foetert ze.

De man knikt begripvol, buigt zijn hoofd en zegt dat hij het allemaal wel snapt. De vrouw slikt haar woede in. ,,Het is op het ogenblik even te veel'', zegt ze nu zachtjes. ,,Toe maar. Anders krijg jij de volle laag.''

Ze draait zich om, stapt naar binnen en trekt de deur dicht.

Groningen is het vertrouwen kwijt. Eerst verdween het vertrouwen in de NAM, het bedrijf dat hier al 60 jaar aardgas wint en lang ontkende dat daardoor aardbevingen ontstaan. Vervolgens verdween het vertrouwen in de overheid, die de gasmiljarden opstreek en zich niet bekommerde om de veiligheid van de Groningers. Daarna ontstonden barsten in het onderling vertrouwen, omdat niet iedereen gelijk wordt behandeld en niet iedereen hetzelfde reageert op de situatie.

Vertrouwen is niet alleen het probleem, vertrouwen is óók de oplossing, denkt Jur Bekooy. De bouwkundige van de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK), eigenaar van 97 eeuwenoude kerken, is dagelijks bezig met aardbevingsschade en de rompslomp die daarbij hoort. Van de kerken staan er 60 in bevingsgebied, 55 ervan hebben schade, ongeveer 40 zijn hersteld. ,,Laatst kreeg ik weer een bericht van het IMG, het Instituut Mijnbouwschade Groningen: ze konden op de foto niet zien of de scheur 3 of 4 millimeter breed was ... Dan zakt de moed me in de schoenen.''

Alles in de hersteloperatie van Groningen moet tot in de kleinste details worden verantwoord. Het is een onbestuurbaar systeem geworden, een machine die de menselijkheid verdrukt. ,,Of het nu de NAM is, het Centrum Veilig Wonen, of het IMG. Overal voel ik het wantrouwen. Ook als ze - zoals ik bij medewerkers van het IMG echt wel zie - oprecht proberen om het goed te doen.''

Jur Bekooy ziet maar één weg uit de impasse: vertrouwen.

Hij staat in de Mariakerk in 't Zandt, aait even over het hout van de kerkbanken en kijkt omhoog naar de scheuren in de gewelven. De zwakke plekken in een gebouw, vertelt hij, zitten altijd in de verbindingen. ,,Een muur bouwen is niet moeilijk, een dak maken ook niet. De problemen ontstaan waar ze elkaar ontmoeten.''

Met een meewarige glimlach: ,,Zo is het natuurlijk ook met mensen.''
SAMEN HET ONMOGELIJKE DOEN
De spoorweg van Kiruna naar de Noorse havenstad Narvik loopt dwars door wat ook wel 'de laatste wildernis van Europa' wordt genoemd. Langs besneeuwde bergtoppen, wild stromende rivieren, meren die tot in mei bevroren zijn en waarvan begin juni, als de zon 24 uur per dag schijnt, het laatste laagje ijs verdwijnt.

Als je aan de oever zit hoor je het smelten; een geluid als een streling.

Dit betoverende landschap was voor de mannen die deze spoorweg met de hand aanlegden vooral een woest en onherbergzaam oord. Veel arbeiders stierven aan een tyfusepidemie in 1901. Ze liggen begraven in Tornehamn, naast de spoorlijn en een kapelletje, hoog boven het meer Torneträsk, 100 kilometer ten noordwesten van Kiruna.

Samen maakten deze mannen - gesterkt door hun legendarische kokkin Svarta Björn (zwarte beer) - het mogelijk dat de ijzererts uit Kiruna en andere mijnen in de regio kon worden vervoerd naar een zeehaven en wereldwijd verhandeld.

Als mensen elkaar ontmoeten ontstaan soms inderdaad problemen, als ze besluiten om samen te werken kunnen ze ogenschijnlijk het onmogelijke bereiken. Zoals een op pure mankracht gebouwde spoorweg door een berglandschap waar sneeuw en ijs heersen.

De overgrootvader van Bengt-Göran Tervaniemi werkte ook aan die spoorlijn. Hij kwam uit Finland, aangetrokken door het werk dat de mijnbouw verschafte. Hij sliep aan het begin van de vorige eeuw nog in zo'n Lapse nomadenhut die de inspiratiebron vormde voor de architect van de kerk.

Tervaniemi's achterkleinzoon woont nu in een statig houten huis, lichtgrijs met een witte veranda. Het is gebouwd in 1927, door de grootouders van zijn vrouw Ingrid Nordlund. Nog twee jaar kan het echtpaar van rond de 70 hier wonen, dan wordt het afgebroken. ,,Verschrikkelijk'', zegt Nordlund, die in het huis is geboren. ,,We dachten altijd dat we het zouden nalaten aan onze kinderen en kleinkinderen.''

Elke nacht horen ze de explosies, ze zien het gat dat de mijn slaat dichterbij komen. Ze weten dat er niets anders opzit, en ze begrijpen dat het moet gebeuren. Zonder mijnbouw waren hun voorouders hier sowieso nooit naartoe gekomen.

Als compensatie voor het verlies van hun erfgoed mogen Nordlund en Tervaniemi kiezen: een nieuwbouwwoning met hetzelfde oppervlakte in Kiruna of de marktwaarde van hun huis plus 25 procent.

Een keuze hebben ze nog niet gemaakt, maar het is een goed aanbod, vindt Tervaniemi. ,,Geld is niet het probleem. Het is de sentimentele waarde.'' Het verdriet over hun huis en hun stad ten spijt hebben ze wel vertrouwen in mijnbedrijf LKAB. ,,Mijn grootvader werkte daar, mijn vader werkte daar. Dat zullen ze niet verloochenen.''

Zorgt LKAB goed voor de mensen in Kiruna? ,,Dat doen ze'', zegt Tervaniemi vastberaden. Zijn vrouw leunt op het hek van de veranda, houdt haar hoofd een beetje scheef en trekt een grimas.

,,Ze proberen het'', zegt zij.
EEN HUIS DAT NIET TE REDDEN WAS
Hoe dieper de wortels, des te pijnlijker het is om te worden losgerukt. Het Zweedse Kiruna bestaat pas 120 jaar, de Groningse dorpen al sinds de middeleeuwen, zo getuigen ook de vele oude kerken in de provincie.

Marjo van Bergen is weleens jaloers op de diepe wortels van Groningers die al generaties lang in hetzelfde dorp of dezelfde streek wonen. Háár ouders verlieten Limburg toen ze 4 jaar was. Haar vader voorzag al dat de steenkoolmijnen waarin hij werkte snel zouden gaan sluiten - gas was de nieuwe brandstof - en ze vertrokken naar Rotterdam. Zijn Limburgse accent probeerde hij zo veel mogelijk te verdoezelen, hij studeerde fanatiek op de harde g.

Van Bergen is nergens geworteld. Ze heeft familie in Rotterdam, familie in Limburg, ze woont in Heiloo en werkt als geestelijk verzorger in het Groningse aardbevingsgebied. Hier treft ze mensen die wél stevig zijn geaard, maar die de wereld die ze kenden in razend tempo zien veranderen of zelfs zien verdwijnen. Fysiek, door sloop en nieuwbouw, maar ook mentaal.

,,Men zegt: Groningers zijn het vertrouwen in de overheid kwijt. Ik denk dat het nog dieper raakt, dat het gaat om vertrouwen in het leven. Je huis kwijtraken, vechten tegen gezichtsloze instanties, jaren in onzekerheid leven terwijl je veiligheid in het geding is. Dat haalt fundamenten onderuit. Het gaat over zekerheden als rechtvaardigheid, dat de overheid zorgdraagt voor burgers, het vertrouwen dat je het wel redt als je maar je best doet, dat je veilig bent in je eigen huis. Als de wereld niet zo blijkt te zijn als je altijd hebt geloofd, waar haal je dan nog de zin vandaan?''

Zingeving; het is een onderwerp dat ver af lijkt te staan van de dagelijkse werkelijkheid van schade-afhandeling, versterkingsrapporten en compensatieregelingen. In de kerk is het de normaalste zaak van de wereld om over zin te spreken. Het was het Platform Kerk en Aardbeving dat de geestelijk verzorgers in Groningen in het leven riep. Zij werken niet zozeer vanuit een religieus perspectief - Van Bergen is 'humanistisch geestelijk verzorger' - maar wel vanuit de gedachte dat er meer nodig is dan financiële, psychologische en maatschappelijke hulp alleen. Want wat gebeurt nu eigenlijk met de ziel van mensen, van dorpen, van wijken?

,,In Limburg zie je nu een soort herleving van de mijnbouwgeschiedenis. Met tentoonstellingen, boeken, verhalen. Wat heeft die sluiting van de mijnen gedaan met de identiteit van mensen, met hun levens? Er is een nieuw soort trots en nostalgie. Eerst begreep ik het niet, wilde er niets van weten want ik had geleerd om te balen van mijn afkomst. Nu ik in Groningen werk realiseer ik me: mijn geschiedenis is ook een soort mijnbouwschade. Ik heb er nooit met mijn vader over gepraat.''

Ook in Groningen zal het trauma zeker twee generaties voelbaar blijven, verwacht Van Bergen. Ze ziet nu al het effect dat de schade en de langlopende procedures op jonge kinderen heeft. Een paar keer verhuizen, ouders die zijn opgeslokt door de stress, het basisgevoel van veiligheid dat weg is. ,,Het zal een lange adem vergen om voor elkaar te blijven zorgen.''

Zo'n herleving als in Limburg zal je hier over zestig jaar ook krijgen, daarvan is ze overtuigd. Die splinternieuwe huizen die je her en der in het oude landschap ziet zullen altijd blijven getuigen van de gaswinning. ,,Hier stond een huis dat niet te redden was.''
LIEVER MENSEN DAN RENDIEREN
Ineens lag er die brief in de bus.

Het roze appartementengebouw op een straathoek tegen over de kerk van Kiruna is door LKAB geïnspecteerd en blijkt onveilig. De bewoners moeten een jaar eerder vertrekken dan verwacht, staat in de brief die Olle Nutti kreeg.

Nutti heeft een tweedehandswinkel in het complex. Het heet Guldkornet (goudklomp) en staat volgestouwd met duizenden spullen: servies, klokken, schilderijen, dvd's, breinaalden, speelgoed, beeldjes, kunstplanten, elpees, kaarsenstandaards. Dit allemaal verhuizen lijkt een hel, maar Nutti blijft kalm.

Hij behoort tot de Sami, hij is een afstammeling van de oorspronkelijke nomadische bevolking van Lapland. Zijn ouders waren rendierherders in een dorp verderop. Verhuizen zit hem in het bloed, zou je kunnen zeggen.

Buiten op de stoep vertelt woordvoerder Anders Lindberg van LKAB aan de lokale omroep over de staat het gebouw. Zij balen er ook van bij het mijnbedrijf, dit hadden ze niet verwacht. Hoe zorgvuldig ze alle bewegingen ook doormeten en monitoren, de instabiele bodem heeft toch nog verrassingen voor ze in petto.

Ook in Kiruna vinden soms aardbevingen plaats die worden veroorzaakt door de mijnbouw . 'Mini-bevingen', noemt Lindberg ze. Op de Schaal van Richter worden ze hier niet gemeten, want die is volgens Lindberg alleen geschikt voor natuurlijke bevingen. Als je het wel zou doen, denkt hij, is het misschien 2 of 3. In het roze appartementengebouw zitten barsten in het beton.

Anders Lindberg is een sympathieke prater. Hij woont zelf in een huis in Kiruna dat zal worden gesloopt. Zijn kinderen zullen straks plotseling allemaal nieuwe buren hebben, een andere sociale omgeving. Als mens is dat moeilijk, als woordvoerder is het strategisch best handig om te kunnen vertellen: 'Ik weet hoe het voelt'.

Olle Nutti heeft zes kinderen. Vier daarvan werken in de mijn. LKAB zal hem helpen zoeken naar een nieuwe plek voor zijn zaak, maar hij betwijfelt of het zal lukken. De huren in het nieuwe centrum worden de eerste jaren wel kunstmatig laag gehouden, maar uiteindelijk zal het duurder zijn dan hier. Gebruikt servies en breinaalden zijn geen vetpot. ,,Misschien is dit het einde van mijn zaak.''

Vanuit de etalage van Nutti kun je de kerk van Kiruna zien staan. Zij staat op dezelfde bewegende grond als het scheurende appartementencomplex, maar is nog niet in gevaar. De kerk is van hout en hout is flexibel.

Voor zijn geloof heeft Nutti geen gebouw nodig - „Jezus zit in mijn hart" - maar voor zijn zaak is een gebouw onontbeerlijk. Je hebt een plek nodig om je spullen neer te zetten, om klanten te ontvangen. ,,Eigenlijk heb ik deze winkel vooral om met mensen te kunnen praten.''

Ooit, toen hij jong was, werkte Nutti met rendieren. Hij heeft een paar jaar geprobeerd om in de voetsporen van zijn ouders te treden. Dieren, uitgestrekte natuur, stilte, eenzaamheid. Het was niets voor hem.
EEN PLEK OM TE SAMEN SCHUILEN
Kez den Engelsman mist het luiden van de kerkklokken. Ze mist dat haar hond dan altijd ging meeblaffen. Ze mist ook de kauwtjes, die altijd de kerktoren invlogen en gezellig kibbelden in de bomen en het gras.

De laatste jaren is het stil. De hervormde kerk van Overschild is afgezet met bouwhekken, voor de openingen in de toren zijn houten platen gezet. Toen de kerkgangers door de vloer zakten van het vervallen godshuis kon het zo niet langer.

Kez den Engelsman woont in de pastoriewoning naast de kerk. Het contrast is groot: haar Rijksmonument en de omringende tuin zijn liefdevol verzorgd, de kerk lijkt aan haar lot overgelaten. Den Engelsman, lange grijze haren in een staart, trekt haar werkhandschoenen uit, schuilt onder het afdakje bij de kippen voor de regen en vertelt hoe belangrijk dat wegkwijnende en dichtgetimmerde gebouw voor haar is.

,,Een kerk is van oudsher een plek om te schuilen, waar mensen bij elkaar kropen als ze angstig waren, omdat je gezamenlijk kalmer bent. Of je nu christelijk bent, joods, islamitisch of wat dan ook; waar het om gaat is dat mensen een baken nodig hebben.''

Ze woont hier sinds 2007. Die eerste jaren luidden de klokken nog, en soms was er op zondag een dienst. ,,Ik vond het fijn als de mensen 's ochtends uit het dorp aan kwamen lopen. Ik had zin om ertussen te zitten. Soms deed ik dat ook wel.''

In 2009 overleed haar man Arnold. Hij lag opgebaard in de consistorie en de afscheidsdienst was in de kerk. Sindsdien dacht ze bij het luiden van de klokken altijd aan hem - misschien blafte de hond wel daarom.

De hervormde kerk van Overschild is gebouwd in 1880. Een eenvoudige Waterstaatskerk, zonder de dikke muren van middeleeuwse kerken, minder complex van bouw. „Een schoenendoos", typeert Jur Bekooy namens SOGK, de oude Groningse kerken. Complexe kerken zijn flexibeler en beter bestand tegen bevingen, de simpele bouwwerken zijn het meest kwetsbaar. En dan speelt in Overschild ook nog het probleem van de gemengde ondergrond van zand, veen en klei in combinatie met bevingen en bodemdaling waardoor bijna het hele dorp op de schop moet.

De kerk moet worden versterkt, daarover zijn de SOGK en de instanties (eerst NAM, toen CVW, nu NCG (Nationaal Coördinator Groningen)) het al jaren eens. Ook over hoe. Net als de kerk van Kiruna wordt die van Overschild opgetild. Niet voor een verhuizing, maar om de fundering te vernieuwen met isolators die schokken kunnen opvangen. ,,Ziet er spannend uit'', zegt Bekooy. ,,Het ís ook spannend, maar het is inmiddels een beproefde methode voor versterking van Rijksmonumenten in het bevingsgebied.''

Het is duidelijk wat er moet gebeuren, maar het wachten duurt lang. En zonder onderhoud brokkelt de boel af. Het is moeilijk voor te stellen gezien de deplorabele huidige staat, maar de plannen met de kerk zijn ambitieus. Ze wordt behalve versterkt ook gerestaureerd, energieneutraal gemaakt en uitgebreid met een nieuwe ontvangstruimte om de kerk geschikt te maken voor recreatief gebruik (of zoals Bekooy samenvat: „Koffie en appelgebak"). Want nu de kerken leeglopen zijn nieuwe bestemmingen nodig.

De pastoriewoning van Kez den Engelsman wordt misschien ook opgetild. Misschien ook niet. Het is nog steeds onzeker, al kreeg ze in 2014 al te horen dat haar huis was opgenomen in het versterkingsprogramma. Ze wacht af. In haar keuken hangt een uitgeknipte krantenkop: de kracht van zacht .

Het dorp is allang niet meer het dorp waarvoor ze in 2007 met haar man koos. Het is een bouwplaats. Ook bomen en tuinen sneuvelen door de versterkingsoperatie en ze ziet hoe de uilen hun schuilplaatsen kwijtraken. En overal zwerft dat vermaledijde bubbeltjesplastic van de bouw. ,,Je verfrommelt mee'', zegt ze. Het technocratische systeem verpulvert mensen, verstoort onderlinge verhoudingen. ,,We communiceren in geld. En geld heeft geen geweten.''

Soms denkt ze weleens aan weggaan. Maar Arnold ligt hier op de begraafplaats en dan zou ze hem moeten achterlaten. ,,Het voordeel is: ik weet nu wel écht wat een plek betekent. En door deze toestand ken ik iedereen, ik weet wie er schuilgaan achter de gezichten op straat. Dat is ook een stuk kapitaal.''
DE VERHUIZING VAN DE DODEN
In de kapel van het crematorium naast de kerk van Kiruna worden de resten van vijfduizend mensen bewaard achter gegrafeerde marmeren stenen in de muren die zijn versierd met bloemen. De kerk is op zoek naar alle nabestaanden, om hun te kunnen vragen wat er met het as van hun familieleden moet gebeuren als de kapel wordt gesloopt.

,,Als je hier staat voel je de sociale impact van de verhuizing van Kiruna'', zegt predikant Lars Jarlemyr.

Jarlemyr was verpleger totdat God hem riep om predikant te worden. Hij zorgt graag voor mensen. Hij weet niet wat belangrijker is: een inspirerende preek houden, bij ouderen langsgaan om te vragen hoe het gaat of na afloop van de dienst gezamenlijk een kop koffie drinken.

,,Die koffie vinden we belangrijk in Zweden.''

Zelf is Jarlemyr al verhuisd naar een nieuw huurappartement in het veilige deel van de stad. De kerk volgt waarschijnlijk in 2025. De kapel kan niet mee, die is van steen en dat verplaatst nu eenmaal moeilijker dan hout. Van de grond bij de kapel, waar jarenlang menselijke as is verstrooid, nemen ze straks een symbolische schep om die te brengen naar de nieuw te bouwen kapel.

De enige dode die ligt begraven in de tuin van de kerk, Hjalmar Lundbohm, krijgt hoogstwaarschijnlijk wél een nieuwe plek bij de verhuisde kerk.

Lundbohm (1855-1926) moest van zijn moeder eigenlijk predikant worden, maar dat lukte niet omdat hij geen piano kon spelen. Hij studeerde geologie en werd niet alleen bestuurder van een mijnbedrijf, maar ook de stichter van Kiruna én opdrachtgever van de bouw van kerk. Meer dan een religieuze plek moest het een huis van het volk zijn, vond hij. Daarom wilde hij ook geen beelden van heiligen en apostelen op de kerk, maar van gewone mensen met al hun emoties.

Zoals liefde, vertrouwen en trots, maar ook wanhoop, verdriet en rouw.

De kerk werd zozeer een huis van het volk dat de mijnwerkers er tijdens de Grote Mijnstaking in 1969 samenkwamen en hogere lonen en betere arbeidsomstandigheden eisten van LKAB. Ze legden in totaal 57 dagen het werk neer; LKAB zwichtte en de salarissen gingen omhoog. Het was het begin van betere arbeidsomstandigheden in Zweden. Lars Jarlemyr vertelt het met trots.
ZONDER VERTROUWEN GEEN LEVEN
Liebrecht Hellinga heeft weleens de vergissing gemaakt om in zijn preek in de kerk van Appingedam te spreken over de aardbevingen en het leed van de Groningers.

Na afloop kwamen kerkgangers naar hem toe. Of hij het daarover alsjeblieft niet meer wilde hebben, want 'we zijn nu in de kerk'. Juist op die plek waar mensen samenkomen om zich veilig te voelen, moet het er een keer niet over gaan. Want het gaat er overal al de hele tijd over - bij de buren, de kapper, de sportclub, in de winkel, op verjaardagen.

Je moet ook even kunnen ontsnappen.

Predikant Hellinga wilde wél iets doen. Het onrecht in Groningen raakt hem diep. Hij is actief voor Platform Kerk & Aardbeving, nam het initiatief voor de inzet van geestelijk verzorgers als Marjo van Bergen en zat namens de kerken een tijdlang in het Groninger Gasberaad. ,,Ik had een keer een discussie met minister Wiebes over wat veiligheid is. Voor Den Haag is dat een berekende, technische veiligheid. Voor Groningers gaat het over welzijn, rust, perspectief voor de toekomst.''

Hij schreef in een opiniestuk in de krant: Hoe je als Groningse dominee leert vloeken - de titel naar aanleiding van het boek van Rikko Voorberg. Het was een uiting van onmacht zegt hij nu, drie jaar later - hij is inmiddels predikant in Winschoten. ,,Waar het om draait is dat we het kwaad, het onrecht en het lijden een plek geven die ze behoren te hebben.''

Dat begint met erkenning. ,,Die heeft schandalig lang geduurd. Er is tegen mensen met leed gezegd: je zeurt. Hoe diep wil je iemand kwetsen? Als je ontkent wat iemand beleeft dan zeg je eigenlijk dat diegene er niet toe doet.''

Veel gedupeerde Groningers voelen zich niet gezien en gehoord. Ook niet nu het verband tussen bevingen en gaswinning door iedereen wordt erkend, compensatieregelingen zijn opgetuigd, de overheid toegeeft te hebben gefaald. Het vertrouwen is daarmee niet hersteld. En vooral in de versterkingsoperatie zitten veel bewoners nog muurvast.

,,Er is gezegd; we gaan ruimhartig vergoeden, maar het is nog steeds een voortdurend getouwtrek. Het zit ingebakken in het systeem dat voorbijgaat aan het welzijn van mensen. De kern is niet: 'wie ben je?' maar 'wat is je economische waarde?'. Dat is verderfelijk.''

Wat helpt wel? Hellinga verwacht zelf veel van de parlementaire enquête over de gaswinning - „de waarheid moet boven tafel" - maar weet ook dat het kan leiden tot meer woede en wantrouwen. En je hoort van tevoren al scepsis in Groningen. Het Nationaal Programma Groningen dan; het miljard dat in de leefbaarheid van het gebied wordt gestoken? Dat biedt misschien perspectief voor de toekomst, maar niemand voelt zich er persoonlijk door getroost.

Het eerste dat moet worden erkend, zegt geestelijk verzorger Marjo van Bergen, is dat de schade en het verlies in Groningen simpelweg niet te herstellen zíjn. Hoeveel miljarden of hulpverleners je er ook tegenaan gooit. Mensen zijn te diep geraakt, hun levens onomkeerbaar veranderd, hun gemeenschappen verstoord, hun erfgoed is verloren gegaan.

Vergelijk het met een rouwproces. Dat begint met ontkenning en woede. Pas als het besef indaalt dat het verlies blijvend is en niet hersteld of gecompenseerd kan worden, is het mogelijk een manier te zoeken om het leven zonder de verloren geliefde toch betekenisvol te laten zijn. ,,Zolang we niet onderkennen dat mensen onherstelbaar beschadigd zijn, en ze met compassie benaderen, kun je niet opnieuw beginnen.''

