# data[].attributes.body
2020-Ders.3
12.1.2. XX. YY. Başlarında Osmanlı Devleti-1
Murat Usta

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 3.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.title
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 3.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.description
Bu dersimizde, 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'nin genel durumunu ele alacağız.

# data[].attributes.attachment_link.title
12.1.2.  XX.Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti Ders Planı ve Sunum/Slaytı

# data[].attributes.body
12.1.2. XX. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Devleti-2. Bölüm Balkan Savaşları

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 5.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.title
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 5.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.description
Bu dersimizde, Balkan Savaşları'nı işleyeceğiz.

# data[].attributes.body
12.1.2. XX. Yüzyılın Başlarında Osmanlı Devleti-1. Bölüm

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 4.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.title
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük 4.Bölüm İzle

# data[].attributes.attachment_link.description
Bu dersimizde, 20. yüzyıl başlarında Osmanlı Devleti'ndeki siyasi gelişmeleri ele alacağız.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Savaşın çıkmasında Rusya'nın takip ettiği panslavizm siyasetinin ve Balkanlar'ı paylaşma konusunda Rusya ile Avusturya arasında devam eden rekabetin büyük etkisi oldu. Berlin Antlaşması (1878) Rumeli topraklarının büyük bir kısmını Osmanlı Devleti'nden kopardığı halde bu topraklar üzerindeki taksim mücadelesini durduramamış, aksine daha da şiddetlendirmiştir. Aslında Balkan devletlerinin kendi aralarında da Osmanlı Devleti'ne karşı birleşmelerini önleyen birtakım meseleler vardı. Bunların başında, Bulgar kilisesinin Rum-Ortodoks kilisesinden ayrıldığı tarihten beri Makedonya'da birçok kilise ve mektebin kime ait olduğu meselesinden doğan "kiliseler meselesi" geliyordu. Ayrıca Sırbistan, Bulgaristan'a bırakılan Makedonya'da hak iddia ettiği gibi, Yunanistan da kuzeye doğru genişlemeye çalışıyordu.

Sultan II. Abdülhamid, tahtta kaldığı sürece Balkan devletleri arasındaki bu anlaşmazlıkları körükleyerek onların Osmanlı Devleti'ne karşı ittifak etmelerini önlemeye çalıştı. Fakat II. Meşrutiyet'in ilânından sonra (24 Temmuz 1908), İttihat ve Terakkî Cemiyeti'nin Sırp, Bulgar ve Yunan komiteleriyle iş birliği yapmasından dolayı çete hareketleri geçici olarak durdu. Bunun üzerine Avrupa devletleri Makedonya ıslahatı üzerindeki kontrolün kaldırıldığını bildirdiler (3 Ekim 1908). İki gün sonra Avusturya, Berlin Antlaşması'ndan beri işgal ettiği Bosna-Hersek'i ilhak etti. Ardından Osmanlı Devleti'ne bağlı muhtar Bulgaristan Prensliği istiklâlini ilân etti (5 Ekim 1908). Ertesi günü de Girit Yunanistan'a katıldığını açıkladı.

Osmanlı hükümetinin Yunanlılar'a karşı Sırbistan ve Bulgaristan'ı kazanmak için giriştiği faaliyetler bu üç devletin ittifak etmesine engel olamadı. İttihat ve Terakkî yönetimi, Balkan devletleri arasındaki anlaşmazlıkların en önemlisi olan kiliseler meselesini 3 Temmuz 1911'de çıkardığı bir kanunla halletti. Bununla ihtilâflı kilise ve mekteplerin nüfus nisbetine göre aidiyeti tesbit edilecekti. Böylece Balkan milletleri arasındaki en önemli mesele de halledilmiş ve bu milletlerin aralarında anlaşmaları kolaylaştırılmış oldu.

