# data[].attributes.body
Neoliberalisme is een theorie die veronderstelt dat het menselijk welzijn het meest bevorderd wordt wanneer individuen zoveel mogelijk economische vrijheid hebben om te handelen. Neoliberalisme onderscheidt zich van het liberalisme zoals geformuleerd door bijvoorbeeld filosoof Adam Smith, omdat de individuele vrijheid niet meer afhankelijk is van, en dus beperkt wordt door, moraliteit. Terwijl liberalisme ook gericht is op gelijkheid naast individuele vrijheid, laat neoliberalisme dit los (Harvey, 2005). Instituties, zoals overheden, moeten volgens het neoliberalisme gericht zijn op het creëren van open markten, vrije handel en het stimuleren van privé-eigendom (Harvey, 2005). Om deze doelen te bereiken veronderstelt het neoliberalisme dat deregulering, privatisering, en het onttrekken van de overheid uit sociale voorzieningen nodig zijn, zodat binnen de vrije markt de ‘onzichtbare hand’ zijn werk kan doen (Jessop, 2002; Seymour, 2014). De assumptie is dat wanneer de markt zijn vrije gang kan gaan, dit ervoor zal zorgen dat bronnen optimaal verdeeld worden (Jessop, 2002; Van Apeldoorn & Overbeek, 2012). Herverdeling van bronnen en goederen is in deze politieke filosofie geen prioriteit van de overheid, want de onzichtbare hand van de markt wordt verondersteld iedereen te belonen die zich inspant en succes behaalt (George, 2014; Olson, 2013)

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Les 3 - 1. Wat betekent consumeren van tijd? Van dingen? Van Liefde?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Les 3 - 1. Wat betekent consumeren van tijd? Van dingen? Van Liefde?

# data[].attributes.body
Jeroen: Voor mij betekent het eigenlijk alles in het leven. Je zult namelijk het grootste gedeelte van het leven alles moeten plannen. Wanneer je gaat werken van hoe laat tot hoe laat. Wanneer je aan school gaat. Hoe besteedt je je vrije tijd. Als ik er zo naar kijk consumeer je alleen maar tijd met alles wat je doet in het leven.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Les 3 - 3. Kun jij al een beetje een kritische “bril” op zetten over je omgeving? Waar blijkt dat uit?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Les 3 - 3. Kun jij al een beetje een kritische “bril” op zetten over je omgeving? Waar blijkt dat uit?

# data[].attributes.body
Jeroen:  Als ik voor mezelf spreek wordt ik zeker wel nog een goed verleidt om iets moois te kopen of overgehaald door een reclame. Maar waar ik dat niet heb is reclame op social media, zoals op een FB, Insta of een TikTok. Dit doordat dit ook vaak valse advertenties zijn en ik daar wel door heen kijk.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Les 3 - 2. Wat zijn true needs? False needs? Hoe zitten ze verandering in de weg?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Les 3 - 2. Wat zijn true needs? False needs? Hoe zitten ze verandering in de weg?

# data[].attributes.body
Jeroen: True needs zijn benodigdheden die nodig hebt zoals bijvoorbeeld schoon drinkwater, dingen die je nodig hebt om te kunnen overleven. En bij False needs denken wij als mens dit heb ik nodig maar is het juist in tegenstelling daarvan. Dit wordt vooral groter gemaakt door marketing die er allemaal voor bijna alle producten worden geproduceerd. Door het de hele tijd triggeren van mensen blijven mensen vaak altijd geneigd om producten of diensten aan te schaffen die aan de false behoefte voldoen.

Lem: True needs zijn alle noodzakelijke of basisbehoeften die wij werkelijk nodig hebben om te kunnen leven. Enkele voorbeelden hiervan zijn; voedsel, water en onderdak. False needs wordt door de markt zo goed gepromoot dat wij denken dat wij daadwerkelijk iets nodig hebben die helemaal niet zo is. False needs zijn vaak extra spullen die wij willen aanschaffen omdat het in de trend is.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Les 3 - 1. Wat is eendimensionaliteit?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Les 3 - 1. Wat is eendimensionaliteit?

# data[].attributes.body
Jeroen: Eendimensionaliteit is een denkpatroon van mensen dat ze maar 1 oplossing voor iets hebben of voor hun problemen zien. Mensen denken dan van het is nou eenmaal zo en zullen daarmee genoegen nemen.

Maud: Deze ideologie beschrijft hij angstaanjagend als eendimensionaal, waarmee hij bedoelt dat het ontbreekt aan enig kritisch potentieel, dat ze geheel en al geïntegreerd is in de verkwistende, dehumaniserende, winstbeluste, imperialistische logica van het geavanceerde kapitalisme (houd voor ogen dat het boek werd geschreven tijdens de Koude Oorlog en de toenemende inmenging van de VS in Vietnam). De stelling van Marcuse is dat het denken dat ooit tweedimensionaal was - in de zin dat er ruimte was voor kritisch nadenken en voor handelen gericht op het overwinnen van onderdrukkende condities – nu is ingelijfd door de eendimensionale ideologie, en dat op verschillende vlakken van het maatschappelijk leven. (Bron: Filosofie.nl)
Het is de kritiek dat het kapitalisme burgers reduceert tot consumenten die worden bestookt met valse voorstellingen zodat ze hun portemonnee opendoen en hun mond dichthouden. Technologie, zo meende Marcuse, speelt daarbij een valse dubbelrol als kracht die mensen ogenschijnlijk vrijer maakt en plezier bezorgt, maar tegelijkertijd het bestaan uitholt. (Bron: de Groene)

# data[].attributes.headline
Interview 3 mensen uit je eigen omgeving

# data[].attributes.subject
Interview 3 mensen uit je eigen omgeving

# data[].attributes.body
Antwoorden Jeroen:
1. WAT DOET MARKETING VOLGENS DE FILM THEY LIVE, HOE GEBEURT DIT?

Marketing komt veel voor in de film en probeert een surrealistisch beeld te creëren voor de mensen die in de film leven. Ze proberen alles zo mooi en best mogelijk over te laten komen dat mensen het wel moeten kopen of aanschaffen.

2. WAAR STAAN DE ALIENS IN DEZE FILM VOOR?
De aliens staan voor de mensen uit de hogere klasse. Zij worden gezien of zij alles bepalen wat er in de winkels te krijgen is.

3. WAT DOEN DE ZONNEBRILLEN? WAAR STAAN ZE VOOR?
Als je de zonnebrillen zet dan zie je de werkelijke reden achter de reclame en het dagelijkse dingen zoals geld. Ze laten zien dat het niet is wat het lijkt zo wordt het veel mooier voorgedaan dan wat het in het echt betekent.

4. WAAROM WIL FRANK DE ZONNEBRIL NIET OP DOEN?
Frank wilt de zonnebril niet omdoen omdat hij een gezin thuis heeft en de druk die het oplevert dat alles niet zo is als dat het wordt aangegeven.

5. WAT IS JULLIE MENING OVER DE FILM?
Als ik in het eerste opzicht naar de film kijkt ben ik er niet enthousiast over maar de achterliggende reden van de film is natuurlijk veel over te zeggen dit vooral omdat het ook een goede spiegel is voor de maatschappij nu. Dat door marketing we soms de echte toegevoegde waarde van producten niet meer zien, van hebben wij dit of dit product wel nodig.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Jan Servaes

Bron: Toestanden, 1981, nr. 3, augustus, jg. 1
Deze versie: spelling
Transcriptie/HTML en contact: Adrien Verlee, voor het Marxists Internet Archive
| Hoe te citeren?

Standaard Leesmodus Printmodus

Notities voor een materialistische ideologietheorie

Binnenkort verschijnt bij uitgeverij Kritak te Leuven de bundel Van ideologie tot macht. Doorlichting van de bewustzijnsindustrie in Vlaanderen. Deel 2 onder redactie van Jan Servaes. Aansluitend op het eerste deel - Het web van de mediabusiness, 1979 - dat uitsluitend over de massamedia handelde, worden in dit werk een aantal andere facetten van de bewustzijnsindustrie in Vlaanderen aangepakt.
Komen aan bod het sociaal-cultureel katholicisme, politiek als theater, overlegeconomie en sociale vrede, het onderwijs als reproductie van sociale ongelijkheid, taal en heersende ideologie, mode, reclame en behoeften, popmuziek, toerisme en de internationale verleugeningspolitiek. Bijdragen worden geleverd door Jaak Billiet, Anton Constandse, Gust De Meyer, Paul Depondt, Gilbert De Swert, Ruddy Doom, Luc Heyerick, Koen Raes, Daniël Robberechts, Jan Servaes en Raymond Willems.

Hieronder verschijnt in voorpublicatie de uitleiding van Jan Servaes. Hij maakt enige aantekeningen voor een materialistische ideologietheorie.

Vóór de tweede wereldoorlog was de "meerwaarde" het populairste marxistische begrip. Onder andere onder invloed van de ontdekking en publicatie van Marx' zogenaamde jeugdwerken kwam, samen met de discussie rond de "jonge" en "oude" Marx, het aliënatiebegrip in zwang. Dit heeft het afgelopen decennium plaats ingeruimd voor een nauw bij de aliënatieproblematiek aanleunend ideologie debat. Net zomin als dit het geval is voor het vervreemdingsbegrip heeft Marx ons een eenduidig ideologiebegrip nagelaten. Uit zijn geschriften vallen niet één, maar verscheidene opvattingen over ideologie te noteren. Volgens de enen zijn al deze uitspraken toch onder een gemeenschappelijke noemer te vatten, volgens anderen is dit zeer zeker niet het geval.

Twee visies hebben de naoorlogse discussie op fundamentele wijze beïnvloed en staan nagenoeg diametraal tegenover elkaar. De eerste ziet een evolutie in Marx' ideologiebegrip van een antropologisch (feuerbachiaans, hegeliaans) concept naar een historische visie op de ideologie (Lukács, Korsch, in zekere zin ook Gramsci); de tweede ontwaart een duidelijke breuk ("epistemologische coupure") tussen Marx' jeugdwerk, dat voormarxistisch genoemd wordt, en zijn later werk, waarin Marx tot een wetenschappelijke analyse van de kapitalistische maatschappij komt (Althusser).

Het is mijn bedoeling eerst deze twee visies te overlopen, om vervolgens, me voornamelijk baserend op Therborn, tot een derde visie op de marxistische ideologietheorie en de ideologie in het algemeen te komen.[1] Vooraf dient nog opgemerkt dat deze tekst niet "af" is. Het betreft een reeks aantekeningen die door de lezer kunnen én moeten aangevuld worden. De in de voetnoten vermelde bibliografische gegevens kunnen hierbij van nut zijn.

Marx: Ideologie en warenfetisjisme

1. Een eerste betekenis van het begrip ideologie is in Die Deutsche Ideologie[2] te vinden. Hierin omschrijft Marx de ideologie als een vorm van aliënatie, als een verdraaide weerspiegeling van de materiële werkelijkheid, als een systeem van ideeën en voorstellingen die het bewustzijn van mens, groep of maatschappij beheersen. "De productie van ideeën, voorstellingen, bewustzijn is in eerste instantie direct vervlochten met de materiële activiteit en het materiële verkeer van de mens, de taal van het werkelijke leven. Niet het bewustzijn bepaalt het leven, maar het leven bepaalt het bewustzijn."[3]

Deze omschrijving wordt door Marx dadelijk gepreciseerd. Het zijn geen verdraaide weerspiegelingen zonder meer, maar denkbeelden die de belangen van de heersende klasse veilig stellen. "De ideeën, d.w.z. dat die klasse die de heersende materiële macht in de maatschappij vormt, tegelijk haar heersende geestelijke macht is."[4] Iedere heersende klasse is volgens Marx gedwongen om haar eigen belang voor te stellen als het algemeen belang.

2. Later komt hij, in algemene bewoordingen, op deze problematiek terug. In het voorwoord van zijn Zur Kritik der Politischen Oekonomie rekent hij de ideologie tot de bovenbouw: "In de maatschappelijke productie van hun leven treden de mensen in bepaalde, noodzakelijke, van hun wil onafhankelijke verhoudingen: productieverhoudingen. Deze productieverhoudingen beantwoorden aan een bepaald ontwikkelingsniveau van hun materiële productiekrachten. Het geheel van deze productieverhoudingen vormt de economische structuur van de maatschappij, de materiële basis waarop zich een juridische en politieke bovenbouw verheft en waaraan specifieke maatschappelijke vormen van bewustzijn beantwoorden. De wijze waarop het materiële leven wordt geproduceerd, is voorwaarde voor het sociale, politieke en geestelijke levensproces in het algemeen. Het is niet het bewustzijn van de mensen dat hun zijn, maar omgekeerd hun maatschappelijk zijn dat hun bewustzijn bepaalt."[5] De maatschappelijke verhoudingen tussen mensen zijn m.a.w. verweven met de wijze waarop ze hun materiële leven produceren. Deze productiekrachten en productieverhoudingen vormen samen de economische structuur of basis van de maatschappij. In elke historische periode verheft zich op deze economische basis een politieke en juridische bovenbouw, een bepaalde staatsvorm. Deze bovenbouw dient op de eerste plaats de macht van de maatschappelijke klasse, die de economische productiemiddelen in handen heeft, te legitimeren. De bovenbouw omvat evenwel ook "specifieke maatschappelijke vormen van bewustzijn" of ideologie.

Erg simplistisch zou men kunnen stellen dat de functie van de ideologie er in bestaat de macht van de heersende klasse veilig te stellen; en dat de ideologie nooit een autonome invloed op de maatschappelijke ontwikkeling kan uitoefenen, aangezien deze primair door ontwikkelingen in de economische basis bepaald wordt.

3. Dat het niet zo eenvoudig is, hebben Marx en Engels in later werk, aan de hand van nuanceringen en verduidelijkingen, duidelijk gemaakt. Zo schreef Engels bv. op 22 september 1890 aan Joseph Bloch: "Volgens de materialistische geschiedenisopvatting zijn de productie en reproductie van het werkelijke leven in de geschiedenis het moment dat in laatste instantie bepalend is. Meer hebben Marx noch ik ooit beweerd. Wanneer iemand dat nu zo verdraait dat het economische moment het enig bepalende is, dan verandert hij deze stelling in een nietszeggende, abstracte, absurde frase."[6] Hiermee wil Engels bestrijden dat er een mechanische of directe overeenstemming tussen basis en bovenbouw zou zijn.

Ook Marx brengt een precisering aan. Alhoewel in laatste instantie het hoofdaccent op de afhankelijkheid van de bovenbouw ten opzichte van de economische basis ligt, kan ook omgekeerd, de bovenbouw op de basis terugwerken, en kunnen beide zodoende elkaar wederkerig bepalen. Daar de bovenbouw een zekere autonome beweging doorloopt, beantwoordt hij niet noodzakelijk op ieder historisch moment volledig aan de basis. "Wat de kunst betreft is het bekend dat bepaalde bloeiperioden in geen enkele verhouding staan tot de algemene ontwikkeling van de maatschappij en dus ook niet tot de materiële grondslag, het geraamte als het ware van haar organisatie. Bijvoorbeeld de Grieken of ook Shakespeare in vergelijking met de modernen. Zelf wordt erkend dat bepaalde vormen van kunst, het epos bv., in hun klassieke vorm, waarin zij hun stempel op een heel tijdperk van de wereldgeschiedenis drukten, niet langer gereproduceerd kunnen worden zodra de productie van kunst als zodanig haar intrede doet. Men erkent m.a.w. dat binnen het domein van de kunst zelf bepaalde significante kunstvormen slechts mogelijk zijn in een onontwikkelde fase van de artistieke ontwikkeling."[7]

De literatuurcriticus Eagleton knoopt daar het besluit aan vast dat "elk element van de maatschappelijke bovenbouw - kunst, recht, politiek, godsdienst - zijn eigen ontwikkelingstempo heeft, zijn eigen interne ontwikkeling, die niet te herleiden is tot louter een uitdrukking van de klassenstrijd of de toestand van de economie."[8]

Deze uitweiding aangaande de verhouding tussen basis en bovenbouw, waarop ik verder nog terugkom, is m.i. noodzakelijk om de ideologie problematiek in een juist daglicht te stellen.

4. Voor een verdere ontwikkeling van het ideologiebegrip kunnen we in Das Kapital terecht. Meer bepaald in het eerste hoofdstuk, vierde paragraaf, van het eerste deel, dat de titel "Het fetisjkarakter van de waar en zijn geheim" draagt.[9] Aan de hand van enige voorbeelden toont Marx hier aan dat de ruil van waren door de mensen als iets vanzelfsprekends, als een autonoom proces waaraan ze zelf ondergeschikt zijn, beschouwd en ervaren wordt. De oorzaak wordt in de kapitalistische productiewijze met zijn arbeidsdeling en tegenstelling tussen loonarbeid en kapitaal gezocht. In wezen sociale of maatschappelijke verhoudingen nemen op die manier de vorm van natuurlijke eigenschappen van de dingen aan. "Het geheimzinnige van de warenvorm bestaat derhalve eenvoudig daarin dat zij de mens het maatschappelijk karakter van haar eigen arbeid als objectief karakter van de arbeidsproducten zelf, als maatschappelijke natuureigenschappen van deze dingen terugspiegelt, vandaar ook de maatschappelijke relatie van de producenten tot de sociale arbeid als een buiten hen existerende maatschappelijke relatie van voorwerpen.[10]

Deze verdinglijking van maatschappelijke verhoudingen is de bedrieglijke verschijningsvorm van de kapitalistische maatschappij. Economische vorm en ideologisch bewustzijn worden onmiddellijk aan elkaar gekoppeld als twee nauw met elkaar samenhangende en onafscheidelijke elementen. Het is dus de warenvorm zelf die de mensen een ideologisch bewustzijn bijbrengt.

Hieruit volgt dat in productiewijzen of maatschappijen waar de warenvorm niet of niet meer bestaat, ook geen ideologie (meer) is. Er dient dus een wetenschappelijke en historische analyse ontwikkeld om de mensen duidelijk te maken dat de waar niet uit de dingen zelf voorkomt, maar uit de arbeid van de mens. Tezelfdertijd kan ook de schijnwereld van de ideologie, het fetisjkarakter van de waar ontmaskerd en ontkracht worden.

Het is deze ideologieopvatting die, onder invloed van de werken van Lukács[11] en Korsch[12], grote weerklank gevonden heeft.[13] Vooral de zgn. Frankfurter Schule, Adorno, Marcuse, Habermas) heeft er zich aan gespiegeld.[14]

Althusser: Ideologie en reproductie

Vanuit het "structuralisme" is een tweede visie op de ideologie bij Marx gegroeid. Althussers Ideologie en ideologische staatsapparaten wordt in dit verband als toonaangevend beschouwd.[15]

1. Althusser beweert dat deze tweede ideologieopvatting bij Marx niet in één welbepaald gedeelte van Das Kapital terug te vinden is, maar verborgen ligt in vele en verspreide opmerkingen die Marx over de bovenbouw maakt bij de behandeling van de reproductie. Na een "symptomale lezing" van Marx stelt hij daarom uitdrukkelijk vast dat een historisch-materialistische ideologietheorie slechts binnen het kader van de reproductieproblematiek kan ontwikkeld worden. Een maatschappij moet immers, wil ze produceren, terwijl ze produceert tevens de voorwaarden van haar productie reproduceren. Hij splitst zijn analyse van de reproductie op in drie delen: a) de reproductie van de productiemiddelen, b) de reproductie van de arbeidskracht, en c) de reproductie van de productieverhoudingen. Vooral de twee laatste zijn volgens hem van essentieel belang voor het begrijpen van de ideologieproblematiek.

In de eerste plaats dienen de materiële productievoorwaarden, m.a.w. productiemiddelen a.s. grondstoffen en machines, gereproduceerd te worden. En dit niet alleen op het niveau van elk afzonderlijk bedrijf, maar ook op dit van de nationale én internationale markt.

In tegenstelling tot de productiemiddelen vindt de reproductie van de arbeidskracht hoofdzakelijk buiten het bedrijf plaats, nl. door de arbeidskracht het materiële middel te geven om zich te reproduceren: door het arbeidsloon. Dit loon, voor de arbeider van levensbelang (voor voeding, kleding, e.d.), is een minimum dat in de loop van de geschiedenis door een dubbele klassenstrijd (tegen de verlenging van de arbeidsduur en verlaging van de lonen) is afgedwongen. Het arbeidsloon zou men de noodzakelijke materiële of kwantitatieve voorwaarde voor de reproductie van de arbeidskracht kunnen noemen.[16] Daarnaast is ook een kwalitatief aspect van belang: "Anders dan in door slavernij of lijfeigenschap gekenmerkte maatschappijformaties, tendeert deze reproductie van de kwalificatie van de arbeidskracht ernaar (het betreft een tendentiële wet), niet meer 'op de werkvloer' te worden verzorgd (leertijd binnen de productie zelf), maar meer en meer buiten de productie: door het kapitalistische onderwijssysteem en door andere instanties en instituties."[17] Al deze "instanties en instituties" worden door Althusser ideologische staatsapparaten (zie verder) genoemd.