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard, zo luidt de uitdrukking. Is dat echt zo? De onderzoekers van Gronings Perspectief ontdekken de laatste tijd wel kleine verbeteringen in het vertrouwen en de mate waarin mensen zich gehoord voelen. Het Instituut Mijnbouwschade Groningen werkt aan een immateriële schaderegeling: een vergoeding voor gedupeerden in het aardbevingsgebied die mentale schade hebben opgelopen. ,,Menselijk leed is natuurlijk niet in geld uit te drukken'' zegt IMG-bestuurslid Ellen Giebels, hoogleraar psychologie. ,,Het bedrag zou je kunnen beschouwen als symbolisch. Waar het eigenlijk om gaat is de erkenning.''

Predikant Liebrecht Hellinga heeft ook geen panklaar antwoord op de vraag hoe je het vertrouwen van Groningers kunt herstellen. Hij weet alleen dat we er met zijn allen heel hard aan moeten werken. ,,Want zonder vertrouwen is er geen leven.''
REGEL HET MAAR MET HET MIJNBEDRIJF
Naast het nieuwe 'kristallen' onderkomen van de gemeente Kiruna staat de klokkentoren van het oude stadhuis - een geliefd monumentaal gebouw dat niet meer te redden was. De klokken van de gietijzeren toren overstemmen burgemeester Gunnar Selberg.

,,Vroeger stond de toren op het dak van het stadhuis'', zegt hij als de bellen weer zwijgen. ,,Nu staat hij hier op het plein op de grond. Zie je die gesmede adelaar daar? Je kunt de details nu veel beter zien.''

Selberg is een optimist. Overlopend van enthousiasme over de mogelijkheden die het nieuwe Kiruna kan bieden. ,,Mijn vrouw haat het als ik zo doet. Ze vindt het vreselijk dat het oude Kiruna verdwijnt.''

Hij start een relaas over de economische ontwikkelingen. Hoe groei in Kiruna de belangrijkste opgave is. Hoe ingewikkeld het is om investeerders naar Kiruna te trekken terwijl de huidige bewoners en ondernemers is toegezegd dat de huurprijzen - voorlopig althans - gelijk blijven. ,,Natuurlijk moet dat, anders betalen wij met zijn allen de prijs voor de verhuizingen. Maar op deze manier komt het erop neer dat toch weer alles wordt betaald door LKAB.''

Dat is een probleem, want het blinde vertrouwen van Kiruna in het moederlijke mijnbedrijf is in de ogen van Selberg niet terecht. ,,Natuurlijk betaalt LKAB alles, maar dat is het gewoon verplicht volgens de wet. Ondertussen is het niet meer hetzelfde bedrijf als vroeger. Het hoofdkantoor zit verderop in Luleå, de CEO woont in Stockholm. Die diepe verbondenheid met Kiruna is er niet meer, maar hier zijn het vertrouwen en de afhankelijkheid nog wel zo groot dat het mijnbedrijf alles kan doen wat het wil.''

Selberg gaat de strijd met LKAB graag aan. Hij vertelt met bravoure over overwinningen die hij behaalde in onderhandelingen met het mijnbedrijf. ,,Ze kunnen mij niet raken. Ik heb altijd mijn geld verdiend in het toerisme, ik ben niet afhankelijk van ze. Dat zijn ze niet gewend.''

Te veel vertrouwen kan ook schadelijk zijn, wil hij maar zeggen . De 'moeder' van het stadje is in werkelijkheid een multinational die je maar beter goed in de gaten kunt houden. Kiruna staat er wat dat betreft alleen voor, vindt Selberg. De Zweedse overheid, nota bene de enige aandeelhouder van LKAB, houdt zich afzijdig. ,,Die zegt: regel het maar met het mijnbedrijf.''

Ook hier in Kiruna heerst het gevoel dat 'die lui' daar in de hoofdstad, daar waar de regering zetelt, weinig belang hechten aan wat er in het afgelegen noorden gebeurt. Kunstenaar Lina Viitala, die op een picknickbankje met uitzicht op de mijn toekijkt hoe haar drie kinderen zich vermaken in de speeltuin, kan daarover meepraten.

Zij voert met stadsgenoten al jaren actie voor betere zorg in het ziekenhuis van Kiruna. ,,Als een vrouw moet bevallen moet ze naar een ziekenhuis anderhalf uur verderop. Soms bevallen vrouwen onderweg. En het is hier meestal winter hè.''

Terwijl Kiruna met de mijn zo ongelooflijk veel geld verdient voor de Zweedse overheid, krijgen de inwoners in het stadje weinig gehoor in Stockholm, zegt zij. ,,We hebben niet eens een fatsoenlijk ziekenhuis om mijnwerkers te verzorgen als er een ongeluk gebeurt.''

Viitala is 32 jaar oud en al sinds ze een klein meisje is hoort ze de geruchten dat het stadscentrum van Kiruna ooit zal moeten verhuizen. ,,Het voelt goed dat het nu eindelijk begint'', zegt ze. ,,We wachten al zolang. Eindelijk iets nieuws. Dat geeft hoop voor de toekomst.''

Volgende winter verhuist ze met haar gezin naar een nieuw appartement. Weg van het nachtelijke gedonder in de grond waaraan je nooit went. ,,Soms voel je het huis echt schudden.''

Toch gaat haar grootste hoop bij de transformatie niet over haar gezin, maar over het ziekenhuis. Want ook dat gebouw moet wijken voor de mijn. Laat het nieuwe hospitaal meer zijn dan nieuwe stenen, bidt Viitala, laat deze gedwongen verhuizing dan in ieder geval leiden tot nieuwe en betere voorzieningen.

Verandering biedt ook kansen.
ALLEMAAL WILDE PLANNEN
Op de Mariakerk in 't Zandt hangt een bordje: Kerk open . Iedereen kan in- en uitlopen. ,,Vroeger durfde men dat niet aan'', vertelt Johanna Kroes. ,,Bang dat er iets gestolen werd. Maar mensen zijn best te vertrouwen.'' Ze lacht. ,,Zolang je geen pot met geld neerzet dan hè.''

Kroes zit in de plaatselijke commissie van de kerk: vertegenwoordigers uit het dorp die in samenwerking met de Stichting Oude Groninger Kerken de plaatselijke trots verzorgen en meestal ook zoeken naar nieuwe bestemmingen .

Concerten, exposities; die activiteiten liggen voor de hand. Kroes broedt ook op andere evenementen, het liefst activiteiten die het hele dorp kunnen bereiken - niet alleen liefhebbers van kunst en cultuur. ,,Wat heeft de jeugd bijvoorbeeld aan een kerkgebouw?''

Vroeger kwam Kroes zelden in de hervormde kerk van 't Zandt. Ze is gereformeerd opgevoed en het dorp was verzuild, zoals de hele Nederlandse samenleving. Pas de laatste jaren, vindt zij, wordt de kerk écht van het dorp. Nu ze open is voor iedereen.

De veranderingen in 't Zandt zijn niet alleen maar negatief. Pas nog mocht ze aanschuiven bij een bijeenkomst over de toekomst van het dorp. ,,Allemaal partijen erbij: provincie, gemeente, Staatsbosbeheer, een architectenbureau. Ze wilden weten hoe wij als bewoners de toekomst van 't Zandt zien. Er zijn allerlei wilde plannen!''

Om het aardbevingsleed te compenseren wordt er nu veel geld in de provincie Groningen gestoken. Via het Nationaal Programma Groningen gaat in tien jaar tijd een miljard euro naar projecten op het gebied van economie, leefbaarheid, natuur en klimaat. Dat biedt mogelijkheden; initiatiefrijke Groningers met toekomstplannen voor de gemeenschap kunnen een beroep doen op allerlei potjes.

Ze krijgen zeggenschap. Want als de gasellende iets heeft geleerd is het wel dat in de toekomst de bewoners centraal moeten staan. Overheden, instanties, systemen: ze moeten in dienst staan van de mensen. Ook dat vergt een grote transformatie, en of het echt gaat lukken is nog de vraag.

,,Er wordt veel van burgers verwacht'', zegt Mayke Zandstra , socioloog en als procesbegeleider actief bij allerlei projecten waarbij bewoners zelf werken aan zeggenschap over hun leefomgeving. Zoals het Experiment Krewerd , waarin een klein dorpje zelf de versterking ter hand neemt, en Dorpsdemocratie in Onderdendam, die onderzoekt hoe je ervoor kunt zorgen dat alle stemmen worden gehoord bij belangrijke besluiten in een dorp.

Zandstra ziet veel mooie initiatieven in Groningen. Maar soms blijkt dat de bureaucratische overheid niet goed is ingericht voor bewonersparticipatie, dat vrijwilligers moeite hebben de kar te trekken, dat bewoners niet in staat zijn zeggenschap op te eisen, of dat - zeker als het gaat om versterking - niet goed is geregeld wie wat betaalt waardoor toezeggingen niet standhouden. ,,Dan lukt het toch weer niet om de bewoner écht centraal te stellen. En soms zie je professionals die het oprecht goed willen regelen toch stuklopen in het systeem.''

Als het wel lukt heb je goud in handen. Neem Krewerd. Ook daar gaat het heus niet allemaal van een leien dakje, en ook daar duurt alles langer dan gehoopt. ,,De dorpsbewoners van Krewerd hebben echt gestreden voor 'gelijke monniken, gelijke kappen'. Iedere huiseigenaar heeft een eigen architect, er zijn plannen voor verduurzaming en vergroening. Als dat klaar is, dan hebben ze het wel mooi zelf geflikt. Met elkaar. Dat maakt trots.''

Ook 't Zandt heeft initiatiefrijke burgers. Drewes Wildeman heeft het terrein van de voormalige voetbalclub, gesloten vanwege te weinig leden, omgebouwd tot een camping. Niet zomaar een camping, maar een sociale plek voor het dorp die werk- en leertrajecten biedt voor iedereen die „tussen de wal en het schip is gevallen", zoals Wildeman het zegt.

Hij denkt groot, en het Nationaal Programma Groningen biedt mogelijkheden. Veel van die ' wilde plannen ' waarover Johanna Koers het heeft komen uit zijn koker.

Eén daarvan is een meer, een recreatieplas. ,,Dan hoor ik ze wel zeggen: 'O, ja hoor, Drewes wil een meer'. Maar dat is natuurlijk niet waar het om draait. Het gaat erom dat we leuke dingen doen voor de toekomst, om mensen nieuwe kansen te bieden. Of gewoon, dat je straks als het mooi weer is even gezellig met elkaar aan het meer kunt liggen. Dat je een beetje geniet van het leven.''
DE KERK OP EEN TRAILER
Ooit lag aan de rand van het oude stadscentrum van Kiruna een meer. Prachtig helderblauw water. In de zomer, vertelt stadsgids Ingegerd Pudas met spijt in haar stem, lag half Kiruna te zonnen aan de oevers. Ze zwommen er zelfs in, al was het ijskoud.

Mijnbedrijf LKAB heeft dat meer leeggepompt. Het water dreigde in de mijn te lopen, dus het moest weg. Net zoals lang geleden al een wijk die - vanwege de vele muggen - Duivelseiland werd genoemd, voor de mijnbouw is ontruimd en gesloopt. Ze zijn hier wel wat gewend.

Eigenlijk, vertelt LKAB-woordvoerder Lindberg, wisten ze bij het mijnbedrijf al vrij snel na de stichting van Kiruna dat ze ooit onder de stad zouden moeten graven en dat de bewoners dan moesten verkassen. ,,Ze dachten alleen dat het nog honderden jaren zou duren, met de ouderwetse technieken van toen.''

Het is nog steeds moeilijk voorstelbaar: straks rijden ze de kerk weg. Op een trailer. Door verlaten straten waarin alle mogelijke obstakels voor het vervoer van een kerk al zullen zijn gesloopt. Het zal een spektakel zijn, het zal verdrietig zijn, het zal een nieuw begin zijn.

De kerk zal afdalen, naar het nieuwe stadscentrum dat 3 kilometer verderop in een dal ligt. Een slechte keuze, die plek, hoor je inwoners van Kiruna vaak zeggen. Ze raken hun uitzicht over de omringende bergen kwijt - die natuur waarmee ze zich zo verbonden voelen - en in dat dal kan het in de winter wel 10 graden kouder zijn dan op de relatief warme zuidelijke helling waar het stadje niet voor niets is gesticht.

Het was de lokale politiek die déze plek uitkoos voor het nieuwe Kiruna - en niet een andere, misschien wel betere optie. Zeggenschap hadden de inwoners van Kiruna niet. ,,Het was goede democratie geweest als de inwoners hadden mogen kiezen'', zegt burgemeester Selberg, die toen nog niet aan het roer stond van de gemeente. ,,Dan had je ook pas echt een eerlijk debat gekregen over de voors en tegens.''

Ideaal is een gedwongen verhuizing nooit, er staat voor Kiruna wel van alles tegenover. Die mooie kerk zal straks een stralend middelpunt zijn van een hypermodern stadscentrum met luxe voorzieningen die een gemiddeld provinciestadje van 18.000 inwoners echt niet gegeven zijn. En daar, in dat koude dal, zijn ze in ieder geval veilig.

Toch?

Woordvoerder Anders Lindberg van LKAB aarzelt. ,,Nou ja'', zegt hij. ,,Dat weet je nooit zeker. Je kunt niet in de grond kijken. Het zal in ieder geval nog honderden jaren duren voordat we daar zijn.''
SAMEN IN DE KLEI
De Mariakerk in 't Zandt blijft staan waar ze al 750 jaar staat. Met de poten in de klei. Misschien blijft ze nóg wel 750 jaar staan. De muren zijn dik genoeg en de gaswinning stopt. De provincie Groningen zal niet verhuizen. Daarvoor is het aardbevingsgebied te groot en te geworteld. En bovendien: waar zou ze naartoe moeten?

Groningers verhuizen wel. Soms tijdelijk, om op de oude plek terug te keren in een nieuw of versterkt huis. Soms permanent, omdat ze het zat zijn. Maar de kerken blijven, de dorpen blijven, de gemeenschappen blijven.

Die gemeenschappen zijn hard nodig in het herstel van Groningen. Hoe individueel burgers ook behandeld worden, dit is een gemeenschappelijk probleem. Niet alleen van Groningen; van heel Nederland. In de manier waarop onze samenleving is georganiseerd hebben we allemaal een rol. Het zijn ónze systemen die, bedoeld of onbedoeld, mensen geweld aan doen.

Ook de oplossing zal een gezamenlijke moeten zijn. Des te zorgelijker is het dat murw geslagen Groningers de neiging hebben om zich juist terug te trekken uit de samenleving, zegt godsdienstpsycholoog Hanneke Muthert van de Rijksuniversiteit Groningen, die onderzoek doet naar geestelijke verzorging in het bevingsgebied. ,,Dan staat het individu tegenover de overheid en heb je geen tussenlaag meer van buren, kennissen, vrienden. En bij wie zoek je dan die erkenning? Bij de overheid? Dat is een abstract begrip, geen mens. Erkenning vind je bij anderen.''

Voor zingeving - datgene wat het leven waarde geeft en kracht biedt om ellende te doorstaan - geldt hetzelfde. ,,We zijn in onze moderne maatschappij heel hard bezig om individuele doelen na te streven, maar als je mensen vraagt naar wat echt zin gaf, wat betekenisvol was, dan gaat het altijd om die ander. Iemand helpen, samen iets bereiken.''

In de commissie van de kerk in 't Zandt zit ook Afina Geersing. Vraag haar naar wat ze hoopt voor de toekomst van 't Zandt en ze verzucht: ,,Samen weer leuke dingen doen.'' Daarom zei ze ook 'ja' toen Johanna Kroes haar vroeg voor de plaatselijke commissie van de Stichting Oude Groninger Kerken. Met het geloof zelf heeft ze niets.

Afina Geersing en haar man Jan weten nog altijd niet wat er met hun huis gaat gebeuren. ,,In 2014 hoorden we dat het onveilig was en moest worden versterkt. Ik ben meteen begonnen met inpakken. 'Heb ik dat maar vast gedaan', dacht ik. Die dozen staan nog steeds op zolder.''

Haar man was altijd bezig. In en rond het huis: klussen en tuinieren, daar houdt hij van. Na 2014 stopte hij ermee. Had toch geen zin meer. Misschien ging het huis wel plat.

Met zijn ziel onder de arm zat hij thuis. Totdat hij besloot zijn energie dan maar in het dorp te steken. Hij onderhoudt het groen, repareert bankjes, zorgt voor de openbare ruimte. Dat heeft tenminste zin.

Hij informeerde zijn dorpsgenoten per brief over zijn activiteiten. Ze hoefden hem niet te bedanken, schreef hij, hij deed het immers graag. En als ze toch iets wilden doen, had hij nog wel een sarcastische suggestie: 'Geef maar een bos bloemen aan de NAM.'

# data[].attributes.attachment_link.title
In de ziel geraakt. Als mijnbouw een bom onder je bestaan legt | (prijswinnende) longread

# data[].attributes.attachment_link.description
Met dit verhaal heeft Maaike Borst op 14 februari 2022 de Noorderpersprijs gewonnen. Een jury beoordeelde deze longread tot het beste verhaal van 2021 uit Groningen, Drenthe en Friesland. De kerk van Kiruna gaat de lucht in. Een van de grootste houten gebouwen van Zweden wordt in zijn geheel opgetild en 3 kilometer verderop neergezet.

# data[].attributes.headline
Kijk mee over de schouder van artsen en verpleegkundigen

# data[].attributes.subject
Kijk mee over de schouder van artsen en verpleegkundigen

# data[].attributes.body
Verslaggever Bas van Sluis van DvhN volgde op het hoogtepunt van de eerste coronagolf een week lang het gevecht tegen het coronavirus in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Als een vlieg aan de muur beschrijft hij wat de ernstig zieke patiënten en de ziekenhuismedewerkers doormaken. Van Sluis is er in geslaagd om een aangrijpende reportage in het hart van de regio te maken, dichtbij de mensen maar zonder overdreven emotie. De lezer wordt meegezogen in een verhaal over de gevolgen van corona. Het is een meeslepend verhaal dat nog lang blijft hangen. 1) Behoefte: beleven. 2) Het is voor het Noorden door het Noorden. 3) Succes: Meeslepend, actueel

# data[].attributes.attachment_link.title
Kijk mee over de schouder van artsen en verpleegkundigen: dit is de dunne lijn tussen leven en dood op de corona-afdeling

# data[].attributes.attachment_link.description
Verslaggever Bas van Sluis volgde een week lang het gevecht tegen het coronavirus in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen (WZA). Een ontroerend verhaal over strijd, compassie en onzekerheid tot het einde van de frontlijn.

# data[].attributes.headline
Zo denkt men in Exloo en Nieuw Buinen over de gemeenteraadsverkiezingen | Deel 3 van De gemeenteraad, dichtbij en toch zo ver weg (Laura)

# data[].attributes.subject
Zo denkt men in Exloo en Nieuw Buinen over de gemeenteraadsverkiezingen | Deel 3 van De gemeenteraad, dichtbij en toch zo ver weg (Laura)

# data[].attributes.body
1. In dit verhaal vertelt Maaike Borst hoe er in de loop der jaren een tweedeling is ontstaan in de samenleving en wat dit doet met het vertrouwen in de lokale politiek. Drie inwoners van Borger-Odoorn met verschillende achtergronden vertellen hoe zij tegenover de lokale politiek staan in het kader van de gemeenteraadsverkiezingen.

2. Het verhaal vertelt vanuit verschillende perspectieven over een probleem dat wel degelijk bestaat en waar veel over geschreven en gezegd wordt, maar waar vaak niet uitgebreid over wordt gepraat met degenen die het betreft. Bovendien is het niet altijd duidelijk hoe groot dit probleem nu werkelijk is; hoe we dit moeten plaatsen. De feiten en cijfers die Josse de Voogd toelicht in het verhaal bieden daarin duidelijkheid en context. In combinatie met de verhalen van de hoofdpersonen bieden ze een inkijkje in wat gebrek aan vertrouwen in de overheid doet met mensen en hoe belangrijk het is dat mensen van hun overheid op aan kunnen.

3. Maaike Borst laat zien dat ook de ogenschijnlijk abstracte of 'grote' onderwerpen relevant zijn voor gewone mensen in regio's als Drenthe en Groningen en dat je die prima op een toegankelijke manier kunt uitleggen. Dat past bij DvhN: Belangrijk nieuws op een heldere en begrijpelijke manier brengen aan de lezer, zonder kwaliteit en volledigheid uit het oog te verliezen.

4. Het verhaal is persoonlijk en tegelijkertijd feitelijk. Daarnaast worden de hoofdpersonen, die allemaal een verschillende achtergrond hebben en van verschillende leeftijden zijn, sprekender door de opvallende reportage-elementen. Daardoor ontstaat een beeld. Bijv.: 'Naast de televisie staan beelden van boeddha, de spirituele leider die ook op haar muur is geschilderd. Ze drinkt aardbeienthee met suiker'. Of: 'Hij is op deze koude januaridag aan het werk in de tuin. Gepensioneerd maar altijd bezig. Hij zet de kruiwagen aan de kant, loopt de hal door waar de 18 jaar oude raskat in diepe slaap is en nodigt uit aan de keukentafel.' Het verhaal is voor veel lezers herkenbaar en biedt op lokaal niveau duiding en context over een groeiend probleem in Nederland.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Elke keer als Greta Doll het heeft over de politiek wijst of knikt ze naar haar televisie. Daar komen 'de blaaskaken' haar huiskamer binnen: Mark Rutte en Hugo de Jonge met hun persconferenties, de Tweede Kamerdebatten waar ze hele dagen naar kan zitten kijken.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zo denkt men in Exloo en Nieuw Buinen over de gemeenteraadsverkiezingen | Deel 3 van De gemeenteraad, dichtbij en toch zo ver weg

# data[].attributes.attachment_link.description
Op 16 maart kiezen Drenthe en Groningen 22 nieuwe gemeenteraden. Is de lokale democratie nog wel van ons allemaal? Dagblad van het Noorden zoekt het uit in een serie artikelen in aanloop naar de verkiezingen: De gemeenteraad, dichtbij en toch zo ver weg. Deel 3: kan de lokale democratie het vertrouwen in de politiek nog redden?

# data[].attributes.headline
Eens een dubbeltje, altijd een dubbeltje? (Laura)

# data[].attributes.subject
Eens een dubbeltje, altijd een dubbeltje? (Laura)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Louis Davids zong in 1935: wie voor een dubbeltje geboren is, wordt nooit een kwartje. 85 jaar later leven we volgens premier Rutte in een 'in de kern diep socialistisch' Nederland, soms ook wel getypeerd als het zuidelijkste deel van Scandinavië, omdat onze volksaard net zo egalitair zou zijn als in de streek van smörgåsbord en smørrebrød.

Maar is dat zo? Hoe gelijk zijn de kansen voor kinderen in Nederland?

Het team van onderzoeker Bastian Ravesteijn van de Erasmus School of Economics verzamelde anonieme CBS-gegevens over de inkomens van meer dan een miljoen Nederlanders tussen 32 en 38 jaar oud. Ze registreerden de plaats waar zij opgroeiden, hun geslacht, het inkomen van hun ouders en of zij een migratieachtergrond hadden. Deze enorme hoeveelheid cijfers leverde een fijnmazig beeld op van de ongelijke levenskansen voor kinderen in Nederland.

In dit verhaal laten we zien welke factoren voorspellen dat je moet knokken om er iets van te maken, of juist het tegendeel: wie hebben er bij de geboorte alvast een 1-0, 2-0, 3-0 voorsprong?

# data[].attributes.attachment_link.title
Waarom je bij je geboorte in Nederland soms al met 3-0 achterstaat

# data[].attributes.attachment_link.description
Waar je wieg in Nederland staat, kan beslissend zijn voor het inkomen dat je later in het leven gaat verdienen, blijkt uit nieuw onderzoek. Ontdek hier hoe ongelijk de kansen voor kinderen verdeeld zijn - en wat de vooruitzichten waren op jouw geboortegrond.