Osmanlı Devleti'nin iç ve dış gailelerle meşgul olduğu bir sırada Rusya, Balkan devletlerinin bir birlik içinde bulunmalarını engelleyen Türkiye'ye ait Makedonya'nın taksimi konusunu ele aldı. Rusya'nın bu kışkırtmaları sonunda Osmanlı Devleti'ne ait toprakların taksimi esası üzerinde 13 Mart 1912'de Bulgaristan-Yunanistan, Ağustos 1912'de Karadağ-Bulgaristan ve 6 Ekim 1912'de de Karadağ-Sırbistan arasında ittifak antlaşmaları yapıldı. Böylece II. Abdülhamid'in büyük bir maharetle önlemeye çalıştığı Balkan ittifakı ortaya çıkmış oldu.

Ancak Bâbıâli'nin Balkanlar'daki bu gelişmelerden haberdar olmadığı anlaşılmaktadır. Said Paşa kabinesi, Fransa'nın ikazlarına ve Atina'daki Türk maslahatgüzarı Galib Kemâlî Bey'in (Söylemezoğlu) ihtarlarına rağmen Balkan ittifakının kurulacağına inanmıyordu. Nitekim Sofya elçiliğinden Hariciye nâzırlığına getirilen Âsım Bey, 15 Temmuz 1912'de Meclis-i Meb'ûsan'da yaptığı bir konuşmada Balkanlar'dan imanı kadar emin olduğunu, burada Osmanlı Devleti'ne karşı bir ittifakın kurulamayacağını söylüyordu. Bu düşünceler içinde bulunan hükümet, Sırbistan'ın Avrupa'dan satın aldığı silâhların Selânik Limanı'ndan Belgrad'a sevkedilmesine bile izin vermişti.

Bu sırada devlet en buhranlı günlerini yaşıyordu. 1911 Eylülünde başlayan Trablusgarp Savaşı devam ediyordu. İtalyanlar Oniki Ada'yı işgal ettikten sonra Çanakkale'ye dayanmışlar ve İstanbul'u tehdit etmeye başlamışlardı. 1910'da çıkan Arnavutluk isyanı yabancı güçlerin tahrikleriyle yeniden alevlenmişti. Arnavutluk isyanının bastırılması sırasında ordu içindeki muhalif subaylar "Halâskâran/Halâskâr Zâbitân" adıyla siyasî bir grup kurarak dağlara çıktılar. Bu grubun İstanbul'daki mensuplarının baskıları sonunda Said Paşa kabinesi istifa etti. Böylece İttihat ve Terakkî yönetimi sona ermiş oldu.

22 Temmuz 1912'de Gazi Ahmed Muhtar Paşa'nın kurduğu, "büyük kabine" veya "baba-oğul kabinesi" adı verilen yeni hükümet de Balkan milletlerinin Osmanlı Devleti aleyhine birleştiklerini farketmedi. Hatta Balkan ittifakını el altından destekleyen Rusya'nın savaş olmayacağı konusunda Hariciye Nâzırı Noradungiyan (Noradounghian) Efendi'ye verdiği teminata güvenerek Rumeli'deki 120 tabur tâlimli askerini terhis etti. Muhalefette bulunan İttihat ve Terakkî de muhakkak bir mağlûbiyet yüzünden hükümetin düşmesini sağlamak için şiddetli harp taraftarlığına başladı. Dârülfünun talebelerini kışkırtarak savaş lehinde gösteriler yaptırdı.

