# data[].attributes.body
Jest to grupa chorób, w których komórki organizmu dzielą się w sposób niekontrolowany, a nowo powstałe komórki nowotworowe nie różnicują się w typowe komórki tkanki. Utrata kontroli nad podziałami jest związana z mutacjami genów kodujących białka uczestniczące w cyklu komórkowym: protoonkogenów i antyonkogenów. Mutacje te powodują, że komórka wcale lub niewłaściwie reaguje na sygnały z organizmu. Powstanie nowotworu złośliwego wymaga kilku mutacji, stąd długi (ale najczęściej bezobjawowy) okres rozwoju choroby. U osób z rodzinną skłonnością do nowotworów część tych mutacji jest dziedziczona.

Dziedzinami medycyny zajmującymi się rozpoznawaniem i leczeniem chorób nowotworowych są onkologia, chirurgia onkologiczna, patomorfologia (szczególnie histopatologia oraz cytopatologia).

# data[].attributes.body
1. Czynniki genetyczne

Obciążenie genetyczne ma duży związek z ryzykiem zachorowania na konkretny typ nowotworu. Niektóre osoby posiadają uszkodzone geny — tzw. onkogeny, które mogą stanowić przyczynę powstania raka. Przykładem może być gen BRCA1, którego uszkodzenie związane jest ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka piersi lub gen RB, którego uszkodzenie związane jest ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na siatkówczaka. Obecność tego rodzaju mutacji nie determinuje choroby, ale zwiększa ryzyko i predyspozycje do zachorowania na nią.

2. Zakażenia wirusowe i bakteryjne

Wirus zapalenia wątroby typu B i C, może wywołać raka wątroby. Wirus opryszczki płciowej (herpes typ II, HSP) oraz ludzki wirus brodawczaka (HPV) zwiększają ryzyko zachorowania na raka szyjki macicy, pochwy, sromu i odbytu. Wirus Epsteina-Barr (EPV) zwiększa ryzyko zachorowania na ziarnicę złośliwą, chłoniaki, nowotwory gardła i nosa. Bakterie takie jak np. Helicobacter pylori powodują zachorowanie na wrzody oraz raka żołądka. W walce z większością tych wirusów zalecane są szczepienia ochronne.

3. Palenie papierosów

Wg przeprowadzonych badań 9 na 10 osób, u których wykryto raka płuc, było palaczami. Palenie tylko jednego papierosa dziennie podnosi ryzyko zachorowania u mężczyzn trzykrotnie, a u kobiet pięciokrotnie. Dym papierosowy zawiera nawet 4 tysiące substancji chemicznych, chemikaliów, które szkodzą nawet tym, którzy nie palą, ale biernie wdychają dym. Ryzyko zachorowania u biernych palaczy zwiększa się aż o 20%.

4. Picie alkoholu

W przypadku spożywania dużych ilości alkoholu, w organizmie spada produkcja „naturalnych strażników”, które unieszkodliwiają komórki nowotworowe. Wiadomo, że nadużywanie alkoholu zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór gardła, jamy ustnej, krtani, przełyku, wątroby i żołądka.

5. Niezdrowa dieta

Dieta uboga w warzywa i owoce, przepełniona żywnością tłustą, z dużą ilością cukru i wysoko przetworzoną, działa na niekorzyść organizmu. Zawiera ona dodatki chemiczne, ulepszacze, wzmacniacze smaku itd., które osłabiają normalną pracę komórek. Szczególne potencjalne działanie rakotwórcze mają niektóre dodatki do żywności oznaczane symbolem E. W opozycji do śmieciowego i niezdrowego jedzenia, istnieją antyrakowe pokarmy, które redukują ryzyko rozwoju komórek nowotworowych.

6. Ekspozycja na słońce

Nadmierne promieniowanie UVB i UVA jest poważnym zagrożeniem dla zdrowia skóry. Wylegiwanie się na słońcu bez odpowiedniej ochrony powoduje oparzenia słoneczne, które zwiększają nawet dwukrotnie prawdopodobieństwo wystąpienia czerniaka i innych nowotworów skóry.