# data[].attributes.headline
Matthijs krijgt zes weken vrij om voor zijn kind te zorgen. 'Wil ik dit wel? Waarom word ik zo zenuwachtig als ik Olaf de fles geef? (Ernst)

# data[].attributes.subject
Matthijs krijgt zes weken vrij om voor zijn kind te zorgen. 'Wil ik dit wel? Waarom word ik zo zenuwachtig als ik Olaf de fles geef? (Ernst)

# data[].attributes.body
1. Een verhaal door de ogen van een jonge vader. We beleven dankzij de vertelwijze (ik-vorm) de worsteling die het vaderschap soms ook kan zijn. Herkenbaar?
2. Dit verhaal is geknipt voor ons lifestylemagazine MEER. Richt zich op een jongere doelgroep dan de gemiddelde krantenlezer. Aanleiding: verlengd vaderschapsverlof van 6 weken.
3. Matthijs is ontwapenend eerlijk en stelt zich kwetsbaar op. De roze wolk is even heel ver weg. Hij verlangde tijdens het gehuil van Olaf zelfs naar zijn schuurtje en het lawaai van de kettingzaag.

# data[].attributes.attachment_link.title
Matthijs krijgt zes weken vrij om voor zijn kind te zorgen. 'Wil ik dit wel? Waarom word ik zo zenuwachtig als ik Olaf de fles geef?'

# data[].attributes.attachment_link.description
Partners krijgen sinds juli in totaal 6 weken vrij om hun vrouw te helpen met de zorg voor de baby. Een goede zaak vond Matthijs, tot hij flesjes moest geven en de baby op zijn arm kreeg. „Wil ik dit wel?"

# data[].attributes.headline
Ze had haar operatiekleren al aan, maar de zware tumor-operatie van Jantina van der Veen uit Stiens ging op het allerlaatste moment niet door vanwege een spoedgeval (Ernst)

# data[].attributes.subject
Ze had haar operatiekleren al aan, maar de zware tumor-operatie van Jantina van der Veen uit Stiens ging op het allerlaatste moment niet door vanwege een spoedgeval (Ernst)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
,,Wat is spoed?", vraagt Jantina van der Veen (59) uit Stiens zich retorisch af. ,,Dit is ook spoed. Als dit langer duurt, ben ik er straks ook niet meer. Het is echt vreselijk, ik vecht hier ook voor mijn leven."

# data[].attributes.attachment_link.title
Ze had haar operatiekleren al aan, maar de zware tumor-operatie van Jantina van der Veen uit Stiens ging op het allerlaatste moment niet door vanwege een spoedgeval: 'Wat is spoed? Ik vecht hier ook voor mijn leven'

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat is spoed?", vraagt Jantina van der Veen (59) uit Stiens zich retorisch af. ,,Dit is ook spoed. Als dit langer duurt, ben ik er straks ook niet meer. Het is echt vreselijk, ik vecht hier ook voor mijn leven."

# data[].attributes.headline
Ongevaccineerde zus tegen broer en zus: 'Jullie vinden toch alles wat ik zeg belachelijk' (Ernst)

# data[].attributes.subject
Ongevaccineerde zus tegen broer en zus: 'Jullie vinden toch alles wat ik zeg belachelijk' (Ernst)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Broer Piet is dinsdag jarig en hij heeft broer Henk en zijn vijf zussen uitgenodigd voor een feestje bij hem thuis, met de partners. Gezellig, Piet. We komen. Maar wacht, appt zus Anna. Vier van ons zijn niet gevaccineerd. Met z'n tienen bij elkaar gaan zitten? Alleen als de ongevaccineerden een zelftest doen. Doen we niet, zeggen de ongevaccineerden. Als het zo moet, komen we niet. Oké, zegt broer Piet. Dan geen verjaarsfeestje. Nou, nou, zegt broer Henk, de oudste van het stel. Moet het echt zo? Als we afstand houden, dan kan het toch? Nee, zegt Anna. Het kan niet. Je kunt zelf besmet raken. Je kunt anderen besmetten. Nu is ze de enige die niet naar de verjaardag van broer Piet gaat. Dat voelt, zegt ze, wel een beetje oneerlijk.

Het is afgelopen maandag en we zijn bij Anna Paans (79) thuis in haar appartement op het Noordereiland in Rotterdam. Broer Henk, Henk Bosman (81), is er ook. En zus Carla is er. Carla (74) wil niet met haar achternaam - die van haar man - in de krant. Ze denkt zo anders over corona en het vaccin dan de meeste mensen, dat ze voorzichtig moet zijn, zegt ze. „Je weet niet wat je over jezelf afroept."

Dat Carla anders denkt, dat weten Henk en Anna. Maar wat ze precies denkt en waarom - nee. Ze hebben bij het begin van de pandemie afgesproken dat ze het er maar beter niet over konden hebben. Nu zitten ze bij elkaar om het er toch over te hebben, op verzoek van NRC.

Orthodox

Ze zijn opgegroeid in Overschie, Rotterdam-Noord. Hun moeder was huisvrouw en werkte later bij de bakker. Hun vader werkte bij de plantsoenendienst. Hij was ook ouderling en diaken en lid van het schoolbestuur. Ze waren gereformeerd en bij de kerkscheuring van 1944, de Vrijmaking, kozen ze voor de meest orthodoxe kant. Niets nieuws onder de zon, zegt Henk, Prediker citerend. Die kerkscheuring leidde ook tot tweedracht in families. Maar zijn ouders waren geen scherpslijpers. Ze bleven omgaan met gereformeerden die niet met de Vrijmaking waren meegegaan.

Henk ging na de mulo naar de handelsavondschool en werkte zijn hele leven bij een technisch handelsbedrijf, uiteindelijk als verkoopleider. Kogellagers waren zijn specialiteit. Getrouwd, vier kinderen, op zondag naar de kerk. Hij is gereformeerd gebleven. Anna niet en Carla ook niet.

Carla ging na de mulo de verpleging in en woonde en werkte zeventien jaar met haar man in Israël. Daar, zegt ze, ben je gewoon christen. Ze gaat nu met haar man, een architect, naar de diensten van de Messiaanse gemeente. Ze heeft drie kinderen.

Anna heeft ook drie kinderen, van wie een geadopteerd. Zij werkte bij Trouw en het AD, en ze was tekstschrijver voor reclamebureaus. Ze was getrouwd met de schrijver en journalist Boudewijn Paans. Die is in juli gestorven. Toen ze in de jaren zestig volgens de dominee in zonde was gevallen en uit de kerk werd gezet, zwegen haar ouders. Dat is, zeggen Henk, Anna en Carla, in hun familie altijd de manier geweest om de vrede te bewaren. Zwijgen als je het ergens niet mee eens was. Verschillen accepteren. Of negeren.

Dus konden ze tot de pandemie in harmonie verjaardagen, Sinterklaas en Oud en Nieuw vieren. Ze liepen een paar keer het Pieterpad, de wandelroute van Groningen naar Limburg. Al was het wel na zo'n tocht dat Anna voor het eerst erg schrok van wat één van de zussen zei: dat premier Rutte in een netwerk van pedofielen zat. Het was 's avonds bij een glas wijn en Anna dacht: we hebben het nooit over Rutte en nu opeens dit? De pandemie was toen al begonnen.

En een mondkapje? Dat doe je ook niet. Waarom niet, Carla? Dat is toch niet zo moeilijk? Doe het voor de maatschappij

Anna Paans (79)

En nu zegt Carla: „In maart 2020 geloofde ik al dat er meer in het spel was dan alleen corona. Er is al heel lang een beweging gaande om een wereldregering te vormen. Daar verdiepten we ons al in toen we nog in Israël woonden. Eerst had je de VN, toen de Club van Rome en nu heb je het World Economic Forum met de Great Reset van Klaus Schwab. Armoede bestrijden, het klimaat redden, het klinkt mooi allemaal. Maar het doel is om iedereen onder controle te krijgen. Daar wordt corona voor gebruikt."

Ze ontkent niet dat het coronavirus bestaat: het is alleen geen nieuw virus en het vaccin is geen echt vaccin. „Het is experimentele gentherapie." De anderhalve meter afstand is bedoeld om mensen uit elkaar te drijven en verder onder controle te krijgen.

Henk en Anna wachten tot Carla is uitgepraat en dan zegt Henk: „Ik dacht wel dat je zo dacht. Mijn ogen gaan niet opeens open of zo."

Anna: „Maar ik moet wel zeggen dat ik die gedachtewereld niet begrijp. Ik hoor zoveel waarvan ik denk..." Ze onderbreekt zichzelf en zucht. „Carla is altijd belangrijk voor me geweest. Ze heeft me bijgestaan bij de geboorte van mijn kinderen. Ik kan het goed met haar dochters vinden." Ze pakt het boek Waarheidszoekers van de filosoof Cees Zweistra van tafel. „Het gaat over complotdenkers", zegt ze. „Ik probeer je te begrijpen, Carla, maar er is zoveel waarvan ik denk: het is nergens op gestoeld."

Henk: „Mijn grootste bezwaar is dat deze mensen wantrouwen zaaien door degenen die op een ordentelijke manier boven ons zijn gesteld, in diskrediet te brengen. Rutte pedofiel, De Jonge handlanger van farmaceutische industrie."

Carla: „Heb ik dat gezegd?"

Henk: „Rutte en De Jonge zíjn niet het beest uit Openbaring, Carla. En zonder bewijs zeggen dat het wel zo is, dat vind ik..." Het lijkt er even op dat er een krachtterm zal vallen. Maar hij zegt: „Dat vind ik verkeerd. Het verklaart de spanning hier in deze kamer, bij mij in de kerk en in de hele samenleving."

Melaatsen

Henk heeft er geen moment aan getwijfeld of hij zich zou laten vaccineren. Hij ziet het vaccin als een gave van God. Anna heeft ook geen moment getwijfeld. „Niet omdat ik zo bang ben om ziek te worden of dood te gaan. Ik heb me laten vaccineren ter bescherming van de samenleving."

„Dat is het argument, ja", zegt Carla. „Dat het gaat om onze gezondheid. Maar als dat werkelijk zo was, waarom mogen de middelen die tegen corona helpen dan niet worden gebruikt? Vanaf het begin is er aangestuurd op een vaccin en zo wordt stapje voor stapje ons immuunsysteem ondermijnd. Ik ben dankbaar dat ik in mijn familie nog geen ernstige gevolgen van de vaccinaties heb gezien. Maar je houdt je hart vast."

„Ik hoor nu voor het eerst", zegt Henk, „dat die anderhalve meter dus ook bedoeld is om ons uit elkaar te drijven. Dat is toch eigenlijk wel heel erg."

„Dat is het ook", zegt Carla.

„Ik bedoel: dat jij dat zégt." Henk doet zijn best om rustig te blijven. „Dat kan je toch niet volhouden, Carla. Dat kán je niet volhouden. Denk aan het oude volk Israël. Daar hielden ze ook afstand als er een besmettelijke ziekte heerste. Melaatsen werden in quarantaine geplaatst. Daar is toch niets satanisch aan?"

„Maar Henk, dat gebeurde alleen als mensen besmet waren."

„Dat is nu toch ook zo? Grote groepen mensen dreigen besmet te raken."

„Dreigen, ja. Je drijft mensen uit elkaar omdat er iets onzichtbaars zou zijn waarmee ze elkaar ziek kunnen maken. Dat is toch dwaas? Ik ben niet besmet. Ik heb geen verschijnselen, niks. Waarom zou ik afstand moeten houden?"

„En een mondkapje?", zegt Anna. „Dat doe je ook niet. Waarom niet, Carla? Dat is toch niet zo moeilijk? Doe het voor de maatschappij."

Carla staat op om een glas water te halen. Als ze weer zit zegt ze dat ze een kaartje bij zich heeft waarmee ze zichzelf met een beroep op de Grondwet - integriteit van het lichaam - vrijstelt van het dragen van een mondkapje. Je kunt het bestellen via internet. Ze zegt dat ze geen behoefte voelt om nog langer door te praten. „We worden het toch niet met elkaar eens."

„Dat denk ik ook niet", zegt Henk. „Maar ik probeer toch de dingen te vinden waar we het misschien wel over eens kunnen worden, zoals het volgen van een paar eenvoudige regels gedurende een bepaalde periode, zodat we het virus de baas kunnen worden."

„Als je weet wat een mondkapje voor gevolgen heeft voor je zuurstof", zegt Carla, „dan noem je dat geen eenvoudige regel."

„En wat", vraagt Anna, „zijn volgens jou de gevolgen van het vaccin?"

„Niet volgens mij", zegt Carla. „Volgens mensen die het weten. Vanmorgen heb ik nog een verhaal gelezen van iemand die topman bij Pfizer is geweest. Ik kreeg het via één van de app-groepen waar ik in zit. Hij zegt dat binnen twee jaar heel veel mensen zullen overlijden, zeker als ze boosters krijgen. Hij noemt het massamoord."

„Hm, hm", zegt Anna. „En waarom lezen we dat niet in de gewone kranten?"

Carla klinkt nu bijna wanhopig. „Omdat er een plan achter zit, Anna. Een kwaadaardig plan en daar zijn de gewone kranten een onderdeel van. Hoe kan ik jullie nou overtuigen? Jullie vinden toch alles wat ik zeg belachelijk."

„Niet belachelijk", zegt Henk. „Ongefundeerd."

„Er speelt zoveel achter de schermen wat jij niet weet, Henk."

„O ja?", zegt Henk. „En jij weet dat wél?"

„Ja, want ik verdiep me erin."

Wist jij dat in de qr-code het getal 666 staat? Het merkteken van het beest

Carla (74)

Henk kan zijn boosheid niet meer helemaal onderdrukken. „Ga me er nou niet van betichten dat ik me niet heel grondig in alles verdiep. Het probleem is, Carla, dat ik naar andere informatie kijk dan jij."

„Wist jij", zegt Carla, „dat in de QR-code het getal 666 staat, het merkteken van het beest, en dat er op dit moment al mensen zijn die een chip in hun hand krijgen waarmee..."

„Carla", roept Henk. „Hou op!"

Wijn

„Goed", zegt Anna. „Ik ga een glas wijn inschenken. Jij ook, Carla?" Ze wacht Carla's antwoord niet af. „Jij neemt ook."

Dan komt Henk terug op de verjaardag van broer Piet. Is Anna echt zo bang voor ongevaccineerden?

„Niet bang", zegt Anna. „Ik vind het gewoon asociaal."

„Ik ben ook niet bang", zegt Carla. „Ook niet voor mensen die gevaccineerd zijn, al weet ik dat ze me kunnen besmetten."

„Dat is waar", zegt Henk.

Rutte en De Jonge zíjn niet het beest uit De Openbaring, Carla. En zonder bewijs zeggen dat het wel zo is, dat vind ik verkeerd

Henk Bosman (81)

Maar Carla bedoelt wat anders dan hij denkt. In de vaccins zitten gifstoffen en die worden uitgeademd, zegt ze. „Daar kun je als ongevaccineerde mee besmet raken."

„Oké", zegt Henk, opeens moedeloos. „Oké."

Carla gebruikt nu elke ochtend een detox van appelciderazijn en baking soda om dat tegen te gaan. Ze zal er steeds meer van nodig hebben, want de vaccins worden sterker. En de boosters beginnen nu ook in Nederland.

Vrijdag, na het bekend worden van de nieuwe maatregelen, zegt Carla aan de telefoon: „Het verbaast me niet, dit is de strategie. De ongevaccineerden zullen geïsoleerd worden en de schuld krijgen. Daar bereid ik me psychisch op voor. Maar wat ze ook doen, ik ga geen injectie nemen, al kost het me mijn leven. De eindtijd is begonnen. Ik vertrouw op de Heer."

Nieuwsbrief NRC Wetenschap

Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC Handelsblad van 13 november 2021

Een versie van dit artikel verscheen ook in NRC in de ochtend van 13 november 2021

# data[].attributes.attachment_link.title
Ongevaccineerde zus tegen broer en zus: 'Jullie vinden toch alles wat ik zeg belachelijk'

# data[].attributes.attachment_link.description
Broer Piet is dinsdag jarig en hij heeft broer Henk en zijn vijf zussen uitgenodigd voor een feestje bij hem thuis, met de partners. Gezellig, Piet. We komen. Maar wacht, appt zus Anna. Vier van ons zijn niet gevaccineerd. Met z'n tienen bij elkaar gaan zitten? Alleen als de ongevaccineerden een zelftest doen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Elke dag weer grappig, prikkelend of spannend. De krantenstrip is 100!

# data[].attributes.attachment_link.description
Honderd jaar geleden verscheen in Rotterdamsch Nieuwsblad de allereerste Nederlandse krantenstrip: Nieuwe Oostersche Sprookjes. Sindsdien is de strip niet meer uit de krant weg te denken.

# data[].attributes.headline
Reconstructie van een schaakwedstrijd (de Volkskrant)

# data[].attributes.subject
Reconstructie van een schaakwedstrijd (de Volkskrant)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het Tata Steel schaaktoernooi eindigt in 2021 in een bloedstollend 'vluggertje' tussen twee Nederlanders: Anish Giri (27) en Jorden van Foreest (22). Een reconstructie van een chaotische en gedenkwaardige partij in Wijk aan Zee.

Rob Gollin

Voorspel

Beiden hebben die avond van zondag 31 januari 2021 een ijzersterk toernooi achter de rug. Anish Giri, vaste waarde op Tata Steel Chess, en Jorden van Foreest, talent uit een bekende schaakfamilie, staan op de drempel van een gedenkwaardige zege: 36 jaar na de winst van Jan Timman in Wijk aan Zee krijgt het 'Wimbledon van de schaaksport' eindelijk weer een Nederlandse winnaar.

In het dorpshuis De Moriaan moet de beslissing vallen in een zogeheten Armageddon, vijf minuten bedenktijd voor wit en vier voor zwart dat bij wijze van uitzondering voor winst genoeg heeft aan remise. De ontknoping zal het sinistere predicaat alle eer aandoen: die wordt bloedstollend. Kansen keren, stukken rollen over het bord, spelers verliezen het overzicht.

Het 'vluggertje' tussen Giri en Van Foreest is nodig, omdat ze na 13 ronden allebei met 8,5 punten waren geëindigd en ook de tiebreak van twee korte partijen geen beslissing had gebracht. In de reeks klassieke schaakpartijen had Giri op het laatst een krappe voorsprong verspeeld. Tegen de Spanjaard David Anton Guijarro sleept hij er die zondag ternauwernood een remise uit. Van Foreest komt langszij door een later alom geprezen zege op de Zweed Nils Grandelius.

Giri raakt er niet door van streek. 'Ik speelde tot dan echt goed. Normaal haal ik hier hooguit twee winstpartijen. Nu stond ik op vier. Maar ik had zomaar kunnen verliezen van Anton. Het was een klein wonder dat het niet gebeurde. De tiebreak voelde als een bonus.'

In 2018 was hij al dichtbij geweest, hij verloor de tiebreak van wereldkampioen Magnus Carlsen. Nu ziet hij zichzelf als licht favoriet. Hij staat die dagen 11de op de wereldranglijst, Van Foreest is 66ste. 'In blitzpartijen tegen Jorden win ik misschien net iets meer.'

Hij treft een tegenstander wiens zelfvertrouwen allengs is gegroeid. Van Foreest: 'De voorbereiding was goed, eenmaal achter het bord liep het naar wens. De weinige slechte stellingen die ik had, overleefde ik. De kansen die ik kreeg, pakte ik.'

De winst op Grandelius betekent een extra impuls. Van Foreest: 'Het was een van de beste partijen uit in mijn carrière. Het was esthetisch mooi. Stukken offeren. Sterke zetten. De koning in een aanvallende rol, zoals je in het voetbal op het laatst een keeper naar voren stuurt. Zo het klassieke gedeelte afsluiten was fantastisch. Dat ik die tiebreak kon spelen was voor mij alleen maar mooi meegenomen.'

Daarin lijkt Giri de beste mogelijkheden te hebben. 'Misschien was dat zo, maar ik had niet het gevoel dat ik iets had gemist.' Van Foreest: 'Ik speelde belabberd. Hij was beter dan ik, maar liet de kansen onbenut.'

De slag

In de vroege zondagavond wint Van Foreest de loting voor het Armageddon. Hij kiest zwart. Remise volstaat voor de toernooizege. De statistiek leert dat in dit format tegenhouden net wat makkelijker is dan de drieste aanval. Van Foreest: 'Maar je ziet vaak de gekste dingen in Armageddon. Niet iedereen kan de druk aan. Ik wist vooral dat het met wit heel moeilijk is om Anish te verslaan.'

Had Giri zwart genomen? 'Ik denk het wel, ja. Ik ken de cijfers niet precies, maar zwart doet het over het algemeen beter in deze situatie. Eigenlijk zou wit wat meer tijd moeten krijgen.' Wat beiden op dat moment ontgaat, is dat ze er volgens de regels na de 60ste zet er per zet drie seconden bij zullen krijgen, de increment. Het zal even later van groot, misschien wel cruciaal belang blijken.

Aanvankelijk zit er nog een zekere regelmaat in de zetten. Na de 25ste zet lijkt het zowaar al beslist. Giri staat sterk. Maar dan neemt hij met nog krap twee minuten te gaan een enorme hap uit zijn bedenktijd: hij laat bijna één minuut de hersens kraken. Van Foreest: 'Het was bizar. Ik was totaal overdonderd. Ik stelde objectief vast dat Anish gewonnen stond.' Giri: 'Het ging erom het voordeel te consolideren. Ik zag niet meteen hoe. Dat frustreert. Je denkt minder goed na.'

Van Foreest ziet de aarzeling aan de overkant. De hand van zijn tegenstander zweeft even boven een pion. Van Foreest ziet dat een verkeerde keuze aanstaande is. Giri trekt zijn hand eerst terug, maar verplaatst het stuk alsnog. 26: C6. Hij heeft minder dan één minuut over.

Van Foreest: 'Het moet een black-out zijn geweest. Hij schenkt mij een goede stelling en is ook een minuut kwijt. Eigenlijk voelt in zo'n partij elke seconde die de ander gebruikt al als een kleine overwinning. Je neemt alleen zoveel tijd als je de winnende zet in gedachten hebt.' Giri: 'Het had geen één minuut mogen zijn. Dat was fout. Ik dacht dat het daarna afgelopen was.'

Met minder dan één minuut te gaan, volgen de zetten elkaar steeds sneller op. Van Foreest: 'Ik keek niet echt naar de klok. Ik was alleen bezig zetten uit te voeren. Bám, bám, bám. De kans op fouten is levensgroot. Eigenlijk heb je geen idee meer wat je doet.' Wat nauwelijks voor mogelijk wordt gehouden, gebeurt toch: Giri weet het tij te keren. 'Ik denk dat Jorden tegen het eind heel erg zenuwachtig werd. Je krijgt alleen maar kansen als hij enkele grote fouten maakte. Dat gebeurde ook.'

Als Giri nog veertien seconden over heeft, is het verloop nauwelijks nog bij te houden. Op zet 57 grijpt zijn koning een zwarte loper en krijgt hij andermaal zicht op de zege. De commentatoren Sopiko Guramishvili uit Georgië (Giri's echtgenote) en de Amerikaan Robert Hess delen beurtelings hun verbijstering. 'O, mijn god.' 'Ik kan het niet meer volgen.' 'Wat gebeurt er?' 'Wit heeft een loper gewonnen.' 'Wit heeft een loper gewonnen.' 'Wit wint.' 'O mijn god!'