Arnavut isyancıların Karadağ'a sığınmaları üzerine Osmanlı Devleti buraya asker sevketti. 3 Ekim 1912'de Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ hükümetleri Bâbıâli'ye ortak bir nota vererek Türk hükümetinden üç gün içinde eski Sırbistan, Makedonya, Arnavutluk ve Girit'e muhtariyet verilmesini istediler. Sürenin bitiminde isteklerini tekrarlayarak yeniden üç günlük süre tanıyan Balkan devletleri Batılı devletlere de ortak nota vererek istekleri kabul edilmediği takdirde silâhla kabul ettireceklerini bildirdiler. Nihayet 8 Ekim 1912'de Karadağ'ın Osmanlı Devleti'ne savaş ilân etmesiyle Balkan savaşlarının birinci safhası başlamış oldu. Diğer müttefikler de 13 Ekim'de ortak bir nota vererek Rumeli'nin milliyet esasına göre muhtar idarelere ayrılmasını istediler. Bâbıâli buna cevap vermediği gibi sınırlarını tecavüz eden Sırbistan ve Bulgaristan elçilerinin pasaportlarını ellerine verdi (13 Ekim 1912). Ertesi gün bu iki devlet de Osmanlı Devleti'ne savaş ilân etti. Arkasından Yunanistan da bir nota vererek onlara katıldı.

Balkan Savaşı, doğu (Trakya) ve batı (Makedonya ve Arnavutluk) olmak üzere iki cephede cereyan etti. Doğu cephesinde Bulgarlar'la, batı cephesinde ise bütün müttefiklerle savaşıldı. Ayrıca denizde de Yunan donanmasıyla harbedildi. Savaş sırasında ordu içindeki siyasî görüş ayrılıkları yenilgide büyük rol oynadı. Osmanlı şark ordusu 23 Ekim 1912'de kendisinden üç kat fazla olan Bulgar ordusuna yenilerek Çatalca'ya kadar çekildi. Garp ordusu 23-24 Ekim'de Kumanova'da Sırplar'a yenildiği gibi Tahsin Paşa da 35.000 kişilik ordusu ile Selânik'te Yunanlılar'a teslim oldu. Bu başarısızlıklardan dolayı 29 Ekim'de Gazi Ahmed Muhtar Paşa kabinesi istifa etti.

Bu sırada Selânik'te sürgün hayatı yaşayan II. Abdülhamid, düşmanın ilerlemesi karşısında Selânik'in tehlikeye düşmesi üzerine 1 Kasım'da İstanbul'a nakledildi. Kendisine gazete verilmediği için Balkan Savaşı'nın çıktığından haberi dahi olmayan eski padişah, Balkan ittifakına ve Bâbıâli'nin böyle bir ittifaktan haberdar olmamasına hayret ederek kiliseler meselesini sordu. Halledildiğini öğrenince de ittifakı tabii karşıladı.

Yeni kurulan Kâmil Paşa kabinesi büyük devletlerden ateşkes için ara buluculuk etmelerini istedi. Görüşmelerin devam ettiği bir sırada Balkan yenilgisini iç politika malzemesi yapan İttihat ve Terakkî Fırkası kanlı bir darbe ile hükümeti ele geçirdi (bk. BÂBIÂLİ BASKINI). 3 Şubat 1913'te savaş yeniden başladı. Yunanlılar 6 Mart'ta Yanya'yı, Mehmed Şükrü Paşa'nın kahramanca savunmasına rağmen, Bulgarlar 26 Mart'ta Edirne'yi, Esad Toptani Paşa'nın ihaneti üzerine Karadağlılar da 23 Nisan'da İşkodra'yı işgal ettiler. Arnavutluk'taki son Osmanlı birliğinin Sırplar'a teslim olması üzerine, Edirne'yi kurtarmak iddiasıyla iktidarı ele geçiren İttihat ve Terakkî Fırkası Kâmil Paşa'nın kabul etmediği şartları kabul etmek zorunda kaldı.

Londra sefiri Tevfik Paşa vasıtasıyla devletlerin aracılığının kabul edileceği bildirildi. Bir ay sonra 31 Mart'ta İstanbul'daki büyükelçiler Hariciye Nâzırı Said Halim Paşa'ya verdikleri dört maddelik bir ortak nota ile antlaşma esaslarını tebliğ ettiler. Notanın Türk hükümeti tarafından kabul edilmesi üzerine tekrar başlayan Londra Konferansı, 30 Mayıs 1913'te Osmanlı Devleti ile Balkan devletleri arasında imzalanan bir antlaşma ile sona erdi. Midye-Enez hattı Osmanlı-Bulgar sınırı olarak kabul edildi. Edirne, Trakya ve Dedeağaç Bulgaristan'a; Selânik, Güney Makedonya ve Girit Yunanistan'a; Kuzey ve Orta Makedonya Sırbistan'a; Silistre de Romanya'ya bırakıldı.