7. Zanieczyszczone środowisko

Zanieczyszczone powietrze, smog, skażona gleba i woda to poważne czynniki, które wpływają na zachwianie sił obronnych organizmu. Różne pyły, opary, którymi oddychamy to kolejny szkodliwy czynnik, który przyczynia się wydatnie do rozwoju nowotworu płuc.

8. Praca w szkodliwych warunkach

Są zawody, takie jak spawacz, chemik czy pracownicy usuwający azbest z budynków, które szczególnie narażają wykonujące je osoby na ryzyko zachorowania. Narażenie na promieniowanie oraz wdychanie oparów podnosi ryzyko.

Na powyższe czynniki rakotwórcze związane z tworzeniem się w organizmie szkodliwych substancji chemicznych, narażeni jesteśmy wszyscy. Prawie 70% nowotworów wynika ze szkodliwych czynników środowiskowych oraz naszych niewłaściwych nawyków. Brak odpowiedniej profilaktyki pogarsza dodatkowo sprawę. W sytuacji, w której organizm jest narażony na wiele czynników rakotwórczych jednocześnie, jesteśmy bardziej narażeni na zachorowanie i należy o tym pamiętać, wprowadzając konieczne dla zdrowia zmiany.

# data[].attributes.body
DIETA W PROFILAKTYCE RAKA
Duże znaczenie diety i sposobu odżywiania w kontekście profilaktyki nowotworów nie ulega dyskusji. Opracowania wielu uznanych instytucji naukowych – zarówno zagranicznych, jak i polskich – udowodniły, że spożywanie 3-5 porcji dziennie warzyw i owoców wykazuje silny efekt ochronny w stosunku do nowotworów jamy ustnej, gardła i przełyku, raka żołądka, raka trzustki, pęcherza moczowego, płuca i jelita grubego.

SPOŻYWANIE TŁUSZCZÓW
Zalecenie dietetyczne w profilaktyce wspomnianych chorób nowotworowych obejmują ograniczenie spożywania tłuszczów (przede wszystkim tłuszczów nasyconych), ograniczenie spożywania czerwonego mięsa oraz zwiększenie ilości przyjmowanego błonnika pochodzącego ze zbóż i pełnoziarnistych produktów zbożowych, który wpływa na obniżenie ryzyka zachorowania na raka jelita grubego. Dyskutuje się również nad rolą i wpływem witaminy D3 oraz suplementacji wapnia jako czynników w profilaktyce raka jelita.

ANTYOKSYDANTY
Warto wspomnieć o antyoksydantach – bioaktywnych substancjach występujących w pożywieniu, które wykorzystywane są przez organizm do ochrony przed uszkodzeniem tkanek w wyniki procesów metabolicznych związanych z oksydacją. Do uznanych przeciwutleniaczy należą witaminy C i E, beta-karoten, selen, polifenole czy resweratrol. Związki te występują w dużych ilościach w warzywach i owocach.

WYŁĄCZNIE NATURALNE PRODUKTY
Do chwili uzyskania wiarygodnych wyników badań klinicznych nie zaleca się sztucznej suplementacji – tabletkowych form wspomnianych substancji. Najlepiej spożywać naturalne produkty pochodzenia (GMO) zwiększała zapadalność na nowotwory.

OTYŁOŚĆ, NADWAGA I AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA W PROFILAKTYCE RAKA
Według danych American Cancer Society Guidelines on Nutrition and Physical Activity for Cancer Prevention – osoby otyłe oraz z nadwagą mają zwiększone ryzyko zachorowania na niektóre typy nowotworów (raka pęcherzyka żółciowego, raka endometrium, raka jelita grubego czy raka piersi). Profilaktyka raka opiera się w tym kontekście na redukcji masy ciała u osób otyłych i z nadwagą poprzez ograniczenie ilości spożywanych tłuszczów i węglowodanów na rzecz warzyw i owoców. Szacuje się, że 300 minut umiarkowanej aktywności fizycznej i ruchu na tydzień powinno zapobiec tyciu oraz pomóc utrzymać spadek masy ciała u osób otyłych.