De schakers kijken nu meer naar de klok dan op het bord. Giri: 'Ik deed veel met de toren. Die stond het dichtst bij de klok.' Van Foreest schuift met een pion. 'Mijn enige doel was die naar de overkant te brengen. Die wordt daar koningin en dan is het klaar. Ik was alleen maar aan het pushen, pushen, pushen.' Uit zijn ooghoeken ziet hij dat Giri elders stukken aan het slaan is. Van Foreest: 'Ik denk dat hij de betere zetten speelde, maar dat mijn strategie de slimste was.'

Als de laatste seconden voor het ingaan van de increment op de 60ste zet verstrijken, is het plotsklaps een chaos op het slagveld. Bij het stilzetten van de klok stoot Van Foreest een witte loper om. In een reflex die weer recht te zetten, kegelt Giri op zijn beurt een toren en twee pionnen ondersteboven. Hij grabbbelt alles bij elkaar en zet ze ijlings recht. Later zouden er insinuaties voorbij komen dat Van Foreest met opzet een stuk liet vallen. Giri heeft opnamen teruggekeken en gelooft er niets van. 'Het was niemands schuld.' Van Foreest: 'Dit soort dingen gebeuren vaker. Het gaat per ongeluk.'

Toernooidirecteur Jeroen van den Berg ziet op enige afstand in de sporthal met enig afgrijzen toe. Deze taferelen passen hier eigenlijk niet. Hij besluit dat het in de volgende edities anders moet.

In de 60ste zet begaat Giri een fatale vergissing. Hij verplaatst zijn toren één veld te weinig en verzuimt de zwarte koning schaak te zetten. Pas dan ziet hij de teller verspringen van 5 naar 8 seconden: hij heeft er drie seconden bedenktijd bij gekregen en ze niet gebruikt. 'Ik dacht, o ja, dat is waar ook. Increment. Nu weet ik: als ik zelfs maar een fractie van die tijd had genomen, had ik de betere beslissing kunnen nemen. Ik keek op het bord toen het al te laat was.' Van Foreest: 'Ik denk dat we het allebei op hetzelfde moment zagen. Huh? Er komt tijd bij! Hoe staat de stelling? Hè? Zwart staat gewonnen. Niks meer aan te doen.'

Ziedaar het onheil voor Giri: de zwarte pion staat onbedreigd op één veld van de achterste rij. Promotie tot koningin is niet meer te voorkomen, de witte toren is te laat. Na 62 zetten is het pleit beslecht. In de lach van Van Foreest klinkt nog de opluchting door. 'Zo'n pion is best snel. Binnen een paar seconden stond 'ie er. Dingg, dingg, dingg.'

Giri grijpt ontzet naar het hoofd. 'We begonnen meteen de partij te bespreken. Ik zei dat ik had kunnen winnen als ik nog een halve seconde had kunnen nadenken.' Van Foreest: 'Wat ik zei? Iets van: wat is hier gebeurd? Dit slaat nergens op. Het voelde helemaal niet alsof ik als winnaar uit de strijd was gekomen. Maar het was wel zo.'

Naspel

Giri: 'Natuurlijk was de teleurstelling groot. Maar een paar dagen later kon ik vaststellen dat het voor mij een geslaagd toernooi was geweest. De laatste partij was heel slecht, maar schaaktechnisch moet je er niet bij stil staan. Je leert er niks van. Het is alleen maar intuïtie.'

Van Foreest: 'Van dit toernooi heb ik alleen de klassieke partijenna gespeeld. Daar was ik echt trots op. Ik vond dat Armageddon eigenlijk helemaal niet zo interessant. Alleen maar spanningen en zenuwen.'

Is zo'n slot wel een bevredigend einde? Van Foreest: 'Het zijn nu eenmaal de regels.' Het heeft hem veel opgeleverd: hij staat nu 35ste op de wereldranglijst, heeft toegang tot belangrijkere toernooien en sloot nieuwe sponsorcontracten af, met een hotelketen en een advocatenbureau. Giri: 'Het was een mooi beeld. Er vallen stukken op tafel. Veel drama. Een speler met een donkere huidskleur in een wit overhemd, een witte speler met een zwart overhemd, twee Nederlanders. Voor het toernooi was het zeker geslaagd.'

Toch zijn de regels aangepast. In plaats van Armageddon komt er voortaan na de tiebreak een sudden death. Wit krijgt 2,5 minuut en zwart drie minuten. Meteen vanaf de eerste zet krijgen spelers per zet er twee seconden bij. De verwachting is dat het spelbeeld rustiger wordt en omrollende stukken op het bord tot het verleden behoren. Van Foreest is er blij mee. 'Het lijkt me een betere manier een toernooi met deze statuur te beslissen.' Giri zegt dat het hem weinig uitmaakt. 'Ik heb het nog niet gelezen. Ik zie het wel als het zover is.'

Wat zijn hun verwachtingen voor deze editie? Titelverdediger Van Foreest: 'Ik sta hier met meer vertrouwen dan de voorgaande jaren.' Giri: 'De bezetting is heel sterk. Magnus is er weer bij, maar hij heeft het hier al een tijdje niet kunnen waarmaken. Volgens mij zijn de jonge spelers stiekem heel goed voorbereid, ik heb ze de laatste tijd niet veel zien spelen. Maar het draait hier meestal toch wel uit op gewoon gevechten aan het bord.'

Maar zo intens als die januarizondag zal het niet snel meer zal worden.
Lees ook

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe de zwarte pion onopgemerkt de overkant haalt tijdens die chaotische partij tussen Jorden van Foreest en Anish Giri

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Tata Steel schaaktoernooi eindigt in 2021 in een bloedstollend 'vluggertje' tussen twee Nederlanders: Anish Giri (27) en Jorden van Foreest (22). Een reconstructie van een chaotische en gedenkwaardige partij in Wijk aan Zee. Rob Gollin Beiden hebben die avond van zondag 31 januari 2021 een ijzersterk toernooi achter de rug.

# data[].attributes.headline
Column Herman Sandman - For the Bestormers

# data[].attributes.subject
Column Herman Sandman - For the Bestormers

# data[].attributes.body
WIEBEREN

# data[].attributes.attachment_link.title
Column Herman Sandman: For the bestormers

# data[].attributes.headline
Een jaar na de dood van Karin Grijpstra 

# data[].attributes.subject
Een jaar na de dood van Karin Grijpstra 

# data[].attributes.body
WIEBEREN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het is zondagmorgen 23 februari 2020. Durk Hofman (60) schrikt wakker. Het is zeven uur en als hij naast zich kijkt, ziet hij Karin niet liggen. Haar kant van het bed is onbeslapen. Ze is beneden in de luie stoel in slaap gevallen, denkt hij. Dat overkomt Karin wel eens als ze 's avonds laat lekker naast de houtkachel voor de televisie zit. Hij zegt zo vaak dat ze naar bed moet gaan als ze moe is, maar Karin is een nachtbraker, altijd al geweest. De puzzels in de krant, een potje mahjong op de computer: ze geniet van de stille, late uren.

# data[].attributes.attachment_link.title
Een jaar na de dood van Karin Grijpstra uit Koarnjum weet haar familie nog steeds niet wat er is gebeurd: 'As it stil wurdt om dy hinne, begjint it prakkesearjen'

# data[].attributes.attachment_link.description
Het is zondagmorgen 23 februari 2020. Durk Hofman (60) schrikt wakker. Het is zeven uur en als hij naast zich kijkt, ziet hij Karin niet liggen. Haar kant van het bed is onbeslapen. Ze is beneden in de luie stoel in slaap gevallen, denkt hij.

# data[].attributes.headline
Jantine was 16 toen haar naaktfoto's online verschenen

# data[].attributes.subject
Jantine was 16 toen haar naaktfoto's online verschenen

# data[].attributes.body
WIEBEREN

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
16 was Jantine Jongebloed toen naaktfoto's van haar de hele school door gingen en zelfs op GeenStijl belandden. Zeventien jaar later gaat ze op onderzoek uit en zoekt ze contact met de betrokkenen. Wie besloot haar foto's te openbaren? En wat was haar eigen rol in dit verhaal?

Jantine Jongebloed

Op mijn 16de hingen er naaktfoto's van mij in de aula. Het is op zomaar een dinsdag tijdens de zomer van 2020 als ik in een WhatsAppgesprek met oud-klasgenoot Marjolein - via een omweg langs okselhaar, saucijzenbroodjes en leraren op wie we verliefd waren - word herinnerd aan dit middelbareschooldebacle. Ik bedoel niet herinnerd als in dat ik het was vergeten, of had verdrongen, maar ik denk er bijna nooit meer aan. Het is gaan voelen als een verhaal van iemand anders, niet een waarin ik zelf de hoofdrol vertolk.

Ik herinner me de website met daarop de foto's die ik voor een ex-vriendje had gemaakt. Ik herinner me het verzonnen interview waarin staat dat ik sinds kort geniet van sperma slikken. Ik herinner me het artikel op GeenStijl en de ongevraagde commentaren op mijn borsten, hoofd en dijen. Ik herinner me Sylvie - zoveel grofgebekter dan ikzelf, en ogenschijnlijk zoveel zelfverzekerder - die de foto's printte om in de klas uit te delen. En wat ik me vooral herinner: de keuze om het klein te houden, handelend naar mijn moeders lievelingsfilosofie: alles wat je aandacht geeft, groeit.

Marjolein, uit havo 5, stuurt me op WhatsApp een foto van een dagboekpagina waarin ze beschreef hoe zij het toen ervoer - in het Engels zodat haar broertje niet kon meelezen. 'February 6, 2004. Tuesday evening Sven gave me this link and said Jantine was on it, Naked. With a capital N. She was. Rotten things followed, for which I will always blame myself. People talked about her a lot. I joined them, betrayed her without knowing the real story. The pictures, they're not my business. I thought, in a horrible way, it should be.'

Marjolein biecht zeventien jaar later schoorvoetend aan me op dat zij direct na het bekijken van mijn foto's de link doorstuurde naar een volgende klasgenoot. Het delen van haar dagboek is een kleine knieval; ik krijg een inkijkje in haar, in ruil voor haar inkijkje in mij.

Ik vertelde de afgelopen jaren weleens over die foto's en GeenStijl aan nieuwe vrienden. Zo van: o ja, dat heb ik ook nog meegemaakt. Als ik slachtoffers van online seksueel misbruik op tv of in de krant voorbij zie komen, met hun tranen en hun trauma's, dan spiegel ik me niet aan hen, maar aan degene die de vragen stelt. De ánder interviewen, dat is als journalist mijn rol geworden. Pas na het WhatsAppgesprek begin ik vragen aan mezelf te stellen. Heb ik me nou eigenlijk geschaamd, of niet? Ben ik ooit wel boos geweest? Wat was míjn rol in dit verhaal? En wie besloot mijn foto's nou te openbaren? Wat is het verhaal dat ik mezelf al die jaren heb verteld, en klopt dat wel?

In 2004 ben ik een 16-jarige, introverte maar uitgesproken puber uit de Achterhoek met een basisschooldocent als moeder, een IT'er als vader en een eigen computer op haar kamer. Mijn klasgenoten en ik hebben een profiel op CU2 ('het leukste online smoelenboek') en ik onderhoud na schooltijd contact met mijn vriendje en vriendinnen via e-mail, MSN en IRC, een chatbox met openbare kanalen. Sms-bundels raken in die tijd nog op en de huistelefoon staat paraat voor urenlang gezwets. Ik ben actief op het forum van scholieren.com, waar op dat moment zo'n tweehonderd jongeren uit heel Nederland dagelijks lief, leed en onzin delen. WhatsApp, Facebook en zelfs Hyves bestaan nog niet.

Mijn 17-jarige vriendje David woont in de Randstad en ken ik van het forum. Net als Maarten, mijn verkering van het jaar daarvoor. Voor hem begin ik op mijn 15de met het maken van naaktfoto's met de zelfontspannerfunctie van de digitale Canon van mijn vader. Maarten daagt me uit, stuurt een foto van zijn billen, en ik twijfel niet om erin mee te gaan. Seks is naast Harry Potter mijn grootste interesse, en het uitwisselen van naaktfoto's via e-mail en MSN is een belangrijk onderdeel van het voorspel, een overbrugging tot het volgende weerzien. Op school ben ik onzeker over mijn dijen die niet in de strakke spijkerbroeken van mijn schoolvriendinnen passen, maar in mijn slaapkamer met hemelbed en lavalamp ken ik geen schaamte of verlegenheid. Seks is mijn vrijplaats, en mijn verlangens en mijn lijf ontdekken wordt een spel dat ik graag speel.

Op het scholierenforum, waar jongens en meisjes elkaars advies vragen over schaamhaar, masturbatie en piemellengte, bestaan vanaf eind 2003 de zogeheten gewaagde fototopics: een plek waar tieners hun pikante halfblote selfies delen en elkaar vervolgens complimenteren. Een puberaal en onnozel spel waarbij de grenzen van de anonimiteit en verleiding worden opgezocht. De topicreeksen zijn niet onomstreden: volwassen moderatoren bediscussiëren af en toe of er niet moet worden ingegrepen, maar de conclusie is lange tijd dat de minderjarigen niet tegen hun naïeve zelf in bescherming hoeven te worden genomen.

Het Gevaarlijke Internet

Ik deel ook weleens een foto in ondergoed, net als mijn vriendje, en ervaar het forum als een veilige haven voor een groepje leeftijdsgenoten wier naam ik ken. Maar natuurlijk is het ook een openbare plek op het Gevaarlijke Internet, waar wordt meegelezen door types met kwaad in de zin. Hoewel niemand ooit vulva's en piemels op het forum uploadt in die jaren, weten lurkers met verkeerde bedoelingen maar al te goed op welke computers ze moeten inbreken om daar het volledige naakt vanaf te halen.

En zo gebeurt het dat in februari 2004 de derde editie van 'de forumkrant' verschijnt, een website vormgegeven als een roddelblaadje, van anonieme makers. Een meisje uit mijn klas, ook forumlid, attendeert me erop op MSN. Vijf pagina's zijn aan mij gewijd: een nep-interview over mijn ontmaagding, een verzonnen quote waarin ik zeg dat het me niet uitmaakt dat mijn beelden zijn gestolen, en meerdere herkenbare foto's. Twee daarvan zijn half bedekt en van het forum afgevist, de andere verstuurde ik op mijn 15de per mail in vertrouwen naar mijn toenmalige vriendje Maarten. Foto's waar ik in volle glorie op sta, met gezicht, tepels en vulva. De volgende ochtend prijkt mijn lijf op de homepage van GeenStijl.

Een paar dagen later heeft het nieuws ook mijn middelbare school bereikt. Iemand heeft een groepsmail met een linkje naar de forumkrant de deur uit gedaan, honderden leerlingen hebben in de cc gestaan. Een klasgenoot licht me in op MSN. Ik vergeet haar naar de afzender te vragen. In bevroren staat ga ik die avond slapen. De volgende ochtend bel ik radeloos met David. Mijn vriendje zegt dat ik me niet hoef te schamen. Je bent mooi, je kunt dit, het komt goed. Hij coacht me aan de telefoon mijn bed uit, mijn fiets op. Schouders eronder, het is zo voorbij. Op de fiets naar school vertel ik mijn vriendin Kitty wat er gaande is. We zijn beiden zenuwachtig voor wat mij te wachten staat. Ze stelt voor om te keren, maar ik ben vastbesloten naar school te gaan.

In de wandelgangen voelt het als die nachtmerrie waarin je naakt over straat gaat. Grote ophef, blikken, lachen, geroezemoes. Iedereen weet het. Wie de mail van gisteravond heeft gemist, kan mijn foto's als aanplakbiljetten op de pilaren in de aula zien hangen. Mijn klasgenootje Sylvie heeft ze op A4 geprint en opgehangen, en geeft ze door in de klas. Gedreven door een vreemde mix van versteend en verheven doe ik niks, en begin aan mijn les geschiedenis.

Op het bankje waar ik in het tussenuur altijd met vriendinnen zit, doe ik keurig wat David mij heeft aangeraden. Ik glimlach geforceerd zelfverzekerd terug naar iedereen die me aanstaart. Ik voel me groter worden. Ik kan dit aan. Ik ben dan wel verlegen, maar ik schaam me niet voor mijn naakte lijf of voor de foto's, die ik mooi vind, in zacht licht genomen, sommige zwart-wit. Ik maak me zorgen over het verzonnen interview. Het wekt de indruk dat ik erop kick om door de hele wereld te worden bekeken. Een aandachtshoer, dat is nogal een label.

Na het tweede uur is er nog steeds geen conciërge of leraar die van zich laat horen. Ik moet zelf in actie komen. Als ik in de pauze het kantoortje van de conrector binnenstap, zie ik een post-it met mijn naam op zijn computerscherm geplakt. Hij blijkt al ingelicht. Ik moet gaan zitten. De conrector vraagt niet wat er is gebeurd of hoe het met mij gaat. Hij zegt dat het te verwachten is dat mijn foto's de school bereiken als ik een sekswebsite heb. Sekswebsite, dat woord is me altijd bijgebleven. Hij stelt voor om de systeembeheerders van school in te schakelen. Ik concludeer dat het te ingewikkeld is om deze 50-jarige digibeet uit te leggen wat er speelt. Hij adviseert het verder met mijn ouders te bespreken. Vijf minuten later sta ik weer buiten.

Die dag komt er nog een docente maatschappijleer naar me toe om te zeggen dat ik me niet hoef te schamen, maar verder blijft het stil. Geen sancties voor de pesters, geen voorlichting in de klas over sexting of online privacy. Geen vervolgafspraak met de conrector. Ik verzwijg het voor mijn ouders.

Gelukkig is daar Koen. De knapste jongen van de hele havo. Hij voegt me na de vernederende schooldag toe op MSN, en wordt de eerste buitenstaander die vraagt hoe het met me gaat, en hoe mijn foto's op internet zijn beland. Tussen neus en lippen door vertelt hij hoe mooi hij me vindt, en stelt dan voor om onze schoolgenoten een rectificatiemail te sturen. We overleggen over de inhoud. Dat de foto's zijn gestolen, het interview verzonnen en dat het gelach en geroddel me niet in de koude kleren zijn gaan zitten. Koens oproep heeft effect. Knappe kinderen zijn populair, populaire kinderen hebben aanzien. Na het weekend heeft niemand het er nog over.

Ik heb dat altijd onthouden: het goede, de afloop, het overwaaien. Ik ben er nooit bij een therapeut over begonnen. Het voorval heeft geen invloed gehad op hoe ik met seksualiteit, mannen of mijn lijf omga. Ik ben niet gesloten, angstig of wantrouwend geworden. Ik heb gezonde relaties gehad, en ben al zeven jaar blij met de man met wie ik trouwde. Met mij is alles goedgekomen. Maar het kan toch niet anders dan dat ik ook pijn, schaamte en verdriet heb ervaren? Ben ik echt zo ongeschonden uit de strijd gekomen?

Ik besluit David een bericht te sturen, het vriendje dat me de school in praatte toen ik met mijn hoofd onder de dekens wilde blijven. David blijkt zich alles veel beter te herinneren dan ik. 'Je was wanhopig, verslagen en gestrest. Ik wilde je machteloze gevoel wegnemen en besloot je te adviseren erboven te staan, de confrontatie aan te gaan. Je stapte er daarna relatief snel overheen.'

David is een neurotische archivaris en het komt goed uit dat hij alles heeft bewaard. Hij mailt me een oude MSN-chatlog van ons contact tussen december 2003 en maart 2004. Ik lees tussen de regels en emoji's door hoe ik dacht als 16-jarige, soms ruw onderbroken door 'papa zet het internet zo uit'. Als ik hem op MSN laat weten dat ik in de forumkrant sta, vraag ik: 'wat moet ik nou?'. David stelt voor om in actie te komen, want 'als je niks doet, wordt het alleen maar erger'. Ik vraag hem wat er nou nóg erger kan. 'Wacht maar tot je in de winkel een Panorama ziet liggen met jouw foto's en een smeuïg verhaal.' Het werd niet Panorama, maar GeenStijl, waar ik de volgende dag op verschijn.

Ik google mijn naam en vind het GeenStijl-artikel terug dat na al die jaren nog steeds bestaat, terwijl mijn foto's na een paar dagen offline werden gehaald: 'In de geheime schoolkrant is vandaag Jantine aan de beurt. Laat u door de titel scholierenforum niet misleiden, de subjecten schijnen allemaal al lang te studeren of een baan te hebben, of op zijn minst (geschoren) haar. Jantine is een meisje naar ons hart.' Als ik de URL door de Wayback Machine haal - het internetarchief dat sinds 1996 kopieën van websitepagina's maakt - is daar het oorspronkelijke artikel uit 2004 te bekijken, inclusief de 172 reacties die in twee dagen volgden. Een reaguurder onder de naam Lekker Belangrijk® bijt het spits af: 'Lekkere dijen heb ze, neuqen!'. User Paardelul volgt: 'Ze heeft een mooi kutje.' Verderop: 'Nounou, zo bijzonder is ze ook weer niet, vind het een beetje bandbreedtevervuiling' en 'Ik geniet met volle teugen van jantien!'. De mannen vergaten voor het gemak dat ik geen object was, maar een meisje dat zat mee te lezen.

Machteloos

In de reacties worden URL's van 'mirrors' gedeeld, kopieën van de forumkrant, een trucje om te zorgen dat alles zo lang mogelijk te bekijken valt voor het geval het origineel offline werd gehaald. Ik herinner me opeens weer hoe druk ik er in die dagen mee was om die kopieën, die als paddestoelen uit de grond schoten, de kop weer in te drukken. Strak van de adrenaline en met hulp van handige online vrienden die wisten hoe ze de websitehosts konden verzoeken mijn foto's te verwijderen. GeenStijl plaatst nog die week een update: 'De schoolkrant blijkt te zijn gemaakt zonder de medewerking van deze mensen. Ze hebben zelf hun feauteaux online gezet, maar een ander deel blijkt te zijn gejat. De interviews zijn samengesteld uit quotes uit verschillende fora, en ook verzinsels'. In de reacties lees ik ook het bericht dat user QQ er achterliet: 'het hele jantien archief, ongecensureerd', met daarbij een URL naar weer een andere site, met tientallen van mijn onbewerkte blote foto's. De collectie is in meerdere maanden bij elkaar verzameld, geen idee hoe ze eraan zijn gekomen. Ik weet weer hoe machteloos het voelde, hoe mijn adem telkens stokte, dat ik me afvroeg of het ooit nog goed zou komen.

In de chatlog met David vind ik een berichtje van een vriendin aan mij, dat ik verdrietig aan hem laat lezen: 'Ik zou me rot schamen als ik jou was, met die domme foto's van je'. Ik vind er ook de woorden die David me stuurde op de dag dat ik mijn klasgenoten onder ogen moest komen, als reminder na ons telefoongesprek: 'Het zijn maar poppetjes Jantine, ze zijn dom en jij bent iemand. Niemand kan jouw geluk bepalen! Lach ze uit!'. Een paar dagen later vraagt David op MSN hoe het met me gaat. 'Mjakweetniet, iedereen heeft het over de foto's.' 'Maar hoe gaat het los daarvan?', probeert hij, alsof er een los daarvan bestond op dat moment. 'Kun je het niet van je afzetten?' Ik antwoord snel: 'Jawel :) dat kan wel. Ik kan me er moeilijk druk om maken. Iedereen heeft ze nu toch al gezien.' Uit ons gesprek maak ik op dat ik daarna met een oude forumvriendin belde, die zich zorgen maakte.

Ik besluit haar in een privébericht op Instagram te vragen wat zij nog weet van ons gesprek. 'Ik was er heel erg van geschrokken, maar ik herinner me dat jij vrij nuchter was, en dat we het al snel over andere dingen hadden.'

Was ik echt zo onverschillig? Of had ik geleerd dat niks mij kon raken? Ik snap het nu. Ik hoorde dat het mijn eigen schuld was. Van een vriendin, van de conrector, en ook op het forum, waar ik teruglees dat men schreef dat ik dom was, en het zelf had uitgelokt. Ik heb dat oordeel binnen één dag geïnternaliseerd. Ik ben in andermans waarheid gaan geloven. Geen boosheid en verdriet ervaren was een overlevingsstrategie: ik had door dat er geen ruimte was voor slachtofferschap. Pas nu besef ik dat de daders wél mijn geluk bepaalden. Het was mijn mensenrecht geweest om boos te zijn.