Aan deze heersende ideologie zijn niet alleen de uitgebuitenen, proleten of arbeiders onderworpen, maar eveneens de uitbuiters, kapitalisten, managers of "functionarissen". "De reproductie van de arbeidskracht heeft blijkbaar als conditio sine qua non niet alleen de reproductie van haar 'kwalificatie', maar ook de reproductie van haar onderwerping aan de heersende ideologie, of van de 'praktijk' van deze ideologie, met dien verstande dat de uitdrukking 'niet alleen, maar ook' ontoereikend is, want het blijkt dat de reproductie van de kwalificatie van de arbeidskracht plaatsvindt in en onder de vormen van de ideologische onderwerping."[18]

Met de derde vorm van reproductie, de reproductie van de productieverhoudingen, die Althusser als een "kernvraagstuk van de marxistische theorie van de productiewijze" bestempelt, zitten we opnieuw bij de reeds hoger aangesneden basis-bovenbouw problematiek en de plaats en rol van de staat. Reeds uit zijn vroegere werken[19] weten we dat Althusser de "in laatste instantie door de economische basis gedetermineerde" werkingsindex van de bovenbouw op tweeërlei wijze opvat: a) als een "relatieve autonomie" van de bovenbouw t.o.v. de basis, en b) als een "terugwerking" van de bovenbouw op de basis.[20] Het nadeel van deze ruimtelijke metafoor van de structuur van iedere maatschappij is dat zij descriptief of beschrijvend blijft. Om deze beschrijvende vergelijking uit te werken vindt Althusser het nodig de aard en het bestaan van de bovenbouw vanuit het gezichtspunt van de reproductie te bevragen. Daarom wil hij aanvatten met een analyse van de staat, waarvoor hij (in een voetnoot toegeeft dat hij) bij Gramsci te rade is geweest.

2. Daar waar de eerste generatie marxisten, met Lenin op kop,[21] de staat expliciet en uitsluitend opvatten als een repressieve onderdrukkingsmachine, meent Gramsci dat de heersende klasse haar controle over de maatschappij ook via andere, minder gewelddadige middelen aanwendt.[22] De eerste vorm van overheersing (via dwang) noemt hij dictatuur, de tweede (via consensus) de "intellectuele en culturele leiding" of hegemonie. Dictatuur en hegemonie, de twee grondvormen van de klassenmaatschappij, komen nagenoeg altijd in een bepaalde combinatie voor. Gramsci spreekt van "de dubbele natuur van de machiavellistische Centaur, tegelijk beest en mens: die van de dwang en de consensus, het gezag en de hegemonie, het geweld en de beschaving, het individuele moment en het universele moment ('Kerk' en 'Staat'), de agitatie en de propaganda, de tactiek en de strategie, enz.[23]

Dit dubbelkarakter van de staat stemt overeen met de tweedeling van de maatschappelijke bovenbouw in een "politieke" en een "culturele" sfeer. In de eerste, door Gramsci politieke maatschappij geheten, speelt de staat in enge betekenis een centrale rol; in de tweede, de burgerlijke maatschappij, eisen culturele instellingen als Kerk, onderwijs, persorganen, vakbonden e.d. de belangrijkste plaats voor zich op.[24] Beide aspecten van de staat kunnen wel onderscheiden, maar niet gescheiden worden. Volgend citaat uit zijn Quaderni del Carcere vat de problematiek kernachtig samen: "Er kunnen voor het moment twee grote 'verdiepingen' van de bovenbouw vastgesteld worden, die welke men de 'burgerlijke maatschappij' kan noemen, d.w.z. het geheel van gewoonlijk 'privaat' genoemde organismen, en die van de 'politieke maatschappij' of staat. Deze twee niveaus beantwoorden enerzijds aan de functie van de 'hegemonie' die de heersende groep over de hele maatschappij uitoefent, en anderzijds aan de functie van de 'directe maatschappij' of bevel, die zich uitdrukt in de staat en in de 'juridische' regering. Het gaat hier om functies van organiserende en verbindende aard. De intellectuelen zijn de 'functionarissen' van de heersende groep voor de uitoefening van de ondergeschikte functie van de maatschappelijke hegemonie en de politieke regering. Zij omvatten a) de 'spontane' consensus die de grote massa's van de bevolking geven aan de richting die het maatschappelijk leven door de heersende fundamentele groep opgelegd wordt b) het dwangapparaat van de staat dat 'legaal' de discipline verzekert van die groepen die actief of passief hun 'consensus' weigeren. Dit apparaat is echter geconstitueerd voor de gehele maatschappij met het oog op momenten van crisis in het bevel en de leiding, wanneer de spontane consensus komt te ontbreken."[25]

3. Terug naar Althusser. Op basis van zijn interpretaties van Gramsci wil hij de marxistische staatstheorie op twee vlakken uitbreiden of - in zijn woorden - er iets aan "toevoegen".

Vooreerst wil hij een onderscheid aanbrengen tussen de staatsmacht (en het bezit ervan) en het staatsapparaat. Behoud of verovering van de staatsmacht is het doel van de politieke klassenstrijd. Het staatsapparaat kan evenwel blijven voortbestaan nadat de staatsmacht veroverd is.

Een tweede toevoeging betreft het onderscheid binnen het staatsapparaat tussen repressieve en ideologische staatsapparaten. Als ideologische staatsapparaten (ISA) noemt Althusser volgende instituties: ISA godsdienst, ISA onderwijs, ISA gezin, ISA recht, ISA politiek, ISA vakbeweging, ISA communicatie(media) en ISA cultuur (literatuur, kunst, sport, enz.). Sinds de Franse Revolutie heeft, volgens Althusser (en Gramsci), het ISA onderwijs het ISA godsdienst van zijn dominante plaats verdrongen. "Het onderwijs is gekoppeld aan het gezin, zoals vroeger de Kerk gekoppeld was aan de familie."[26] Tussen repressieve en ideologische staatsapparaten bestaan enige verschillen: a) er is slechts één repressief staatsapparaat, terwijl er meerdere ideologische staatsapparaten zijn; b) het repressief staatsapparaat functioneert allereerst en overwegend door middel van onderdrukking of geweld, pas in bijkomende mate ook d.m.v. de ideologie ("er bestaat geen zuiver repressieapparaat"). De ideologische staatsapparaten functioneren daarentegen voornamelijk d.m.v. de ideologie en pas in secundaire, versluierde vorm hanteren ze ook repressieve middelen (als straf, selectie en censuur).

Omdat de ideologische staatsapparaten in de eerste en overwegende plaats d.m.v. de ideologie functioneren, worden ze tot eenheid gebracht onder de heersende ideologie, die de ideologie van de heersende klasse is. "Bij mijn weten kan geen enkele klasse de staatsmacht duurzaam in bezit houden, zonder tegelijkertijd haar hegemonie over en in de ideologische staatsapparaten uit te oefenen."[27] De heersende klasse heeft echter minder vat op de ideologische staatsapparaten dan op het repressieve staatsapparaat. Dit omdat de ISA's nog innerlijk tegenspraken en restanten van oude ideologieën bevatten. Daarom vormen de ISA's niet alleen de inzet, maar ook de plaats waar klassenstrijd wordt uitgevochten. "De klassenstrijd drukt zich dus uit en wordt gevoerd in ideologische vormen, dus ook in de ideologische vormen van de ISA's. Maar de klassenstrijd gaat deze vormen ver te buiten omdat zij haar wortels elders heeft dan in de ideologie, nl. in de onderbouw, in de productieverhoudingen die uitbuitingsverhoudingen zijn en de grondslag van de klassenverhoudingen vormen."[28]

4. Vervolgens poogt Althusser aan de hand van een viertal stellingen een theorie over de ideologie in het algemeen te ontwerpen.[29] De ideologie in het algemeen heeft geen (eigen) geschiedenis en is dus eeuwig. Deze eerste stelling illustreert Athusser in negatieve zin door een verwerping van de in Die Deutsche Ideologie geponeerde opvatting van ideologie als droom of illusie. In positieve zin geïnterpreteerd betekent dit dat structuur en functioneringswijze van de ideologie haar tot een niet-historische of omnihistorische werkelijkheid maken. "Indien eeuwig wil zeggen: niet transcendent aan alle (in de tijd verlopende) geschiedenis, maar alomtegenwoordig, transhistorisch, dus naar de vorm onveranderlijk gedurende de gehele geschiedenis, dan herneem ik Freuds uitdrukking en schrijf: de ideologie is eeuwig, precies zoals het onbewuste,[30] komt Althusser tot zijn tweede stelling: de ideologie is een "voorstelling" van de imaginaire verhouding van de individuen tot hun werkelijke bestaansvoorwaarden. Zodoende rekent hij af met de feuerbachiaanse visie van de jonge Marx die ideologieën beschouwde als "wereldbeschouwingen" die "de realiteit" vertekend weergeven. "Het zijn niet hun werkelijke bestaansvoorwaarden, hun werkelijke wereld die de "mensen" zich in de ideologie voorstellen, maar het is bovenal hun verhouding tot deze bestaansvoorwaarden, die hun daarin wordt voorgesteld. Deze verhouding staat centraal in iedere ideologische, d.i. imaginaire voorstelling van de werkelijke wereld.[32] Het zijn dus niet de productieverhoudingen die worden voorgesteld in de imaginaire sfeer van de ideologie, maar wel de imaginaire verhouding van de mensen tot de productieverhoudingen die in de ideologie wordt voorgesteld.

De derde stelling - de ideologie heeft een materieel bestaan - behandelde Althusser reeds bij de situering van de ideologische staatsapparaten. Aangezien de ideologie altijd in een apparaat en in de (materiële) praktijk(en) bestaat, treden ideologische denkbeelden slechts op binnen het materiële bestaan van ideologische apparaten (praktijken en rituelen van een begrafenis of sportwedstrijd bv.).

Zodoende zijn we bij Althussers vierde en centrale stelling aanbeland: de ideologie spreekt de individuen tot subjecten aan. De twee belangrijkste functies van de ideologie zijn de (h)erkenningsfunctie en haar tegenvoeter: de miskenningsfunctie.[33] In een mensenmassa spreekt de ideologie één van hen aan, en zo maakt ze het individu tot een subject. Het individu dat tot subject wordt (h)erkent dat deze aanspreking aan hem of haar gericht is. Aan de hand van de religieuze ideologie van het christendom toont Althusser aan dat de tweeledige spiegelstructuur van de ideologie (erkenning/ miskenning) gelijktijdig een viervoudig systeem van aanspreking tot subjecten bewerkstelligt: a) individuen worden tot subjecten aangesproken; b) subjecten onderworpen aan een Subject; c) subjecten en Subject (h)erkennen elkaar wederkerig, subjecten onderling (h)erkennen elkaar en tenslotte (h)erkent het subject zichzelf; d) zolang de subjecten het Subject erkennen en daardoor zichzelf (h)erkennen bestaat de zekerheid dat alles goed zal gaan. Resultaat: "Gevangen in dit viervoudige systeem van aanspreking tot subjecten, van onderwerping aan het Subject, van algemene (h)erkenning en van absolute waarborg volgen de subjecten in de overweldigende meerderheid van de gevallen 'hun baan', 'volgen hun baan geheel uit zichzelf', met de uitzondering van de 'slechte subjecten' die bij gelegenheid deze of gene afdeling van het (repressief) staatsapparaat nopen tussenbeide te komen. Maar de overgrote meerderheid van de (goede) subjecten volgen hun baan inderdaad 'geheel uit zichzelf', d.w.z. lopen in de pas met de ideologie (waarvan de concrete vormen verwerkelijkt worden in de ideologische staatsapparaten). Zij voegen zich in de praktijken die door de rituelen van de ISA's geregeerd worden. Zij 'erkennen' de bestaande stand van zaken (das Bestehende); erkennen dat het 'inderdaad zo is en niet anders', dat men God, zijn geweten, de pastoor, De Gaulle, de ondernemer en de ingenieur moet gehoorzamen, dat 'men zijn naaste moet liefhebben als zichzelf', enz. Hun concreet, materieel gedrag is niets anders dan de ingriffing in het leven van het wonderbaarlijke woord van hun gebed: 'Amen!'."[34]

5. Tot nu toe heb ik een voornamelijk beschrijvende analyse van Althussers ideologietheorie gebracht. Het is hier niet de plaats om deze gedetailleerd te evalueren en/of aan kritiek te onderwerpen.[35] Ik wil slechts stilstaan bij twee aspecten die voor een goed begrip van wat volgt noodzakelijk zijn: vooreerst Althussers visie op de ideologie in het algemeen en vervolgens zijn notie "ideologische staatsapparaten" en de achterliggende opvatting. Althusser poogt in zijn algemene ideologieopvatting een band tot stand te brengen tussen marxisme en psychoanalyse.[36] Hij breekt met de "klassieke" ideologietheorie en definieert ideologie als de vorming van menselijke subjectiviteit, als een sociaal proces dat zijn basis vindt in materiële praktijken. Doordat hij evenwel blijft vasthouden aan het onderscheid tussen ideologie en wetenschap gaat hij hierin niet ver genoeg. Anders zou hij, volgens Therborn, gekomen zijn tot een nieuwe conceptie van de materiële voedingsbodem waarbinnen een ideologie gereproduceerd wordt, nl. een opvatting waarin plaats is voor de (re)productie van niet-wetenschappelijke kennis en ervaring.[37]

Tevens dient Althussers psychoanalytische of psychodynamische inbreng - de ideologie spreekt de individuen tot subjecten aan - uitgebreid met het sociologische of sociaalpsychologische rolbegrip. Dit rolbegrip hangt niet alleen nauw samen met een specifiek maatschappijbeeld; individu en samenleving bepalen elkaar wederzijds. Bij Althusser is er volgens Therborn van dergelijke dialectische visie op de ideologie geen sprake.[38] Een ideologie maakt de mensen niet alleen ondergeschikt (subject) aan een gegeven orde; ze kan ook tot verzet, tot een bewuste sociale of revolutionaire praxis of actie aanporren.[39] Daarom wil Therborn de tweeledige spiegelstructuur ( ideologie = (h)erkenning/miskenning) vervangen door de relatie subjectie/kwalificatie. "In de reproductie van eender welke sociale organisatie, zowel een klassenmaatschappij als een revolutionaire partij, zit deze basisverhouding tussen onderwerping en kwalificatie vervat. Zij die hun capaciteiten slechts in een bepaald patroon kunnen uitwerken, dus gesubjectiveerd zijn in een specifieke discipline, ontwikkelen rollen die hen in staat stellen deze uit te voeren. Maar er is altijd een inherente mogelijkheid dat er tussen beide een contradictie ontstaat zodat nieuwe kwalificaties gewenst of noodzakelijk zijn, nieuwe takken die de vroegere vormen van subjectiviteit verstoren. Aan de andere kant kunnen ook nieuwe vormen van onderwerping ontwikkeld worden die in conflict komen met de voorziene kwalificaties. De effecten van de tegenstelling tussen subjectie en kwalificatie zijn oppositie en verzet of onderprestatie en vervreemding."[40]

Therborn onderscheidt drie fundamentele vormen van ideologische aanspreking die ruimtelijk en tijdelijk kunnen verschillen, maar een logisch geheel vormen: ideologieën onderwerpen en passen subjecten aan door hen voor te houden a) wat is en niet is, waar en vals is ( structureren en identificeren); b) wat goed, juist, mooi, attractief... of het omgekeerde is ( normeren); en c) wat mogelijk en onmogelijk is ( ordenen). De traditionele opvatting over "klassebewustzijn" heeft zich slechts met de twee eerste aspecten van ideologische "vorming" beziggehouden, en het derde volledig over het hoofd gezien.[41] De oorzaak van dit hiaat, dat volgens Therborn ook bij Althusser aanwezig is, ligt in diens uitgangspunt: de reproductiemechanismen van een productiewijze. Aan de ene kant spreekt Althusser van uitbuitingsrelaties en klassenstrijd, aan de andere kant heeft hij het steeds over individuen en hun subjectiviteit en onderwerping aan de maatschappelijke orde. Althusser geeft m.a.w. geen antwoord op de vraag hoe klassen zich via (ideologische) klassenstrijd tot stand komen.[42]

Aangezien nieuwe vormen van menselijke subjectiviteit kunnen ontstaan, en bestaande vormen zich kunnen wijzigen, kan er daarenboven geen sprake zijn van één eeuwige ideologie. Een ideologie is inherent aan elke maatschappijvorm, daar waar de staat dit niet is. Ideologische uitspraken worden constant door iedereen en overal gedaan. Ze hebben altijd een niet-discursief, materieel aspect. Dit wil evenwel niet zeggen dat ideologieën enkel in apparaten optreden zoals Althusser beweert. Nog eigenaardiger wordt het wanneer hij deze apparaten "staatsapparaten" noemt. Bepaalde van de door hem geciteerde ideologische staatsapparaten - bv. het gezin - horen niet tot de publieke maar tot de private sector andere - bv. school en media - horen in beide sectoren thuis. Het onderscheid publiek/privé is volgens Althusser niet essentieel of relevant omdat het een indeling is die door het burgerlijk recht gemaakt wordt. Dergelijke verklaring voldoet niet: "Van zodra aanvaard is dat alle ideologische en politieke superstructuren - met inbegrip van de familie, reformistische vakbonden en partijen, en privémedia per definitie staatsapparaten zijn, wordt het strikt logisch onmogelijk en niet langer noodzakelijk om een onderscheid tussen burgerlijke democratieën en fascisme aan te brengen."[43] Er bestaat wel degelijk een verschil tussen klassemacht en staatsmacht. Daarom lijkt het me, evenals Therborn, zinvoller om van ideologische apparaten i.p.v. "staats"-apparaten te spreken. Deze ideologische apparaten vormen een onderdeel van de machtsstructuur van een samenleving en de maatschappelijke krachtsverhoudingen vinden hun condensatie en kristallisatie binnen de staat.

Aan dit probleem gaat een hele discussie over rol en karakter van de staat vooraf, die bekend staat als het Poulantzas-Miliband debat. Ik onderneem een poging de problematiek kort samen te vatten. Poulantzas[44] stelt dat de staat niet tegenover de klassen moet worden geplaatst, maar dat de staat - net zoals het kapitaal - begrepen moet worden als een verhouding tussen klassen. De staat verschijnt dan als een "machtsblok"[45] dat berust op een krachtsverhouding tussen elkaar bekampende klassen. Deze, op het eerste gezicht, aannemelijke verklaring heeft echter verstrekkende (theoretische) gevolgen. Eén van de belangrijkste uitgangspunten van het door Marx ontwikkelde historische materialisme behelst immers de verhouding tussen de economische basis en de politieke en ideologische bovenbouw. De conceptie van het historisch-materialisme komt er op neer dat de basis de bovenbouwtendensen "bepaalt" (cfr. supra). Vooral de vroegere generaties marxisten vatten dit erg "economistisch" op, in die zin dat ze alle historische ontwikkelingen tot economische factoren wilden herleiden. Ze zagen m.a.w. slechts een "dynamische" basis die in een "passieve" bovenbouw intervenieerde. De meer hedendaagse visie meent dat de politieke en ideologische bovenbouw op bepaalde momenten in de maatschappelijke ontwikkeling "relatief autonoom" (alhoewel "in wisselwerking" met de basis) optreedt, maar "in laatste instantie" toch nog door deze economische basis "bepaald" wordt. Volgens Marx was de maatschappij immers een complex geheel, bestaande uit onderscheiden instanties die specifieke relaties met elkaar onderhouden en op een specifieke wijze daadwerkelijk op elkaar inwerken. Maar ook dit hebben we hoger reeds behandeld en diende enkel als geheugensteuntje.

Vooral in Frankrijk is men op dit autonomievraagstuk beginnen doordenken. Al ras werden de termen "determinatie in laatste instantie door de economische structuren" en "overdeterminatie" ingevoerd. De economische instantie determineert in laatste instantie, maar de diverse elementen van de bovenbouw (waaronder de staat) blijven relatief autonoom en hebben een specifieke inwerking op het geheel. Met overdeterminatie wordt een subtiele doorwerking van de politiek en de ideologie in het economische bedoeld. De economisch bepaalde klassentegenstelling zet zich in de politiek en de ideologie nooit in zuivere vorm door, maar is steeds overgedetermineerd door de gegeven politieke en ideologische structuren. Dit probleem is van beslissende betekenis voor de concrete vorm die de klassenstrijd in een bepaald land aanneemt. De klassenstrijd is immers juist de vorm waarin zich de niveaus - economie, politiek, ideologie - verbinden in het concrete historische proces. Daarom is het begrip klasse geen louter "economisch" begrip, maar een economisch-politiek-ideologisch begrip, meent Poulantzas. Althusser treedt hem hierin bij.[46]

Miliband[47] meent dat Poulantzas (en dus ook Althusser) het probleem hopeloos ingewikkeld maakt. Hij verwijt hem zijn ingewikkelde terminologie (de "linguistische code" van de althusseriaanse school en redeneertrant, waardoor hij vervalt in een "structuralistisch abstractionisme", "structureel superdeterminisme" en "theoreticisme". Tegenover Poulantzas' structuralisme plaatst Miliband een machts-elite-theorie.[48] De staat is geen "ding". Onder de staat worden een aantal instellingen verstaan (regering, administratie, repressiekorps, rechterlijke macht, plaatselijke besturen en vertegenwoordigen lichamen), die samen het "staatssysteem" uitmaken. In deze instellingen ligt ook de "staatsmacht" besloten, die via deze instellingen door de personen die er de leidinggevende posities in bekleden (de "staatselite") wordt uitgeoefend. Het staatssysteem is niet synoniem met het politiek systeem. Het politiek systeem omvat namelijk een groot aantal instellingen (bv. partijen, pressiegroepen, ondernemingen, kerken, massamedia) die door hun "macht" het staatssysteem in belangrijke mate kunnen beïnvloeden.