I. Balkan Savaşı'na katılmamış olan ve Bulgaristan'ın büyümesinden rahatsız olan Romanya, Silistre'nin Bulgaristan'dan alınarak kendisine verilmesinden de tatmin olmadı. Ayrıca Makedonya'nın büyük bir kısmının Bulgaristan'a bırakılmasına Sırbistan ve Yunanistan itiraz ediyorlardı. Bulgaristan 23 Haziran 1913'te Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan'a karşı savaşa başladı. 10 Temmuz'da Romanya da Bulgaristan'a savaş ilân etti. Böylece Osmanlı mirasını paylaşamamalarından dolayı Balkan müttefikleri arasında II. Balkan Savaşı başlamış oldu.

Müttefiklerin Sofya'ya doğru ilerledikleri bir sırada İttihat ve Terakkî yönetimi fırsattan faydalanarak Edirne'yi kurtarmak üzere harekete geçti. Londra Antlaşması'nda kabul edilen Midye-Enez hattının belirlenmesine yanaşmayan Bulgaristan'ın tutumundan şikâyet edilerek 19 Temmuz 1913'te büyük devletlere bir nota verildi ve Meriç sınırının tecavüz edilmeyeceği belirtildi. Dört devletle birden savaşan Bulgaristan'ın kuvvetsiz bıraktığı Edirne hiçbir mukavemet görülmeden 21 Temmuz'da Bulgarlar'dan geri alındı.

II. Balkan Savaşı 10 Ağustos 1913'te Bulgaristan'la Sırbistan, Yunanistan ve Karadağ arasında imzalanan Bükreş Antlaşması ile sona erdi. Osmanlı-Bulgar antlaşması da 29 Eylül 1913'te İstanbul'da imzalandı. Yirmi maddeden oluşan İstanbul Antlaşması'na göre, Edirne ile batı tarafında çapı 30 km. tutan yarım daire şeklinde bir toprak parçası Osmanlı Devleti'nde kaldı. Batı Trakya ise Bulgaristan'a iade edildi. Meriç nehri iki devlet arasında sınır kabul edildi. Antlaşmaya eklenen "müftülere müteallik protokol"e göre, Bulgaristan'da kalan müslümanlar kendi müftülerini seçecek, bu müftüler de kendi aralarından birini başmüftü seçeceklerdir. Bulgar Mezâhip Nezâreti başmüftünün seçilişini Sofya'da bulunan Osmanlı büyükelçisi vasıtasıyla İstanbul'daki şeyhülislâma bildirecek, şeyhülislâmın tasdikiyle başmüftü ve ona bağlı diğer müftüler vazifelerine başlayabileceklerdir. Başmüftünün vazifesi, Bulgaristan'daki müftülerle Osmanlı şeyhülislâmlığı ve Bulgar Mezâhip Nezâreti ile olan ilişkilerde onlara aracılık etmektir. Müftülerce verilen hükümleri şeriat adına başmüftü tasdik edebileceği gibi taraflar isterlerse şeyhülislâma da gönderebileceklerdir. Başmüftü nikâh, boşanma, vasiyet, verâset, vesâyet, nafaka ve yetim mallarının korunması gibi konularda diğer müftülere tavsiye ve tebligatta bulunabilecek ve bu konudaki davalara bakabilecektir. Müftüler İslâm vakıflarının idaresinden de sorumlu oldukları için başmüftü onlardan hesap sorabilecek ve hesap defterleri isteyebilecektir. Başmüftü ve müftüler Bulgaristan'daki İslâm mektep ve medreselerinin teftişinden sorumlu olacak, gerekli yerlerde yeni okullar açabileceklerdir. Müftülerin maaşı Bulgaristan hükümeti tarafından verilecek, hükümet masrafı kendisine ait olmak üzere müslümanlar için ilk ve orta okul seviyesinde eğitim kurumları açacaktır. Buralarda eğitim Türkçe yapılacak, fakat Bulgarca öğrenmek mecburi olacaktır. Nüfusunun çoğunluğu müslüman olan yerlerde İslâm cemaati meclisleri kurulacak, eğitim ve evkaf işleri bu cemaat tarafından yürütülecektir. Bütün mezarlıklar İslâm cemaatine ait vakıflardan sayılacak ve cemaat bunları istediği şekilde kullanabilecektir. İslâm vakıf malları, ait olduğu cemaate bedeli ödenmedikçe hiçbir şekilde istimlâk edilmeyecek, mecburiyet olmadıkça hiçbiri yıkılmayacak, yıkılması gerektiği takdirde aynı değerde başka bir arsa verilecek ve binanın bedeli cemaate ödenecektir.