PROFILAKTYKA FARMAKOLOGICZNA I SUPLEMENTACJA
Mimo wielu badań, dotychczas nie wykazano wpływu suplementacji poszczególnych witamin, prowitamin czy pierwiastków na częstość występowania nowotworów w prawidłowo odżywionych populacjach. Prewencja farmakologiczna – inaczej chemoprewencja – oznacza podawanie substancji, których mechanizm działania prowadzi do obniżenia ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe. Pierwsze, najważniejsze badania naukowe w chemoprewencji dotyczyły raka piersi. W badaniu BCBT wykazano, że stosowanie przez 5 lat tamoksifenu u kobiet należących do grupy zwiększonego ryzyka zachorowania na raka piersi wiązało się z 49% redukcją ryzyka zachorowania na raka inwazyjnego z dodatnimi receptorami estrogenowymi (ER+) praz 50% redukcją ryzyka dla raka nieinwazyjnego w porównaniu do placebo.

PROFILAKTYKA NOWOTWORÓW SKÓRY – PROMIENIOWANIE UV
Ze względu na wzrastającą częstość zachorowań na nowotwory skóry – w tym czerniaka – wywołane ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe zaleca się unikanie nadmiernego narażenie na światło słoneczne oraz rezygnację z solarium. Należy używać odpowiednich kosmetyków i filtrów ochronnych, które blokują promieniowanie z zakresu UVB i UVA.

# data[].attributes.headline
Odnośnik do z strony z informacjami na temat nowotworów

# data[].attributes.subject
Odnośnik do z strony z informacjami na temat nowotworów

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Białaczka (Fot. Public Health Image Library)
Co to jest nowotwór?

Nowotwór to nieprawidłowa tkanka powstająca z jednej „chorej" komórki organizmu. Rośnie ona w wyniku niekontrolowanych podziałów komórek, połączonych z jednoczesnym zaburzeniem różnicowania się powstających komórek.

Organizm traci kontrolę nad procesem namnażania się komórek w wyniku mutacji różnych genów, które kodują białka pełniące istotną rolę w cyklu komórkowym. Geny takie nazywamy protoonkogenami i antyonkogenami.

Część nowotworów rozwijających się u człowieka jest dziedziczna - stanowią one około 5-10% wszystkich chorób nowotworowych. Nowotwory rozwijają się tylko w takich tkankach, których komórki cechują się zdolnością do rozmnażania. Nie powstają zatem z dojrzałych neuronów (komórki nerwowe) i kardiomiocytów (komórki mięśnia sercowego), ponieważ wymienione komórki utraciły już zdolność do namnażania się.

Podział nowotworów

Nowotwory można podzielić na łagodne (niezłośliwe) i złośliwe (tę grupę często potocznie określa się mianem „raków", choć z medycznego punktu widzenia nie jest to prawidłowe; zostanie to wyjaśnione później).

Nowotwory łagodne występują znacznie częściej niż złośliwe. Swoją budową i wyglądem tworzących go komórek nowotwór może być mniej lub bardziej podobny do prawidłowej tkanki, z której się wywodzi. Nazywamy to zróżnicowaniem nowotworu - można przyjąć, że im bardziej jest on podobny do tkanek prawidłowych, tym mniej jest złośliwy. Nowotwory łagodne cechują się bardzo dużym stopniem zróżnicowania.

Rozwój nowotworu

W piśmiennictwie medycznym stosuje się też dwa terminy związane bezpośrednio z rozwojem nowotworu czy też przemianą (transformacją) zmiany niezłośliwej w nowotwór.