Deze hele structuur van economische en politieke overheersing vereist de stilzwijgende instemming van diegenen die er aan onderworpen zijn. De lagere en middenklassen moeten er toe gebracht worden de bestaande orde te aanvaarden en met hun eisen en streven de gestelde grenzen niet te overschrijden. De hegemonie, d.i. het ideologische overwicht van de heersende klasse over de lagere klasse, is meer dan een bovenbouwverschijnsel van een sociaaleconomische heerschappij. Voor een groot deel is zij het resultaat van een onderbroken en grootscheepse activiteit, die door een groot aantal instellingen wordt verricht, en die een "nationale consensus" wil creëren die "boven de partijen" staat en gebaseerd is op een "solidariteit van een hogere orde". Het creëren van een "consensus" is weliswaar nog steeds de belangrijkste taak van de private sector maar de staat heeft de opdracht deze d.m.v. dwang (repressie) en (ideologische) instemming in evenwicht te brengen of te houden. Het is in dit opzicht dat zich via de staat beheersings-, legitimatie- en onderdrukkingsmechanismen ontwikkelen.

Therborn: Ideologie en ideologische apparaten

Naar mijn mening is Therborn er in geslaagd de "fouten" in Althussers ideologievisie aan te zuiveren en zodoende een fundamentele bijdrage te leveren tot de discussie over een materialistische ideologietheorie.[49] Therborn baseert zich, naar eigen zeggen, vooral op Gramsci's hegemoniebegrip, Lukács' omschrijving van een revolutionair klassebewustzijn als sleutel tot sociale verandering, Foucaults discourstheorie, Webers legitimatieproblematiek en de consensusdiscussie. De taak van een materialistische ideologietheorie is volgens Therborn tweevoudig: ontstaan en verandering van ideologieën onderzoeken enerzijds, en anderzijds een relatieschema (van dominantie, interpendentie en onderschikking) tussen de bestaande ideologieën opstellen.

1. Om met de eerste te beginnen: waar komen de ideologieën vandaan? Therborn poneert een aantal stellingen: a) ideologieën ontstaan tengevolge van een veranderingsproces in de voordien bestaande ideologieën; b) ideologieën ontstaan of wijzigen zich tengevolge van een niet-ideologische, materiële verandering; c) de belangrijkste materiële verandering doet zich voor in de interne sociale dynamiek van maatschappijen en hun productiewijzen; d) elke productiewijze vereist specifieke economisch-bepaalde ideologieën, en elke productiewijze die steunt op uitbuitingsrelaties kent specifieke klasse-ideologieën; e) elke nieuwe productiewijze zal nieuwe economisch-bepaalde ideologieën ontwikkelen; f) alle samenlevingen hebben existentiële, historisch-inclusieve en historisch-bepaalde ideologieën nodig;[50] g) de concrete niet-economische vormen waarin existentiële, historisch-inclusieve en historisch-bepaalde ideologieën optreden zijn niet direct gedetermineerd door de productiewijze, maar veranderingen in de eerste zijn overgedetermineerd door de laatste; h) nieuwe productiewijzen en nieuwe klassen zullen, als ze al niet bestaan, vormen van existentiële, historisch-inclusieve en historisch-bepaalde ideologieën te ondersteunen en te versterken. Hiermee is de traditionele basis-bovenbouw problematiek op originele wijze geherformuleerd.

Therborn voegt er nog aan toe dat elk onderzoek naar ontstaan en wijziging van ideologieën moet starten met een analyse van de veranderingsprocessen in de structuur van een bepaalde maatschappij in relatie met de natuurlijke omgeving, d.w.z. het blootleggen van de reproductievoorwaarden van de reeds aanwezige ideologieën. Het zijn deze wijzigingen die de materiële basis voor opkomst van (nieuwe) ideologieën vormen.[51] Veranderingen in dit geheel, de voedingsbodem voor het ontstaan van ideologische (r)evoluties, kunnen in twee basiscategorieën opgesplitst worden: a) onuitgesproken en geleidelijke ontwikkelingen die bv. voortvloeien uit demografische ontwikkelingen of het opdoemen van machtige buren; en b) (economische, politieke en ideologische) contradicties die elkaar wederzijds beïnvloeden. "Ideologieën veranderen en nieuwe ideologieën ontstaan en ontwikkelen zich wanneer de oude matrix van bevestiging en sancties zich wijzigt o.i.v. contradicties en andere, sluimerende processen. Het vormingsproces van een ideologie voltrekt zich niet alleen in de ideologie zelf. Het is altijd een onderwerping (subjectie) en aanpassing (kwalificatie) aan een gegeven maatschappelijke orde met non-discursieve (materiële) dimensies".[52]

2. Vervolgens dient de structuur van ideologische systemen bekeken. Ook nu vertrekt Therborn van een aantal stellingen: a) een ideologie bestaat slechts in welbepaalde historische omstandigheden en is dus niet eeuwig; b) elke ideologie opereert binnen een materiële matrix van beloning en straf; c) in klassenmaatschappijen zijn alle (ook niet-klassegebonden) ideologieën op verschillende wijze met verschillende klassen verbonden; d) elk patroon waarbinnen ideologieën (in klassenmaatschappijen) optreden is "overgedetermineerd" door klassenverhoudingen en klassenstrijd. "'Klasse-overdeterminatie' van een ideologische structuur betekent dat verschillende klassen verschillende vormen van niet-klassegebonden ideologieën uitkiezen en dat krachtsverhoudingen tussen klassen de mogelijkheden van ideologische relaties en ideologische veranderingen inperken."[53] De ideologische constitutie van een nieuwe klasse vindt dus plaats op basis van vroegere ideologieën en economische en politieke (historisch en maatschappelijk bepaalde) omstandigheden.

3. Op basis van deze algemene probleemstelling kan nu dieper ingegaan op het functioneren van ideologieën in hedendaagse kapitalistische maatschappijen. Uit het voorgaande herinneren we ons nog dat ideologieën niet fungeren als denkbeelden die we bezitten of door lezing e.d. verwerven. Ideologieën zijn geen bezit of tekst maar onafgebroken maatschappelijke processen. "Ideologieën verschillen, bestrijden en botsen met elkaar niet alleen in wat ze zeggen over de wereld waarin we leven, maar ook in wat ze vertellen wie we zijn, in de wijze waarop ze zich tot het subject richten."[54] De psychische structuur die aan onze bewuste subjectiviteit ten grondslag ligt is niet eenvormig, maar eerder een conflictuerend krachtenveld. Maar niet alleen de subjecten vormen geen afgelijnde eenheid of samenstelling, ook de ideologieën zelf zijn veranderlijk. "Voor onderzoeksdoeleinden kunnen de verschillende ideologieën geïdentificeerd worden naargelang bron, invalshoek, inhoud of subject waarop ze zich richten. Maar als onafgebroken interpellerende processen hebben ze geen natuurlijke grenzen, geen criteria om de ene van de andere ideologie, of om een bepaald onderdeel van een ideologie van zijn totaliteit, af te grenzen."[55] Vooral in de hedendaagse complexe maatschappij treden verscheidene (klasse- en niet-klassegebonden) ideologieën tezelfdertijd op. De ene ligt met de andere overhoop, valt er mee samen, overlapt ze, stoot ze af ... De in iedere maatschappij aanwezige ideologische orde van macht, controle en dominantie kent twee componenten het handhaven door middel van een bepaald "discours" enerzijds;[56] en het gebruik van niet-discursieve, materiële vormen van beloning en sanctie anderzijds.

Deze (ideologische) orde wordt gestructureerd in ideologische apparaten. Zij kunnen beschouwd worden als clusters van discours en materiële praktijken. Aangezien deze ideologische apparaten het resultaat zijn van klassenstrijd, dient onderscheid gemaakt tussen de (ideologische) overheersingsapparaten van de heersende klasse en de (ideologische) tegenapparaten van de onderdrukte klasse. In figuur 1[57] wordt het ideologisch reproductieproces in een geavanceerde kapitalistische samenleving weergegeven. Dit model is zuiver beschrijvend, statisch en schematisch. Vereenvoudigingen zijn onvermijdelijk. Zo wordt bv. geen rekening gehouden met sociale mobiliteit, sekseverschillen, de ambigue rol van (ego- en alter-)ideologie in een arbeidersfamilie, enz. Het belang van de in het model aangeduide ideologische apparaten kan ruimtelijk, tijdelijk en sociologisch verschillen. Daar waar Poulantzas, Althusser en Gramsci het onderwijs als dominant ideologisch apparaat aanduidden,[58] lijken de massamedia me, in Vlaanderen althans, aan belang te winnen.[59] In Latijnse landen nemen de buurten met hun straatleven, cafés en markten een belangrijker plaats in het maatschappelijke leven in dan in onze gereserveerde en geïndividualiseerde samenleving. Enz.

Ideologie en maatschappelijke verandering

Tot slot wil ik nog kort ingaan op mogelijkheden en beperkingen, m.a.w. de macht van de ideologie in maatschappelijke veranderingsprocessen. Aangezien het in figuur 1 geschetste model nogal statisch is, geeft ik eerst enige vormen of mechanismen van ideologische dominantie aan, om af te ronden met een theoretische schets van ideologische mobilisatiecampagnes.

1. Ideologische dominantiemechanismen beveiligen de macht van de heersende klasse en zorgen er voor dat de onderdrukte klasse niet aan opstand of verzet "denkt". Therborn onderscheidt een zestal typen van ideologische dominantie, die naar tijd en land kunnen verschillen. Onderwerping kan beschouwd worden als a) aanpassing (de onderdrukten gehoorzamen of leggen zich neer bij de situatie omdat ze geen alternatief of perspectief zien), b) onvermijdelijkheid (niet alleen in de zin van fatalisme, maar ook politieke marginalisatie), c) onderdanigheid (men identificeert zich met, of kijkt op naar de heersers en beschouwt hen bv. als charismatische persoonlijkheden), d) eerbied en achting (omdat de heersers gezien worden als supermensen of aparte, ongenaakbare klasse), e) angst (om fysiek of geestelijk gestraft te worden), en f) berusting of overgave (aan Gods of Mao's wil). (Dit schema van ideologische dominantie kan gelezen worden als een herwerking of detaillering van het hegemoniebegrip bij Gramsci.)

2. Tegenover idealistische en subjectivistische visies op politieke crisis en maatschappelijke verandering moet het materieel karakter van ideologieën en de cruciale rol van georganiseerde structuren en materiële middelen beklemtoond worden. Ideologische mobilisatieprocessen hebben een transformatie van een maatschappelijk of politiek regime op het oog. Niet alleen de vroegere burgerlijke of socialistische revoluties, maar ook de Iraanse of Nicaraguaanse revolutie, kunnen hier als voorbeeld aangehaald worden. Het ideologische discours, gewoonlijk uitgedrukt in een eenvoudige slogan. "In alle revoluties die het klassekarakter van de staat wijzigden, hebben elementen van klasse-ideologieën zich vermengd met andere vormen van ideologische mobilisatie - bv. religieuze of nationalistische - en de revolutionaire mobilisatie heeft altijd een kernachtige ideologische vorm aangenomen ("Vrede !", "Weg met Batista !" of de sjah of Somoza). Het klassekarakter van revoluties ligt niet noodzakelijk vervat in de meest gehoorde revolutionaire kreten."[60]

Hier dient evenwel dadelijk een belangrijk onderscheid aan vastgeknoopt; nl. tussen ideologische massale mobilisaties gericht op politieke omwenteling aan de ene, en problemen bij het verdedigen of consolideren van "geslaagde" revoluties aan de andere kant.[61] Daar waar op breekpunten en kritieke momenten de kracht van de directe (militaire) actie doorweegt, is de graad van autonomie en kracht van de klasse-ideologie, klasse-organisatie, en de band met de "basis", voor en na de revolutie van essentieel belang.[62] In dit verband kan nogmaals naar Gramsci verwezen waar hij het heeft over de tweevoudige rol van de heersende klasse:[63] enerzijds moet zij domineren, dus macht uitoefenen; anderzijds dient zij ook te dirigeren, om haar hegemonie te kunnen behouden. Het komt er voor de revolutionaire klasse dus niet enkel op aan de macht te verwerven; zij moet ook de morele, artistieke, intellectuele, ideologische leiding van de staat veroveren. En daar kan én moet reeds vóór de revolutie mee begonnen worden.

PS. Deze notities zijn fragmentair en theoretisch. De lezer zal er kritiek op hebben, of ze willen aanvullen en uitdiepen. Ik kan daar maar één woord op zeggen: DOEN!