Osmanlı-Yunan Antlaşması 14 Kasım 1913'te Atina'da imzalandı. Bu antlaşma ile de Bulgaristan'da olduğu gibi, Yunanistan'da kalan müslümanlara Rumlar'la eşit haklar tanındı. Onların İstanbul'daki şeyhülislâmlığa bağlı müftülerle ilişkilerinde güçlük çıkarılmayacaktı. Yunanistan'daki müslümanlar da müftülerini kendileri seçecek, vakıflar ve eğitim kurumları İslâm cemaat meclisleri tarafından yönetilecekti. Adalar meselesinin halli Londra Antlaşması'nın 5. maddesi gereğince büyük devletlere havale edildi. Bu devletler de 16 Aralık 1913'te tebliğ ettikleri bir kararla İmroz, Bozcaada ve Meis'i Türkiye'ye bırakarak diğer bütün adaları, I. Balkan Savaşı'ndan beri bunları işgal altında tutan Yunanistan'a verdiler. Rumeli'deki Osmanlı topraklarının kaybedilmesinden dolayı artık Sırbistan'la bağlantı kalmamış olmakla birlikte onunla da 14 Mart 1914'te genel mahiyette bir antlaşma imzalandı.

Balkan savaşları Osmanlı tarihinde bir dönüm noktası oldu. Asırlardır Rumeli'de yaşayan binlerce müslüman nüfus katliama mâruz kaldı. Pek çoğu hunharca öldürüldü. Büyük bir kısmı malını mülkünü terkederek Anadolu'ya sığındı. Sadece Edirne'de 225.000'den fazla müslüman Bulgar ordusunun esareti altında açlıktan hayatını kaybetti. Savaştan sonra imzalanan antlaşmalarla Rumeli'de kalan müslümanların hakları tasdik edildiği halde müslüman Türkler'e yapılan baskılar durmadı. Pek çok Türk asıllı müslümanın göçü günümüze kadar devam etti.

BİBLİYOGRAFYA

İbrâhim Hilmi, Balkan Harbinde Askerî Mağlûbiyetlerimizin Esbâbı, İstanbul 1329, II. kısım, s. 27-89.

Mirliva Pertev [Demirhan], Balkan Harbinde Büyük Karargâh-ı Umûmî, İstanbul 1927, s. 19, 24, 36, 47-68.

Ali Fuat Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, Ankara 1943, s. 57-75.

Nihat Erim, Siyasî Tarih Metinleri, Ankara 1953, I, 457-497.

Balkan Harbi (nşr. Genelkurmay ATASE), Ankara 1979, s. 35-69.

Mahmut Beliğ, "Çatalca ve Sağ Cenah Ordularının Harekâtı", Askerî Mecmua, sy. 21, Ankara 1931, s. 2-85.