Zmianą przednowotworową nazywamy taką zmianę, która wiąże się z większym ryzykiem rozwoju nowotworu złośliwego (z takiej zmiany częściej rozwinie się nowotwór). Przykładem tego typu zmian są gruczolaki jelita grubego (potocznie nazywane polipami; nie jest to do końca prawidłowe nazewnictwo, ponieważ nie każdy polip jest gruczolakiem), na podłożu których rozwija się rak jelita grubego.

Stan przednowotworowy to choroba związana ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia nowotworu złośliwego. Chorzy, u których rozpoznano taką chorobę, powinni być poddani bacznej obserwacji lekarskiej i należy u nich wykonywać odpowiednie badania diagnostyczne, co umożliwia wczesne wykrycie zmian przednowotworowych lub już nowotworów i skuteczne leczenie. Przykład stanu przednowotworowego stanowi choroba zapalna jelita grubego o nazwie wrzodziejące zapalenie jelita grubego ( colitis ulcerosa), w przebiegu której istnieje zwiększone ryzyko rozwoju raka jelita grubego.

Nowotwory złośliwe

Nowotwory złośliwe można podzielić na kilka dużych grup, w zależności od tego, z jakiej tkanki pochodziła pierwsza komórka, która dała początek rozwojowi nowotworu. Nowotwory złośliwe pochodzenia nabłonkowego (a więc rozwijające się z komórek nabłonka) nazywa się rakami ( carcinoma), nowotwory wywodzące się z komórek mezenchymalnych to mięsaki ( sarcoma), a nowotwory tkanki limfatycznej i układu krwiotwórczego to chłoniaki ( lymphoma) i białaczki ( leuceamia). Istnieją jeszcze nowotwory wywodzące się z pierwotnej komórki płciowej; zwykle rozwijają się one w gonadach (jądra i jajniki) i nazywamy je nowotworami germinalnymi. Ponadto osobną grupę stanowią nowotwory ośrodkowego układu nerwowego (mózgu i rdzenia kręgowego).

Ryc. 1. Chłoniak żołądka w postaci owrzodzenia błony śluzowej

Nowotwory złośliwe charakteryzują się występowaniem kilku cech, które decydują o tym, że zasługują one na nazwanie ich „złośliwymi" i określają biologiczne zachowanie opisywanych zmian. Dwie główne takie cechy to naciekanie okolicznych tkanek oraz zdolność do tworzenia przerzutów do węzłów chłonnych lub narządów odległych. Naciekanie wiąże się z niszczeniem tkanek otaczających nowotwór lub narząd, z którego się on wywodzi. Komórki nowotworu mają zdolność naciekania także naczyń krwionośnych i chłonnych. Dzięki temu, po dostaniu się do światła naczynia wraz z krwią lub chłonką, mogą rozsiewać się po całym ciele. Jeśli w innym, odległym miejscu komórki nowotworowe napotkają korzystne warunki do osiedlenia się i namnażania - pozostają tam i tworzą nowy guz nowotworowy nazywany przerzutem.

Przerzuty powstające drogą naczyń chłonnych najpierw pojawiają się w najbliższych pierwotnemu nowotworowi węzłach chłonnych. W ten sposób rozsiewają się głównie raki. Natomiast przerzuty związane z rozsiewem drogą naczyń krwionośnych mogą powstać w każdym miejscu organizmu, najczęściej w płucach, wątrobie i kościach. Drogą naczyń krwionośnych rozprzestrzeniają się przede wszystkim mięsaki.

Komórki nowotworowe mogą także wykorzystać do rozsiewu drogę płynu mózgowo-rdzeniowego - dotyczy to nowotworów centralnego układu nerwowego, bądź też rozsiewać się do jam ciała (np. rak jajnika do jamy opłucnej lub otrzewnej) czemu zwykle towarzyszy pojawienie się w tych jamach płynu (np. wodobrzusze czyli płyn w jamie brzusznej). Im większy nowotwór, tym więcej komórek się w nim dzieli (namnaża) i tym większe prawdopodobieństwo pojawienia się przerzutów. Dlatego tak ważne jest wykrywanie nowotworów złośliwych wtedy, gdy ich rozmiary nie są duże i możliwe jest skuteczne leczenie. Pozostałe cechy nowotworów złośliwych, które w każdym przypadku nowotworu mogą pojawić się w różnym zestawieniu, to:

zwykle szybki wzrost

brak torebki guza

odrastanie w miejscu pierwotnego występowania po niedokładnym usunięciu pierwszej zmiany (czyli wznowa miejscowa)

cechy złośliwości dotyczące samych komórek (np. kształt i wygląd jądra komórkowego)

duża zdolność tworzenia nowych, nieprawidłowych naczyń (czyli angiogenezy)

duże zróżnicowanie wyglądu komórek nowotworowych.

Obecnie dzięki postępowi medycyny i wykorzystywanym w tym celu badaniom diagnostycznym coraz więcej nowotworów złośliwych można wykryć na wczesnym etapie, co umożliwia wyleczenie chorych. W leczeniu chorych na nowotwory wykorzystuje się specjalne leki antynowotworowe ( chemioterapia), napromienianie ( radioterapia) oraz leczenie chirurgiczne.

Ostatnim osiągnięciem medycyny i jednocześnie dziedziną, której dotyczy wiele toczących się obecnie badań jest tzw. leczenie celowane - czyli stosowanie leków skierowanych przeciwko konkretnym, „zepsutym", nieprawidłowym cząsteczkom występującym w komórkach nowotworowych.

Nowotwory łagodne

Dla porównania, cechy nowotworów łagodnych to:

ostre odgraniczenie guza (brak naciekania okolicznych tkanek, nawet przy braku torebki guza)

rozprężający typ wzrostu

zwykle obecność torebki zbudowanej z tkanki włóknistej

brak zdolności tworzenia przerzutów.

Guzy tego typu rosną powoli przez wiele lat, stopniowo się powiększając. Jednak od wymienionych zasad istnieją wyjątki. Naczyniaki, które są łagodnymi guzami zbudowanymi z naczyń krwionośnych nie są otoczone torebką i wciskają się nieregularnymi wypustkami pomiędzy komórki narządu, w którym rosną.

Tempo wzrostu mięśniaków macicy (czyli łagodnych nowotworów zbudowanych z tkanki mięśniowej; są to najczęstsze nowotwory występujące u kobiet) jest zależne od działania hormonów. Dlatego mięśniaki mogą szybko powiększać się u kobiet w ciąży.

Ryc. 2. Polip żołądka

Ryc. 3. Polip esicy (części jelita grubego) widoczny w kolonoskopii wirtualnej

Część nowotworów łagodnych rośnie w postaci polipów - jest to tylko określenie kształtu danej zmiany czyli uszypułowanego tworu o obłym obrysie, wystającego ponad powierzchnię danej płaszczyzny. W formie polipa może także rozwijać się nowotwór złośliwy lub zmiana związana ze stanem zapalnym.

Polipy jelita grubego są zmianami znajdowanymi podczas badań endoskopowych (kolonoskopii lub rektoskopii), wykonywanych z różnych powodów. Usuwa się je podczas takiego badania i następnie wykonuje się badanie histopatologiczne, w celu określenia charakteru zmiany (łagodny lub złośliwy guz) i ustalenia dalszego postępowania leczniczego. Najczęściej pod pojęciem polipa jelita grubego rozumie się łagodne nowotwory błony śluzowej tego odcinka przewodu pokarmowego czyli gruczolaki (polipy gruczolakowe) - jak wspomniano wyżej są to zmiany przednowotworowe. Wiążą się one z ryzkiem rozwoju raka jelita grubego i dlatego należy je usuwać (zabieg taki nazywamy polipektomią), zapobiegając w ten sposób zachorowaniu na nowotwór. Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w rozdziale dotyczącym raka jelita grubego. Oprócz przewodu pokarmowego zmiany polipowate można też spotkać w górnych drogach oddechowych (jama nosowa, zatoki), w jamie macicy oraz w drogach moczowych.