Figuur 1:Ideologie en ideologische apparaten

_______________
[1] Deze tekst is bedoeld als aanvulling op en uitbreiding van mijn "Naar een bewustzijnsverruimende visie op de bewustzijnsvernauwende industrie", verschenen in J. SERVAES (red.), Het web van de mediabusiness, Kritak, Leuven, 1979. De in genoemd artikel geponeerde visies aangaande de verhouding tussen basis en bovenbouw, ruilwaarde- en fetisjkarakter van de producten van de bewustzijnsindustrie e.d. worden hier niet meer herhaald, maar vóórondersteld.
[2] K. MARX en F. ENGELS, "Die Deutsche Ideologie" (1845), in Marx-Engels-Werke (voortaan MEW), Dietz Verlag, Berlin, deel 3. Een Nederlandse vertaling werd in 1972 door SUN-Nijmegen uitgegeven. Hieruit wordt geciteerd.
[3] ibid., pp. 26-27.
[4] ibid., p. 52.
[5] K. MARX, "Zur Kritik der Politischen Oekonomie" (1869), in MEW, deel 13, pp. 8-9 (Ned. vert. L. VAN BLADEL, Kerngedachten van K. Marx, Romen, Roermond. 1966, p. 244).
[6] MEW, deel 37, p. 462 (Ned vert. in Te Elfder Ure (voortaan TEU) jg. 19, nrs. 3-4, 1972, p. 119).
[7] K. MARX, Grundrisse der Kritik der Politischen Oekonomie (Rohentwurf) (1857-1858), Penguin, Harmondsworth, 1974, p. 110.
[8] T. EAGLETON, Marxism and lirerory critiscism, Methuen, London, 1976, p. 14.
[9] K. MARX, "Das Kapital" (1867), in MEW, deel 23, pp. 85-98. Zie ook K. MARX. Grundrisse, op. cit. pp. 156-164, pp. 297-310, en pp. 323-326.
[10] MEW, deel 23, p. 86.
[11] G. LUKÁCS, Geschichte und Klassenbewußtsein, Lichterhand, Neuwied 1968; vooral Was ist orthodoxer Marxismus? (1919) en Die Verdinglichung und das Bewußtseins des Proletariats (1923).
[12] K. KORSCH, Marxismus und Philosophie (1922), Europaïsche Verlagsanstalt, Frankfurt am Main, 1966 (Ned. vert.: Marxisme en filosofie, Wereldvenster, Baarn, 1977).
[13] Een goede synthese van beide theoretici, m.b.t. hun ideologievisie biedt F. JAKUBOWSKI, Der ideologische Ueberbau in der materialistischen Geschichtsauffassung (1936), Verlag Neue Kritik, Frankfurt am Main, 1968 (Ned. vert. Basis en bovenbouw, SUN, Nijmegen, 1974.
[14] Benevens hun werk zijn ook volgende publicaties, die op boeiende wijze één of meerdere aspecten van deze eerste ideologieopvatting uitwerken, vermeldenswaard M. CACCIARI, Qualifikation und Klassenbewußtsein, Verlag Neue Kritik, 1973; F. HINKELAMMERT, Las armas ideológicas de la muerte, EDUCA, Costa Rica, 1977; C. JOHNSON, "The problem of reformism and Marx's theory of fetishism", in New Left Review (voortaan NLR), nr. 119, januari-februari 1980; O. NEGT en A. KLUGE, Oeffentlichtkeit und Erfahrung, Suhrkamp, Frankfurt am Main, 1972; L. SILVA, Teoria y Práctica de la Ideologia, Nuestro Tiempo, Mexico, 1978 en R. SORG, Ideologietheorien, Kiepenheuer und Witsch, Köln, 1976.
[15] L. ALTHUSSER, "Idéologie et appareils idéologiques d'état. Notes pour une recherche, (1969-1970), in L. ALTHUSSER, Positions, Ed. Sociales, Paris, 1976, pp. 66-125 (Ned. vert. in TEU, jg. 24, nr. 1, 1978). Het "vernieuwende" van Althussers visie Zit hem hierin dat hij vooreerst afrekent met een "voorwetenschappelijke" interpretatie van Marx, en de marxistische ideologietheorie poogt te verruimen met elementen uit de psychoanalyse. In tegenstelling tot de eerste visie, die ideologie opvat als een voorstellingssysteem dat de werkelijkheid omfloerst door mensen die dit voorstellingssysteem hanteren, legt Althusser er - zoals we nog zullen zien - de nadruk op dat ideologie niet slechts uit onze bewuste handelingen bestaat, maar eveneens onze onbewuste omvat. Het gaat om een structuur waarbinnen we denken en handelen. Ik wil hier Althussers visie ter zake niet systematisch samenvatten, maar enkel die elementen belichten die me voor het thema "ideologie én macht" van belang lijken. Een degelijke en "volledige" samenvatting van Althussers tekst, van de hand van A. VAN HOORN, is verschenen in X, Seminar Althusser, SUN, Nijmegen, 1977. Zie verder ook M. HARNECKER, Los conceptos elementales del materialismo histórico, Siglo XXI, Mexico, 1969; S. KARSZ, Théorie et politique: Louis Althusser, Fayard, Paris, 1974; H. MANSCHOT, "Aanzetten voor een historisch materialistische ideologietheorie: de bijdrage van Louis Althusser", in TEU, jg. 24, nr. 1, 1978; en F. TANGHE, "Het althusserisme en de ideologiediscussie in Frankrijk, in De Nieuwe Maand, jg. 20, nr. 4, mei 1977.
[16] Zie ook "Das Kapital", MEW, deel 23, hoofdstukken 3, 5 en 6.
[17] L. ALTHUSSER, Positions, op. cit., pp. 71-72.
[18] ibid., p. 73.
[19] Zie vooral L. ALTHUSSER, Pour Marx, Maspéro, Paris, 1965; en L. ALTHUSSER, E. BALIBAR, e.a., Lire le Capital, Maspéro, Paris, 1965.
[20] In zijn "zelfkritiek" waarschuwt Althusser voor een formalistische "flirt" met de structuralistische terminologie, die hij dan ook "nuanceert". De hier in zijn algemeenheid gestelde problematiek blijft voor hem echter ook nu nog van toepassing, Zie L. ALTHUSSER, Eléments d'autocritique, Hachette, Paris, 1973.
[21] Zie bv. I. LENIN, Staat en revolutie (1917), Progres, Moskou, 19??.
[22] Gramsci diende zijn ideeën in uiterst moeilijke omstandigheden (gevangenschap, fascisme) op papier te zetten. Daarom ook doen verschillende "interpretaties" de ronde. Voor een overzicht, zie bv. P. ANDERSON, 'The antinomies of Antonio Gramsci", in NLR, nr. 100, november 1976-januari 1977, of C. MOUFFE en A. SHOWSTACK-SASSOON, Gramsci in France and Italy - a review of the literature" in Economy and society, vol. 6, nr. 1. 1977. Voor de hier gehanteerde visie op Gramsci's staatstheorie baseer ik me voornamelijk op C. BUCI-GLUCKSMANN. Gramsci et l'état, Fayard, Paris, 1975; en L. GRUPPI, El concepto de hegemonía en Gramsci, Cultura Popular, Mexico, 1978.
[23] A. GRAMSCI, Marxisme als filosofie van de praxis, Van Gennep, Amsterdam, 1972, p. 161.
[24] Met zijn omschrijving van de "burgerlijke maatschappij" gaat Gramsci volgens sommigen regelrecht in tegen Marx' visie op de relatie tussen basis en bovenbouw. Gramsci zou de basis niet langer als de motor van de geschiedenis beschouwen, maar wel de bovenbouw, met niet zozeer de politiek dan wel de cultuur als belangrijkste factoren (Bobbio, Piotte). Anderen beweren dat het eerder om een dialectische verhouding tussen basis en bovenbouw gaat, waarvan de economische basis "in laatste instantie" bepalend is. Zodoende mag Gramsci niet beschouwd worden als iemand die Marx "op zijn kop" zette, maar wel als een aanvuller en uitwerker van Marx' bovenbouwtheorie (Texier). Nog anderen grijpen Gramsci's concept van het "historisch blok" aan om hiermee de tweedeling basis-bovenbouw te overstijgen. Het historisch blok wordt dan gezien als een organische eenheid die tussen basis en bovenbouw ontstaat wanneer ideologieën niet meer arbitrair of vervalsend werken, maar een "organisch aspect" van de realiteit gaan vormen. M.a.w., wanneer ideologieën sociale groepen organiseren in overeenstemming met de gegeven sociaaleconomische omstandigheden. De "organische" intellectuelen spelen hierbij, als "cement" van het historisch blok, een centrale rol (Portelli). Voor een bondig overzicht van de verschillende interpretaties, zie U. CERRONI, E. HOBSBAWN, H. PORTELLI, e.a., Révolución y democracia en Gramsci, Fontamora, Barcelona, 1976.
[25] Geciteerd door B.J. DE CLERCQ (red.), Eurocommunisme en westers marxisme, De Nederlandsche Boekhandel, Antwerpen, pp. 106-107; en G, VAN DEN BRINK, "Ideologie en hegemonie bij Antonio Gramsci", in TEU, jg. 24. nr. 1, 1978. pp. 16-17.
[26] L. ALTHUSSER, Positions, op. cit., p. 97.
[27] ibid., pp. 85-86.
[28] ibid., p. 87, noot 11. Karsz, één van Althussers trouwste exegeten maakt hierbij een onderscheid tussen strijd in de ISA's en strijd tegen de ISA's. Bij de eerste gaat het om strijd voor controle over een ideologisch staatsapparaat de tweede vorm van strategie is die van de aanval en de kritiek. Beide vormen vullen elkaar aan. Indien dat niet het geval is, leidt de eerste tot reformisme, de tweede tot gauchisme. Zie S. KARSZ, op. cit., p. 230.
[29] Van ideologieën in het meervoud kan hier, volgens Althusser, geen sprake zijn omdat concrete ideologieën naar hun regionale functie binnen de ideologische instantie van een maatschappijformatie, én naar hun klassestandpunt, steeds een geschiedenis hebben.
[30] L. ALTHUSSER, op. cit., pp. 100-101.
[31] In zijn eveneens in Positions opgenomen studie "Freud et Lacan (1964) gaat Althusser hier dieper op in. Zie ook R. ABMA en M. JASEN, "Onbewuste en ideologie een eeuwig probleem", in X, Seminar Althusser, op. cit., pp. 100-107.
[32] L. ALTHUSSER, op. cit. pp. 103-104.
[33] Karsz werkt dit verder uit aan de hand van het "tendens"-begrip. Zie S. KARSZ, op. cit., pp. 201-207.
[34] L. ALTHUSSER, op. cit., pp. 120-121.
[35] Dit is reeds uitvoerig gedaan door o.a. A. BADIOU en F. BALMES, De l'idéologie, Maspéro, Paris, 1976; J. RANCIERE, La leçon d'Althusser, Gallimard, Paris, 1974; A. SANCHEZ VAZQUEZ, Ciencia y Revolución. El marxismo de Althusser, Alianza, Madrid, 1978; en X, Contre Althusser, Union Générale d'Editions, Paris, 1974.
[36] Vooral de vroegere althusserrianen Badiou en Balmés hebben zich hiertegen fel gekant en stellen dat zijn ideologiebegrip elke materiële basis mist. Zie A. BADIOU en F. BALMES, op. cit., pp. 1-34.
[37] G. THERBORN, Science, class and society, New Left Books, London, 1976, pp. 50-66.
[38] G. THERBORN. The ideology of power and the power of ideology, Verso, London, 1980, pp. 15-28.
[39] Hier stelt zich het probleem van het proletarisch klassebewustzijn en de rol van Lenins voorhoedepartij of Gramsci's organische intellectuelen. Zie o.a. A. CASANOVA, C. PREVOST en J. METZGER, Intellektuelle und Klassenkämpfe, Pahl-Rugenstein Verlag, Köln, 1975; E. MANDEL. Lenin en het probleem van het proletarisch klassebewustzijn, SUN, Nijmegen, 1970; en H. WEBER, Marxisme et conscience de classe, Union Générale d'Editions, Paris, 1975.
[40] G. THERBORN, op. cit., p. 17.
[41] Dezelfde kritiek wordt geuit door M. MANN, Klassebewustzijn en revolutionair perspectief. Boom, Meppel, 1975.
[42] Zie ook E. DE IPOLA, "Critica a la teoria de Althusser sobre la ideologia, in L'homme et la société, nrs. 41-42, 1976; en J. RANCIERE, op. cit. pp. 230-277.
[43] P. ANDERSON, op. cit., p. 36. Zie ook R. CHEESMAN en C. KYHN, "Notes os mass communication and the formation of class consciousness", in X, Der Anteil der Massenmedien bei der Herausbildung des Bewußtseins in der sich wandelnden Welt, Karl-Marx-Universität, Leipzig, 1974 en R. MILIBAND, "Poulantzas and the capitalist state", in NLR, nr. 82, november-december 1973.
[44] Zie vooral N. POULANTZAS, Pouvoir politique et classes soicales, I + II, Maspéro, Paris, 1968 N. POULANTZAS, Les classes sociales dans le capitalisme aujourd'hui, Seuil, Paris, 1974; N. POULANTZAS, L'état, le pouvoir, le socialisme, PUF, Paris, 1978 Poulantzas heeft zijn theorie en begrippenapparaat, o.i.v. hogergenoemd debat regelmatig bijgeschaafd en gecorrigeerd. Zie hiervoor S. HALL, "The legacy of Nicos Poulantzas", in NLR, nr. 119, januari-februari 1980.
[45] Bemerk de overeenkomst met Gramsci, die Poulantzas trouwens toegeeft.
[46] Op deze Franse politieke theorievorming beroept ook Siep Stuurman zich. Deze theoretici hebben evenwel, zo stelt hij, te weinig aandacht besteed aan de ontwikkeling van de economische staatsinterventie. Zij ontwikkelen wel een kritiek op het economistisch karakter van de theorie van het staatsmonopoliekapitalisme, maar zij verbinden deze kritiek niet met een eigen visie op de economische staatsinterventie (die vooral in de West-Duitse staatsdiscussies sterk benadrukt wordt, zie bv. Altvater en Hirsch). Voor een verklaring van economie, politiek en ideologie in een gegeven periode moeten zowel de genese als de structuur van de maatschappij onderzocht worden. De wijze waarop de verschillende niveaus van de structuur samenhangen wordt namelijk bepaald door de ontstaansgeschiedenis van de elementen van de structuur. Pas hieruit kan ontdekt en verklaard worden welke overgedetermineerde effecten de verschillende niveaus op elkaar hebben. Daarbij resulteren specifieke economische, politieke en ideologische spanningsvelden uit het feit dat, ten eerste de verschillende elementen van de economische structuur een verschillend ontwikkelingstempo hebben, en dat ten tweede de evolutie van economische, politieke en ideologische structuren niet gelijk oploopt. Het zijn juist deze spanningen die zich in de staat concentreren. Zie S. STUURMAN, Kapitalisme en burgerlijke staat, SUA. Amsterdam, 1978.
[47] De belangrijkste teksten in het Poulantzas-Miliband debat zijn onder de titel "Marxistische staatstheorie" gebundeld in TEU, jg. 23, nr. 3, 1976. Ik kan hier niet op alle aspecten van deze discussie ingaan.
[48] R. Miliband, The state in capitalist society, Weidenfeld and Nicholson, London, 1969. (Ned. vert. De staat in de kapitalistische maatschappij, Van Gennep, Amsterdam, 1976).
[49] Zie G. THERBORN, op. cit., 1980. Voor een verdere uitwerking van meer "klasse"-gebonden aspecten verwijst hij naar G. THERBORN, What does the ruling class do when it rules?, New Left Books, London, 1978.
[50] Door het aflijnen van de dimensies van de menselijke subjectiviteit kan men komen tot de structuur van het ideologisch universum. In het algemeen kan men twee zulke aspecten onderscheiden de mens als een bewust subject in de wereld. Hieruit vloeien vier ideologische dimensies voort die samen het fundament van de menselijke subjectiviteit uitmaken a) inclusieve-existentiële ideologieën (als lid van de wereld heeft men een visie over leven, dood, natuur, e.d.); b) inclusieve-historische ideologieën (als bewuste leden in een bepaalde historische periode heeft men impliciete opvattingen over staat, godsdienst, moraal, enz.); c) existentieel bepaalde ideologieën (subjectvormen van individualiteit, seksualiteit, leeftijd die iemand voorhouden wat goed en mogelijk is in contrast met anderen); en d) historisch-bepaalde ideologieën (iemands plaats in maatschappij en tijd in relatie tot andere leden van de familie, beroepsgroep of klasse). Dit onderscheid is voornamelijk analytisch. Het is evenwel belangrijk hierbij op te merken dat het ideologisch universum niet tot klasse-ideologieën te herleiden is. Bovendien hebben bepaalde ideologieën een intrinsiek dualistisch karakter: door zijn subjectie-kwalificatie aan en specifieke positie wordt iemand bewust van het verschil tussen hemzelf en de anderen. Dit verschil is vooral relevant als het gaat om het ideologisch domineren van subjecten. Dominantie verwijst immers naar een ander. Een seksistische ideologie moet daarom gezien worden als een ego-ideologie op mannelijkheid en een alter-ideologie op vrouwelijkheid. Hetzelfde kan gezegd van een historisch-bepaalde ideologie. De ideologie van de heersende klasse kan bv. beschouwd als een ego-ideologie van de subjecten van de bourgeoisie, en een alter-ideologie die de andere klassesubjecten domineert of poogt te beheersen.
[51] Deze algemene stelling dient op tweeërlei wijze verbijzonderd. Vooreerst is het de interne sociale dynamiek van een samenleving (d.w.z. de productieverhoudingen en productiekrachten) die de belangrijkste aanzet tot maatschappelijke verandering geeft, en niet natuurlijke fenomenen als klimaat, geografie of demografie. Ten tweede is het karakter en resultaat van samenwerking en conflict tussen staten voornamelijk bepaald door de interne structuur van deze maatschappijen. "De geschiedenis van ideologieën is er niet een van overwinningen en nederlagen, van overheersing en uitbuiting van inclusieve sociaalhistorische ideologieën: het is geen geschiedenis van opeenvolgende succesvolle en dominante Volksgeister." G. THERBORN, op. cit., 1980, p. 45.
[52] ibid., pp. 47-48.
[53] ibid., p. 39.
[54] ibid., p. 78.
[55] ibid., p. 79.
[56] Therborn baseert zich op Foucault. De discours ("vertoog" of spreken) is een speciaal "niveau" met eigen wetten. De taal gaat als eenheid verloren en valt uiteen in verschillende delen. Ze verwerft een zelfstandigheid en volgt bepaalde wetmatigheden waardoor ze de werkelijkheid niet meer glashelder weergeeft, maar deze mee gaat produceren. In een bepaalde periode kan men m.a.w. slechts op een welbepaalde manier over de werkelijkheid denken. Dit "niveau" doorkruist alle andere niveaus van "talige uitzegging" (logische propositie, grammaticale zin, speech-act) en kan hier dus niet tot herleid worden. M. FOUCAULT, L'ordre du discours, Gallimard. Paris, 1971 (Ned. vert.: De orde van het vertoog, Boom, Meppel, 1976). Zie ook D. BOUCHARD (ed.), Language, counter-memory, practice, Blackwell, Oxford, 1977; en S. HALL. "Culture, the media and the 'ideological effect'" in J. CURRAN, M. GUREVITCH en J. WOOLLACOTT (eds.), Mass communication and society, Arnold, London, 1977.
[57] Ontleend aan G. THERBORN, op. cit., p. 87.
[58] Zie ook Bernsteins boeiende psychosociale en linguïstische analyse van het onderwijs. B. BERNSTEIN. Langage et classes sociales, Ed. de Minuit, Paris, 1975.
[59] Dit betekent dat er dringend werk moet gemaakt worden van een uitgewerkte historisch-materialistische (met inbegrip van een ideologietheoretische) analyse van de massamedia. Als verdienstelijke minder bekende pogingen, die de laatste drie jaren het licht zagen, kunnen vernoemd P. GOLDING en G. MURDOCK. "Ideology and the mass media the question of determination", in M. BARRETT, P. COORIGAN e.a. Ideology and cultural production, Croom Helm, London, 1978; A. MATTELART, "For a class analysis of communication", in A. MATTELART en S. SIEGELAUB (eds.), Communication and class struggle, IMMRC, Paris, 1979; J. OP DE BEECK, Ideologische aspecten van de relatie tussen geïnstitutionaliseerd en oppositioneel mediagebruik, eindverhandeling VUB. Brussel, 1979; A. PIEPE, S. CROUCH en M. EMERSON, Mass media and cultural relationships, Saxon House Westmead, 1978; H. VERSTRAETEN, Pers en macht, Kritak, Leuven, 1980; en R. WILLIAMS, "Means of communication as means of production", in R. WILLIAMS. Problems in materialism and culture, Verso, London, 1980.
[60] G.THERBORN, op. cit., p. 117.
[61] Dit onderscheid handelt over mobilisaties die plaatsvinden als de materiële basis van de dominante ideologie ineenstuikt, en niet als bv. een nieuwe productiewijze opkomt en een nieuwe klasse, in samenhang met de nieuwe materiële basis, gestalte krijgt.
[62] Bahro drukt zich nog sterker uit: "Zonder een georganiseerde ideologische hegemonie van de emancipatoire belangen kan men geen omwenteling bewerkstelligen in een maatschappij die nog gekenmerkt wordt door de te overwinnen ongelijke verdeling van arbeid en kennis." R. BAHRO, Het alternatief. Een kritiek van het reëel bestaande socialisme (1977), Van Gennep, Amsterdam, 1980, pp. 333-334.
[63] Zie C. BUCI-GLUCKSMANN, op. cit.; evenals D. SALLACH, "Class domination and ideological hegemony", in G. TUCHMAN, The TV-establishment. Programming for power and profit, Prentice Hall, Englewood Cliffs. 1974.

RSS TWITTER

# data[].attributes.attachment_link.description
Bron: Toestanden, 1981, nr. 3, augustus, jg. 1 Deze versie: spelling Transcriptie/HTML en contact: Adrien Verlee, voor het Marxists Internet Archive | Hoe te citeren? Standaard Leesmodus Printmodus Notities voor een materialistische ideologietheorie Binnenkort verschijnt bij uitgeverij Kritak te Leuven de bundel Van ideologie tot macht. Doorlichting van de bewustzijnsindustrie in Vlaanderen.

# data[].attributes.headline
Clingendael - De realiteit van neoliberalisme

# data[].attributes.subject
Clingendael - De realiteit van neoliberalisme

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De politieke doorwerking daarvan vertoonde ook opvallende verschillen. In Groot-Brittannië droeg de Britse premier Margaret Thatcher de neoliberale agenda met strijdlustig enthousiasme uit. Voor haar was de val de Muur de definitieve bevestiging dat zij altijd al het juiste ideologische spoor had gevolgd. In een brief aan de toen al negentigjarige Hayek schreef ze dat niets van haar succes "would have been possible without the values and beliefs to set us on the right road and provide the right sense of direction."

# data[].attributes.attachment_link.description
Op 9 november 2019 is het precies dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. In de serie "30 jaar na de val van de Muur: de erfenis" staat de Clingendael Spectator stil bij de vraag wat is uitgekomen van de optimistische verwachtingen direct na het einde van Koude Oorlog.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Klasse & klassebewustzijn - 4. Welke impact heeft het bestaan van een precariaat en een false conciousness voor verandering in de wereld?​

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Klasse & klassebewustzijn - 4. Welke impact heeft het bestaan van een precariaat en een false conciousness voor verandering in de wereld?​

# data[].attributes.body
Maud: Door een false conciousness wordt verandering moeilijker gemaakt, omdat mensen niet beseffen dat de situatie waarin ze zitten hen onderdrukt. Ze zijn wat dat betreft content met de situatie en accepteren dat dat is zoals het is, waardoor de drang voor verandering niet opkomt. Daartegenover denk ik dat het bestaan van een precariaat ergens júist voor verandering kan zorgen omdat zij gevoeliger zijn voor populisme en extremisme.
Jeroen: Naar mij mening dat er een steeds grotere kloof komt tussen arm en rijk. Dit doordat mensen die daar toe behoren er zich helemaal niet van bewust zijn en als mensen zichzelf er niet van bewust zijn hoe kan er dan wat aan veranderd worden.

# data[].attributes.attachment_link.title
Cognitarian Subjectivation - Journal #20 November 2010 - e-flux

# data[].attributes.headline
Artikel/opiniestuk waarin bijna alles terugkomt van afgelopen weken!!

# data[].attributes.subject
Artikel/opiniestuk waarin bijna alles terugkomt van afgelopen weken!!

# data[].attributes.body
Pagina 6 tot 8
en
pagina 10 tot 13

# data[].attributes.headline
Recap vragen -Klasse & Klassebewustzijn - 3. Wat is het cognitariaat?

# data[].attributes.subject
Recap vragen -Klasse & Klassebewustzijn - 3. Wat is het cognitariaat?

# data[].attributes.body
Maud:  de nieuwe ‘klasse’ van zich van opdracht naar opdracht slepende kenniswerkers, die een nieuwe, digitaal verbonden sociaal-politieke voorhoede zouden vormen. (bron: De Helling)
De mensen die geen rechtstreekse toegang hebben tot de middelen van de dienstverlenende sector. En zoals een arbeider zijn kracht moet verkopen zijn zij  genoodzaakt hun brein te verkopen en soms te laten misbruiken.
Jeroen: Hierbij wordt er de focus gelegd op de kennis van de mens. Handarbeiders worden hierin vervangen door hoofdarbeiders. Dit gebeurd vooral nu in de digitale wereld, zoals marketing campagnes. Onze tijd en aandacht zijn kostbaardere grondstoffen geworden dan als voorbeeld hout of ijzer.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Author: Daniel Little

University of Michigan-Dearborn

"False consciousness" is a concept derived from Marxist theory of social class. The concept refers to the systematic misrepresentation of dominant social relations in the consciousness of subordinate classes. Marx himself did not use the phrase "false consciousness," but he paid extensive attention to the related concepts of ideology and commodity fetishism. Members of a subordinate class (workers, peasants, serfs) suffer from false consciousness in that their mental representations of the social relations around them systematically conceal or obscure the realities of subordination, exploitation, and domination those relations embody. Related concepts include mystification, ideology, and fetishism.

Marx offered an objective theory of class, based on an analysis of the objective features of the system of economic relations that constitute the social order. A person's social class is determined by his or her position within the system of property relations that constitutes a given economic society. People also have subjective characteristics: thoughts, mental frameworks, and identities. These mental constructs give the person a cognitive framework in terms of which the person understands his or her role in the world and the forces that govern his or her life. One's mental constructs may correspond more or less well to the social reality they seek to represent. In a class society, there is an inherent conflict of material interests between privileged and subordinate groups. Marx asserts that social mechanisms emerge in class society that systematically create distortions, errors, and blind spots in the consciousness of the underclass. If these consciousness-shaping mechanisms did not exist, then the underclass, always a majority, would quickly overthrow the system of their domination. So the institutions that shape the person's thoughts, ideas, and frameworks develop in such a way as to generate false consciousness and ideology.

Marx's theory of ideology is presented in The German Ideology (Marx and Engels [1845-49] 1970). Marx uses the term "ideology" to refer to a system of ideas through which people understand their world. A central theoretical assertion in Marx's writings is the view that "ideology" and thought are dependent on the material circumstances in which the person lives. Material circumstances determine consciousness, rather than consciousness determining material reality: "The hand-mill gives you society with the feudal lord; the steam-mill society with the industrial capitalist" (Marx 1971). A system of ideology plays the role of supporting the class advantage of the dominant class, according to Marxist theory. The concept of commodity fetishism is discussed in Capital(Marx 1977). Marx uses this concept to refer to the pervasive and defining illusion that exists in a commodity society. A commodity is perceived solely in terms of its money equivalent (its price), rather than being understood as standing within a set of social relations of production. The labor of the operator of the shoe-sewing machine disappears and we see only the money value of the shoes. Marx believes that this is a socially important form of mystification; the market society erases the relations of domination and exploitation on which it depends.

Twentieth-century Marxist thinkers have given more systematic attention to a Marxist theory of consciousness and ideology than Marx provided. Georg Lukács was one of the first European philosophers to reflect seriously on Marx's philosophical ideas (Lukács 1971 [1920]). Lukács introduces the concept of false consciousness into Marxist discourse, based on a brief reference by Engels, in relation to a dialectical theory of knowledge.

A more sociological treatment of class consciousness was provided by Karl Mannheim in his effort to formulate a sociology of knowledge in the 1930s (Mannheim 1959 [1936]). The sociology of knowledge attempts to provide a theoretical account of the relationship between knowledge systems and the social conditions within which they emerge; this provides a theoretical framework in terms of which to understand the workings of a system of ideology. Mannheim supports the idea that the social position of the bourgeoisie and the proletariat deeply influence the forms of knowledge that they embody; and in each case, he argues that these forms of material bias lead to a systematic falsification of social reality.