Danişmend, Kronoloji, IV, 388-407.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1992 yılında İstanbul'da basılan 5. cildinde, 23-25 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.description
Savaşın çıkmasında Rusya'nın takip ettiği panslavizm siyasetinin ve Balkanlar'ı paylaşma konusunda Rusya ile Avusturya arasında devam eden rekabetin büyük etkisi oldu. Berlin Antlaşması (1878) Rumeli topraklarının büyük bir kısmını Osmanlı Devleti'nden kopardığı halde bu topraklar üzerindeki taksim mücadelesini durduramamış, aksine daha da şiddetlendirmiştir. Aslında Balkan devletlerinin kendi aralarında da Osmanlı Devleti'ne karşı birleşmelerini önleyen birtakım meseleler vardı.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trablusgarp Savaşı, 1911-1912 yılları arasında İtalya Krallığı ile Osmanlı İmparatorluğu arasında meydana gelmiş, İtalya'nın galibiyeti ve Osmanlı'nın Kuzey Afrika üzerindeki hakimiyetinin sona ermesiyle sonuçlanmıştır.

Trablusgarp, Osmanlı coğrafyasında batı Afrika toprakları olan Libya ve çevresine verilen bölgesel bir isimdir ve Osmanlı Denizcisi Turgut Reis tarafından 1551 yılında Osmanlı topraklarına dahil edilmiştir. Bu coğrafya, Fethedildikten sonra uzun bir süre Karamanlılar adıyla anılan Osmanlı tebaası bir Türk aşireti tarafından yönetilmiş, Osmanlı'nın zayıflaması ve uzak Afrika coğrafyası üzerindeki tesirinin azalmasıyla "Dayı" adıyla anılan yerel, bağımsız beylikler tarafından idare edilmeye başlanmıştır.

Trablusgarp Savaşı öncesi Osmanlının Durumu

Osmanlı'nın zayıflamasıyla 1700'lü yıllardan itibaren Trablusgarp üzerindeki tesirinin azalması üzerine, her ne kadar Osmanlı vilayeti olsa da, idareyi ellerine geçiren Dayı'lar, giderek daha bağımsız hareket etmeye ve hesap vermeden kararlar almaya, dolayısıyla Osmanlı'nın idari otoritesini sarsmaya başlamışlardı. Öyle ki bu yerel yönetimler, diğer devletlerle antlaşmalar yapabiliyor ve siyasi kararlar verebilir duruma gelmişlerdi. Bu durum, 1835 yılına kadar devam etti. 1835 yılında, Trablusgarp bölgesi, merkezi yönetime bağlanarak kontrol altına alındı ve idare, yerel beylikler olan Dayı'lardan alındı.

Osmanlı, Trablusgarp'ı tekrar merkezi yönetim altına alarak 1900'lü yıllara kadar bölgenin kontrolünü ellerinde bulundurdular. Ancak 1900'lü yıllarda giderek zayıflayan ve çöküş sürecine giren Osmanlı Devletinin toprakları, İtalya, İngiltere ve Fransa tarafından paylaşılmaya başlanınca, Trablusgarp'ı pay olarak alan İtalya, bölge üzerindeki niyetini açıkça ortaya koymaya başladı. İtalya, sömürge haline getirmek istediği Trablusgarp üzerindeki emellerini insani nedenlere bağlayarak Osmanlı'nın bu bölgeyi ihmal ettiğini, burada yaşayan tüccar İtalyanlara kötü muameleler edildiğini ve bölgenin medenileştirilmesi gerektiğini iddia ederek taarruz hazırlıklarına başladı. Elbette, İtalya'nın Trablusgarp üzerindeki emellerinin esas nedeni hammadde temini ve Akdeniz üzerindeki deniz ticaretinin aktörü olma gayesiydi.