Ik wil weten wat de schuldigen er nu zelf van vinden. Ik wil begrijpen waarom mensen zonder toestemming andermans foto's delen. Ik begin bij de minst stressbezorgende delinquent, omdat het de enige was die het delict voor mijn ogen pleegde en ik dus zeker weet dat ze schuldig was: Sylvie, het meisje dat besloot mijn foto's in school op te hangen. Mijn hart klopt in mijn keel als ik zie dat ze mijn DM op Instagram heeft beantwoord. In mijn hoofd is ze nog altijd het vernederende monster van zoveel jaar geleden. Maar Sylvie, inmiddels 35 jaar en verhuisd naar Barcelona, toont berouw. 'Ik was in die periode blijkbaar een ontzettend kutwijf door er hard om te lachen en te denken: hoe kon je zo dom zijn, en ben toen een stap verder gegaan door de foto's rond te delen. Ik weet niet waarom ik je voor schut wilde zetten, waarom ik je een lesje wilde leren, maar weet dat het me spijt. Als ik het over kon doen, dan had ik mijn mond gehouden en tegen mensen gezegd: dit had jou ook kunnen overkomen, laat haar met rust. Ik denk er regelmatig aan terug en dan hoop ik maar dat het goed met je gaat.' Ze sluit haar bericht af met een emoji-hartje. Ik ben ontroerd, en moet ook een beetje lachen. Ik proef opluchting, alsof ze dankbaar is dat ik haar de kans gaf haar excuses aan te bieden. Ik ben niet meer de domme slet die een grote fout beging, het was Sylvie die schuld toekwam.

Ik stuur ook mijn ex Maarten een bericht, hij is nu een IT'er met een eigen internetbedrijfje. Ik heb hem destijds kort beschuldigd van het lekken van mijn foto's, omdat er tenminste één online stond die zeker weten alleen hij kon hebben, maar hij ontkende alles, en daar is mijn zoektocht toen gestrand. Ik mail hem dat ik het tijd vind dat de waarheid boven tafel komt. Meteen zegt hij weer dat hij absoluut geen aandeel had. En dan: dat hij vermoedelijk bewijzen heeft wie er wél achter zat. 'Maar ik wil krap twintig jaar later niemand in de problemen brengen.' Hij laat weten dat hij nog oude chatlogs uit die periode heeft, maar peilt eerst hoeveel wraakgevoelens ik eigenlijk koester. Ben ik soms van plan iemand voor de rechter te slepen? Ik stel hem gerust en zeg dat ik hoop op een eerlijk en volwassen gesprek, dat moet toch kunnen? Na wat aandringen begint hij over verhalen die destijds in een chatkanaal de ronde deden: gasten die vertelden dat ze foto's van mijn computer 'snaaiden'. 'Jongens uit het duistere hackerscircuit die contacten met Oostblokkers hadden'. Ik vraag me af of het een manier is om de aandacht van hemzelf af te leiden. Ik confronteer hem met het feit dat er in de reacties op GeenStijl linkjes naar kopieën van de forumkrant stonden, geüpload op zijn server - hostingruimte die hij destijds gratis beschikbaar stelde aan forumleden - en dat hij zijn handen dus ook niet in onschuld kan wassen. 'Dat heet kinderporno faciliteren', laat ik weten. Ik ben te ver gegaan. Hij heeft geen zin meer om me te helpen. Er volgt een dagenlange radiostilte.

Om Maartens vertrouwen terug te winnen besluit ik bij de zedenpolitie te informeren wanneer mijn zaak verjaard is. De vrouwelijke zedenagent aan de andere kant van de lijn blaft me verontwaardigd toe. 'Sorry hoor, maar mag ik vragen waarom je tóén geen aangifte hebt gedaan? Denk je dat het OM hier nu nog iets mee kan?' Ik heb een flashback naar 2004 en herinner me weer hoe het voelt om niet serieus te worden genomen. Ze verwijst me door naar het Juridisch Loket. Daar googlet een medewerker aan de telefoon naar het juiste antwoord. Hij weet het niet zeker, maar concludeert dat mijn zaak na twaalf jaar, in 2016 dus, moet zijn verlopen.

Ik mail Maarten opnieuw, en verzeker hem ervan dat hij vrijuit kan spreken en mij zonder vrees aan de nodige bewijzen kan helpen. Hij is nu toch vader van twee puberdochters? Leef je in, vul ik aan. Hij gaat overstag. Hij zoekt in zeventien jaar oude chatlogs op woorden die ons kunnen helpen. In de weken die volgen stuurt hij me via privacy-app Signal mondjesmaat stukjes conversatie uit het toen populaire IRC-chatkanaal waar hij en een paar andere forumleden van scholieren.com samenkwamen, jongens die destijds tussen de 16 en 25 waren. In de chatbox blijkt het een nachtelijk komen en gaan van verveelde zielen die onsamenhangende conversaties voeren en naaktfoto's van meisjes naar elkaar sturen. Al snel duikt er een belangrijke aanwijzing op. In juni 2003, een maand voor ik mijn eerste naaktfoto ooit zou maken, en nog voordat de gewaagde fototopics bestaan, deelt iemand een linkje naar mijn forumaccount, zegt dat hij zich 'de cholera' verveelt, en daar achteraan: 'naaktfotos van haar is mijn volgende doel'. Het is user Flame, een forumlid van mijn leeftijd, waar ik weleens van heb gehoord.

Ik ben in shock - was ik nou doelwit van een vooropgezet plan, en was het Flame die uiteindelijk de forumkrant zou maken? Vanaf september 2003 - mijn verkering met Maarten is voorbij en de gewaagde topics op het forum zijn een hit geworden - duiken er regelmatig foto's van mij op in het chatkanaal. Volledig naakt, niet die ik op het forum deelde, maar foto's die ik voor Maarten en David maakte. Niet alleen mijn foto's komen ter sprake, verschillende meisjes van het forum passeren de revue en uit de gesprekken blijkt dat de foto's onrechtmatig zijn verkregen, van computers of uit mailboxen gestolen.

Wat dreef die mannen? Is het voyeurisme? Heeft het met macht te maken? Zit de opwinding in het sadisme, in de vernedering? Of vinden ze dat deze meisjes sletten zijn die een lesje moeten leren omdat vrouwen die hun seksualiteit uiten morele overtreders zijn, die straf verdienen?

Terwijl ik door de chatlogs scrol, voel ik me een FBI-agent. Dat is de eerste week nog leuk en spannend. Daarna breekt het me op. Ik spit dagenlang misselijk door vaak onbegrijpelijke gesprekken tussen mensen van wie ik meestal nog nooit heb gehoord. User Wicky zegt: 'jantien laat je tieten nog eens zien!'. User Flame vraagt in de chat om 'een goede naakt van jantien'. Een maand later deelt user Vlex mee dat hij de 'full body nude van jan10' inmiddels in bezit heeft, 'mét pubic', vult hij aan. Wicky wil de foto ook, zegt hij.

De flarden informatie en de chronologie ervan beginnen me te duizelen. Ik maak een tijdlijn van de verschillende momenten. Vijf maanden voor mijn foto's op GeenStijl belanden worden in het chatkanaal al verzamelingen van mijn foto's uitgewisseld, in de vorm van een linkje of als map met de naam 'jantien.zip'. Van een aantal foto's is de bestandsnaam gewijzigd in een tot de verbeelding sprekende naam als 'slet1.jpg'. Ik maak een digitale muur met daarop de namen en bewijzen die ik heb verzameld. Ik trek lijnen van de ene naar de andere verdachte en mis alleen nog foto's met balkjes voor hun ogen. Met behulp van een groepje oud-forumleden, Google en de Wayback Machine lukt het me aan de hand van hun nicknames uit 2003 en een paar online broodkruimels die ze zijn vergeten op te ruimen, om de voor- en achternamen en contactgegevens van de meeste mannen op te sporen. Mijn heimelijke voorliefde voor online schatgraven komt me eindelijk goed van pas. Ik benader de mannen en confronteer hen met de bewijsstukken en mijn verhaal.

Ik begin met QQ, destijds actief in het IRC-chatkanaal en degene die mijn ongecensureerde foto's in de reacties op GeenStijl achterliet. Als ik zijn naam google, lees ik dat hij een eigen bedrijf heeft in de zakelijke dienstverlening. Op zijn website lees ik dat zijn drijfveren in het leven tegenwoordig 'snel en accuraat werken' zijn. Beter dan 'minderjarige meisjes online shamen', dat moet gezegd. Ik vraag wat hem bezielde. 'Ik denk dat ik handelde uit stoerdoenerij en meedoen met de rest', mailt hij mij terug. 'Helaas is dit geen excuus voor het leed wat ik je heb aangedaan.' De volgende man die ik benader laat me weten dat hij inmiddels vindt dat ik beter verdien. 'Ik was nieuwsgierig en heb de foto's bekeken en daarmee bijgedragen aan jouw pijn'. User Wicky mailt me foto's die hij nog steeds bezit en wist ze van zijn eigen harde schijf. Een dag later laat hij me weten dat hij een gelddonatie heeft gedaan aan HelpWanted.nl, een stichting die zich inzet voor slachtoffers van online seksueel misbruik. Ik besluit het niet als pathetische aflaat maar als oprecht voortschrijdend inzicht te zien.

User Flame, die mij volgens de chatlog als eerste in het vizier had, en in de maanden erna continu blijft azen op meer beeldmateriaal, belt me na mijn contactverzoek op en zegt stellig dat de chatlogs moeten zijn verzonnen, maar biedt dan zijn excuses aan voor 'dat het zo'n grote indruk op me heeft gemaakt'. Hij vindt 'met een clubje vrienden foto's delen één ding', maar verfoeit degene die ervoor zorgde dat mijn foto's op school belandden met de woorden: 'dat is wel echt fucked up en klinkt als iemand met een zieke geest of iemand die wraak op je wilde nemen.'

Verzonnen

Dat de chatlogs zouden zijn verzonnen is een scenario waar ik ook rekening mee moet houden - als het mijn ex Maarten was die de foto's oorspronkelijk lekte, dan heeft hij er baat bij om conversaties te verzinnen die mij op een spoor naar andere verdachten zetten. Bovendien stuurt hij me telkens korte stukjes log, en nooit het volledige origineel. Maar: iedereen behalve Flame bevestigt tot zijn eigen schaamte dat de gesprekken echt hebben plaatsgevonden.

De mannen doen het zonder uitzondering af als verveelde kwajongensstreken. Een respectloos boys will be boys-principe. Niemand weet zeker wie de oorspronkelijke bron van mijn foto's is geweest. Twee komen met user sim0n op de proppen, die mij gehackt zou hebben. De rest meent zich te herinneren dat het toch van Maarten kwam. Ze omschrijven hem als de 'pater familias' van het chatkanaal, die er een sport van maakte om zoveel mogelijk foto's van allerhande meisjes te stelen. Ze weten niet zeker of hij mijn foto's deelde ten tijde van ons samenzijn, om op te scheppen over zijn verovering, of nadien, uit wrok dat het over was. Ik confronteer Maarten met de beschuldigingen. Hij reageert geshockeerd en houdt voet bij stuk. Hij zou zoiets nooit doen.

Ik lees afwisselend de seksistische en grove chatgesprekken van de jongens die mannen zijn geworden, en de lieve zinnen die ik als 16-jarige in de weken voor het drama op MSN aan mijn vriendje schreef. Het ontroert me hoe puur ik was. Ik was niet op mijn hoede en voelde me niet kwetsbaar, en paradoxaal genoeg was ik het juist daarom. Mijn nieuwe bewustzijn maakt me paranoïde. In de weken dat ik contact heb met de daders voel ik me continu onveilig. Ik sluit bij de minste schemer de gordijnen, ik plak de webcam op mijn laptop af en doe de deur van de badkamer op slot als ik alleen thuis ben. Op een avond lijkt het alsof een man buiten in het donker foto's van mijn huis in de polder staat te maken. Ik weet zeker dat het Maarten is. Ik gil. Ik herken mezelf niet terug. Soms moet ik weken bijkomen voor ik moed vind voor nieuwe confrontaties.

User Vlex briest boos dat hij het niet eens is met mijn conclusie dat hij de foto's hielp verspreiden, ondanks het bewijs ervan. 'We waren allemaal nogal naïef. Jij met je naaktfoto's delen met iemand die ze heeft doorgespeeld. Ik door te denken dat het allemaal wel binnen de chat zou blijven en het geen kwaad kon. Ik snap dat het erg vervelend was, maar ík heb de foto niet genomen en ik kende jou ook niet.'

Ik ben woedend. Voor het eerst. Pislink schreeuw ik tegen het blauwe pop-upvenster van Facebook Messenger dat hij een slappe zak is, dat ik spijt heb dat ik geen aangifte heb gedaan, en dat het jammer is dat niemand, zélfs geen volwassene, me vertelde over de mogelijkheid om naar de politie te gaan, of om daarover na te denken. Dat ik foto's maakte is geen oorzaak van het online misbruik dat volgde, ook niet dat ik de foto's deelde. De enige oorzaak van seksueel geweld zijn daders. In mijn boosheid besef ik dat woede me leert waar mijn grenzen liggen. Dat ik als 16-jarige niet woedend was, komt omdat ik hoorde dat het mijn eigen schuld was, maar ook omdat je als puber je grenzen nog aan het ontdekken bent. Nu pas voel ik scherp die grens, en snap ik hoe belangrijk het is dat slachtoffers de tijd krijgen om uitgestelde boosheid te ervaren, zodat ze ook jaren later nog aangifte kunnen doen.

De volgende dag stuur ik Vlex een vurige reactie terug. Hij zegt te zijn geschrokken van de serieuze aantijgingen, dat hij daarom in de verdediging schoot. Hij zegt ook dat hij zich toch wel schuldig voelt. Ik merk hoe oncomfortabel en kwetsbaar de daders zich voelen nu niet ík maar zij in de hoek worden gedreven, en ervaar de kracht van genoegdoening, en eerherstel.

Ik besluit GeenStijl te vragen of zij kunnen achterhalen wie de bron van mijn foto's was, en vooral: waarom ze besloten om illegaal verkregen privéfoto's van een puber te publiceren. Via Twitter leg ik contact met de man achter het pseudoniem Prof. Hoxha, de redacteur die het artikel destijds plaatste. 'We zaten in de begintijd op 'alles wat online is, is openbaar' en wilden bravoure uitstralen. Hier was de invalshoek 'af en toe wat tieten', maar we wilden ook geen absolute rotzakken zijn en slopen zonder reden.' Ik confronteer hem met het feit dat de linkjes naar mijn ongecensureerde foto's in de reacties onder het artikel bleven staan nadat zij de update hadden geplaatst waarin ze schreven dat het om illegaal verkregen foto's ging. En dat ik artikelen met nog meer naaktfoto's van minderjarigen uit dezelfde periode op hun website vond. Dat lijkt me toch wel 'slopen zonder reden', laat ik hem weten. Hij gaat er niet op in. Hij vermoedt dat de tipgever van mijn foto's niet meer valt te achterhalen, maar hij laat weten dat hij zich verantwoordelijk voelt en gaat 'nadenken, lezen en zoeken' om te kunnen herleiden wat er gebeurde in aanloop naar de publicatie.

Als ik na twee weken besluit te peilen hoe het met zijn onderzoek gaat, ontvang ik een kort bericht. Hij weet het niet. Daar blijft het bij. Ik mail de huidige redactie van GeenStijl met het verzoek om het artikel met daarin mijn kinderporno offline te halen. Een minuut later is het weg.

Dan valt mijn oog op wat ik al die jaren vaag wel wist maar had geprobeerd te vergeten: dat er op mijn foto's in de forumkrant een watermerk was aangebracht in Photoshop: 'another sim0n production'. Sim0n, de nickname waar ook de andere daders mee op de proppen kwamen. Een enigmatisch forumlid bij wie je in 2003 ver uit de buurt moest blijven. Er gingen geruchten dat hij een psychopaat was en een hobbyhacker. In de chatlogs van Maarten zie ik andere users meerdere keren naaktfoto's aan hem vragen, waarop hij dan antwoordt: 'chantal daar heb ik niks van volgens mij, sinds ik geen warme bronnen meer heb :p'. Het wordt niet duidelijk wie zijn warme bronnen zijn. Als ik op het forum naar zijn nickname zoek, vind ik een eerder over het hoofd gezien bericht waarin iemand beweert dat sim0n mijn foto's aan de maker van de forumkrant zou hebben aangeleverd. Ik vrees dat ik zijn identiteit nooit ga kraken, tot ik via Instagram aan de praat raak met een oud-forumlid dat laat weten dat ze een aantal jaar geleden eens met hem heeft gedatet. Ze bevestigt dat hij niet helemaal spoorde, en deelt zijn echte naam. Hij blijkt 39 jaar, heeft een inschrijving bij de KVK en ik vind daar zijn 06-nummer. Als ik zijn naam google stuit ik op een artikel uit 2009 over een hack van tienduizenden klantgegevens van een autotijdschrift. Tijdens mijn derde mental breakdown in één week vraag ik me hardop af waarom ik ook alweer per se mijn eigen daders aan een verhoor moest onderwerpen. Ik stel het uit hem te benaderen.

Als ik een maand later nog eens alle relevante oude topics op het forum lees in de hoop een verborgen aanwijzing te vinden, duikt een bericht op uit 2005, van iemand die zegt dat het user Merzedes was die het roddelblaadje met mijn foto's maakte. Via via ontvang ik het e-mailadres van de auteur van de bekentenis en ik vraag haar wat ze van Merzedes weet. Ze mailt me behulpzaam terug met een overdaad aan informatie, zijn echte naam en waar ik zijn contactgegevens vind. Ze schrijft: 'Ik denk dat Merzedes vooral gemotiveerd was door dramatiek, en niet door persoonlijk masturbator gewin. Daarmee bedoel ik dat hij 'ophef' wilde maken. Dat is superkut, natuurlijk. Zijn vermaak was jouw tragedie. Maar veel andere creepy assholes op het forum wilden gewoon neuken of naakt zien. Ook als die meisjes het niet wilden, of minderjarig waren. Dat is een andere motivatie, waar daders minder graag over praten.'

Op zijn website lees ik dat Merzedes tegenwoordig vertaler Italiaans is, en cursussen filosofie geeft bij mij om de hoek. Ik overweeg om me in te schrijven en in zijn leven te infiltreren om hem van binnenuit kapot te maken, maar besluit hem dan toch maar gewoon een appje te sturen. Dat ik het met hem wil hebben over mijn foto's, die hij besloot te publiceren. Hij reageert dezelfde dag en zegt dat ik hem het beste kan mailen, dan zal hij daarop reageren. Ik ben een tel beduusd, omdat hij niet direct ontkent, en mail hem dan verhit mijn vragen. Hoe hij aan de foto's kwam, wat er in hem omging, hoe hij erop terugkijkt, dat hij vast niet weet dat de foto's op mijn school zijn beland. Wat hem heeft doen besluiten om, niet in een opwelling, maar weloverwogen en doordacht, zonder mijn instemming mijn lijf te exposeren.

Een paar dagen later ontvang ik een uitgebreid antwoord, veel uitgebreider dan alle stamelende sorry's en ikweetniets van de jongens uit het chatkanaal. Merzedes vertelt dat 2004 een 'lastig jaar' voor hem was, dat eindigde in een depersonalisatie, mede veroorzaakt door zijn internetverslaving. 'Dat betekent dat je de band met jezelf niet meer voelt. Als ik in de spiegel keek, herkende ik mezelf nauwelijks, en soms leek het alsof ik buiten mijn lichaam zweefde.' Hij weet niet meer van wie hij de foto's heeft ontvangen, van die sim0n zou best kunnen. 'Ik was 19, zat in een sociaal isolement, en genoot ervan dat ik op internet dingen kon doen die ik in het echte leven nooit zou durven. Naakte meiden had ik in het echt nog nooit gezien!'

Hij laat weten dat hij destijds op MSN door een onbekende werd bedreigd om hem te bewegen de forumkrant offline te halen en dat hij daarna contact heeft opgenomen met GeenStijl, om te vragen die update toe te voegen. Op mijn vraag waarom hij mijn foto's verspreidde antwoordt hij: 'Ik denk dat mensen vaak niet zo over dingen nadenken. Ik heb persoonlijk een vrij laag vertrouwen in het bewustzijn van de mens, als we überhaupt al een speciale kwaliteit bezitten die we bewustzijn zouden kunnen noemen.' Met die woorden sluit hij zijn mailtje af. Het blijft een filosoof natuurlijk.

Ik scan zijn mail op 'sorry', en begrijp meteen waarom zijn reactie zoveel onbevredigender is dan de korte spijtbetuigingen van de rest. Ik schrijf hem dat ik het ingewikkeld vind dat hij zichzelf ontoerekeningsvatbaar verklaart en er daardoor een grote afstand ontstaat tussen hem, zijn daden en de schade. Ik laat hem weten dat ik het spijtig vind dat hij geen excuses maakt, maar dat ik het begrijp: met excuses claim je verantwoordelijkheid. Die voelt hij niet.

Een paar weken later besluit ik sim0n dan toch maar te contacteren. Ik raap mijn moed bijeen en stuur hem een WhatsAppbericht. Dat ik graag met hem wil praten over mijn foto's. Ik zie twee vinkjes staan. Hij is online, hij leest het, maar hij antwoordt niet. Hij reageert uiteindelijk nooit. Ik heb genoeg documentaires over gerechtelijke dwalingen en Wie is de Mol? gekeken om te weten wat het gevaar van een tunnelvisie is, maar in mijn hoofd heb ik hem al veroordeeld: als hij werkelijk onschuldig is, en iemand anders mijn foto's heeft gewatermerkt met zijn username, dan zou hij daar toch tegen in verzet zijn gekomen? En nu van zich laten horen? Volgens mij heet dat circumstantial evidence. Hij gaat niet in op mijn verzoek tot wederhoor.

Merzedes, sim0n en de jongens die medeplichtig waren, haalden niet zomaar wat kattenkwaad uit: ze zijn verantwoordelijk voor strafbare feiten die een enorme, niet te overzien grote impact kunnen hebben. Jaarlijks worden tientallen slachtoffers in Nederland opgenomen in psychiatrische instellingen met angsten, depressies of een posttraumatische-stressstoornis. Zowel in binnen- als buitenland zijn voorbeelden van slachtoffers van sextingmisbruik die zelfmoord pleegden of dat probeerden. Jongeren die hoorden dat ze zich moeten schamen, er niet over konden praten, geen bijval kregen. Vorige maand nog maakte een 13-jarig meisje uit Amsterdam een einde aan haar leven na verspreiding van een naakt privéfilmpje.

Ik hield het verborgen voor mijn ouders en mijn school deed niks, maar ik had leeftijdsgenoten die er voor me waren. Ik had de luxe dat ik mijn computer kon uitzetten bovendien, en me er tijdelijk voor af te sluiten. Er was nog geen mobiel internet met Snapchat en WhatsAppgroepen waar aan de lopende band andermans naakte privébeelden worden uitgewisseld. Er waren nog geen wraakpornowebsites waar vrouwen worden afgeperst, en zo volledig de grip verliezen.

Maar er is ook iets ten goede veranderd: op 1 januari 2020 is een speciale wet in werking getreden om sextingmisbruik makkelijker strafbaar te maken. In mijn tijd konden slachtoffers aangifte doen van hacken, of van smaad als er sprake was van het opzettelijk schaden van het imago. Een belangrijk verschil met de nieuwe wet is dat het delen van naaktbeelden nu strafbaar is wanneer de dader had kunnen weten dat het delen nadelig zou zijn voor de afgebeelde persoon, en niet meer alleen wanneer het benadelen het doel was van de dader.