Antonio Gramsci significantly extended Marxist thinking about ideology and consciousness in the 1930s (Gramsci 1971). Gramsci gave ideology a more active role in politics and history than classical historical materialism. He argued that the proletariat has the ability to influence the terms of its consciousness, so there is an extended struggle between the bourgeoisie and the proletariat over the terms of the representation of the existing social reality. The bourgeoisie generally exercises "hegemony" over the terms of ideology, through its control of the instruments of consciousness; but the proletariat can exert influence through its own cultural institutions. This perspective introduces a major change into the classical theory of ideology, in that it denies that the subordinate class is simply the passive tool of the dominant ideology.

The French philosopher Louis Althusser provided an influential perspective on the role of ideology in a class society in Lenin and Philosophy(Althusser 1971). Generally characterized as offering a structuralist interpretation of Marxism, Althusser's writings on the role of ideology in the social system diverge from the interpretation offered in the German Ideology. Althusser takes issue with the notion that ideology is a feature of consciousness; instead, he refers to an "ideological state apparatus" as the set of institutions that produce and reproduce social states of knowledge. And he disputes the assumption that there is an external social reality independent from ideology; rather, all features of reality are expressed in language, and are inseparable from the features of consciousness singled out as "ideological."
References
Althusser, Louis. 1971. Lenin and philosophy, and other essays. [London]: New Left Books.

Gramsci, Antonio. 1971. Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci. Translated by Q. Hoare and G. Nowell-Smith. New York: International.

Lukács, György. 1971 [1920]. History and class consciousness; studies in Marxist dialectics. Cambridge, Mass.,: MIT Press.

Mannheim, Karl. 1959 [1936]. Ideology and utopia : an introduction to the sociology of knowledge, A harvest book ; HB 3. New York: Harcourt Brace.

Marx, Karl. 1971. The Poverty of Philosophy. Moscow: Progress Publishers.

---. 1977. Capital. Vol. 1. New York: Vintage.

Marx, Karl, and Friedrich Engels. [1845-49] 1970. The German ideology. 3d rev. ed. Moscow: Progress Publishers.

Go to UnderstandingSociety gateway

# data[].attributes.attachment_link.description
Author: Daniel Little University of Michigan-Dearborn "False consciousness" is a concept derived from Marxist theory of social class. The concept refers to the systematic misrepresentation of dominant social relations in the consciousness of subordinate classes. Marx himself did not use the phrase "false consciousness," but he paid extensive attention to the related concepts of ideology and commodity fetishism.

# data[].attributes.attachment_link.title
Class consciousness and false consciousness | Social Inequality | MCAT | Khan Academy

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Klasse & Klassebewustzijn - 2. Wat is het precariaat?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Klasse & Klassebewustzijn - 2. Wat is het precariaat?

# data[].attributes.body
Maud: de groeiende maatschappelijke laag van mensen met tijdelijke, vaak slecht betaalde banen, weinig sociale zekerheid en nog minder politieke invloed. Ongewis is hun bestaan; vandaar de benaming, een samentrekking van precarious (precair) en het achtervoegsel van proleteriat (proletariaat).
Bron: Trouw
Jeroen: Een laag in de samenleving waarvan sommige mensen het beschouwen als 1 van de laagste omdat erin in deze laag de minste zekerheid is. Dit opgbied van werk en je toekomst, zoals pensioen. Maar ook hun visie op politieke standpunten kunnen ze zich nergens aan vasthouden.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Klasse & klassebewustzijn - 1. Wat is false conciousness? Waarom moeten we dit weten?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Klasse & klassebewustzijn - 1. Wat is false conciousness? Waarom moeten we dit weten?

# data[].attributes.body
Maud: False conciousness is het idee dat de 'werkende klasse' (of onderklasse) zich niet realiseert dat het toch de laagste klasse behoort en daardoor uitgebuit worden. Ze zien niet in dat ze onderdrukt worden door de kapitalistische manier van werken, waarin de eigenaren van bedrijven (het doel van) de productie controleren en daardoor alle voordelen en beloningen innen. False conciousness is naar mijn mening ook de zaak waarin mensen (waaronder ikzelf) denken dat ze keuzes maken op basis van hun eigen voorkeuren. Ze zien niet in dat ze die voorkeuren hebben op basis de cultuur die ze gewend zijn. Het lijkt me zinnig om hiervan op de hoogte te zijn omdat je daardoor een spiegel voorgeschoteld krijgt en inziet waarom mensen de keuzes maken die ze maken en waarom ze denken zoals ze denken. Als het gaat om marketing is het goed om te snappen op welke manieren mensen beïnvloed worden, wil je mensen beïnvloeden.
Jeroen: False conciousness is het niet beseffen in welke laag van de samenleving mensen ze zich in bevinden. Als voorbeeld de bovenste laag van de samenleving weet waar ze behoren en de middelste laag weten dat de ze niet bij de onderlaag horen. Maar vaak mensen in de onderlaag hebben geen benul dat ze daar bij horen. Dit is ook terug te vinden in het Marxisme, hierbij gaf Karl Marx het volgende aan: ’’workers due to false belief in their minds that they cannot survive without the help of their masters consider themselves nothing but animals. They bear all the brutal acts done by the upper class silently like animals and do not speak against them. On the other hand, the so-called civilized upper class takes advantage of false consciousness of the poor working class and exploits them for its vested interests.’’ . Naar mijn mening is dit belangrijk om te weten omdat er ook misbruik van wordt gemaakt.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Vervreemding 2 - 1. Wat is werk volgens jou? En wat is vrije tijd?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Vervreemding 2 - 1. Wat is werk volgens jou? En wat is vrije tijd?

# data[].attributes.body
Maud: Werk is naar mijn mening de handelingen die je uitvoert om geld te verdienen. Het is wat je doet om jezelf te kunnen onderhouden. Daarom ben ik het wel eens met de zin 'werken om te leven', hoewel het feit dat dat serieus de manier is waarop 'het systeem' werkt, zacht uitgedrukt, niet optimaal is naar mijn mening. Werk is ondertussen (onderdeel van) je identiteit geworden: het grootste deel waar je je in je leven voor inzet, waar je voor leert en waar de meeste tijd naartoe gaat is werk. Alles staat in het teken daarvan.
Tijdens de werk ben je uiteindelijk eigenlijk altijd afhankelijk van anderen. Daar zit naar mijn mening dan ook het verschil tussen werk en vrije tijd. Als ik over vrije tijd nadenk, moet ik vooral denken aan tijd voor jezelf. Tijd waarvoor je niet afhankelijk bent van anderen. Vrije tijd wordt over het algemeen gezien als alle tijd buitenom je werk. Zo zie ik dat ook.

Jeroen: Het hele leven staat eigenlijk in het teken van werk, als je het op een bepaalde manier gaat beredeneren. Vroeger zeiden je ouders goed leren anders heb je later geen goede baan, of de tijd dat je ging beginnen met bijbaantjes. Maar net zoals nu wij die in de schoolbanken zitten om aan onze toekomst te werken zodat we later een boterham kunnen betalen. Als je het op deze manier beredeneert leven we om te werken.
Ik zie het zelf alleen ook wel anders, tuurlijk wil ik een goede baan en geen zorgen hebben om geld, maar het geld wat ik nu en later verdien, besteed ik uit om leuke dingen te kunnen doen in mijn vrije tijd. Dus ik werk nu om zeker om te leven en daar is geld voor nodig.

Lem: Werk is datgene dat gedaan moet worden waartegen (vaak) een betaling (loon) tegenover staat. Vaak beginnen wij sinds jongs af al met werken (bijbaantje) om naast ervaring ook centjes te verdienen om leuke dingen te kunnen kopen en doen. Hoe ouder wij worden hoe meer wij (moeten) werken om ons leven beter kunnen inrichten. Vaak plannen we onze vrije tijd in om te werken. Onder ‘vrije tijd’ versta ik de tijd of moment waarbij je geen verplichte taken te doen hebt.

# data[].attributes.headline
Gaaf artikel over wat er in College 2 Degrowth & Inequality besproken is!

# data[].attributes.subject
Gaaf artikel over wat er in College 2 Degrowth & Inequality besproken is!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Nederlandse economie draait als een tierelier, maar mensen merken daar in hun beloning weinig van. Het geld gaat naar aandeelhouders of wordt gebruikt voor speculatie. Tot voor kort moest je een verstokt marxist zijn om de woorden kapitaal en arbeid nog in de mond te nemen, maar inmiddels zijn de begrippen helemaal terug. Wie voor zijn inkomen afhankelijk is van arbeid ging er de afgelopen 25 jaar nauwelijks op vooruit, terwijl kapitaalbezitters het geld binnen zien stromen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen en is er iets aan te doen? In dit eerste deel de harde cijfers: hoe gaat het met de werkenden? En als het geld niet bij hen terechtkomt, waar blijft het dan wél?

Het is vaak les 1 in de economieboekjes: om iets te kunnen maken heb je arbeid en kapitaal nodig, oftewel mensen die het werk doen en mensen die geld investeren. En dus wordt de opbrengst ook verdeeld tussen werkenden en kapitaalverschaffers. Maar wie krijgt welk deel? Dat gevecht valt steeds meer uit in het voordeel van kapitaalbezitters, blijkt uit de statistieken.

De statistieken. Kapitaal-arbeid: 1-0

Als de tekenen niet bedriegen groeit de Nederlandse economie de komende jaren met een procent of drie per jaar. Het is hoogconjunctuur. Maar tegelijkertijd neemt volgens diezelfde voorspellingen de koopkracht nauwelijks toe. Het is een trend die al veel langer gaande is. Het netto beschikbare inkomen van huishoudens is gecorrigeerd voor inflatie in de afgelopen 25 jaar nauwelijks gestegen, constateerde het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) in de omvangrijke studie De sociale staat van Nederland. Terwijl de economie in diezelfde periode wel met bijna veertig procent groeide (gecorrigeerd voor het toegenomen aantal huishoudens). Het aantal werkende armen in Nederland is zelfs sinds 2001 met vijftig procent toegenomen, constateerde het scp.

Ooit, pakweg van de jaren zeventig tot de jaren negentig van de vorige eeuw, gebruikten werkgevers een speciale maat om aan te geven dat de lonen veel te hoog waren en er te weinig overbleef voor winst en investeringen. Dat was de 'aiq', de arbeidsinkomensquote. De aiq meet welk deel van alles wat er in bedrijven verdiend wordt naar de a van arbeid gaat. Die aiq was veertig jaar geleden boven de 90. De lobby van werkgevers vond begin jaren tachtig gehoor: de vakbonden gingen akkoord met matiging van de lonen en de aiq daalde gestaag. Vanaf de jaren negentig werd er over de aiq weinig meer vernomen - het bedrijfsleven was tevreden. Maar inmiddels is de aiq helemaal terug van weggeweest. Deze keer niet als wapen van het bedrijfsleven, maar van werkenden. Want die aiq is ondertussen veel verder gedaald en staat inmiddels op 72,5. Het gaat daarbij niet alleen om de beloning van werknemers maar ook van zzp'ers en flexkrachten. De andere 27,5 procent is voor bedrijfseigenaren en kapitaalverschaffers. Overigens wordt de aiq inmiddels anders berekend dan voorheen, maar de trend is hetzelfde.

In vrijwel alle westerse landen is de aiq met zo'n tien punten gedaald. Niet alleen vakbonden, maar ook De Nederlandsche Bank, het imf, de Wereldbank en de oeso maken zich er inmiddels grote zorgen over. Want de daling leidt niet alleen tot cynisme en boosheid bij veel mensen, het is ook slecht voor de economie. De winsten komen in toenemende mate terecht bij aandeelhouders en bedrijven die het niet in de echte economie besteden maar aan vastgoed en exotische financiële instrumenten. Daardoor stokt de koopkracht en dus de afzet, terwijl de bubbels en speculatie toenemen.

Naast koopkracht en aiq is er nog een andere manier om te kijken of werkenden een eerlijke portie van de economische groei krijgen, namelijk of de loonstijgingen in lijn zijn met de toename van de arbeidsproductiviteit. Stijgt de arbeidsproductiviteit (de toegevoegde waarde die een werkende per uur levert), dan mogen mensen per uur ook meer verdienen, daarover zijn vakbonden en werkgevers het grotendeels eens. Maar terwijl de arbeidsproductiviteit in Nederland sinds 1997 met 25 procent toenam, is het uurloon slechts met acht procent gestegen (allebei gecorrigeerd voor inflatie).

De overheid doet het als werkgever overigens niet beter dan de marktsector, de loonstijgingen zijn bij de overheid zelfs gemiddeld genomen iets lager. Vorig jaar stegen de lonen in de publieke sector slechts met 0,9 procent, terwijl de inflatie 1,4 procent was, het inkomen nam in feite af.

In harde euro's is het beeld nog schokkender. Alle Nederlandse niet-financiële vennootschappen (exclusief de financiële sector) maakten in 2015 gezamenlijk een brutowinst van 203 miljard euro en daarvan werd bijna 50 miljard uitgekeerd aan aandeelhouders, zo blijkt uit de Nationale Rekeningen. Ter vergelijking: de werknemers kregen voor hun werk bij die bedrijven 235 miljard euro, voor 4,3 miljoen fulltime arbeidsjaren.

De verhouding tussen winst en loonkosten is trouwens bij grote bedrijven heel anders dan in het midden- en kleinbedrijf. Bij grote bedrijven is de verhouding 1 op 1,5, oftewel de loonkosten zijn slechts anderhalf keer zo hoog als de netto winst. Bij het midden- en kleinbedrijf is deze verhouding 1 op 3,5. Er gaat drieënhalf keer zo veel naar lonen als naar de netto winst.

Werkgevers beweren vaak dat de achterblijvende lonen de schuld zijn van de overheid. Die zou de salarissen met belastingen en premies te veel afromen. Maar de aiq meet de bruto inkomensverdeling tussen arbeid en kapitaal, daarin speelt de belastingdruk geen rol. Een dalende aiq betekent eenvoudigweg dat bedrijven en hun financiers een groter deel van de koek zelf houden. Ook de geringe stijging van het gemiddelde uurloon ten opzichte van de arbeidsproductiviteitsstijging kan niet te maken hebben met afroming door de overheid: het gaat hier om de bruto-bruto loonkosten die werkgevers betalen, dus de premies zijn er nog niet af.

De (netto) koopkracht wordt natuurlijk wel beïnvloed door de overheid. Maar de collectieve lasten zijn nu lager dan begin jaren negentig, een uitdijende overheid kan dus nooit de oorzaak zijn van de stagnerende koopkracht. De laatste paar jaren zijn de lasten wel toegenomen, maar ze zijn nog altijd lager dan 25 jaar geleden. De toename van de laatste jaren had trouwens niet te maken met hogere publieke uitgaven (die zijn juist flink gedaald door de bezuinigingen), maar de extra belastinginkomsten werden gebruikt om een begrotingsoverschot te creëren en de dalende gasinkomsten te compenseren.

Het is erger dan de statistieken. Kapitaal-arbeid: 2-0

De bovengenoemde cijfers zijn eigenlijk nog geflatteerd. De topinkomens, die de afgelopen twintig jaar flink gestegen zijn, zitten bijvoorbeeld ook in de aiq, dat is immers ook inkomen uit arbeid. Voor de meeste inkomens daalt de aiq dus sterker dan je op grond van het gemiddelde zou denken. Mede daarom hecht Wiemer Salverda, hoogleraar arbeidsmarkt en ongelijkheid aan de Universiteit van Amsterdam, sterk aan de ontwikkeling van de cao-lonen als maatstaf voor hoe het met werkenden gaat. Topinkomens vallen niet onder de cao. Salverda, die deel uitmaakt van de wereldwijde groep wetenschappers rond de Franse econoom Thomas Piketty die de toenemende ongelijkheid probeert te ontrafelen: 'De cao-lonen stijgen, gecorrigeerd voor inflatie, al sinds de jaren tachtig niet meer. En tussen 2010 en 2014 daalden ze zelfs. Terwijl voor het gros van de mensen het cao-loon bepalend is voor hun inkomensontwikkeling, dat dreigt door alle ruis over inkomensplaatjes wel eens vergeten te worden.'

Wie inkomen verdient met arbeid is meer belasting gaan betalen, wie inkomen verdient met kapitaal minder

De verdeling tussen arbeidsinkomens en kapitaalinkomens raakt nog eens extra uit het lood doordat de belastingen de afgelopen twee decennia sterk zijn verschoven. Wie inkomen verdient met arbeid is meer belasting gaan betalen, wie inkomen verdient met kapitaal minder. De Europese Commissie berekende dat de belasting op inkomen uit kapitaal in Nederland 12,1 procent is (cijfers 2015). Daarmee is het percentage het laagste van de Europese Unie, in de EU ligt de belasting op inkomen uit kapitaal gemiddeld op 31,4 procent. Het gaat bij al deze percentages overigens om álle kapitaalinkomen, dus niet alleen om winsten van bedrijven maar bijvoorbeeld ook om kapitaalinkomen van particulieren via erfenissen en beleggingen. Aangezien werkenden over hun arbeidsinkomen gemiddeld 35 procent belasting betalen (alle heffingskortingen en belastingvrijstellingen meegenomen) en kapitaalbezitters slechts 12 procent zijn werkenden netto nog slechter af dan uit de brutocijfers van bijvoorbeeld de aiq blijkt. Twintig jaar geleden was de gemiddelde belasting op kapitaal in Nederland nog bijna twintig procent, een stuk hoger dan nu.

Een derde reden waarom het met het kapitaal nog beter gaat dan de statistieken al doen vermoeden, is dat een groot deel van het vermogen zich onder de radar bevindt. 'We hebben onvolledig zicht op de vermogens', zegt Peter Hein van Mulligen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs). Na overlijden blijken, bij de opgave voor de erfenisbelasting, de vermogens van mensen veel hoger dan de bedragen waar de belastingdienst en het cbs rekening mee hielden. Ook dat betekent dat de werkelijkheid nog schever is dan uit de statistieken blijkt. >

Wat ook niet in de aiq of het besteedbaar inkomen naar voren komt, is dat door flexwerk de inkomens van veel mensen niet alleen lager maar ook onzekerder zijn. 'En zekere inkomsten hebben voor mensen een grotere waarde dan onzekere inkomsten', zegt Daniel Mügge, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in de waarde van cijfers.

Rekening houdend met stijgende topinkomens, met belastingen, verborgen vermogen en toenemende onzekerheid voor werkenden, staat het 2-0 voor het kapitaal. De wedstrijd is echter nog niet afgelopen.

Het zelfversterkende effect. Kapitaal-arbeid: 3-0

Als een steeds groter deel van de taart naar de factor kapitaal gaat, gaat er automatisch een kleiner deel naar arbeid, dat is helder. Maar bovendien treden vicieuze cirkels op, waardoor er voor werkenden nog weer minder overblijft.

Doordat kapitaalbezitters, zowel particulieren als bedrijven, grote hoeveelheden geld stoppen in aandelen en vastgoed drijft dat de vastgoedprijzen op. Horecazaken en detailhandeleigenaren zijn daardoor zóveel voor de huur van hun pand kwijt dat er weinig geld meer overblijft voor de ober of winkelmedewerker.

Gebrek aan loonstijging zorgt ook voor gebrek aan koopkracht, dus minder klandizie. Bedrijven gaan dan minder investeren, want investeringen in meer productie hebben weinig zin als er geen afzet is. Door die lage investeringen blijft er weer een groter deel van de winst over voor aandeelhouders, hun taartpunt neemt nog verder toe.

En dan is er nog de wet van Kleinknecht, zoals oud-pvda-leider Wouter Bos het ooit noemde: als de lonen laag zijn hebben bedrijven minder de neiging om te investeren in arbeidsbesparende innovaties, stelde de Delftse hoogleraar Alfred Kleinknecht vast. Dat lijkt misschien gunstig voor werkenden, maar is het niet. Wie per uur meer wil gaan verdienen, zal per uur ook meer moeten produceren. Als de arbeidsproductiviteit niet toeneemt, zullen de lonen stokken. Zo kunnen lage lonen leiden tot blijvend lage lonen, door gebrek aan innovatie en productiviteitsstijging. Dankzij deze drie zelfversterkende effecten loopt de stand verder op naar 3-0.

Bubbels blazen. Kapitaal-arbeid: 4-0

Toen bedrijven in de jaren zeventig en tachtig klaagden dat de lonen te hoog waren, was hun belangrijkste argument dat er daardoor te weinig overbleef om te kunnen investeren. Door investeringen groeien economie en werkgelegenheid, dus hebben we allemaal baat bij hogere winsten, heette het. Maar het overgrote deel van de winsten wordt niet besteed aan investeringen. Uit de langjarige winst- en investeringscijfers van de Nationale Rekeningen blijkt een duidelijke trend: de winsten stegen de afgelopen twintig jaar, maar de investeringen namen juist af. De winst wordt in toenemende mate uitgekeerd aan aandeelhouders, toegevoegd aan het vermogen van het bedrijf of gebruikt om de eigen aandelen mee op te kopen.