Angiogeneza jest to proces tworzenia nowych, drobnych naczyń krwionośnych. Zjawisko takie występuje w rozwoju embrionalnym, kiedy rozwijają się poszczególne tkanki i narządy, ale także po urodzeniu. Tworzenie nowych naczyń jest związane z takimi zdarzeniami jak gojenie się ran, cykl miesięczny u kobiet (regeneracja błony śluzowej trzonu macicy), wzrost kości, ale także z rozwojem nowotworów. Wówczas nowo powstające naczynia zapewniają ukrwienie i odżywianie rosnącego guza.

Nowotwory miejscowo złośliwe

Oprócz nowotworów łagodnych i złośliwych istnieją także zmiany, które określa się terminem nowotworów miejscowo złośliwych. Są to takie guzy, które wykazują część cech nowotworów złośliwych (przede wszystkim zdolność do naciekania i niszczenia otaczających tkanek i narządów), jednak nie tworzą one przerzutów lub wyglądają jak guz łagodny, ale mogą nawracać po usunięciu. Najczęściej występującym guzem tego typu jest nowotwór skóry nazywany rakiem podstawnokomórkowym. Pomimo swojej nazwy (rak) nie ma on zdolności tworzenia przerzutów, choć niszczy tkanki w obrębie których rośnie.

Odrębnego omówienia wymaga zagadnienie nowotworu nabłonkowego (czyli raka) na wstępnym etapie rozwoju - w odniesieniu do takiej zmiany stosuje się nazwę „raka nienaciekającego" (po łacinie in situ czyli w miejscu swojego powstania). Słowo „rak" oznacza, że jest to już nowotwór złośliwy, jednak ponieważ nie przekroczył on jeszcze granic nabłonka, a więc nie nacieka i nie niszczy sąsiadujących z nim tkanek. Co za tym idzie, nie ma jeszcze możliwości tworzenia przerzutów. Jest to więc bardzo wczesny etap rozwoju raka, który wykryty w takim stadium jest całkowicie wyleczalny. W medycynie na określenie takiego stadium rozwoju raka używa się terminu „neoplazja śródnabłonkowa" lub „dysplazja". Taka zmiana zbudowana jest z komórek, które wykazują wszystkie cechy złośliwości, zarówno pod względem wyglądu samych komórek, jak i budowy nabłonka. Jednak na tym etapie zmiana jest ona ograniczona do samego nabłonka, nie ma dostępu do podścieliska, jest od niego oddzielona błoną podstawną, nie nacieka otoczenia, można ją usunąć z niewielkim marginesem zdrowych tkanek i w ten sposób zapobiec wystąpieniu raka naciekającego (a więc w pełni złośliwego nowotworu, który ma zdolność tworzenia przerzutów).

Dysplazję w nabłonku można podzielić na zmiany małego stopnia (nie obejmują one pełnej grubości nabłonka, ryzyko rozwoju raka jest małe) i dużego stopnia (zmiany obejmują pełną grubość nabłonka, a ryzyko rozwoju raka w takim przypadku jest bardzo duże). W uproszczeniu można przyjąć, że gdyby udało się wykrywać wszystkie raki na etapie neoplazji śródnabłonkowej, możliwe byłoby wyleczenie wszystkich chorych na raka.
Pamiętaj o regularnym wykonywaniu cytologii, ponieważ może ona uchronić się przed rozwojem zaawansowanego raka.
Jednym z narządów, w których możliwe jest takie wczesne wykrywanie zmian nowotworowych i zapobieganie ich dalszemu rozwojowi jest szyjka macicy. Badanie, które umożliwia wykrycie dysplazji w nabłonku wielowarstwowym płaskim pokrywającym tarczę części pochwowej szyjki macicy jest cytologia ginekologiczna. Jest to prosta, tania, niebolesna procedura, polegająca na pobraniu wymazu specjalną szczoteczką z tarczy części pochwowej i kanału szyjki macicy (rycina 3. - proponuję klasyczny schemat budowy szyjki macicy + może zdjęcie szczoteczki do cytologii i samego rozmazu).