Schaamte hoort bij de daders

Op de website van HelpWanted.nl lees ik dat zedenrechercheur Mike zegt dat er tegenwoordig geen verjaringstermijn meer zit op sextingmisbruik. Verandert dat mijn zaak? Zou de conclusie van het Juridisch Loket misschien niet kloppen? Als dat zo is moet iemand anders dan Merzedes bepalen of hij ontoerekeningsvatbaar was, of mijn ex vrijuit gaat, en of het zwijgen van sim0n het zwijgen van een nog steeds strafbare verdachte is. Ik bel Mike van Beek op, en samen lopen we de verjaringstool van de politie door. De datum van het delict, mijn geboortedatum, de leeftijden van de verdachten, het strafbare feit. Mike vertelt dat ik aangifte had kunnen doen van artikel 240b, kinderpornografie, met een gevangenisstraf van ten hoogste vier jaar. De computer komt met het finale antwoord: mijn zaak is eind 2017 verjaard.

Ik voel me geloof ik opgelucht. Ik hoef er niks meer mee, niet nóg meer. Deze zedenrechercheur is meelevend. Hij wenst me sterkte en vraagt of ik mijn verhaal niet liever anoniem wil delen. 'Anders weet iedereen het van je', concludeert hij enigszins bezorgd. Mike weet wat voor taboe het is. Ik denk na. Dat geeft niet, zeg ik. Schaamte hoort bij daders. Door het klein te houden en stil te zijn heb ik met de daders en hun acties ingestemd, zo voelt het. Het is tijd voor een publieke aangifte, want ik heb lang genoeg gezwegen.

Ik bel mijn ouders. Ze schrikken, natuurlijk: dat hun kind dit zo eenzaam moest doorstaan en zij niks zagen. Maar ze zijn niet verbaasd dat ik als puber naaktfoto's maakte. Mijn seksuele vrijheid heb ik tenslotte aan mijn ouders en hun positieve opvoeding te danken. Ik hoor mijn moeder door de telefoon heen snikken als ik vertel over David die mij steunde, en Koen die het publiekelijk voor mij opnam. Ze is ontroerd door het compassievolle deel van het verhaal, door hoe ik behalve gepest ook werd gedragen.

Mijn moeder, inmiddels mentor op een middelbare school, krijgt regelmatig te maken met sextingschandalen. Daar zijn nu protocollen voor, menukaarten die voorschrijven dat het managementteam op school, de ouders van het slachtoffer én die van de vermoedelijke dader, en ook de politie direct worden ingeschakeld. In het kader van preventie worden wijkagenten ingezet die in klassen adviseren om blootfoto's zonder hoofd en herkenbare achtergrond te maken. Ik weet niet hoe effectief dat soort symptoombestrijding nou echt is. De focus ligt vooral op de mogelijke gevaren. Mijn klasgenoten en ik hadden meer baat gehad bij het oplossen van de oorzaak: horen hoe fantastisch het kan zijn om te ontdekken wat je lekker, fijn en spannend vindt. Dat je je lijf mag delen met wie je wil, en daarin je eigen grenzen bepaalt. Ik had willen leren wat instemming is, en wie welke verantwoordelijkheid daarin draagt. Dat schaamte verdwijnt door over taboes te praten. Als Sylvie uitgelegd had gekregen dat zij de klasgenoot die naaktfoto's maakt geen lesje hoeft te leren, maar juist degene die ze met een ander deelt, was er een hoop ellende bespaard gebleven.

Op LinkedIn vind ik Anneke, de docent die me tijdens de dag op school op het hart drukte om me niet te schamen. Ze geeft nog steeds les op mijn Achterhoekse school en nodigt me uit om bij te praten. Een paar weken later wandel ik langs het kioskje waar we altijd roze koeken haalden en het kantoortje van de conrector waar mij het boetekleed werd aangedaan. Ik vertel Anneke over mijn herinnering aan het gesprek met hem, me een beetje excuserend omdat ik weet dat hij een goede naam had en vaak juist zo innemend was. Ik wil aan hem vragen hoe hij ons gesprek ervoer. Hij blijkt een maand geleden met pensioen te zijn gegaan, maar na overleg met het secretariaat krijg ik een belafspraak.

Ik ben zenuwachtig. Ik kan nu niet putten uit een chatlog of getuige. Ik herken zijn stem meteen. Hij heeft mijn verhaal niet scherp meer op zijn netvlies, maar dat geeft niet, het is lang geleden en het heeft op mij geheid meer indruk gemaakt dan op de man die er in zijn verdere carrière nog een keer of tien mee te maken kreeg. Ik vertel hoe ik me ons gesprek herinner, dat hij me het gevoel gaf dat het mijn eigen schuld was, en wat dat met mij had gedaan. Ik zeg sorry tussendoor, ik weet ook wel dat het menselijk geheugen verraderlijk kan zijn. Hij luistert, en zegt dan rustig, niet boos of verbolgen, dat hij vreest dat mijn geheugen feilloos is. Hij geeft toe dat hij destijds, veel meer dan nu, vaak snelle conclusies trok. 'Ik vind het heel erg dat ik er niet voor je ben geweest. Ik wil daar mijn excuses voor maken. Ik wil ook dat je het opschrijft in de krant zoals het is. Het moet een eerlijk verhaal zijn, waar we iets van kunnen leren.'

Ik moet huilen. Ik ben geraakt door zijn vermogen om te incasseren, en door zijn troostende woorden. De geschiedenis is door zijn spijt herschreven. Na al die jaren geeft hij mij de ruimte om te vertellen wat er allemaal gebeurde, voorafgaand aan die dag op school. Na mijn stortvloed is hij even stil, en zegt dan: 'Jeetje meid, wat een verhaal'. In geen honderd jaar heeft iemand mij nog meid genoemd. Het voelt alsof hij met terugwerkende kracht precies tegen me zegt wat hij had moeten zeggen toen ik 16 was. Wat een verhaal. Ik heb naar je geluisterd. Ik zie je. Ik ben er voor je.

Mijn moeders gevleugelde uitspraak - alles wat je aandacht geeft, groeit - heb ik als kind misschien toch verkeerd begrepen. Ik was er trots op dat ik het klein had gehouden en er nooit meer aan terugdacht, maar misschien is het eerlijker om te zeggen dat ik, open boek en taboedoorbreker, me schaamde voor mijn schamen. Het paste me niet.

Tot afgelopen zomer was ik ervan overtuigd dat het misbruik geen sporen had nagelaten. Ik was niet wantrouwend geworden, had geen issues met intimiteit ondervonden. Nu pas zie ik het effect, en het patroon dat volgde: bij de grote tegenslagen in mijn leven heb ik, zoals mij is geleerd, alle bijbehorende emoties vakkundig genegeerd. 'Het is mijn eigen schuld' en 'niemand kan mijn geluk bepalen' werden de mantra's van een ongezond copingmechanisme. Het werd mijn manier van met rampspoed dealen: moedig zijn, pijn vermijden, dóórgaan. Een beproefd recept voor een uitputtingsslag op een onverwacht moment, want die natuurwet gaat zo: wat je wegstopt, komt altijd harder bij je terug. Pas door mijn verhaal als volwassene te doorleven, kon ik helen. Mijn moeder had gelijk: ik moest het aandacht geven om te kunnen groeien. En de grootste winst: deze coup. Niet die daders, maar ik ben aan de macht. Fuck you, losers uit 2004, ik bepaal zelf wat en wanneer ik over mij publiceer.

Voor dit verhaal is met meer dan zestig betrokkenen gesproken. Namen en nicknames van verdachten en daders zijn om privacyredenen gefingeerd. Deze namen zijn bij de redactie bekend.

# data[].attributes.attachment_link.title
Jantine was 16 toen haar naaktfoto's online verschenen. Nu confronteert ze de daders

# data[].attributes.attachment_link.description
16 was Jantine Jongebloed toen naaktfoto's van haar de hele school door gingen en zelfs op GeenStijl belandden. Zeventien jaar later gaat ze op onderzoek uit en zoekt ze contact met de betrokkenen. Wie besloot haar foto's te openbaren? En wat was haar eigen rol in dit verhaal?

# data[].attributes.headline
'Godfried Bomans, ben je daar? Over!' (DvhN)

# data[].attributes.subject
'Godfried Bomans, ben je daar? Over!' (DvhN)

# data[].attributes.body
(Rutger van der Meij

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
10 juli 1971. Schrijver Godfried Bomans waadt rond half 12 's morgens onder een brandende zon in lieslaarzen maat 48 door de branding naar het strand van Rottumerplaat. Het legendarische radioprogramma Alleen op een eiland , het geesteskind van Vara-producer Gé Gouwswaard, is begonnen. Bomans en Jan Wolkers verblijven ieder een week op het eiland en doen hier live via de radio verslag van. De 26-jarige en vrijwel onbekende presentator Willem Ruis slingert het dagelijkse radiogesprek van 10 minuten bij honderdduizenden luisteraars de huiskamer in. Bomans positioneert zich als een heer uit Haarlem die bedachtzaam over het strand wandelt en de natuur als 'de afstand tussen twee steden' definieert. Natuurmens Wolkers raast gehuld in onderbroek - of niet - druk fotograferend en observerend over het eiland, terwijl hij een zeehondenpup redt en het pootje van een scholekster spalkt. Ook vijftig jaar na de eerste aflevering spreekt de uitzending nog steeds tot de verbeelding.

# data[].attributes.attachment_link.title
Precies vijftig jaar geleden verbleven Godfried Bomans en Jan Wolkers een week op Rottumerplaat. Op zoek naar de sporen van het legendarische radioprogramma Alleen op een eiland. 'Godfried Bomans, ben je daar? Over!'

# data[].attributes.attachment_link.description
De schrijvers Godfried Bomans en Jan Wolkers verbleven in 1971 als onderdeel van het radioprogramma Alleen op een eiland ieder een week op Rottumerplaat. Het is vandaag precies 50 jaar geleden dat Bomans naar het eiland vertrok. De eerste aflevering van het tweeluik: Terug naar Rottumerplaat.

# data[].attributes.body
1. Zelf zit de beroemde shorttrack-schaatser aan de andere kant van de wereldbol als verslaggever Johan Stobbe de geboorteplaats van Sjinkie Knegt bezoekt. Bantega, waar je zonder doel niet naar toegaat en zelfs de buschauffeur een vreemde is. Hoe heeft dit dorp de jonge Sjinkie gemaakt tot wat hij nu is?
2. Het verhaal vertelt een nog onbekende kant van de temperamentvolle schaatser: de binding met zijn dorp, waar hij nog steeds graag klust aan crossauto's met de jongens uit zijn jeugd. Maar eigenlijk is het een onvervalst maar origineel portret van het dorp dat, behalve Sjinkie, nog andere onbekende bijzonderheden kent.
3. Los van de bewoners die Johan laat vertellen, schetst zijn verhaal vooral een beeld van een Fries dorp zoals alleen een regionale krant als LC dat zou kunnen. Ongepolijst, nuchter, maar goed ingevoerd en vooral herkenbaar.
4.Johan heeft hier een paar journalistieke genres op een creatieve manier door elkaar gebruikt. Het is enerzijds een profiel van Sjinkie, maar evengoed een profiel van een dorp. In een heerlijke en vaak komische combinatie waarvan zelfs sporthaters zullen smullen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De chauffeur heeft de afslag Bantega bewust gemist. Hij is niet van plan zijn bus te keren. ,,Ik kom nooit in Bantega'', zegt buschauffeur Jan. ,,Er rijdt geloof ik wel een buurtbus naartoe.'' Maar hoe en wat en wanneer? Jan weet van niks. Doorgaand verkeer kennen ze in Bantega nauwelijks.

# data[].attributes.attachment_link.title
Bantega, het dorp van kampioen Sjinkie Knegt

# data[].attributes.attachment_link.description
De chauffeur heeft de afslag Bantega bewust gemist. Hij is niet van plan zijn bus te keren. ,,Ik kom nooit in Bantega'', zegt buschauffeur Jan. ,,Er rijdt geloof ik wel een buurtbus naartoe.'' Maar hoe en wat en wanneer? Jan weet van niks. Doorgaand verkeer kennen ze in Bantega nauwelijks.

# data[].attributes.headline
De opkomst van de mexicano -de Volkskrant

# data[].attributes.subject
De opkomst van de mexicano -de Volkskrant

# data[].attributes.body
(Rutger)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Toen Wim van Oers, vooraanstaand telg van het snack-geslacht Van Oers uit Boxtel, in juni 2015 eigenaar werd van de snackdynastie De Vries uit Dordrecht was het hem niet alleen te doen om de mexicano.

Terwijl er toch echt 30 miljoen exemplaren per jaar uit deze Dordtse broedkraam kruipen, dus inclusief de mini-Mexicano, de Mexicano Baguette, de XXL Mexicano en de Mexicano halal. En je zelfs kunt stellen dat deze pittig gekruide gehaktplak volstrekt uniek is - ook voor Mexicaanse begrippen - en in 1984 bedacht door Roel Kreukniet, toenmalig bedrijfsleider van De Vries.

Een snack die muzikaal werd bewierookt door zowel het trio Hap Slik Weg met de carnavalskraker Broodje Mexicano als door het Tilburgse fenomeen Berry van de Bebber.

Doe Mennene Mexicano:

'Doe mennene Mexicano en een friet saté / een lihanboutje en een kaassouflé / Vijf kroketten en drie korteletten, en gift ook mar unne smulrol meej'

Brabantse snackkoning

Dat kon allemaal wel zijn, de mexicano mocht-ie ook graag eten, daar niet van. Maar de favoriete frituur van de dit jaar op tragische wijze overleden 'Brabantse snackkoning' Wim van Oers (47) was de frikandel. Die ging hij dus nu zelf fabriceren, als grootvorst van het nieuwe bedrijf United Food Family, waarin de snackfamilies Van Oers en De Vries versmolten.

'Ik hoor het Wim nog zeggen', zegt José de Vries, kwaliteitsmanager bij De Vries Snacks. 'Nu kan ik eindelijk frikandellen gaan maken. Zo bevlogen was hij altijd, in zijn vak, dat hij gelijk de uitdaging zag.' Martin de Vries, gepensioneerd directeur Verkoop: 'Van Oers had een groot snack-assortiment, maar geen mexicano, en geen frikandel. Ja, nu had hij het allemaal. Het pakket was voor Wim compleet.'

Een hartstochtelijk liefhebber van de frikandel, zo mocht je 'm zeer zeker noemen en dat kon-ie moeilijk verhullen, met z'n bourgondisch voorkomen. Ook de eigen snacks Van Oers, zoals die sinds jaar en dag lagen uitgestald in benzinepompen langs de weg, mocht hij graag en overal verschalken. Als je je eigen waar niet lekker vindt, blieft een ander 'm ook niet, meende Wim. 'Goed lekker is ons credo.'

Ruud van Oers, jongere broer en voormalig zakenpartner: 'Honderd procent liefde voelde hij voor de snacks. Daarom was er ook een probleem met zijn overgewicht, waar hij altijd geintjes over maakte. Bij dit werk hoort nu eenmaal een bepaald figuur, zei hij dan. Wim vond alles even lekker.'

Met het binnentakelen van De Vries, verantwoordelijk voor de oerknal van de frikandel én de mexicano, haalde Van Oers regelrecht Nederlandse snackgeschiedenis binnen. Zo nu en dan steekt een venijnig dispuut de kop op, wie de echte ontdekker is van de fri-kan-del, die ook wel de fri-ka-del wordt genoemd, en waarvan er in Nederland 600 miljoen per jaar worden geproduceerd.

Is het Jan Bekkers of Gerrit de Vries?

Vraag het José, de 49-jarig dochter van uitvinder Gerrit, en deze zorgvuldig formulerende nazaat windt er geen doekjes om. Er is maar één die zich de bedenker mag noemen en dat is haar vader. Klinkklare onzin, voegt ze eraan toe, dat verhaal van de firma Beckers, en iedereen in de horeca weet dat echt wel. 'Het is De Vries', zegt ze resoluut, in de snackfabriek op het bedrijventerrein Dordtse Kil II.

De Mexicaan van de mexicano - een pop met een sombrero, een druipsnor en een bontgekleurd dekentje over zijn schouder - kijkt vanaf een kast goedkeurend toe.

Luister maar: haar vader mocht als Dordtse slagersknecht van zijn baas bijklussen door op diens machines gehaktballen te draaien voor cafés en kiosken en ook leverworst in het zuur te maken. Tot er een wet werd uitgevaardigd dat de gehaktbal niet meer dan 6 procent zetmeel mocht bevatten en zijn schnabbel in het gedrang kwam.

Gerrit de Vries bedacht een list. Zijn alom gewaardeerde gehaktbal maakte hij plat, waardoor de regels voor de bal niet meer van toepassing waren. Wat restte was een gehaktstaaf, een worst zonder velletje. Een Duitse mevrouw te Dordt herkende in dit alles een fricadelle, zoals ze die bij haar in de Heimat kende, en ziedaar, de frikandel zag het licht - in 1954.

Bij de snackfamilie Bekkers, zonder c, weten ze het anders te vertellen: zíj waren de pioniers die de frikandel muntten zoals-ie nu nog wordt gegeten. Vader Jan was begin jaren vijftig in Amerika geweest en had daar aan de snack- en hotdogcultuur geroken. Thuis in Griendtsveen ontwikkelde-ie een apparaat waarmee een worst kon worden gemaakt van fijngemalen vlees. In 1958 stampte Bekkers in Deurne een fabriekje uit de grond. Bekkers werd Beckers, vanwege de verwarring met neef Koos. De nieuwbakken slogan, 'Lekkers van Beckers', moest aan de waar een slinger geven.

José: 'Wij gebruikten een gehaktmolen en Beckers een cutter. Zij maakten een fijne frikandel en wij een grove, eentje die ruller was. Maar wij hebben 'm bedacht.'

In de jaren zestig, in een land dat in opbouw was, werd de frikandel enthousiast uitgeserveerd in het opkomend cafetariawezen. Voormalige slagers bouwden aan hun snackfamilie-imperium, veelal regionaal. Beckers was verantwoordelijk voor Noord-Brabant, De Vries deed Zuid-Holland en de familie Mourmans (later Mora) opereerde vanuit Zuid-Limburg.

De familie Van Oers liftte aanvankelijk mee op het succes van de frikandel door met Beckers een pact te sluiten. Martien van Oers, vader van Wim, ging fungeren als groothandel voor de frikandellen van Beckers. Later produceerde hij zelf salades en snacks en zette ze grootschalig af bij vakantieparken, stationrestauraties en vooral tankstations, met in het warmhoudvak hun eigen versie van de frikandel, de gehaktstaaf.

José: 'Mijn vader had er nooit aan gedacht de frikandel als product te deponeren. Iedereen kon 'm maken, en namaken, en dat zag je dus ook gebeuren, bij al die snackfamilies. Moet je eens voorstellen dat wij alle frikandellen zouden hebben gemaakt? Bij de mexicano hebben we in ieder geval gedacht: dat overkomt ons niet meer. Die blijft helemaal van ons.'

Als een peloton Noord-Koreaanse soldaten marcheren de mexicano's over de lopende band. Drie naast elkaar, in een oneindige stroom, strak in het gelid. Klaar om gestoomd te worden in de stoomtunnel. De de vier ribbels overdwars in de rechthoekige plak gemengd gekruid gehakt zijn er door de stansmachine ingedrukt.

José de Vries en marketingmanager Mickael Timmermans geven een rondleiding door een fabriek waar aan de buitenkant het diepgevroren pronkstuk staat afgebeeld: de mexicano. 'Niet voor watjes!!' Het complete assortiment bevat meer dan vijftig producten, met sluimerende frituurhits als Snack zonder Naam, Truckersbal, Wielrennertje en de Dolle Mina.

Tot 75 graden heet worden de mexicano's gemaakt, dan de snelle vriezer in, en op een temperatuur van min 18 graden worden ze door medewerksters in dozen gestopt. Daarna langs de metaaldetector en klaar om het snackbarwezen in Nederland en België te bedienen. De klassieke mexicano heeft pak 'm beet een wordingsgeschiedenis van vier uur.

Uitpakken van vleespakketten (snippers en schraapvlees van paard, kip, rund en varken). Mengen en toevoegen van geheime kruiden. Even laten staan. Vormen en garen. Inpakken en koelen. Opslag in de koeling.

Als-ie er is, kant-en-klaar om de tanden in te zetten, kun je ernaar kijken, in opperste concentratie, alhier in de kantine van De Vries Snacks, naar dit Hollands culinair stilleven. Te zien is 135 gram gegaard gehakt, warm vlees, donkerbruin en met vier vleeshobbels.

Je kunt 'm in de curry dopen, in een broodje leggen of in stukjes snijden. Mickael Timmermans waarschuwt wel voor een orale nastoot, mocht je 'm nuttigen voorafgaand aan een avondje uit. Het opboeren, als gevolg van de geheime kruiden (diverse), kan een prettige ontmoeting in de weg staan.

Een naam bedenken

Martin de Vries, de 59-jarige ex-directeur, heeft er zijn oude agenda eens bijgepakt, om het kosmisch begin van de mexicano historisch te onderbouwen. Bij oktober 1984 heeft hij er het een en ander over teruggelezen. Roel Kreukniet, een toegewijd medewerker die al vanaf zijn 14de in het bedrijf zat, was de snackregisseur van deze operatie.

We moeten niet vergeten, zo bezweert De Vries, het was crisis, begin jaren tachtig, en het was goed om een calorierijk product te bedenken, niet te duur. Iets wat er nog niet was en wat je niet zomaar kon namaken, groot en pikant. Met kruidenleverancier Coppens uit Rotterdam kwamen ze tot een pittige gehaktbal, die werd uitgezet als experiment bij cafetaria's. De reacties waren buitengewoon hoopgevend: 'Heb je nog meer van die dingen? Daar is veel vraag naar. Hoe heet-ie eigenlijk?'

De operatie stond vervolgens voor twee grote vraagstukken: er moest een goeie naam komen en een vorm die uit duizenden was te herkennen.

Van belang was het om de bal niet langer de bal te laten zijn, maar een herkenbare en onmiskenbare gestalte, zodat je 'm bij de patatboer in de vitrine subiet aan kon wijzen. Zo, doe die daar maar.

Bij machineleverancier De Jong Engineering in 't Harde gingen De Vries en Kreukniet eens praten. Of ze niet nog een vormplaat hadden liggen of konden maken, geschikt voor deze snack. Jazeker, kregen ze te horen, we hebben er eentje met een soort drempels op het vlees. Dat was handig, want zodoende kon ook deze plak vlees, net als de hamburger, in drie minuten klaar zijn.

Een kasteelmotief zou je het kunnen noemen, vanaf de zijkant bekeken, al herkende men er nadien ook de rupsband van een tractor in.

Roel Kreukniet liep ook al een tijdje te ijsberen, want er moest nu een echt unieke naam komen, eentje die ze snel zouden vastleggen in het merkenrecht. Het Nederlands elftal speelde in oktober 1984 zijn eerste wedstrijd voor de voorronde voor het wereldkampioenschap voetbal in Mexico van 1986. Dat was een goed aanknopingspunt, stel je maar voor met een biertje in de hand en deze nieuwe gekruide snack, kijkend naar Oranje, schitterend in Mexico.

De mexicano, suggereerde Kreukniet, en Martin de Vries knikte enthousiast. Dat was 'm! 'Teken jij eens een Mexicaan?', zo werd gezegd tegen een medewerker die aardig kon tekenen. De tekening werd onderdeel van de promotieactie waarbij een reis naar Mexico kon worden gewonnen. Aan het smaakpalet was overigens amper iets typisch Mexicaans te bekennen, wel was toevallig het paardenvlees tot een paar jaar geleden uit Mexico afkomstig.