Van de 203 miljard bruto jaarwinst in 2015 van niet-financiële vennootschappen werd 49 miljard uitgekeerd aan de aandeelhouders en nog eens 12 miljard vloeide naar buitenlandse bedrijfseigenaren. Er werd 74 miljard geïnvesteerd en voor 13 miljard belasting betaald. De winstcijfers waren trouwens tijdens en na de financiële crisis van 2008 nauwelijks lager dan nu.

Bij de financiële vennootschappen (banken, verzekeraars, pensioenfondsen) gaat het om nog extremere verhoudingen. In 2015 werd 19 miljard aan arbeidskrachten betaald en 106 miljard aan winst uitgekeerd. Geïnvesteerd werd er nauwelijks en ze betaalden slechts 4 miljard winstbelasting. Tot die financiële vennootschappen behoort ook een groot deel van de zogeheten brievenbusfirma's.

Een groot deel van de winst gaat op aan het opkopen van de eigen aandelen. Bedrijven vermelden niet hoeveel ze hieraan besteden en het staat ook niet in de Nationale Rekeningen, maar volgens het cbs gaat het bij de Nederlandse beursgenoteerde bedrijven jaarlijks gemiddeld om bijna twintig miljard. Wegens bezuinigingen op het cbs houdt het bureau deze cijfers overigens sinds zomer 2016 niet meer bij.

Het opkopen van eigen aandelen heeft als doel om de aandelenwaarde van het bedrijf op te drijven en het dividend op de overblijvende aandelen te verhogen. Bovendien levert het aandeelhouders cash op waarmee ze weer aandelen van andere bedrijven kunnen kopen. Maar waarde toevoegen aan de economie doet het niet. De Canadese hoogleraar economie William Lazonick legt zich al jaren toe op onderzoek naar deze zogeheten buybacks. Hij schreef er het boek Profit without Prosperity over. Lazonick: 'Het beeld dat aandeelhouders investeerders zijn is pure ideologie. Het overgrote deel van de aandeelhouders is eenvoudigweg speculant.'

'Het beeld dat aandeelhouders investeerders zijn is pure ideologie. Het overgrote deel is eenvoudigweg speculant'

Aandeelhouders van Nederlandse beursgenoteerde bedrijven verkopen gemiddeld binnen een half jaar hun aandelen weer, bleek uit een onderzoek van het financieele dagblad eind vorig jaar. Het bevestigt dat het hun niet om langjarig investeren in het bedrijf te doen is maar om snelle winst op aandelen.

De niet-financiële vennootschappen houden, naast de winst, jaarlijks ook nog eens zo'n vijftig miljard euro 'over', blijkt uit de Nationale Rekeningen. Die vijftig miljard, die niet als winst te boek staat, wordt gebruikt als oorlogskas voor de overname van andere bedrijven. Afgelopen jaar besteedden Nederlandse bedrijven ruim 43 miljard aan het opkopen van andere bedrijven (bron: dataverzamelaar Dealogic).

Het opkopen van eigen aandelen, het op grote schaal overnemen van andere bedrijven en de hoge dividenduitkeringen hebben met elkaar gemeen dat hiermee in feite geld onttrokken wordt aan de reële economie: er wordt geen productie mee gecreëerd, het leidt slechts tot prijsstijgingen van bestaande producten, het geld verdwijnt als het ware in stijgende aandelenkoersen en oplopende vastgoedprijzen.

De vijfhonderd grootste bedrijven van de VS keerden vorig jaar zo'n 1000 miljard dollar uit aan de aandeelhouders. Het gaat hierbij vanzelfsprekend om bedrijven die ook in Nederland actief zijn. Die 1000 miljard is meer dan het ooit geweest is, aldus onderzoek van Barclays Group London. En om een voorbeeld dicht bij huis te noemen: ing keerde haar aandeelhouders zowel in 2015 als in 2016 2,5 miljard euro dividend uit. Aandeelhouders van aex-bedrijven maakten vorig jaar een gemiddeld rendement van 16,5 procent. Daar zijn de percentages van Thomas Piketty niks bij. De Franse econoom liet in zijn veelbesproken boek Kapitaal in de 21ste eeuw zien dat bij rendementen van gemiddeld 5 procent de ongelijkheid tussen kapitaalbezitters enerzijds en werkenden anderzijds al sterk toeneemt. De aandelenwaarde van verzekeraar asr steeg met 50 procent. Medialieveling asml uit Veldhoven maakte vorig jaar 2,1 miljard winst en de aandelenkoers steeg in een jaar tijd met 49 procent. De aandeelhouders van asml kregen 600 miljoen dividend uitgekeerd. En geld dat verkregen wordt, moet ook weer ergens heen. Afgelopen jaar besteedden beleggers ruim 20 miljard aan Nederlands vastgoed. Het gaat daarbij voor het overgrote deel om bestaand vastgoed dat hierdoor alleen nog maar verder in prijs stijgt. Volgens dataverzamelaar Preqin kwam er daarnaast in 2017 zo'n 9,4 miljard euro terecht bij Nederlandse private-equityfondsen, die daarmee bedrijven opkopen. In de jaren daarvoor was dat gemiddeld zo'n 2 miljard.

Hans Schenk, hoogleraar economie in Utrecht en gespecialiseerd in grote bedrijven en hun financiën: 'Volgens de economische leerboeken kúnnen bedrijven eigenlijk geen hoge winsten maken, omdat er dan altijd concurrenten komen die dezelfde producten goedkoper op de markt brengen, waardoor de winstmaker gedwongen wordt zijn prijzen te verlagen en de winst dus automatisch daalt. Maar je ziet dat die vlieger steeds vaker niet opgaat.'

En daarmee is het 4-0 voor kapitaalbezitters.

Mede dankzij de immense waardestijging van aandelen nam het vermogen van de vijfhonderd rijkste mensen ter wereld volgens onderzoek van Bloomberg vorig jaar met 1000 miljard dollar toe, een stijging van 23 procent. Onder die vijfhonderd zitten twee Nederlanders: Charlene de Carvalho-Heineken (dochter van) en Randstad-oprichter Frits Goldschmeding. De laatste ging er in één jaar 800 miljoen op vooruit. Goldschmeding heeft zijn vermogen te danken aan zijn uitzendbureaus. En flexwerk is, hoe ironisch, zowel oorzaak als gevolg van de verschoven verhouding tussen arbeid en kapitaal.

Vorige week kwam ontwikkelingsorganisatie Oxfam Novib met haar jaarlijkse onderzoek naar de verdeling van rijkdom in de wereld. In één jaar tijd (tussen maart 2016 en maart 2017) nam het wereldwijde vermogen met 9000 miljard dollar toe, en 82 procent daarvan kwam terecht bij de rijkste één procent van de wereldbevolking. In Nederland namen de vermogens in datzelfde jaar met 222 miljard toe.

Servaas Storm, econoom en onderzoeker aan de universiteit in Delft: 'Door de toenemende ongelijkheid van kapitaalinkomen en arbeidsinkomen zeggen de cijfers waarmee we gewend zijn om over de economie te praten eigenlijk niks meer. Het bbp of de groei van het bbp, het zegt steeds minder over hoe het met mensen gaat. Average is over.'

Hoe kon het gebeuren dat werkenden zich zo'n groot deel van de nationale koek lieten afpakken? Dat kapitaal steeds machtiger wordt terwijl het bepaald niet schaars is? Het heeft veel te maken met politieke keuzes in de afgelopen decennia.

Lasten op arbeid versus lasten op kapitaal

De belastingen en premies in Nederland drukken steeds meer op arbeid, en minder op winst en vermogen. De overheid, de publieke sector en de sociale zekerheid worden voor het overgrote deel gefinancierd uit arbeidsinkomens. In de Miljoenennota 2018 wordt uitgegaan van de volgende bedragen.

Lasten op inkomen uit arbeid:

loon- en inkomstenbelasting (exclusief box 3, want dat is vermogen): 51 miljard
premies werknemers-verzekeringen: 65,1 miljard
premies volksverzekeringen: 47,1 miljard
totaal: 163,2 miljard

Lasten op inkomsten uit kapitaal:

vennootschapsbelasting: 21,8 miljard
belasting op vermogen (box 3, schatting): 4,4 miljard
dividendbelasting: 1,4 miljard (NB: in de Miljoenennota staat 3,2 miljard, maar die wordt grotendeels verrekend met de inkomstenbelasting en dus in feite kwijtgescholden)
schenk- en erfbelasting: 1,9 miljard
bankbelasting: 0,5 miljard
totaal: 30 miljard

In totaal komt er dit jaar 284 miljard aan belastingen en premies binnen. Hiervan is ruim 90 miljard niet zo makkelijk onder te verdelen tussen kapitaal en arbeid, namelijk omzetbelasting (52,8) en accijnzen (11,9), en wat klein grut, zoals auto- en milieubelastingen.

Deze verhouding tussen lasten op arbeid en lasten op kapitaal is niet altijd zo geweest. Zo kwam er in 1998 44 miljard gulden loon- en inkomstenbelasting binnen, en 42 miljard gulden aan vennootschaps-, dividend-, vermogens- en erfbelasting. Die verhouding is nu (zie boven) 51 miljard euro versus 21,8 miljard euro.

Dit is het eerste deel van een serie over arbeid en kapitaal. De serie wordt mede mogelijk gemaakt door Fonds1877

# data[].attributes.attachment_link.title
Waarom onze lonen niet stijgen en de winsten wel

# data[].attributes.attachment_link.description
De Nederlandse economie draait als een tierelier, maar mensen merken daar in hun beloning weinig van. Het geld gaat naar aandeelhouders of wordt gebruikt voor speculatie. Tot voor kort moest je een verstokt marxist zijn om de woorden kapitaal en arbeid nog in de mond te nemen, maar inmiddels zijn de begrippen helemaal terug.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 4. Welke invloed heeft speculatie op ons loon?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 4. Welke invloed heeft speculatie op ons loon?

# data[].attributes.body
Maud:

Jeroen:

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 3. Waarom staat loon altijd onder druk?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 3. Waarom staat loon altijd onder druk?

# data[].attributes.body
Maud: Loon staat altijd onder druk omdat heel het economische systeem draait om winst maken. Daardoor willen bedrijven zo laag mogelijke kosten maken. Ze geven zo min mogelijk uit, dus ook aan het loon van hun arbeiders.

Jeroen:  Hier is eigenlijk maar een kort antwoord voor nodig, dit doordat bedrijven ingesteld zijn op zoveel mogelijk winst maken. Moeten de kosten zo laag mogelijk en waar kan het vaakst in de kosten gesneden worden is bij het loon. Dit gebeurd voor namelijk door Lobbyen.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 2. Waarom is neoliberalisme verantwoordelijk voor financiële crises?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth & Inequality (arbeider) - 2. Waarom is neoliberalisme verantwoordelijk voor financiële crises?

# data[].attributes.body
Maud:

Jeroen: Het neoliberalisme is verantwoordelijk voor meerdere financiele crises, ik leg dit uit door middel van een voorbeeld: de huizencrisis. Mensen die destijds bij de bank werkten of ergens anders en je had te maken met het verkopen of kopen van huizen. Iedereen die destijds een huis wilden kopen werd hele hoge hypotheken aangesmeerd zonder dat mensen dat eigenlijk konden betalen. Dit alleen maar zodat mensen die de leningen verstrekten hun doelen haalden van het jaar en zelfs nog veel meer. Maar doordat mensen dit niet konden betalen zaten mensen en dus uiteindelijk de banken met mega veel schulden waardoor de eerste banken omvielen in Amerika en zo als een domino effect over de hele wereld. Wat leidden tot een financiele crisis over de gehele wereld. Regeringen hebben uiteindelijk de schulden overgenomen om zo de banken overeind te kunnen houden.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth & inequality (arbeider) 1. Kun je in 10 zinnen de geschiedenis van het neoliberalisme omschrijven?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth & inequality (arbeider) 1. Kun je in 10 zinnen de geschiedenis van het neoliberalisme omschrijven?

# data[].attributes.body
Maud: Het neoliberalisme begon met de economische crisis in de jaren '30. Ook de twee wereldoorlogen speelden hierin een grote rol. De eerste neoliberalen geloofden dat de opkomst van de totalitaire staat in Europa alles te maken had met het groeiende overheidsingrijpen in de economie: door sociale zekerheid en directe economische interventies was het marktmechanisme in Europa vergaand aan banden gelegd. De neoliberalen meenden dat de overheid hiermee te veel politieke en economische macht naar zich toe trok.

Het populair narratief schrijft het neoliberalisme als economische en politieke visie toe aan twee economen, namelijk Friedrich Hayek van de Oostenrijkse School en Milton Friedman, de leidende figuur van de Chicago School in de economie. Hayek en Friedman stonden aan de wieg van de Mont Pèlerin Society, een genootschap van economen, filosofen, andere intellectuelen en mensen uit het bedrijfsleven die sinds haar oprichting in 1947 in het gelijknamige Zwitserse conferentieoord nog altijd tweejaarlijks bij elkaar komt om over het liberalisme van gedachten te wisselen.

Neoliberale machtsvorming vond dan ook reeds plaats vanaf de oprichting van de internationale Mont Pèlerin Society, maar vooral in denktanks en via elitenetwerken, opleidingsinstituten, adviesorganen en ambtelijke kaders. Dat verklaart de relatieve onzichtbaarheid van het neoliberalisme. Neoliberalen werden vanaf de jaren zestig grotendeels onzichtbaar, om pas in de jaren tachtig weer op te duiken met andere voormannen en deels een andere boodschap.

In het narratief worden Ronald Reagan in de Verenigde Staten en Margaret Thatcher in het Verenigd Koninkrijk gezien als de voornaamste politieke voorvechters die in de jaren tachtig als eerste de neoliberale ideeën ten uitvoer brachten onder de noemers Reaganism en Thatcherism en een begin maakten met de liberaliseringsagenda, belastingverlagingen en het terugdringen van de welvaartstaat.

Jeroen: Het neoliberalisme heeft in de vorige eeuw vorm gekregen dit doordat na de wereld oorlogen de mensen vonden dat de overheden meer moesten ingrijpen in de economie en bedrijven. Hier was alleen een deel op tegen ze willen juist meer vrijheid op de markt om zo geld te kunnen verdienen. Neoliberalisme stroomt voort uit het kapitalisme en daarin draait alles om geld verdienen zonder te veel tegengas van de overheid. Je ziet daardoor dat er veel meer concurrentie op de markt is gekomen. Dit komt ook voort uit het politieke denkwijze die is te komen ontstaan waardoor het neoliberalisme steeds meer zich ging te komen verspreiden over de hele wereld.

# data[].attributes.headline
Wat is neoliberalisme? - De Correspondent

# data[].attributes.subject
Wat is neoliberalisme? - De Correspondent

# data[].attributes.body
'Die eerste neoliberalen geloofden dat de opkomst van de totalitaire staat in Europa alles te maken had met het groeiende overheidsingrijpen in de economie: door sociale zekerheid en directe economische interventies was het marktmechanisme in Europa vergaand aan banden gelegd. De neoliberalen meenden dat de overheid hiermee te veel politieke en economische macht naar zich toe trok.

Uiteindelijk zou een overheid die zich te veel met de economie bemoeide, alle macht naar zich toe trekken. Daarmee zouden individuele vrijheid en verantwoordelijkheid verdwijnen.

Volgens de neoliberalen kon alleen de markt deze samenballing van macht voorkomen, omdat de markt tot concurrentie leidde. Zo zou niemand alle macht naar zich toe kunnen trekken. Het neoliberalisme beloofde dus individuele vrijheid en verantwoordelijkheid door middel van marktwerking.

Maar alles simpelweg aan de markt overlaten, zoals klassieke liberalen voorstonden, was geen optie. Dan zouden er na verloop van tijd monopolies en kartels ontstaan en was van concurrentie geen sprake meer. Dat liet de crisis van 1929 wel zien.

Daarom zou de overheid de markt volgens neoliberalen voortaan moeten aanjagen, door deze monopolies en kartels te bestrijden. Op die manier waarborgde de overheid zowel de economische als de politieke vrijheid.
^^
Bron: De Correspondent

# data[].attributes.attachment_link.title
Neoliberalisme is de schuld van alles. Toch?

# data[].attributes.attachment_link.description
Neoliberalisme is hét containerbegrip geworden voor alle kwalen van onze tijd – voor links althans. Wat moet je erover weten om er scherpere kritiek op te leveren? Om te beginnen: dat neoliberalisme bestaat, maar dat het iets anders is dan ‘de markt lost het op’.

# data[].attributes.headline
Wat is neoliberalisme? - Peter-Wim Zuidhof RUG

# data[].attributes.subject
Wat is neoliberalisme? - Peter-Wim Zuidhof RUG

# data[].attributes.body
"In het populaire narratief wordt het neoliberalisme overwegend voorgesteld als een ideologie of beleidsagenda die oproept tot meer markt en minder staat.

Het wordt verantwoordelijk gehouden voor een uiteenlopende reeks van beleidsmaatregelen, variërend van de teloorgang van het Keynesianisme, de opkomst van het monetarisme en supply-side economics, het terugdringen van de welvaartsstaat, de maatregelen die geschaard worden onder de Washington Consensus, de economische liberalisering van de wereldhandel door de Wereldhandelsorganisatie (WTO) of door economische samenwerkingsprojecten zoals de Europese Unie, tot de golf van deregulering, liberalisering en privatisering van de jaren tachtig en negentig.

Het populair narratief schrijft het neoliberalisme als economische en politieke visie toe aan twee economen, namelijk Friedrich Hayek van de Oostenrijkse School en Milton Friedman, de leidende figuur van de Chicago School in de economie."
^^
Bron: Peter-Wim Zuidhof

# data[].attributes.attachment_link.title
De wonderlijke geschiedenis van het neoliberalisme

# data[].attributes.attachment_link.description
University of Groningen Press biedt een publicatieplatform voor tijdschriften, boeken en andere publicaties van faculteiten en onderzoekers die aan of met de Rijksuniversiteit Groningen werken. Ons voorkeursmodel voor publicaties is open access, zodat elke onderzoeker of geïnteresseerde lezer over de hele wereld de informatie kan vinden en er toegang toe heeft, zonder barrières.

# data[].attributes.body
Kwam een quote tegen die interessant is! Schuurt wat tegen Capitalist Realism aan:

'Een systeem werkt goed als iedere poging om het systeem te transformeren geblokkeerd is.'

'In 1981 schreef de Duitse filosoof Jürgen Habermas dat het economische systeem alleen als doel heeft om zichzelf voort te zetten. Het is dus geen systeem waar waarden een rol spelen. Het politieke en private domein zijn in zijn ogen belangrijk omdat mensen hierin wel samen kunnen komen om waarden te bespreken en te besluiten in hoeverre ze het economische systeem willen beperken.
De Engels-Australische filosoof Sara Ahmed (geb. 1969) waarschuwt dat dit in ons hedendaagse leven steeds moeilijker wordt en dat er steeds minder plekken zijn waar mensen samen kunnen komen om over gedeelde waarden te praten, zonder beïnvloed te worden door het economische systeem.'
(Claudia Galgau)

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth - 5. Wat is degrowth?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth - 5. Wat is degrowth?

# data[].attributes.body
Maud: Degrowth is naar mijn mening het idee van een systeem dat niet gebaseerd is op (economische) groei. Dit is nodig om bijvoorbeeld de klimaat verandering tegen te gaan. Dit gaat dus ook om consuminderen i.p.v. consumeren en het ietwat radicalere idee van minimalistisch leven. Blijvende economische groei lijkt sowieso een onrealistisch nastreven. Uiteindelijk zal het (de economie) instorten, lijkt me. We leven in een 'systeem' waarin álles draait om groei. We willen altijd meer en zijn dus vrijwel nooit tevreden over wat we al hebben. De trots en tevredenheid die we ervaren als we net iets (goederen maar vooral geld) nieuws/meer hebben is meestal tijdelijk; uiteindelijk zullen we gewend raken aan het idee en willen we weer meer/iets nieuws. Dat moet dus veranderen. We moeten volgens de 'theorie' van degrowth dus aan het idee wennen dat wat we hebben genoeg is en dat we helemaal niet zoveel nodig hebben. We moeten minder willen: consuminderen en economisch stabiel blijven in plaats van groeien.

# data[].attributes.headline
Nieuwe manier van welvaart/welzijn berekenen. Interessant!

# data[].attributes.subject
Nieuwe manier van welvaart/welzijn berekenen. Interessant!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Brede Welvaartsindicator (BWI) is een initiatief om een alternatieve welvaartsmaat te bieden voor het bbp.

Tot nu toe wordt het bruto binnenlands product (bbp) vaak gebruikt om de welvaart van mensen te meten. Economische groei is echter niet het enige wat de welvaart van Nederlanders bepaalt. De Brede Welvaartsindicator (BWI) is een initiatief van strategisch thema Instituties voor Open Samenlevingen, in samenwerking met RaboResearch, voor een alternatieve welvaartsmaat. Wij kiezen nadrukkelijk voor één integrale welvaartsmaatstaf, waardoor de verhouding tussen verschillende dimensies expliciet wordt. Bovendien sluit de BWI zo aan op het Better Life Initiative van de OESO en bouwt erop voort. Dat maakt internationale meting en vergelijking van brede welvaart mogelijk.