W odniesieniu do szyjki macicy pojęcia „dysplazja" i „neoplazja śródnabłonkowa" zostały zastąpione terminologią wywodzącą się z języka angielskiego. Mówimy o zmianach typu CIN (ang. cervical intraepithelial neoplasia czyli neoplazja śródnabłonkowa szyjki macicy i skrót wywodzący się od pierwszych liter angielskiej nazwy) lub SIL (squamous intraepithelial lesion czyli zmiana śródnabłonkowa w obrębie nabłonka wielowarstwowego płaskiego i analogicznie utworzony skrót). Dodatkowo zmiany występujące w nabłonku szyjki macicy można stopniować, jak wspomniano wyżej, na takie które wiążą się z dużym (mówimy wówczas o CIN II lub CIN III, albo w przypadku w badania cytologicznego o H-SIL [litera „H" pochodzi od angielskiego słowa „high" i oznacza duże ryzyko rozwoju raka]) albo z małym ryzykiem rozwoju raka (w tym przypadku używa się terminu CIN I lub w badaniu cytologicznym L-SIL [analogicznie litera „L" oznacza angielskie słowo „low" i służy do określenia małego ryzyka rozwoju raka]). Pojęcia dysplazji i neoplazji śródnabłonkowej używane są także w stosunku do zmian w obrębie nabłonka gruczołowego, np. w żołądku i jelicie grubym i stosuje się wówczas podobny podział na zmiany o małym i dużym stopniu dysplazji. I tak np. usunięty polip gruczolakowy jelita grubego może zawierać ogniska dysplazji dużego lub małego stopnia.

# data[].attributes.attachment_link.description
Białaczka (Fot. Public Health Image Library) Nowotwór to nieprawidłowa tkanka powstająca z jednej „chorej" komórki organizmu. Rośnie ona w wyniku niekontrolowanych podziałów komórek, połączonych z jednoczesnym zaburzeniem różnicowania się powstających komórek. Organizm traci kontrolę nad procesem namnażania się komórek w wyniku mutacji różnych genów, które kodują białka pełniące istotną rolę w cyklu komórkowym.

# data[].attributes.headline
Odnośniki do strony z informacjami na temat nowotworów

# data[].attributes.subject
Odnośniki do strony z informacjami na temat nowotworów

# data[].attributes.attachment_link.description
Podczas gdy do tej pory uważaliśmy choroby układu krążenia za najgroźniejsze dla zdrowia i życia Polaków, od jakiegoś czasu obserwujemy wzrost liczby śmierci z powodu chorób nowotworowych. Jest to obecnie wiodąca przyczyna zgonów w krajach o wysokim i średnim dochodzie, a więc także i w Polsce. Które nowotwory stanowią dla nas największe zagrożenie?

# data[].attributes.attachment_link.title
Medycyna molekularna czyli nowe metody diagnostyki i leczenia nowotworów

# data[].attributes.body
https://www.mp.pl/pacjent/onkologia/informacje/61208,nowotwor

https://www.zwrotnikraka.pl/rak-nowotwor-zlosliwy-co-to-jest/

https://onko-med.pl/nowotwory/nowotwor-zlosliwy-a-lagodny/

https://www.pib-nio.pl/profilaktyka-i-badania-przesiewowe/centrum-profilaktyki-nowotworow/

https://wco.pl/o-nas/profilaktyka/fazy-profilaktyki-na-przykladzie-nowotworow/
http://onkologia.org.pl/profilaktyka-nowotworowa/

https://zzozwadowice.pl/dzialalnosc-medyczna/profilaktyka-nowotworowa/

https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/nowotwory/przyczyny-nowotworow-czyli-skad-sie-bierze-rak-aa-gtBK-3dBy-RFs5.html

https://ohme.pl/zdrowie/8-przyczyn-powstawania-nowotworow-sprawdz-na-ktore-jestes-szczegolnie-narazona/

https://pl.wikipedia.org/wiki/Nowotw%C3%B3r