De mexicano werd sluipenderwijs een bestseller, met dank aan de zuidelijke provincies, een zekerheidje in het strafschopgebied van de frituurcultuur, de snackbar. Zoals bij alle commerciële krakers zijn er permanent kapers op de kust. De vorm en de naam zijn vastgelegd en het recept ligt in de kluis, dit is het intellectueel eigendom gekoppeld aan de mexicano. Maar in al die 32 jaar dat-ie bestaat, heeft De Vries er juridisch gezien zijn handen vol aan gehad. Wat ze bij de frikandel hadden verloren, zou hen bij de mexicano niet overkomen.

Alle medewerkers van De Vries dienen hun ogen goed open te houden als ware snackdetectives, loerend naar na-apers. Onlangs nog werd de fabrikant van de Mexicano Escalero teruggefloten, net als eerder bedrijven die op de proppen kwamen met variaties als de 'Maxicanto' en 'warm broodje Mexicana' of het Mexicano-ijsje. Twijfelgevallen als de Carrero en de Chileno van snackdynastieën Beckers en Mora worden oogluikend toegestaan. Ze zien er bijna uit als de mexicano, dat kun je wel zeggen, en de naam en smaak roept ook de beoogde Latijns-Amerikaanse associaties op.

Overigens wist Nederland zich niet voor het WK in 1986 Mexico te plaatsen, na een verloren beslissingswedstrijd tegen België.

Mede vanwege zijn uitvinding van de mexicano werd Jeronimus (Roel) Kreukniet (1940-2012) koninklijk onderscheiden.

Wim van Oers zat dan wel bij broer Ruud en zus Suzanne in de zaak, het liefst wilde hij het alleen doen; dat gebeurde in 2012. Hij leek van alle kinderen het meest op hun vader Martien, die weer een kopie van zijn ouweheer was: werkpaarden in het snackwezen, die nooit leken te verslappen. Opgroeien in een snackfamilie was niet altijd gemakkelijk, zegt Ruud van Oers. De drie kinderen mochten al jong mee op de vrachtwagen, daarna in het magazijn werken, of als vertegenwoordiger aan de slag.

Van Oers: 'We werden harder aangepakt dan een ander. Ergens werd je ook op een voetstuk gezet omdat je toch de nieuwe baas moest worden. Niet iedereen kan dat. Zo gaat het volgens mij in alle familiebedrijven, ook in de snacks.'

Wim was de oudste van de kinderen en daar handelde hij naar. 'Wat Wim vond, dat moest gebeuren. Hij liet zich niet corrigeren, hij was niet vervelend maar hij was gewoon de baas.' Dat zijn zus en hij zich uiteindelijk losmaakten, daar kon je op wachten, zegt Ruud. Terugkijkend is hij blij die stap te hebben gezet. 'Veel mensen blijven hangen in een familiebedrijf omdat ze denken dat het zo hoort. Waarom eigenlijk? Het is veel beter je eigen weg te kiezen.'

Wim van Oers bleef als enige Van Oers over en wilde meestrijden met andere vooraanstaande snackdynastieën door zich toe te leggen op snacks en salades. In de productie viel nog geld te verdienen. De groothandel en de vervoersdivisie werden verkocht. Eerst haalde hij De Kroon Salades binnen; in 2015 volgde het klapstuk, De Vries Snacks.

Ook daar leek nu een familiebedrijf uit elkaar te vallen, want Marianne, Martin en Gert de Vries hielden ermee op. José, een vegetariër in een wereld van vlees, bleef over. 'We waren erg blij met Van Oers', vertelt Martin de Vries. 'Onze vaders hebben elkaar nog gekend. Er heerste ook dezelfde cultuur in de bedrijven, met jarenlang trouw personeel dat ook een soort familie is. We hoefden het niet per se te verkopen. Aan een multinational hadden we het nooit verkocht. Bij Van Oers was het in goeie handen.'

José: 'En met Van Oers konden we opboksen tegen de grote snackreuzen, zeker met een uniek product als de mexicano. Dat is toch iets wat niemand heeft.'

Martin: 'Met Wim kon ik altijd goed opschieten. Ik zie 'm zo nog zitten, voor een schaal mexicano's, net na de overname. In januari dit jaar zijn we nog samen uit eten gegaan, tijdens de Horecava in Amsterdam. Hij was vol humor en een opgeruimde kerel. Ik had het idee dat-ie het goed op de rit had, zakelijk en met zijn jonge gezin. Dat maakt zijn plotselinge dood nog erger.'

Ruud: 'Hij had zijn droom gerealiseerd met de overname van De Vries, nu had hij een groot productiebedrijf van salades en snacks, van frikandellen en mexicano's. Maar hij heeft veel te kort van zijn succes kunnen genieten.'

Tegen zijn vrouw had Wim van Oers ooit gezegd, mocht hij komen te overlijden, dan had hij nog wel één wens: na de uitvaart moesten er echte warme worstenbroodjes worden geserveerd, en niks anders. En zo gebeurde het ook, na de dienst in de Sint-Petrusbasiliek in Boxtel. Op grote schalen lagen warme worstenbroodjes, echte van Van Oers natuurlijk. Naar eigen recept.

# data[].attributes.attachment_link.description
Toen Wim van Oers, vooraanstaand telg van het snack-geslacht Van Oers uit Boxtel, in juni 2015 eigenaar werd van de snackdynastie De Vries uit Dordrecht was het hem niet alleen te doen om de mexicano. Terwijl er toch echt 30 miljoen exemplaren per jaar uit deze Dordtse broedkraam kruipen, dus inclusief de mini-Mexicano, de Mexicano Baguette, de XXL Mexicano en de Mexicano halal.

# data[].attributes.headline
Andries stierf door een politiekogel. LC (link is van DvhN)

# data[].attributes.subject
Andries stierf door een politiekogel. LC (link is van DvhN)

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Kom je bijna thuis?’, appte Ypie. ‘Ik kom zo thuis mam’, antwoordde Andries. Hij stierf door een politiekogel in Boelenslaan en kwam niet meer terug

# data[].attributes.attachment_link.description
,,Dooooo, tot straks.’’ Dat was het laatste wat Luitzen en Ypie Booi uit Boelenslaan uit de mond van hun zoon Andries (28) hoorden. Luttele uren later stierf hij door een politiekogel. ,,Wij weten niet wat er zich afgespeeld heeft.’’

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Interview met makers Michelle en Hansje

Onderzoeksjournalisten Hansje van de Beek en Michelle Salomons doken in het ongelooflijke verhaal van Peter B., die zich jarenlang onder zijn zelfverzonnen bijnaam 'Dr Bones' ongestoord kon voordoen als forensisch patholoog. Hansje: 'Het verhaal fascineerde ons, want het leek ons zo'n ingewikkelde leugen; het is een beschermd beroep, je naam kan heel makkelijk worden gecheckt in het BIG-register en er zijn maar heel weinig forensisch pathologen in Nederland. Waar de mensen om hem heen zich afvroegen waaróm hij dit had gedaan, werden wij vooral getriggerd door de vraag: hoé dan?'

# data[].attributes.attachment_link.description
Interview met makers Michelle en Hansje Onderzoeksjournalisten Hansje van de Beek en Michelle Salomons doken in het ongelooflijke verhaal van Peter B., die zich jarenlang onder zijn zelfverzonnen bijnaam 'Dr Bones' ongestoord kon voordoen als forensisch patholoog.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kijk mee over de schouder van artsen en verpleegkundigen: dit is de dunne lijn tussen leven en dood op de corona-afdeling

# data[].attributes.attachment_link.description
Verslaggever Bas van Sluis volgde een week lang het gevecht tegen het coronavirus in het Wilhelmina Ziekenhuis Assen (WZA). Een ontroerend verhaal over strijd, compassie en onzekerheid tot het einde van de frontlijn.

# data[].attributes.body
Service, vermaak en informatie ineen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het traditionele kerstdiner: de een kijkt er het hele jaar naar uit, de ander ziet er als een berg tegenop. Maar tot welke categorie je ook behoort, met deze speciale kerstblufgids steel je sowieso de show aan tafel.

Van Songfestival tot James Bond, van Max Verstappen tot Bitcoin: over alle mogelijke onderwerpen vind je grappige, opmerkelijke of leerzame informatie in dit boekje. Je kunt 'm downloaden op je mobieltje, maar een telefoon op tafel is natuurlijk niet netjes. Dus: pak de papieren krant erbij, knip 'm uit en vouw 'm tot boekje (kijk hier de speciale uitlegvideo). Past gegarandeerd in kontzak, pochet of decolleté. Raak je toch nog uitgepraat? Dan bevat de gids in nood ook nog tips voor tafelspelletjes.

Dit boekje wordt je aangeboden door de cultuurredacteuren van Dagblad van het Noorden en de Leeuwarder Courant. Selfies aan de kerstdis met dit blufgidsje zijn welkom: we zijn benieuwd of je ermee uit de voeten kunt. Stuur ze aan Asing Walthaus.

Fijne kerst!

Gitte Brugman, Thijs Dierdorp, Jacob Haagsma, Esther van der Meer, Eric Nederkoorn, Elisabeth Post, Joep van Ruiten, Kirsten van Santen, Job van Schaik, Alie Veenhuizen, Asing Walthaus en Janna Zuiderveld

# data[].attributes.attachment_link.title
Met deze tips overleef je alle kerstdiners en maak je indruk op de hele familie

# data[].attributes.attachment_link.description
Het traditionele kerstdiner: de een kijkt er het hele jaar naar uit, de ander ziet er als een berg tegenop. Maar tot welke categorie je ook behoort, met deze speciale kerstblufgids steel je sowieso de show aan tafel. Van Songfestival tot James Bond, van Max Verstappen tot Bitcoin: over alle mogelijke onderwerpen vind je grappige, opmerkelijke of leerzame informatie in dit boekje.

# data[].attributes.body
1. Dit verhaal laat de andere kant zien van het verhaal van de 'veiligelanders' die overlast geven in de azc's. Matthijs zocht de jongemannen op in Marokko voordat ze de oversteek naar Europa maken, om hun beweegredenen te achterhalen.
2. Het verhaal (in film en op papier) laat zien dat de werkelijkheid niet zo zwart-wit is als we denken (en misschien wel zouden willen). Achter de overlast in Ter Apel en rond andere azc's (die volgt op de oversteek) zitten enorme frustraties over gebrek aan werk, armoede, onvrijheid en corruptie in eigen land en hoop op een beter leven in Europa die, eenmaal in Ter Apel, op lucht gebaseerd blijkt te zijn. Het brengt de broodnodige verdieping en achtergronden bij het nieuws van de overlast.
3. Het succes van dit verhaal is voor mij dat het inzicht geeft en begrip kweekt, waardoor je als lezer/kijker compassie kunt voelen voor deze overlastgevers.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Grote werkloosheid, corruptie en hoge huren. Jonge Marokkanen ontvluchten een hopeloze situatie in hun thuisland. In Europa maken ze nauwelijks kans. Tegen beter weten in verlaten ze toch hun land. Een deel van hen komt in Ter Apel terecht. Waarom? DVHN zocht het antwoord in Marokko.

# data[].attributes.attachment_link.title
Kijk: dit is waarom Marokkaanse jongeren naar Nederland vluchten en kansloos in Ter Apel belanden. 'Mijn leven hier is uitzichtloos'

# data[].attributes.attachment_link.description
Grote werkloosheid, corruptie en hoge huren. Jonge Marokkanen ontvluchten een hopeloze situatie in hun thuisland. In Europa maken ze nauwelijks kans. Tegen beter weten in verlaten ze toch hun land. Een deel van hen komt in Ter Apel terecht. Waarom? DVHN zocht het antwoord in Marokko.

# data[].attributes.body
De zoektocht naar een NSB'er, die fout was in de oorlog, maar wiens verhaal ook de framing blootlegt door de media en de (on)betrouwbaareid van herinneringen.

# data[].attributes.body
https://www.npostart.nl/in-het-kielzog-van-de-mayflower/KN_1718265

# data[].attributes.attachment_link.title
In het kielzog van de Mayflower gemist? Start met kijken op NPO Start

# data[].attributes.attachment_link.description
Het legendarische schip De Mayflower vertrok ruim 400 jaar geleden naar de Nieuwe Wereld, aan boord een groep Engelse protestanten die in Leiden woonde. De Pilgrims worden gezien als de grondleggers van Amerika. Leo Blokhuis onderzoekt hoe er nu naar de ontstaansgeschiedenis van de VS wordt gekeken.

# data[].attributes.headline
'En dat is niet eerlijk' is de wapenspreuk van dit land.

# data[].attributes.subject
'En dat is niet eerlijk' is de wapenspreuk van dit land.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De GGD verzocht of mensen voorlopig niet willen bellen naar de vaccinatielijn om een online gemaakte boosterafspraak naar voren te halen. Omdat de lijnen overbelast zijn door alle bellers die ontevreden zijn met de online-afspraakmogelijkheden, waardoor degenen die geen computer hebben, of niet uit de voeten kunnen met de Digid, of het leven sowieso mysterieus en ingewikkeld vinden er telefonisch amper tussen kunnen komen.

Wat er toen gebeurde zal niemand verbazen.

Begripvolle reacties: volgende week is ook prima. Excuses. Het aanbod om digitaal ongeletterden te helpen. Schaamtevolle bekentenissen: heb gisteren gebeld, als ik dit had geweten zou ik dat nooit hebben gedaan, sorry.

Nee, grapje natuurlijk.

Naast het gebruikelijke gescheld, een lange stoet experts in alles die per tweet uitlegden hoe die lui ('kneuzen') van de GGD het onlinesysteem 'even' kunnen fixen zodat het eenvoudiger is om online afspraken te verzetten, en ongerichte beledigingen die hooguit zijdelings te maken leken te hebben met deze mensenrechtenschending, was er een litanie van klachten van slachtoffers. Gedupeerden die een stukje moeten reizen voor hun prik. Die een hele week moeten wachten - of wel twee - terwijl ze horen dat anderen eerder mogen.

'En dat is niet eerlijk' is de wapenspreuk van dit land, de nieuwe vertaling van je maintiendrai, dus werd er gewoon dóórgebeld. Dwars door de minder assertieven en de minder digitaal begaafden heen.

De allerassertiefsten waren inmiddels afgereisd naar Duitse prikstraten. Het Buitenland wordt geloofd en geëerd, zolang het gratis prikt en het geen mensen hierheen stuurt.

Stonden ze daar, mondkapje op de kin, de arm triomferend in de lucht gestoken. De skivakantie is gered.

Want dat is het tweede deel van de nieuwe vertaling van je maintiendrai: het recht op vakantie is onvervreemdbaar. Op Nu.nl stond een stukje waarin verbaasd werd geconstateerd dat er vorige week 142 duizend afspraken zijn gemaakt bij Testen voor Toegang, terwijl in Nederland alles dicht is. Dat zullen mensen zijn geweest die erop rekenden dat ze schoongetest over de grens iets leuks konden doen, mensen die een feestje hadden (44 duizend testen op Kerstavond), mensen die hoopten er een reisje mee te kunnen maken, want lockdowns zijn er voor de anderen. Kijk voor verdere verklaringen onder het kopje wapenspreuk.

Als je rondvraagt wat Nederlanders van de ander vinden, zeggen ze dat ze weinig verdraagzaamheid, veel korte lontjes en zelfzucht zien, zo blijkt uit het jongste onderzoek naar het humeur van Nederland. Maandag werd het gepubliceerd door het Sociaal en Cultureel Planbureau. Zoals altijd gaat het met de meeste mensen heus goed, en is er redelijke tevredenheid met het eigen leven en de eigen buurt, maar daarbuiten wordt het rap minder. Het SCP mat veel onvrede met de politiek (waarbij gezegd moet worden dat de metingen dateren uit het staartje van de formatie-zonder-end, toen we de leuke dingen nog niet wisten: dat Sander Dekker niet terugkeert als minister, dat ze enorm hun best hebben gedaan positiviteit en een beloftevolle toon in het regeerakkoord te schrijven). Er zijn zorgen over te weinig en te dure huizen, er zijn zorgen over 'samenleven'.

Bij die laatste zorg ligt het volgens de ondervraagden steevast aan de ander. De ondervraagden zijn zelf wél tolerant (maar willen liefst in een homogene buurt wonen), zijn wél verdraagzaam (maar vinden het moeilijk een gesprek te voeren met iemand die heel anders over de dingen denkt).

De asociale beller is altijd de ander.

# data[].attributes.attachment_link.title
'En dat is niet eerlijk' is de wapenspreuk van dit land

# data[].attributes.attachment_link.description
De GGD verzocht of mensen voorlopig niet willen bellen naar de vaccinatielijn om een online gemaakte boosterafspraak naar voren te halen. Omdat de lijnen overbelast zijn door alle bellers die ontevreden zijn met de online-afspraakmogelijkheden, waardoor degenen die geen computer hebben, of niet uit de voeten kunnen met de Digid, of het leven sowieso mysterieus en ingewikkeld vinden er telefonisch amper tussen kunnen komen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hier, in mijn Friesland, maakte ik als dreumes groentesoep van zuring, boterbloemen, pinksterbloemen en dotters. Hier las ik, liggend in het gras, Kruistocht in Spijkerbroek terwijl hoog boven mijn hoofd een leeuwerik zingend zijn territorium afbakende.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hier, in mijn Friesland, maakte ik als dreumes groentesoep van zuring, boterbloemen, pinksterbloemen en dotters. Hier las ik, liggend in het gras, Kruistocht in Spijkerbroek terwijl hoog boven mijn hoofd een leeuwerik zingend zijn territorium afbakende.

# data[].attributes.headline
Een deel van de prachtige herenboerderijen in Oldambt staat te verpauperen (Erik)

# data[].attributes.subject
Een deel van de prachtige herenboerderijen in Oldambt staat te verpauperen (Erik)

# data[].attributes.body
Ze laat verhaal op verhaal zien waar het in de regionale journalistiek om draait, of toch om zou moeten draaien. Betrokkenheid bij de regio en de mensen die er wonen, met toch voldoende distantie om maatschappelijke problemen op een journalistieke manier te analyseren.

En toch is dat een uitzonderlijk talent in die regionale journalistiek.
Deze journaliste schrijft met een extreem fijn pennetje, is een van de grootste stilisten binnen de noordelijke media, met oog voor het Mooie Verhaal én De Mensch Erachter. Een zeldzame mix.

Niet zelden rollen daar ook nieuwe maatschappelijke ontwikkelingen uit. Dat liet ze zien met haar serie 'Uit het Moeras' over armoede in de Veenkoloniën, waarin ze ons op  meeslepende wijze meenam in huishoudens die al generaties lang onder de armoedegrens leven en waarmee ze vleugels gaf aan een langjarig samenwerkingsproject van de Rijksuniversiteit Groningen en de provincies Groningen en Drenthe.

En dat laat ze ook zien in deze bijzondere productie over de 'Huilende Bruiden' van de Graanrepubliek die Groningen ooit was: de eens trotse herenboerderijen in de Oldambt-regio, de 'kastelen' van onze provincie, die hun functie verloren door de schaalvergroting in de landbouw en nu uitzichtloos staan te verpauperen.
Ook hier was haar fijne pennetje en vermogen om krachten te verbinden de stuwende factor voor een project dat veel breder rolde dan de krant. Met alle beschikbare journalistieke middelen, ook audiovisueel, werd deze bigread startpunt voor een tegenoffensief tegen het verval dat ook overheden en onderzoeker aan zich bond.

Om die reden is onze nominee voor de Noordelijke Tegel: Maaike Borst!!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
,,Kijk, overal zitten gezichtjes." Lars de Jong staat voor de afgebladderde voorgevel van zijn monumentale boerderij aan het Oldambtmeer in Oostwold en kijkt recht in de ogen van de geschiedenis. Gezichten boven de ramen, boven de balkondeuren, in de sierlijsten, boven de voordeuren.

# data[].attributes.attachment_link.title
Deze herenboerderijen in Oldambt staan al jaren te verpauperen. Worden de paleizen van de Graanrepubliek gered door de gekte op de woningmarkt?

# data[].attributes.attachment_link.description
Al jaren staat een deel van de imposante Oldambtster boerderijen te verpauperen. Maar tijden kunnen veranderen. De krimp in Oost-Groningen is ten einde, de druk op de woningmarkt is groot. Biedt dat kansen voor de paleizen van de Graanrepubliek, of zijn de problemen met onderhoud, verzakkingen en nieuwe bestemmingen te groot?

# data[].attributes.headline
Beeldhouder Jan Ketelaar uit Drachten neemt met pijn in het hart afscheid van 'De staat van Nederland'. (Kirsten)

# data[].attributes.subject
Beeldhouder Jan Ketelaar uit Drachten neemt met pijn in het hart afscheid van 'De staat van Nederland'. (Kirsten)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De tijdgeest gaat er vandoor, zuidwaarts, richting Elburg, samen met zijn kompaan, de wijzende man. Kunstenaar Jan Ketelaar heeft het duo, getiteld 'De staat van Nederland', verkocht aan oud-poppenspeler, televisieproducent en ondernemer Aad Peters. Ze gaan in Elburg deel uitmaken van een grotere expositie over oude Bijbelverhalen, het thema klimaatverandering en het conflict tussen de generaties.

# data[].attributes.attachment_link.title
Dag, geliefde twee. Beeldhouwer Jan Ketelaar uit Drachten neemt met pijn in het hart afscheid van 'De staat van Nederland'. De verkoop van het beeldenpaar levert hem wel financiële rust op

# data[].attributes.attachment_link.description
De tijdgeest gaat er vandoor, zuidwaarts, richting Elburg, samen met zijn kompaan, de wijzende man. Kunstenaar Jan Ketelaar heeft het duo, getiteld 'De staat van Nederland', verkocht aan oud-poppenspeler, televisieproducent en ondernemer Aad Peters. Ze gaan in Elburg deel uitmaken van een grotere expositie over oude Bijbelverhalen, het thema klimaatverandering en het conflict tussen de generaties.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In taal kan alles. Het holst van de nacht kan gewoon onder je donsdeken liggen, de zoon van Shakespeare kan de trap af lazeren en een Griekse godin kan de oppergod aanspreken alsof ze een telefoontje pleegt: 'Zeus, Athene hier!'

In haar pas verschenen boekje Taal is alles wat het geval is gaat Imme Dros nog een stapje verder: taal ís alles. 'Zonder taal geen verhalen', schrijft ze, 'geen herinneringen, geen dubbele bodems, geen woordspelingen, geen leugens, geen grappen, geen ironie, geen drama, geen poëzie. Zonder taal geen leven!'

In haar eigen leven is weinig níét verbonden met taal. Haar lees- en leerhonger dirigeerde haar als Texels kind van de zee naar het stadse gymnasium en vervolgens weg van het eiland van haar jeugd. Haar gevoeligheid voor teksten bracht haar haar grote liefde, illustrator en schrijver Harrie Geelen. 'We studeerden samen, ik hield van hoe hij sprak en we raakten goed bevriend. Toen kwam hij op een dag aanzetten met zijn kapotte aktetas waar alle papieren uit vielen, hoedje op, hij ging optreden voor het studentencabaret. Hij had zelf liedjes geschreven en hij zong een briljante tekst, vond ik. Maar zó slecht, met zulke belachelijke gebaren, die vloekten met de tekst, ik kon er niet tegen. Toen werd ik verliefd op hem. Niks aan te doen.'

85 is ze, en de lijst met boeken die ze voortbracht is eindeloos. Er is het primaire werk: kinder- en jeugdboeken, autobiografische fictie, romans, theaterbewerkingen, libretti, wiegeliedjes, een filosofisch essay. Er zijn de vertalingen: de klassieken, de vele kinderboeken, niet zelden een stuk korter dan het origineel. Ooit zei ze daarover: 'Het waaide bij ons op Texel altijd zo hard, dat de woorden van je lippen werden weggeblazen, alleen het hoogstnoodzakelijke werd dus gezegd. Dat zie je terug in mijn vertalingen.'