Nieuws

Brede welvaart nam in Nederland de afgelopen jaren toe. Op basis van resultaten in de nieuwe Brede Welvaartsindicator adviseren onderzoekers van de UU en Rabobank wel om nu actief in te zetten op brede welvaart, om traag herstel na de coronacrisis te voorkomen.

Op 25 maart wordt het tweede 'How was life?' rapport gepresenteerd door de OECD. Hoogleraar Jan van Luiten van Zanden is een van de auteurs. Het rapport zoomt in op nieuwe dimensies van welvaart en ongelijkheid in ruim 40 landen wereldwijd, zoals levensverwachting, opleidingsniveau en extreme armoede.

Op dinsdag 16 februari bracht Koningin Máxima een digitaal werkbezoek aan de Universiteit Utrecht. Het werkbezoek trok veel mediabelangstelling.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Brede Welvaartsindicator (BWI) is een initiatief om een alternatieve welvaartsmaat te bieden voor het bbp. Tot nu toe wordt het bruto binnenlands product (bbp) vaak gebruikt om de welvaart van mensen te meten. Economische groei is echter niet het enige wat de welvaart van Nederlanders bepaalt.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth - 4. Hoe staat het met gezondheid en geluk in onze samenleving?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth - 4. Hoe staat het met gezondheid en geluk in onze samenleving?

# data[].attributes.body
Maud: volgens het CBS is de gezondheid van de bevolking sinds de jaren tachtig verbeterd, en zijn de sterftecijfers gedaald. We worden steeds gezonder ouder. Zestigjarigen in 2040 zullen naar verwachting niet alleen langer leven dan de huidige zestigers, ze kunnen ook meer jaren zonder lichamelijke beperkingen en in goede gezondheid verwachten, tenminste als de ontwikkelingen in gezondheid en sterfte doorzetten. Met de gezondheid lijkt het dus goed te gaan maar het geluk is een andere vraag.
In het document 'Moet groei?' gaan Frank Mulder en Freek koster in gesprek met Ruud Veenhoven, hoogleraar "social conditions for human happiness". Ze stellen de vraag of economische groei invloed heeft op ons geluk. Het antwoord was als volgt:
"Dat is een vreselijk ingewikkelde kwestie. We groeien heel hard en we worden een klein beetje gelukkiger, maar het causale verband is moeilijk aan te tonen. Het effect is in elk geval niet zo groot. Kijk, je kunt de relatie tussen geluk en welvaart op verschillende manieren onderzoeken. Allereerst op individueel niveau. Daar is veel onderzoek naar gedaan, en steevast blijkt dat rijke mensen gemiddeld gelukkiger zijn dan arme mensen. Het verschil is echter niet overal even groot en in rijke landen is dat verschil meestal klein. In Nederland verklaart inkomen bijvoorbeeld minder dan vijf procent van de verschillen in geluk. Dat statistische 4 verband betekent ook nog niet dat geld gelukkig maakt, het kan ook precies andersom zijn: misschien verdienen gelukkige mensen meer. Een tweede manier van onderzoeken is dan interessanter: mensen door de tijd volgen. Die onderzoeken tonen aan dat het effect van inkomensstijging snel wegebt. Mensen die een erfenis of loterij winnen, voelen zich een korte tijd gelukkiger, maar dat effect dooft snel. Na een jaar is er niets meer over van dat geluk."
Ik vind het dan ook lastig om te bepalen of we gelukkiger worden. Maar dit is wel een goede spiegel. Het idee van 'hoe meer geld, hoe gelukkiger' klopt dus niet zo zeer. En dat is wel hoe ik er stiekem zelf wél over dacht. Mijn eerste antwoord zou zijn: ik denk niet dat we gelukkiger worden omdat we totaal gefocust zijn op werk en ik niet het idee heb dat dat is waar mensen gelukkig van worden. Gelukkig zijn heeft naar mijn idee meer te maken met tijd doorbrengen met dierbaren etc. Toch leek het voor mij ook wel logisch dat we aan de andere kant wél gelukkiger werden omdat we meer geld aan het verdienen waren als samenleving, moeten we de cijfers geloven. Lastig nu dus.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth - 3. Wat is economische groei?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth - 3. Wat is economische groei?

# data[].attributes.body
Maud: Ik heb het idee dat economische groei eigenlijk neerkomt op de toestroom van meer kapitaal; de groei van de winst. Het fenomeen dat er meer wordt verkocht (of meer geld betaald wordt voor producten?) en dus meer wordt verdiend.
Als ik het opzoek wordt er veel gesproken over de vergelijking van het BBP; er wordt gekeken naar de procentuele groei van het BBP ten opzichte van de voorgaande periode. Economische groei wordt hierin dus gezien als de "reële toename van de materiële welvaart". Dat betekend op zijn beurt weer: "de hoeveelheid goederen en diensten die een persoon, bedrijf of zelfs land tot zijn beschikking heeft."

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Degrowth - 2. Wat is de staat  van onze natuur?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Degrowth - 2. Wat is de staat  van onze natuur?

# data[].attributes.body
Maud: Niet goed. Ik vraag me af in hoeverre de natuur nog wel echt natuur is. Het lijkt wel alsof elk stukje natuur dat we op aarde nog vinden uiteindelijk beïnvloed, bestuurd of gebruikt wordt door mensen. In hoeverre laten we de natuur dan nog de vrije loop? Bossen worden gekapt, grond wordt uitgeput en zeeën worden vervuild. Het feit dat de aarde aan het opwarmen is door onze CO2 uitstoot laat maar weer zien hoe we de aarde eigenlijk vergiftigen. En dat alles voor de productie van goederen, met het doel winst te maken. Alles voor ons 'luxe-leventje' waar we zo gewend aan zijn, en er daarom geen afstand van kunnen doen.

Lem: Het is met de jaren heen slechter geworden. Als we over algemeen naar de dieren kijken kunnen we zeggen dat het verminderd is. Globaal gekeken is het al bekend dat wij niet alle dieren soorten meer kunnen vinden doordat deze verdwenen is door de verandering(en) van onze natuur. Ook hetzelfde bij planten. Ook doordat mensen de natuur vervuilt heeft dit een grote invloed op de levende en niet levende wezen.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - degrowth - 1. Wat is economie?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - degrowth - 1. Wat is economie?

# data[].attributes.body
Maud: Volgens onze vertrouwde Van Dale is economie 'de wetenschap die het menselijk streven naar welvaart als onderwerp heeft.' Het gaat hierbij dus om het open systeem van extractie, productie, distributie, consumptie en afvalverwerking. Het lijkt mij te maken hebben met alles wat essentieel is in ons leven of wat ons leven gemakkelijk maakt, waarvoor kapitaal wordt verwerft en/of betaald.

Lem: Economie gaat over het gedrag van de keuzes van mensen, bedrijven en overheden. Dit heeft vooral te maken met de verhouding tussen geld en goederen. Alles heeft invloed op de economie, denk voorbeeld aan de natuur. We halen veel dingen uit de natuur en deze wordt grootste deel verwerk en levert vervolgens wat aan die uiteindelijk in de cirkel komt wat wij onder ‘economie’ verstaan. Ook afval komt hierin ook bij.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Introduction

Many associate Fredric Jameson's remark, "it's easier to imagine an end to the world than an end to capitalism" with Mark Fisher. For good reason: Fisher's account of capitalist realism confronts us with capitalism's unbearable yet unavoidable horrors. From the genocidal destruction of settler colonialism, through the demolition of cultures and modes of life that accompanies commodity production and exchange, to planet-altering anthropogenic climate change, capital subsumes the world. We can easily imagine an end to the world because under capitalism most of us confront it every day as we are forced to choose our exploitation, dispossession, and confinement. It's easier to imagine an end to the world than an end to capitalism because capitalism is the end of the world. We witness and endure it in the ruins of everyday life-lost lives, lives of loss.

This essay salvages possibilities of communist desire from the ruins of capitalism. I begin by drawing out the key features of capitalist realism. I then use Fisher's essay, "Exiting the Vampire Castle," to introduce comradeship and solidarity, understanding both as indispensable to the possibility of a communist world. This lets me consider the loss of comradeship and what regaining it may enable. I explore this idea via Doris Lessing's 1962 novel, The Golden Notebook.

Capitalist Realism

Capitalist realism has four basic features. First, it is a response to the inability to imagine an alternative to capitalism, the name for a "reflective impotence." 2 Capitalist realism is more than the sense that there is no alternative to capitalism. It's a response to that sense, a reaction to the loss of a sense of possibility, a resignation or fatalism. Capitalism is all there is and it's here to stay. Fisher's point is that capitalism persists whether or not people think it is legitimate, good, or efficient: "The operations of capital do not depend on any sort of subjectively assumed belief." 3 Capitalist realism thus designates an unbearable stuckness in an unbearable system that we can't imagine getting beyond.

Second, capitalist realism is a pathology of the left. 4 It is left acceptance of defeat, the left giving up and giving in. Fisher explains that "it is the left which has had to tell itself the story that there's no point struggling for an alternative to capitalism." 5 I would add that this tends to be accompanied by left concession to anti-communism that the lesson of the 20th century is that anything other than capitalism is death. That capitalism is itself death is denied, displaced, ignored. This concession to anti-communism may or may not be fully conscious. It's present, though, in left practice, which leads to the third feature of capitalist realism.

Third, capitalist realism is a matter of what we do. We lower our expectations. We substitute spectacle for organizing. We may think that capitalism is an awful, exploitative system that damns most of us to selling ourselves to survive in a setting where there are ever fewer buyers - but our actions go along with the game. And this encompasses not just our economic actions, but our political ones. Anti-capitalism functions as a hipster gesture, a cynical nihilism in a knowing, more-radical-than-thou insistence that capitalism is so bad and holds us so tightly that politics can do little more than stage our misery as a spectacle.

Fourth, capitalist realism is an effect of the collapse in the belief in collective politics. This aspect of capitalist realism comes through in Fisher's critique of the privatization of stress. Individuals are made "to resolve their own psychological distress" even though such distress is widespread. 6 That capitalist realism is an effect of the collapse of belief in collective politics is further implied in Mark's critique of the "chemico-biologization of mental illness." 7 This association of suffering with brain chemistry, he tells us, "reinforces Capital's drive towards atomistic individualization." 8 Finally, this dimension of loss of a belief in collective politics underpins Fisher's critique of the "consensual sentimentality of Live Aid" that "replaced the antagonism of the Miners' Strike." 9 What's at stake in this replacement is the absence of a collective subject, a subject that demands to be constructed.

In sum, Fisher's concept of capitalist realism names that reflective impotence which overloads a left unable to imagine an end to capitalism, embedding it in pointless activities that sustain its self-entrapment. Once the left has no horizon beyond capitalism, once it has lost its capacity to imagine another future, it no longer believes that collective politics matters. So it sinks into individualism, aestheticism, privatization, and moralism, gesturing left without hope of getting anywhere at all.

Class, Comrades, Solidarity

In "Exiting the Vampire Castle," Fisher extends the capitalist realism argument. He links the moralism, individualism, and privatization characteristic of capitalist realism to the disavowal of class. The loss of collectivity is the result of the abandonment of the working class, the deflection and pre-emption of class as a topic, the eclipse of class consciousness as a matter of left politics. "Bourgeois modes of subjectivity" come to dominate the movement. The underlying vision is of self-oriented individuals, politics as possession, transformation reduced to attitudinal change, and a fixed, naturalized sphere of privilege and oppression. Anchored in a view of identity as the primary vector of politics, political energy shifts away from strategic organizational and tactical questions and onto prior attitudinal litmus tests, precluding from the start the collectivity necessary for revolutionary left politics. Reasserting class provides a way out. Fisher writes:

A left that does not have class at its core can only be a liberal pressure group. Class consciousness is always double: it involves a simultaneous knowledge of the way in which class frames and shapes all experience, and a knowledge of the particular position that we occupy in the class structure. It must be remembered that the aim of our struggle is not recognition by the bourgeoisie, nor even the destruction of the bourgeoisie itself. It is the class structure - a structure that wounds everyone, even those who materially profit from it - that must be destroyed. The interests of the working class are the interests of all; the interests of the bourgeoisie are the interests of capital, which are the interests of no-one. Our struggle must be towards the construction of a new and surprising world, not the preservation of identities shaped and distorted by capital. 10

Acknowledging class is acknowledging the dimension of economic situatedness - placement in the social and economic structure by virtue of one's function in capitalist production. The goal is abolishing this structure. We aren't trying to get it to include or recognize us. We are trying to destroy it.

Fisher associates the return to class with the reinvigoration of comradeship and solidarity. How do we hold each other to account in ways that let us go forward? How do we address and change practices of disrespect within the movement? Through comradeship and solidarity. Fisher writes, "We need to learn, or re-learn, how to build comradeship and solidarity instead of doing capital's work for it by condemning and abusing each other." We have to teach and encourage each other, be patient, encouraging, maybe even forgiving-especially of those who are on our side. If we aren't comrades, we can't fight the long fight. And even if we could, without comrades there's not a world to win.

Let Us Be Comrades

The importance of Fisher's emphasis on building comradeship and solidarity is born out in Doris Lessing's The Golden Notebook. The novel depicts the decline and exodus that spread throughout the communist world in the wake of Khrushchev's revelations regarding the purges, arrests, imprisonments, and executions occurring under Stalin. The novel provides an origin story for our present, for the loss of a world born from common struggle.

Lessing's picture of the collapse of the symbolic order of mid-century communism is a picture of the end of the world. The end of comradeship is the unraveling of a common language, of the shared sense of the meaning of words and their relation to the world. Like Fisher, Lessing refuses to privatize mental illness: for her, the dissolution of confidence in the Party, that is, in collective struggle with communism as its horizon, expresses itself as psychosis. The scene is one of exhaustion, cynicism, hopelessness, and disarray: the best I can hope for when you are not my comrade, when there are no comrades, is a tired old liberalism.

The novel begins in 1957 with a conversation that introduces the major characters: Anna, the author of one successful novel whose notebooks constitute the bulk of the novel; Anna's friend Molly, a minor actress recently returned from a year's travel in Europe; Molly's ex-husband Richard, and their twenty-year old son, Tommy. Richard is bothered by the fact that Tommy is suffering from "a paralysis of the will." 11 Tommy just sits around brooding. Richard attributes Tommy's malaise to the collapse of the Communist Party. The impact of the last year - Khrushchev's speech, the invasion of Hungary, the Suez crisis - has been severe. "It's not an easy time to be a socialist." 12 Richard pushes the point: "And now what? Russia's in the doghouse and what price the comrades now? Most of them having nervous breakdowns or making a lot of money, as far as I can make out." 13 Collapse and capitalism: this captures the sense of many of those who left the Party in the wake of Khrushchev's revelations, the non-options available to them in a world thrown into chaos. Collapse and capitalism: our present of anxiety, depression, and despair in the extremes of climate change, inequality, and the worry that we may no longer be able to afford to live.

Molly and Anna have already started to distance themselves from the Party and their former comrades. Previously, Molly was always "rushing off to organize something, full of life and enthusiasm." 14 Now she feels no obligation to continue doing political work. Anna still feels something, yet she is exhausted, confused, wrapped up in trying to understand the loss of a "great dream." 15 Anna collects newspaper clippings documenting international tension and horror: the war in Korea, the detonation of the H-bomb, the anti-communist witch-hunt in the US, purges in the Soviet bloc, and so on. The Communist Party is awful and yet it seems the only barrier to US nuclear aggression. Britain explodes an atomic weapon. The McCarran Act authorizes the US Attorney-General to create detention centers for people who might engage in conspiracy or espionage. Mau Mau rise up in Kenya. Communist leaders are hanged in Prague. Defending the Soviet Union at all costs, the Party doesn't provide a space for grappling with the truth of the world, yet without it the world feels bereft, meaningless, condemned to a façade of liberalism that masks imperialism, authoritarianism, and colonialism. The Party hold open a gap of possibility - we aren't doomed to an eternal capitalism - but only negatively, a negation of capitalism not a positive promise.

Tommy confronts Anna about her abandonment of her Party work. Anna says that middle-aged women can't be expected to hold on to "youthful certainties and slogans and battle-cries." 16 But she dislikes what she hears coming out of her mouth: "I sound like a tired old liberal." 17 Tommy observes that Anna "used to live by a philosophy," taunts her for referring to "the communist myth," and demands to know what she lives by now. 18 Anna's reply is positive, hopeful. She describes a world capable of forward movement, a dream kept alive for a new generation of people. Tommy makes it clear that he won't be that generation. He shoots himself. This segment of the book ends with the likelihood that he will die before morning.

A subsequent section goes back in time, to a meeting of Anna's writers' group in 1952. The group tries to discuss an unreadable pamphlet on linguistics written by Stalin. Anna observes a tone in their conversation that makes her uncomfortable, a tone associated with making excuses, "of course you have to remember their legal traditions are very different from ours." 19 She recalls that she once caught herself speaking this way and "started to stammer. I usually don't stammer." 20 Anna also notes an increasingly familiar mood: "words lose their meaning suddenly. I find myself listening to a sentence, a phrase, a group of words, as if they are in a foreign language-the gap between what they are supposed to mean, and what in fact they say seems unbridgeable." 21 Comrades fail to say what they all know to be true: Stalin's pamphlet is a symptom of "a general uneasiness about language." 22 But as comrades they can no longer speak together. They are caught in a situation where the words they can say are inadequate to what needs to be said. Anna observes that she's prepared to believe that Stalin "is mad and a murderer;" nevertheless, she likes "to hear people use that tone of simple, friendly respect for him. Because if that tone were to be thrown aside, something very important would go with it, paradoxically enough, a faith in the possibilities of democracy, of decency. A dream would be dead - for our time, at least." 23 The tone of respect points to comradeship, to being on the same side. It's not the same as the tone of excuses. Using the tone of respect when speaking of Stalin isn't a sign that one is a Stalinist. It doesn't indicate that one makes excuses for purges and camps. It indicates belief in collective struggle for a better world. And the thing is, even anti-Stalinist skeptics have to admit this much is right: the end of the twentieth century socialist experiment destroyed democracy.

Anna decides to leave the Party after she realizes that she can no longer do her Party work, which is lecturing on art. Her typical lecture involves a critique of the egotism of bourgeois art. In the middle of a lecture several months before leaving the Party, she "began to stammer and couldn't finish." Anna continues: "I have not given any more lectures. I know what that stammer means." 24 Her decision to leave the Party is an effect, not a cause, of the dissolution of the connection between words and meaning. In a conversation with a comrade and coworkers, she experiences this loss: again, "words lose their meaning;" she can hear their voices, but the words "don't mean anything." 25 In the place of words, she sees images - "scenes of death, torture, cross-examination and so on" - that connect not to the words being used but to the reality they disavow. Images without meaning, a convergence of the imaginary and the Real - what Žižek describes as the decline of the symbolic.

Tommy lives - but blind. Youth continues, unwilling and unable to keep a communist dream alive. But how could it? The sense of the world that it once provided is crumbling, along with the practices of comradeship that had previously supported it. Tommy becomes a dominating "blind but all-conscious presence" in Molly's house. Molly is trapped, both by him and a new sense that life has become a matter of "getting used to things that are really intolerable." 26 Although slow and careful, "like some kind of zombie," Tommy seems happy. Molly describes him as "all in one piece for the first time in his life" - yet she is horrified by her own words, "matching them against the truth of that mutilation." 27 The truth is that "He enjoys it." 28 Tommy no longer has to choose; he no longer has to feel compelled to find a way forward. He can be where he is, fully occupying that place without having to analyze, understand, or see it. It's as if blindness gives Tommy the capacity to force a maternal scene onto Molly, to envelope her into an infantile oneness that makes him complete at the cost of her misery. I should add that Molly and Tommy don't remain intertwined. He attaches to his step-mother and then to a wife, drifting into an incoherent, formless politics of spontaneous crowds and expressive students.

Anna feels herself breaking down. "Words mean nothing." 29 They are more and more just "a series of meaningless sounds, like nursery talk." 30 Anna falls in love with Saul Green, an American socialist boarding in her house. Saul is himself breaking down. Saul talks compulsively, saying nothing. Anna writes, "I was listening for the word Iin what he said. I, I, I, I, I - I began to feel as if the word I was being shot at me like bullets from a machine gun." 31 This compulsive talking, this I, I, I, I, I becomes a mark of Saul's madness. It sometimes carries streams of political jargon that Anna can identify by time and tendency: "Trotskyist, American, early 19-fifties. Premature anti-Stalinist, 1954." 32 Anna herself becomes sicker and sicker, obsessed with Saul and spending more time sleeping and dreaming. They begin to call each other comrade, using the word "with an ironical nostalgia" born of "disbelief and destruction." 33 Saul observes: "As I crack up out of that 100 per cent revolutionary, I notice I crack up into aspects of everything I hate." 34 He wants more than anything to return to the happiness of a time where he believed with others that they could change the world. Saul begins again with the compulsive "I, I, I, I like a machine-gun ejaculating regularly." 35 Anna writes: "I was listening and not listening, as if to a speech I had written someone else was delivering. Yes, that was me, that was everyone, the I, I, I, I. I am. I am. I am going to. I won't be. I shall. I want. I." 36 At one point, Saul cries out, "My God, what we've lost, what we've lost, what we've lost, how can we ever get back to it, how can we get back to it again." 37 Then he switches back to the I, I, I, I, as Anna curls up in a sick and drunken ball of pain.

The book ends with Tommy going into business with father (that is, moving from collapse to capitalism). Tommy embraces the class privilege patriarchy affords. He rationalizes his decision by saying that "the world is going to be changed by the efforts of progressive big business and putting pressure on Government departments." 38 Molly gets married. Anna works as a marriage counselor. It's as if Lessing knew Thatcherism was coming: "There's no such thing as society. There are individual men and women and there are families." The loss of the Party, of the organizing role of communism in twentieth century life, is the loss of a perspective that lets society be seen. Tommy, his generation, can't see the world his mother and Anna saw. Former comrades turn to private life as the space and possibility of politics contracts to ethics and economics.

The world that Lessing depicts is the world of the Left not just after 1956 but also after 1968 and 1989. It's our world that seems too exhausted even for tired, old, liberalism. The end of comradeship is the end of the world: non-meaning, incoherence, madness, and the pointless, disorienting, insistence on the I.

Conclusion

From the loss of comradeship Lessing describes, we can salvage the comrade as form of political relation among those who desire collectivity, who see themselves as on the same side of a struggle for communism. As a generic, abstract figure of political belonging, comrade promises alienation and fulfillment: liberation from the constraints of racist patriarchal capitalism and a new relation born of collective political work toward an emancipatory egalitarian future. Exceeding a sense of politics as individual conviction and choice, comrade points to expectations of solidarity as indispensable to political action. When we do things out of comradeship, we show up to meetings we would miss, do political work we would avoid, and try to live up to our responsibilities to each other. We experience the joy of committed struggle, of learning through practice. We overcome fears that might overwhelm us had we no choice but to confront them alone. My comrades make me better, stronger, than I could ever be on my own.

Some on the Left are skeptical of such political belonging. Seeing comradely discipline only as constraint rather than as a decision to build collective capacity, they substitute the fantasy that politics can be individual for the actuality of political struggle and movement. This substitution evades the fact that comradeship is a choice. It also ignores the liberating quality of discipline: when we have comrades, we are freed from the obligation to be and know and do everything - there is a larger collective with a line, program, and set of tasks and goals; we are freed from the cynicism that parades as maturity because of the practical optimism that faithful work engenders. Discipline provides the support that frees us to make mistakes, learn, and grow. When we err - and each of us will - our comrades will be there to catch us, dust us off, and set us right. We aren't abandoned to go it alone.

Disorganized Leftists too often remain entranced by the illusion of everyday people spontaneously creating new forms of life that will usher in a glorious future. This illusion fails to acknowledge the deprivations and decapacitations that forty years of neoliberalism have inflicted. If it were true that austerity, debt, the collapse of institutional infrastructures, and capital flight enabled the spontaneous emergence of egalitarian forms of life, we would not see the enormous economic inequalities, intensification of racialized violence, declines in life expectancy, slow death, undrinkable water, contaminated soil, militarized policing and surveillance, and desolate urban and suburban neighborhoods that are now commonplace. Exhaustion of resources includes the exhaustion of human resources. People often want to do something, but they don't know what to do or how to do it. They may be isolated in non-unionized workplaces, over-burdened by multiple flex-time positions, stretched thin caring for friends and family. Disciplined organization, the discipline of comrades committed to common struggle for an emancipatory egalitarian future, can help here. Sometimes we want and need someone to tell us what to do because we are too tired and over-extended to figure it out for ourselves. Sometimes when we are given a task, we feel like our small efforts have larger meaning and purpose, maybe even world-historical significance in the age-old fight of the people against oppression. Sometimes just knowing that we have comrades who share our commitments, our joys, and our efforts to learn from defeats makes political work possible where it was not before.

Some Leftists agree with everything I've said thus far...and add "but." But won't we end up disappointed and betrayed? Won't it all ultimately fail (as it has so many times)? What about the harms comrades have inflicted on each other in the name of comradeship? What about the persistence of sexism and racism, bigotry and bias? What happens when we are no longer on the same side, when we cannot say "we" or acknowledge a side? The critical tendency to reject an idea because of a slew of possible future failures is widespread in left milieus. An intellectual façade masks a failure of political will that would be unconvincing in any other context - don't meet that person for coffee in case you fall in love and later have an expensive and hateful divorce. Worries about the end foreclose possibilities of beginning. Relationships end. Failures happen. But failure is nothing to fear - it's something to learn from, a next step. We lose our comrades. The fact of an end should not forestall beginning.

This paper was originally delivered on January 18th, 2019, as the second annual Mark Fisher memorial lecture, Department of Visual Cultures, Goldsmiths University, London.

Mark Fisher, Capitalist Realism (UK: Zero Books, 2009) 21.

Fisher, Capitalist Realism 13.

Jodi Dean and Mark Fisher "We Can't Afford to Be Realists: A Conversation," Reading Capitalist Realism, eds. Leigh Claire LaBerge (Des Moines: University of Iowa Press, 2014) 27.

Mark Fisher and Jeremy Gilbert, "Capitalist Realism/Neoliberal Hegemony: A Dialogue," New Formations 80/81 (Autumn/Winter 2013): 89-101, 90 - 91.

Capitalist Realism 19.

Capitalist Realism 37.

Capitalist Realism 37.

Capitalist Realism 66.

Mark Fisher, "Exiting the Vampire Castle" (24 November 2013), openDemocracyUK. Originally published in The North Star.

Doris Lessing, The Golden Notebook, (New York: Simon and Schuster, 1962) 223.

Lessing, Golden Notebook 24.

Golden Notebook 24.

Golden Notebook 136.

Golden Notebook 51.

Golden Notebook 223.

Golden Notebook 223.

Golden Notebook 234.

Golden Notebook 258.

Golden Notebook 258.

Golden Notebook 258.

Golden Notebook 258.

Golden Notebook 259.

Golden Notebook 299.

Golden Notebook 301.

Golden Notebook 323.

Golden Notebook 323.

Golden Notebook 323.

Golden Notebook 407.

Golden Notebook 407.

Golden Notebook 475.

Golden Notebook 504.

Golden Notebook 533.

Golden Notebook 533.

Golden Notebook 537.

Golden Notebook 537.

Golden Notebook 538.

Golden Notebook 567.

# data[].attributes.attachment_link.description
Many associate Fredric Jameson's remark, "it's easier to imagine an end to the world than an end to capitalism" with Mark Fisher. For good reason: Fisher's account of capitalist realism confronts us with capitalism's unbearable yet unavoidable horrors.

# data[].attributes.headline
Als er kapitaal verbonden is aan werk, maakt dat het werk eigenlijk instrumenteel. Het is een instrument om te leven

# data[].attributes.subject
Als er kapitaal verbonden is aan werk, maakt dat het werk eigenlijk instrumenteel. Het is een instrument om te leven

# data[].attributes.headline
"Status staat gelijk aan aandacht, staat gelijk aan liefde"

# data[].attributes.subject
"Status staat gelijk aan aandacht, staat gelijk aan liefde"

# data[].attributes.headline
Wat is 'nuttig'? / Wanneer is iets 'nuttig'?

# data[].attributes.subject
Wat is 'nuttig'? / Wanneer is iets 'nuttig'?

# data[].attributes.body
Nuttig kan je zien als iets wat je intrinsiek wil of extrinsiek nodig is voor het maatschappelijk/economisch belang.

We maken dus onderscheid tussen nuttig intern of nuttig extern.

Wanneer is een baan bijvoorbeeld waardevol of niet?

# data[].attributes.headline
Ontheemding - Beklemming - Overweldiging

# data[].attributes.subject
Ontheemding - Beklemming - Overweldiging

# data[].attributes.body
Ontheemding: Dat je denkt dat je terug moet gaan naar de natuur om echt mens te zijn. De zoektocht naar eenheid.

Beklemming:  Het gevoel dat je vastzit en niet kan doen wat je zelf wil doen.

Overweldiging: Dat je jezelf kan verliezen in alle keuzes die je hebt, en dat dat invloed heeft op wie je bent.

nog aanpassen!

# data[].attributes.headline
Recap vragen - 3. Wat is jouw definitie van Vervreemding?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - 3. Wat is jouw definitie van Vervreemding?

# data[].attributes.body
Maud: Vervreemding is voor mij het idee dat je je niet meer 'thuis' voelt in wie je bent, welke omgeving je bevindt of welk werk je doet. Ik heb het idee dat het doel van het leven daar ook door beïnvloed wordt. Als je je vervreemd voelt lijkt me die ook vrij onduidelijk. Het is afstand tot je zelf, of afstand van enerzijds jezelf en anderzijds de wereld waarin je leeft.

Jeroen: vervreemding voor mij betekent dat je jezelf niet meer kan identificeren met je eigen indentiteit, hierdoor kan je je niet meer meer op je gemak voelen bij bijvoorbeeld je vrienden of in de samenleving.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Vervreemding - 2. Waarom is het interessant om dit te begrijpen?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Vervreemding - 2. Waarom is het interessant om dit te begrijpen?

# data[].attributes.body
Maud: Dit is interessant om te begrijpen omdat je met deze kennis ook kan reflecteren op jezelf. Op waarom jij en andere mensen bepaalde handelingen verrichten. Ik heb er nog nooit over na gedacht dat we in een 'hebben-mode' zouden zitten. Nu ik deze kennis dankzij Fromm heb, kan ik dat wel inzien. Onbewust ben ik, zoals veel mensen, toch wel bezig met het vergaren van spullen en kennis. Ik wil het hebben, zodat ik uiteindelijk nog meer kan hebben. Ik wil studeren zodat ik later een baan heb waarmee ik nog meer kan verdienen. De kapitalistische manier van denken, dus. Ik heb het idee dat ik 'ben', maar als je het zo opschrijft ga je daar stiekem toch een beetje aan twijfelen.

Jeroen: Voor mij is dit interessant omdat het mij heeft doen nadenken over waarom zeggen wij bepaalde dingen zo, zo is het goed om te begrijpen dat er wel een wezenlijk verschil is en dat het verschil niet zomaar is ontstaan. Hier bedoel ik mee doordat mensen wordt aangepraat dat bezittingen hebben of eigenaar de goede ideologie is en dat mensen die niets hebben lui zijn. Dat dat zo ingeweven zit bij  The World of Capitalist Realism het zelf in talen wordt overgenomen. Als je kijkt naar ander talen is er soms geen vertaling voor VB: Mujhe buks lagi -> betekent: de honger zit aan mij vast.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Vervreemding - 1. Wat is volgens Erich Fromm het verschill tussen Hebben en Zijn?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Vervreemding - 1. Wat is volgens Erich Fromm het verschill tussen Hebben en Zijn?

# data[].attributes.body
Maud: Volgens Erich Fromm zitten mensen tegenwoordig in de 'hebben-mode' i.p.v in de 'zijn-mode'. Dat wil zeggen: we hebben een houding van 'hebben' i.p.v 'zijn' geadopteerd. Mensen maken zichzelf zinnig/beter gebaseerd op wat ze hebben of ze putten zichzelf uit in het proces van 'worden'.
Fromm legt dit uit door middel van twee gedichten over bloemen. In het ene gedicht wordt er een bloem geplukt om de bloem beter te begrijpen, maar hij doodt de bloem in het proces. In het andere gedicht wordt er naar bloemen gekeken en wordt er genoten van het aanzicht. Het persoon wil de bloemen niet begrijpen en het daarmee 'verbrokkelen'.
Dat is ook wat Fromm wil doorgeven: Mensen willen het leven te graag begrijpen en sinds alles tegenwoordig om bezittingen draait willen ze 'hebben'. Ze 'verbrokkelen' in dat proces de zin van het leven of vergeten er van te genieten. Mensen moeten meer gaan 'zijn': het herleidbare en het onherleidbare van het leven accepteren en er van genieten. In dat moment leven en één worden met het leven.

Bij Fromm gaat het ook over het feit dat mensen ongrijpbare dingen en gevoelens/emoties omzetten in iets wat een persoon kan hebben. Denk aan het geheugen: mensen zeggen vaak 'ik heb een geheugen.' Volgens Fromm is een geheugen 'hebben' iets mechanisch, zoals een usb. Een geheugen 'zijn' gaat om 'free association': het mentale proces waarbij een woord of beeld spontaan een ander woord of beeld suggereert zonder enig noodzakelijk logisch verband. Hetzelfde geldt voor hoofdpijn 'hebben'. Dat is een emotie, dat ben jij. Dat is zijn.

Jeroen: Erich Fromm is van mening dat mensen in the world of Capitalist Realism in het hebben zijn gaan denken. Dit doordat er door de maatschappij een soort stigma is gecreëerd dat als mensen lui zijn en alleen maar willen werken als ze er iets voor terug krijgen. Uiteindelijk dus dingen hebben.
Dit zie je dus ook terug in de verschillende talen die mensen dus spreken zo wordt het VB: I've a headache gegeven. Dit is geen bezit van mensen.
Erich Fromm maakt daarmee een verschil als mensen in de Hebben vorm gaan denken dat mensen dat de relatie tot de wereld en henzelf dat het gaat over bezitten of eigenaar zijn, maar als men in de Zijn-vorm denkt zijn mensen volgens hem levend, doordat mensen dit voelen.

# data[].attributes.body
“There are these two young fish swimming along, and they happen to meet an older fish swimming the other way, who nods at them and says, “Morning, boys, how's the water?” And the two young fish swim on for a bit, and then eventually one of them looks over at the other and goes, “What the hell is water?”

Met zijn ‘vissen quote’ bedoelt David Foster Wallace te zeggen dat de mens de belangrijkste, algemeenste en meest voor de hand liggende werkelijkheden vaak het moeilijkst kan zien of ter sprake kan brengen. Echte educatie heeft eigenlijk weinig te maken met kennis en alles te maken met simpel bewustzijn. Bewustzijn van wat zo echt, essentieel en voor de hand liggend, maar verborgen is. We moeten ons ten alle tijden blijven herinneren aan onze situatie en omgeving. Met aandacht voor de medemens:

“De echt belangrijke soort vrijheid impliceert aandacht, besef, discipline, inspanning en het vermogen je werkelijk te bekommeren om je medemens, keer op keer weer, en elk dag op talloze minimale, onsexy manieren offers voor hem te brengen. Dat is echte vrijheid. Dat is leren denken.

# data[].attributes.headline
Mark Fisher: Capital Realism - 5. Ben je het daarmee eens?

# data[].attributes.subject
Mark Fisher: Capital Realism - 5. Ben je het daarmee eens?

# data[].attributes.headline
Mark Fisher: Capitalist Realism - 4. Welke onderdelen zijn niet essentieel voor de economie?

# data[].attributes.subject
Mark Fisher: Capitalist Realism - 4. Welke onderdelen zijn niet essentieel voor de economie?

# data[].attributes.headline
Mark Fisher: Capitalist Realism - 3. Welke onderdelen van de economie zijn essentieel?

# data[].attributes.subject
Mark Fisher: Capitalist Realism - 3. Welke onderdelen van de economie zijn essentieel?

# data[].attributes.body
Maud: Vrije markt, terug strippen van de overheid naar zijn militaire en toezichthoudende functies, de consument, de mens als rationele denker (het individu boven publieke ruimte), kapitaal,

# data[].attributes.headline
Mark Fisher: Capitalist Realism - 2. Kan Captial Realism gebruikt worden om te reflecteren op de coronacrisis?

# data[].attributes.subject
Mark Fisher: Capitalist Realism - 2. Kan Captial Realism gebruikt worden om te reflecteren op de coronacrisis?

# data[].attributes.body
Maud: Ja, de coronacrisis laat zien dat alles om kapitaal draait. De stillegging van veel bedrijven werd soms gezien als het grootste probleem. Ook viel op dat de privatisering en individualiseren in de samenleving, dankzij het kapitalisme en liberalisme, voor discussies zorgden. Zo was er een grote discussie rondom de verkoop van mondkapjes en was het moeilijk om iedereen te laten vaccineren omdat ‘de vrije wil’ van de burger voor gaat.

# data[].attributes.headline
Mark Fisher: Capitalist Realism - 1. Wat is Capital Realism?

# data[].attributes.subject
Mark Fisher: Capitalist Realism - 1. Wat is Capital Realism?

# data[].attributes.body
Maud: Het idee dat het moderne systeem waarin kapitaal de drijvende kracht is van onze cultuur geen (logisch/passend) alternatief kent. Alle andere systemen zullen slechter werken dan het huidige. Hierin wordt ook de geschiedenis gesubsumeert. Het wordt eigenlijk als logisch gezien dat de culturen/systemen van voorheen ook zo werkten als het moderne systeem. Zelfs de criticus van het systeem zelf, werkt uiteindelijk in het systeem (denk aan Kurt Cobain).

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Macht & Ideologie - 5. Waarom is het belangrijk om over macht na te denken?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Macht & Ideologie - 5. Waarom is het belangrijk om over macht na te denken?

# data[].attributes.body
Maud: Ik denk dat macht en autoriteit op zowel alle gebieden ‘in het leven’ terug te vinden is. Het wordt vaak als iets slechts gezien, omdat er misbruik van gemaakt kan worden als het in verkeerde handen valt. Macht is alleen iets waarvan ik denk dat iedereen het stiekem uiteindelijk wil verkrijgen, op wat voor manier dan ook. D.m.v macht kan er veel bereikt worden. Als je kijkt naar ideologieën maakt macht het bijvoorbeeld makkelijk om de principes en doelen in een samenleving door te duwen. Ik denk dat het goed is om over macht na te denken om te realiseren wat er mee bereikt kan worden, op goede en slechte vlakken, hoe macht teruggedraaid of veranderd kan worden, maar ook om te bepalen wat je zelf zou doen wanneer je macht hebt.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Macht & Ideologie - 4. Hoe heeft het invloed op hoe jij functioneert?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Macht & Ideologie - 4. Hoe heeft het invloed op hoe jij functioneert?

# data[].attributes.body
Maud: Ik denk dat een ideologie invloed heeft op alles wat je doet. Hoe je denkt bepaalt hoe je handelt. Ik eet minder vlees omdat ik beter wil nadenken over de toekomst van onze aarde en het milieu. Ik bestel minder aan huis om mijn CO2 bijdrage te verminderen. Ik koop geen auto maar ga met de trein. Dat zijn kleine voorbeelden van een punt binnen mijn ideologie.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Macht & Ideologie - 3. Wat denk jij dat ideologie betekent?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Macht & Ideologie - 3. Wat denk jij dat ideologie betekent?

# data[].attributes.body
Maud: Vaak wordt ideologie gekoppeld aan politiek. Dat was voor mij ook de eerste betekenis die in me opkwam: opvattingen, principes en ideeën die het handelen en het doel van een partij vormt. Toch heb ik het gevoel dat je ook op persoonlijk vlak een ideologie kan naleven. Dat houdt voor mij alle persoonlijke principes in die bepalen hoe een mens het leven leidt. Het lijkt me een soort geloof die de manier van denken van een persoon of groep bepaald. Het heeft vaak een groter doel dat bereikt zal worden door handelingen die passen binnen die principes/geloof (de ideologie dus).

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Macht & Ideologie - 2. Wat is neoklassieke economie?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Macht & Ideologie - 2. Wat is neoklassieke economie?

# data[].attributes.body
Maud: De manier waarop de economie nu werkt. Het komt neer op de hedendaagse economische theorieën en concepten die in de huidige wereld worden beoefend. Een van de belangrijkste onderliggende principes hiervan is de bepaling van prijzen d.m.v de krachten van vraag en aanbod. In de neoklassieke economie wordt ervan uitgegaan dat:

Mensen rationele voorkeuren hebben in de keuze tussen uitkomsten. Deze voorkeuren kunnen worden geïdentificeerd en deze voorkeuren kunnen ook in waarden worden uitgedrukt.

Particulieren nut maximaliseren en ondernemingen winsten maximaliseren .

Mensen  onafhankelijk van elkaar handelen op basis van volledige en relevante informatie.

Dit verschilt van Klassieke economie omdat deze uitgaat van een zelfregulerende economie. Dit is volgens de klassieke theorie het meest efficiënt  en effectief, omdat mensen zich zullen aanpassen aan elkaars behoeften als de behoeften zich voordoen. Hier komt dus ook geen tussenkomst van de overheid bij kijken.

# data[].attributes.headline
Recap vragen - Macht & Ideologie - 1. Wat versta jij onder betekeniseconomie?

# data[].attributes.subject
Recap vragen - Macht & Ideologie - 1. Wat versta jij onder betekeniseconomie?

# data[].attributes.body
Maud: Ik denk dat wat betekeniseconomie inhoudt, letterlijk terug te vinden is in de term. Het lijkt mij een vorm waarop de economie werkt, waarin elke ‘handeling’ een doel/betekenis heeft voor bijvoorbeeld zowel de aarde, als de samenleving. Een manier van economische werking waarin er rekening gehouden wordt met veel meer dan alleen geld verdienen. Volgens mij is het zelfs een hele onconventionele manier waarmee de economie draait. Het consuminderen in plaats van consumeren, niet meer denken aan wat goed is voor de portemonnee maar meer wat goed is voor onze ecologie.