En dan het markantste onderdeel van haar oeuvre: haar hervertellingen. Van de epen van Homerus en de Griekse mythen tot de verhalen van Duizend-en-een-nacht en talloze sprookjes: onslijtbare verhalen opnieuw verteld naar haar smaak en in haar heldere, geestige stijl. Bij Imme Dros worden eigenwijze lezers direct aangesproken ('wie verder leest moet het zelf dan maar weten'), stift Roodkapje haar lippen en legt eigenhandig de wolf om (en haar oma heet 'de grote moeder'). Het is allemaal fris, wakker, geschreven in een taal van nu.

Haar meest recente boek is Gisterland (2021), een roman over Anne Hathaway, de vrouw van Shakespeare over wie nagenoeg niets bekend is. Daarin maakt ze van Anne een sterke en eigenzinnige vrouw. Niet uit feministische motieven, zegt ze: 'Ik ben in haar geïnteresseerd om haar menselijkheid. Dat is altijd wat me interesseert, in álle verhalen.'

Het is vanzelfsprekend te midden van eindeloos veel boeken dat ik Imme Dros spreek, op een montere januariochtend in het Hilversumse sprookjeshuis waarvan je het torentje vanaf de straat boven de bosschages uit ziet steken. Erkers, een groot hoefijzervormig raam in art-decostijl en een handgeschreven briefje op de voordeur: 'geen collecte; wij gireren al'.

Daarachter: een wonderland van papier en verf, van oude uitgaven en frisse gedachten, van kunstwerken die tegen de muren zijn aangeslibd, decorstukken waar koffie op wordt geserveerd. Daartussen de bescheiden werkplaats van de veelvuldig bekroonde auteur: een bank in de hoek van de kamer waarop gele kussens liggen gestapeld en waarvandaan ze met een enkele zwaai het scharniertafeltje met laptop naar zich toe trekt.

In de loop van het gesprek blijkt onder die gele kussens een kolossale berg boeken schuil te gaan. Waar ze er het ene moment ontspannen tegenaan leunt, begint ze er het volgende enthousiast in te graven om er precies dat boek uit te halen dat ze nodig heeft: essays van Germaine Greer, de vuistdikke en beduimelde Oxford Companion to Shakespeare, maar ook een oud en onbekend boekje getiteld Kan er iets goeds komen uit Nazareth? - na de vraag of ze behalve al die klassieken en sprookjes eigenlijk ook weleens verhalen uit de Bijbel heeft hertaald.

'Ja, toch wel. Voor een serie op televisie, voor de christelijke omroepen. Dat was een moeizame samenwerking, er was iemand bij betrokken die nogal dwingend was over de lijn van de verhalen. Daar hield ik braaf rekening mee, maar op een gegeven moment had-ie er zelf een paar zinnen in gezet en toen heb ik gezegd: ik laat jullie niet in de steek, ik maak het seizoen af, maar dit gebeurt nooit meer. Er komen geen zinnen in die ik niet zelf heb geschreven en ik stop ermee. Toen heb ik wel nog dat boekje gemaakt met mijn eigen verhalen erin, waren ze woest en zei ik: ja, dat heet auteursrecht.'

Het is opmerkelijk dat u dat zegt, want in het boek over Shakespeare laat u hem uitleggen dat het geen enkel probleem is om teksten van anderen te jatten. Vindt u dat verhalen iemands eigendom zijn?

'Táál is het eigendom. Verhalen zijn van iedereen, maar taal niet. Een zin als 'to be or not to be, that is the question', die kun je niet claimen. Je kunt de gedachte overnemen, je kunt het hele verhaal anders maken en je noemt het roman want een roman is fictie en daarin mag alles, maar je kunt niet zo'n zin gebruiken alsof-ie van jou is.'

Dus de taal is het minst vervreemdbare element van een verhaal.

'Ja. Al hoeft vertalen bijvoorbeeld niet altijd te betekenen 'woord voor woord'. Ik vertaal nu iets, daar begint de ene na de andere zin met 'Tien minuten later', 'Een halve dag later'. Godgloeiend, dat is zo vervelend. Ik vertaal het wel, maar 'Een paar minuten later ging de deur open en kwam de heks binnen' kan gewoon zijn: 'Daar ging de deur open en kwam de heks binnen'.

Toen u in de jaren negentig de Odysseia vertaalde zei u: 'Er valt niet te snijden in een meesterwerk. Het is een organisme en als je er iets uit haalt, hak je er een poot af.'

'Maar dat is een meesterwerk! Niet alles is een meesterwerk.'

Jaren na die metrische vertaling publiceerde u de hervertelling Odysseus, man van verhalen. Daarin neemt u juist alle vrijheid.

'Want dan is het míjn verhaal. De verhalen die Homerus heeft gebruikt zijn daarna door ettelijke lui gebruikt, dat is altijd zo geweest. In de loop van de tijd veranderde de held Odysseus bijvoorbeeld van een kiene, geïnteresseerde koning in een smerige misdadiger. Zo is hij bij Homerus helemaal niet. Bij Homerus zijn vijanden vijanden, maar ze zijn in de eerste plaats mensen, ze hebben ook hun gevoelens. Dat is het grootse van Homerus.'

Werkt u altijd hier in de kamer op de bank?

'Ja. Dus ik zit hier zo'n beetje de hele dag. Ik werk heel snel, heb snel een boek af, omdat ik gewoon veel uren maak. We staan vroeg op, om 5 uur, half 6, dan maak ik ontbijt. Ik maak ook de lunch, Harrie kookt. Heel simpel. We eten geen vlees, dus aardappelen, groenten, flap, wat kaas erdoor, klaar. En vanaf een uur of 8 's ochtends werk ik. Dus vaak wel zo'n acht tot tien uur per dag. Dan ben ik wel afgepeigerd hoor, 's avonds. We gaan vroeg naar bed.'

Het inmiddels bijna zestig jaar getrouwde kunstenaarspaar kent elkaar van hun studie Nederlands in Amsterdam. Zij was 21, had al iets van de wereld gezien, hij kwam rechtstreeks van de middelbare school in Limburg. Zij viel hem op omdat ze er zo fantastisch uitzag. Later op de ochtend zal hij vertellen: 'Het was 1958, alle meisjes in die tijd hadden van die bloesjes met nette witte kraagjes, een jasje, rokje, platte schoenen. Imme komt aan: ros haar, los, zúlke oorringen van hout, een paars jack, een groene rok of andersom en zwarte netnylons. Ze leek op geen enkele vrouw die ik ooit was tegengekomen.'

Nog altijd ziet ze er prachtig uit. Een vest met geborduurde randen en geschulpte mouwen, een donkere bril (ze kan slecht tegen het licht), de strik in het oranje haar. 'Ik heb altijd mooie kleren gekocht, en nu heten die vintage. Ik heb nog stukken uit mijn studententijd, de rok die ik kocht van mijn eerst verdiende geld, voor ik ging studeren. Hij werd iets te kort, vond ik, dus ik heb hem wat langer gemaakt, maar ik draag hem nog steeds.'

U bent hier omringd door al die boeken, zoekt u veel op?

'Aan één stuk door. Zowel op de computer als in boeken. Net nog: ik werk aan de Kronieken van Narnia, daarin zit een raar wezen dat Marshwiggle heet, ooit vertaald met Moeraswiebel. 'Wiggle' is wel wriemelen en zo, maar ik vond het toch net niet goed. Dan vind ik in het Middelnederlandsch Woordenboek 'wiggel', 'wiegelen'. Dat kan ik dan gebruiken.

'Ik zoek soms hele zinnen woord voor woord op en ik blijf erover nadenken. Zo heb ik lang nagedacht over de laatste zinnen van Shakespeares sonnet 116, dat ik heb vertaald voor mijn laatste roman. Heel, heel moeilijk. Ik heb het zo gedaan dat ik erachter kon staan, maar nu is het boek gepubliceerd en wil ik het toch weer anders.'

Die laatste roman is Gisterland, het boek over Shakespeares vrouw Anne, dat gestut wordt door haar eigen leven en haar literaire liefdes. Ze vertelt er haar favoriete toneelstukken van Shakespeare na, laat Shakespeare Homerus lezen en gedichten opdragen aan zijn vrouw. Anne is net als zijzelf ouder dan haar echtgenoot, afkomstig uit een klein dorp en moeder van drie kinderen waaronder een tweeling. De zin waar ze op doelt is zo'n fameuze raadselachtige Shakespeare-strofe: ' If this be error and upon me proved / I never writ, nor no man ever loved '. Zij vertaalde: 'Als dit niet klopt en men bewijst me dat / Nooit schreef ik, nooit geen mens heeft liefgehad.'

In de roman zegt Anne dat ze het een mooi gedicht vindt, alleen die laatste zin betwijfelt ze. 'Nooit geen mens? Dus juist wel een mens? Min maal min is plus'.

'Er wordt gauw gezegd: ja, bij Shakespeare komt die dubbele ontkenning vaak voor. Dan denk ik: nou, waar dan? En over het algemeen wordt die strofe gelezen als 'Ik heb nooit geschreven en nooit geen man/mens, liefgehad'. Maar ik lees dat helemaal niet zo! Kijk, dat eerste stukje ' I never writ' wordt onmiddellijk ontkracht omdat het in een sonnet staat - hij schreef wél. Dat is dus een pun, een spel met de taal. Maar níémand kan ooit bewijzen dat hij nooit iemand heeft liefgehad, dus het is een zwaktebod als je dat ervan maakt. Het mag van mij allemaal hoor, maar ik denk er anders over.'

Twijfelt u nooit aan uzelf?

'Nou, ik denk na. Over wat er echt staat. Zo is deze hele roman tot stand gekomen. Mij irriteerde het wat men altijd zei over de laatste zin die Shakespeare heeft geschreven, een zin over zijn vrouw in zijn testament: ' Item I gyve unto my wife my second best bed with the furniture' ('Item: aan mijn vrouw vermaak ik mijn op één na beste bed met het meubel'). Dan wordt aangenomen dat 'furniture' verwijst naar de aankleding van het bed en dat Shakespeare haar iets tweederangs naliet. Hoe weten we dat? Staat dat er? Ik ga nadenken: er moest aan het eind van zijn leven van alles in zijn testament worden aangepast en toen heeft-ie er nog één zinnetje voor haar bij geschreven. Eén zinnetje! En dan Shakespeare, die zijn hele leven niets anders heeft gedaan dan met taal bezig zijn. Die elk sonnet een woordspeling, een pun meegeeft. Dus dat ene zinnetje in zijn testament - natuurlijk zit daar een pun in! Het is iets speciaal voor zijn vrouw, dat denk ik, iets tussen hen. En zo kom ik via dat 'tweede beste bed' dan op een 'eerste beste bed': hun huwelijksbed, een bed van liefde'.

U schrijft uitvoerig over het huis waar Shakespeare woonde, over de slaapkamer, maar ook over de trap naar de kelder waar in uw versie het zoontje dat stierf van af is gedonderd.

'Die trap en die kelder heb ik gezien, in Stratford-upon-Avon. Ik heb zelf een hekel aan trappen, ik val er vaak af, misschien omdat ik op school rechts moest leren schrijven terwijl ik links was, dat heeft mijn coördinatie, mijn evenwichtsgevoel beïnvloed.' Ze dwaalt af, vertelt een verhaal over tekenen op een schoolbord met twee handen, schiet in de lach. 'Maar die trap. Ik keek daarnaar en kreeg iets heel akeligs over me. Echt het gevoel: ga daar vandaan. Dat onthoud ik. Wat ik vaak hoor is: ja, die zoon, waarschijnlijk overleden aan de pest. Maar er was in dat jaar helemaal geen pest in die omgeving.'

U doet veel research naar de historische omstandigheden. Gaat u daar mensen ook beter van begrijpen?

'Om mensen te begrijpen ga ik altijd terug naar Texel, naar mijn jeugd. Daar weet ik het meest van en daar ben ik zo mee verbonden, dat is waar ik vandaan kom en waar ik alles heb geleerd over hoe mensen met elkaar omgaan, contacten, hoe mensen zich gedragen. Indrukken uit de kindertijd zijn de sterkste die er zijn, die worden er bijna in gerámd. Daarna komt er zoveel binnen dat je moet gaan kiezen, maar als je klein bent heb je niets te kiezen, dan komt alles binnen en het beklijft.'

Anne Hathaway is bij u een krachtig kind en een eigenwijze, zelfstandige vrouw. In zekere zin heel modern: u schrijft ook over haar seksualiteit, over het plezier met Will in bed, over haar liefde voor een eerdere man. Daar werd destijds doorgaans niet zo expliciet over geschreven.

'Nee, maar daar heb ik niets mee te maken. Ik leef niet in die tijd en ik schrijf niet in die tijd. Ik schrijf voor mensen van nu. Het lijkt mij sterk dat je niets achter de rug hebt in de liefde als je 26 bent, zoals Anne toen ze met Shakespeare trouwde. Over Anne heb ik altijd alleen maar gelezen dat het een boerenvrouw was die niet kon lezen, niet kon schrijven, dit niet en dat niet, en ik dacht: wat een onzin. Ik kom ook uit een klein dorp, Oudeschild, dat was ongeveer een matriarchaat met al die mannen op zee, en de vrouwen wisten zich echt wel te redden. Shakespeare was altijd weg, als toneelspeler, zij redde zich prima, ook als vrouw. Ik vind dat mensen mensen zijn, en dat je ze moet bekijken en beoordelen op hoe ze zijn, in gevoel en verstand. Als ik over jongetjes of mannen schrijf doe ik dat op dezelfde manier. Er is geen verschil.'

Dertig jaar geleden verscheen Een heel lief konijn, daarover zei u dat het gaat over hoe een mens niet weet hoe hij is en zeker niet hoe hij nog kan worden. Exact die zin komt terug in Gisterland.

'Dat is een zin van Shakespeare, ik geloof van Ophelia.'

En bent u geworden wie u bent?

'Natuurlijk word je altijd een beetje anders dan je denkt. Maar ik heb het geluk gehad dat mijn vader, die een bakkerij had, nooit studeerde maar heel slim was, zag wat ik wilde. Ik was bijna klaar met de ulo, de vierjarige middelbare school op het eiland, maar ik wilde meer, ik wilde verder. Mijn vader ging, in z'n nette pak, met de rector van het gymnasium praten. Een lyceum was dat, met vanaf de derde klas Grieks en Latijn. 'Mijn dochter wil hier op school komen.' 'Dan kan ze instromen in de derde klas', zei de rector. Nee, zei mijn vader, ze moet in de vijfde. Maar meneer Dros, zei de rector ontdaan, dat kan niet. U kent die opleiding niet! U kent mijn dochter niet, zei mijn vader.'

Over het opgroeien op Texel schreef u drie autobiografisch geïnspireerde boeken. Daarin is de hoofdpersoon een jongen.

'Precies! Zie je, het maakt niet uit. Dat deed ik overigens ook omdat mijn moeder bang was dat mensen zich in de verhalen zouden herkennen. Bijvoorbeeld: ons dienstmeisje zou bij het huwelijk van Harrie en mij het Ave Maria zingen in de kerk. Toen werd ik opgebeld door de koster - goeie kennis, klein dorp, iedereen kende elkaar - die zei: 'Mag ik vragen: je móét toch trouwen?' Ik zeg ja, hoezo? 'Dan is het wel vreemd dat je het Ave Maria laat zingen.' Ik was natuurlijk niet om een woordje verlegen en zei: nou, Maria was anders ook zwanger toen ze trouwde. 'Maar jij bent niet zwanger van de heilige geest!', zei hij. Daar had ik zo gauw geen antwoord op. Ik trouwde als gast in die kerk omdat Harrie katholiek was en zijn moeder dat graag wilde, mij kon dat Ave Maria niet zoveel schelen. Maar mijn moeder was woest.' Ze veert op, priemt met haar vingers in de lucht, sneert met scherpe stem: 'Zég tegen 'm, zég tegen 'm! Dat zijn vader met de baker in bed lag toen zijn vrouw in het kraambed lag! Zég dat z'n vader...' - de hele doopceel van die man kwam eraan te pas, al die verhalen die op zo'n dorp de ronde doen. Razend was ze.'

Maar dat trouwen was dus een moetje?

'Nee, geen moetje. Harrie zegt altijd: een hoefje.'

Hij komt de kamer binnen, de heilige geest in zijn rode houthakkersbloes. Toen hij eerder die ochtend naar boven vertrok riep Imme hem terug, om hem een kus te geven. Nu komt hij er op verzoek bij zitten, de eveneens veelbekroonde auteur, maker van televisieprogramma's ( Oebele, Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen), liedjes, commercials, operabewerkingen. Ze hebben veel samengewerkt; zij bewerkte zijn televisieseries tot verhalen of fotoboeken, hij illustreerde tientallen van haar boeken.

In Immes Gisterland staat de zin: 'Wat kan er misgaan als er twee sterke willen in het spel zijn.'

Harrie: 'In het boek is het een retorische vraag. Zo zie ik het ook. Altijd kan er iets misgaan, maar dat heeft niet daarmee te maken, nooit. Ik hóór zo te zijn als ik ben; daardoor houdt ze van me. Dus dat gaat niet mis. En ik ben niet veranderd.'

Imme: 'Het zou zinloos zijn hem te willen veranderen'. Vrijwel hetzelfde zei ze jaren geleden, in een boekje van Bregje Boonstra over hen tweeën. Daarin vertelt ze ook hoe het was toen ze kinderen kregen: dat Harries werk voorop stond en de tijd die overbleef voor haar was. Imme: 'Maar ik heb wel ontzettend veel gelezen in die jaren, dat ging wél. In de tijd van het ontbijt naar de lunch, tussen het wegbrengen en weer ophalen, tussen het maken van eten, het huishouden. Toen las ik meer, nu schrijf en vertaal ik meer.'

Dat accepteren van elkaar, elkaar niet willen veranderen: daar hebben veel mensen een hele kluif aan.

Harrie: 'Het is ook niet bij iedereen hetzelfde. Sommige mensen hebben wonden, dan zijn ze niet toerekeningsvatbaar. Als je gruwelijke ouders hebt gehad, blijft dat je hele leven een wond. Dat hebben wij niet gehad. Wij zijn beiden gelukkige kinderen geweest.

Imme: 'Op de oorlog na.'

Harrie: 'Op de oorlog na, ja. Maar er zijn mensen die veel moeten slikken van hun partner omdat dat gewonde mensen zijn en zo is dat bij ons niet. Wij zijn zondagskinderen: de essentiële personen in ons leven hielden van ons.'

Jullie hielden zelf ook onmiddellijk van elkaar.

Imme: 'Maar het begon als vriendschap. Toen ik verliefd werd, zei ik dat meteen dezelfde avond tegen hem. Harrie zei dat hij niet verliefd was op mij, en legde dat uit met een goeie vergelijking. Hij zei: het is alsof je in het café bent en er hangt een heel mooie regenjas, maar hij is niet van jou. Dat kon ik aanvaarden en ik werd binnen de kortste keren verliefd op een ander. Maar niet op dezelfde manier. Bij Harrie dacht ik: hij is het. Vertrouwbaar. Betrouwbaar.'

Harrie: 'Ik dacht: als ik nu zeg dat ik van je hou, dan heb ik als voor het altaar beloofd dat ik nooit bij je wegga. Dat vond ik griezelig, dat was angst. Maar toen kwam het besef dat ik haar niet wilde missen.'

Imme: 'En omarmde hij mij en zei: er gaat niets boven ons. Niet in de zin van: wij zijn beter dan andere stellen, maar niets boven ons met z'n tweeën. Het ons.'

Hoe word je dan 80 met z'n tweeën?

Harrie: 'Makkelijk. Gewoon.'

Imme: 'Met veel discussies en ruzies ook, niet met elkaar eens zijn.'

Harrie: 'Zij is driftiger dan ik.'

Imme: 'Ho ho ho!'

Harrie: 'Ik ben alleen kórt driftig.' Ze zucht en trekt gezichten, ze beginnen te lachen en te roepen naar elkaar, je moeder is óók driftig, nou, ze was lief, ja, och, maar nee...' Harrie: 'Ik speelde een keer Ouwe Sinterklaas op het eiland, ik deed van alles verkeerd en toen zei Immes moeder, die wel heel erg had moeten lachen: ik dacht dat hij te beklagen was dat-ie met jou trouwde, maar jij bent het, die te beklagen is!'

En, is dat zo?

'Als ik te beklagen was, was ik weggelopen.' Hij grijnst.

En nu weer aan de arbeid. Zonder dat ze zich met elkaar bemoeien: hij aan de ene kant van de kamer in het daglicht, zij op de bank in de schemer. Het opengeslagen woordenboek ligt klaar op de gele kussens. Nog een halve werkdag te gaan.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schrijver en vertaler Imme Dros kan zich een leven zonder taal niet voorstellen

# data[].attributes.attachment_link.description
In taal kan alles. Het holst van de nacht kan gewoon onder je donsdeken liggen, de zoon van Shakespeare kan de trap af lazeren en een Griekse godin kan de oppergod aanspreken alsof ze een telefoontje pleegt: 'Zeus, Athene hier!'

# data[].attributes.headline
Op huwelijksreis naar Auschwitz (Kirsten)

# data[].attributes.subject
Op huwelijksreis naar Auschwitz (Kirsten)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het was haar vader die haar niet lang geleden vertelde over Annie, de zus van haar oma. Zij was begin 1943 naar Kamp Westerbork gestuurd. Al snel erna trouwde ze daar. ,,Ik had wat projecten gedaan over het jodendom", zegt Saskia Aukema. ,,Zo kwam het ter sprake. Ik wist er niets van. Ik was verbaasd."

# data[].attributes.attachment_link.title
Op huwelijksreis naar Auschwitz. Fotograaf Saskia Aukema legt de 261 huwelijken vast die in Kamp Westerbork werden gesloten

# data[].attributes.attachment_link.description
In de oorlog werden volop huwelijken gesloten in Kamp Westerbork. Fotograaf/tekstschrijver Saskia Aukema hoorde over haar oudtante die er trouwde. Ze raakte gefascineerd. Wie trouwden er allemaal? Waarom? Ze ging spitten en vond 261 trouwpartijen. Ze verzamelde teksten en foto's, maakte die zelf en nu is er haar boek: Tot de dood ons scheidt.

# data[].attributes.headline
Sleep je inzending voor de Noordelijke Tegel naar een plekje onder deze balk. Open de tegel en schrijf in de notities:

# data[].attributes.subject
Sleep je inzending voor de Noordelijke Tegel naar een plekje onder deze balk. Open de tegel en schrijf in de notities:

# data[].attributes.body
1. Welke behoefte dit verhaal vervult
2. Waarom dit verhaal past bij de missie van de krant
3. Wat het succes was van dit verhaal

# data[].attributes.body
Maak per verhaal een 'tegel' aan door op de plus-knop rechts onderin te klikken. Vul een titel in en zet erbij van welk medium het verhaal komt. Klik op het oranje hyperlink-tekentje en voeg de url van het verhaal toe. Met de roze 'publish' knop publiceer je de tegel. Is er nog maar weinig ruimte? Sleep je tegel gewoon naar onder en het veld wordt groter.
// NB soms verschijnt je tegel helemaal onderin - scroll naar beneden of je hem daar misschien ziet!

# data[].attributes.attachment_link.title
Groot, groter, grootst, de scheepvaart zoekt de grenzen op: hoe lang gaat dat nog goed op de hoofdvaarweg tussen Lemmer en Delfzijl?

# data[].attributes.attachment_link.description
Groot, groter, grootst: de scheepvaart zoekt de grenzen op. Oók tussen Lemmer en Delfzijl, op de belangrijke hoofdvaarweg van het Noorden. Honderden miljoenen worden geïnvesteerd om de kanalen geschikt te maken voor moderne binnenvaartkolossen. Hoe ver kan die groei nog gaan? Wanneer keert de wal het schip? DVHN stapte aan boord.