Osmanlı, içinde bulunduğu zor durum sebebiyle bu bölgeyi koruyabilecek donanma ve askeri güce sahip değildi. Bu sebeple İtalyanlar, Trablusgarp'ı işkal etmek için müttefikleriyle paylaşım esaslarını kendi aralarında anlaşmaya başlamışlardı bile. Fransa, İngiltere ve İtalya arasında yapılan antlaşmalara göre İtalya, işgal öncesi Trablusgarp ve Bingazi bölgelerinde serbest hareket edebilecekti. Devrin Osmanlı Padişahı 2. Abdülhamit, İtalya'nın Trablusgarp üzerindeki emellerini önlemek için pek çok tedbir almış, siyasi ve askeri manevralarla süreci mümkün olduğu kadar uzatmıştır. Zira İtalya, müttefikleriyle anlaşmasına rağmen Abdülhamit döneminde İtalya'ya saldırmaya cesaret edememiştir. İtalya'nın Trablusgarp ve Bingazi üzerine saldırabilmeleri ancak 2. Abdülhamit'in tahttan indirilmesiyle mümkün olabilmiştir.

2. Abdülhamit'in tahttan indirilmesinden sonra sadrazamlığa getirilen Hakkı Paşa, Trablusgarp üzerinde akıl almaz politikalar yürüterek İtalyanların işlerini kolaylaştırmıştı. Önce Trablusgarp'ta bulunan tümeni Yemen'e sevk edip mühimmatlarını da, defaatle ihtar edilmesine rağmen İstanbul'a getirtti. Hakkı Paşa'nın bu eylemiyle Trablusgarp tam anlamıyla savunmasız kalıyordu.

Trablusgarp Savaşının Gelişimi

İtalya artık Trablusgarp için daha cesur adımlar atıyordu. 14 Şubat 1910'da Avrupa devletleri ile yaptığı antlaşmalara dayanarak Akdeniz'deki kuvvet dengesi bakımından Trablusgarp bölgesinin önemi hasebiyle Trablusgarp ve Bingazi'de imtiyazlar talep etmeye başladı. İtalya'nın bu kabul edilemez teklifi, Osmanlı Hariciye Nazırı Rıfat Paşa tarafından reddedilmişti ancak İtalya, Trablusgarp üzerindeki emellerinden vazgeçmedi. 23 Eylül 1911'de, Osmanlı'ya ilk notasını göndererek ittihat ve Terakki Partisinin, Trablusgarp ve Bingazi'de yaşayan İtalyanlar aleyhine tahrik edici faaliyetler yürüttüğünü belirterek işgal için politik ön hazırlıklarını yapmaya başladı. Sonrasında da kabul edilemez teklif ve anlamsız gerekçelerle Osmanlı üzerine siyasi baskılar uyguladılar.

İlerleyen azmanlarda, işgal için başlatılan siyasi ön hazırlıklar tamamlandı ve İtalya, 28 Eylül 1911'de Osmanlı Devletine ültimatom göndererek 24 saat içerisinde Trablus ve Bingazi'nin tahliye edilerek teslim edilmesini ve vergi verilmesi istedi. Hariciye nazırı Hakkı Paşa, 29 Eylül 1911'de verdiği cevapta; Osmanlı'nın toprak bütünlüğünün tanınması şartıyla bölgede iktisadi ve kısmen de olsa siyasi imtiyazlar verilebileceğini kabul ettiğini bildirdi. Elbette bu cevap İtalya'nın isteklerini karşılamıyordu. İtalya, aynı gün, bir ültimatom daha göndererek Osmanlı Devletine savaş ilan ettiğini bildirdi ve
Trablusgarp Savaşı resmen ve fiilen başlamış oldu (29 Eylül 1911).

Trablusgarp Savaşının Tezahürü

İtalya, Osmanlı, yeteri kadar ilgi gösteremediği Trablusgarp üzerinde ciddi bir hazırlık yapamamıştı. İşgalden sonra da kara yolu üzerinden asker ve mühimmat göndermesi mümkün değildi. Trablusgarp Vali vekili Miralay Neşet Bey, içinde bulunduğu bu mahrumiyet ve yokluğa rağmen kısıtlı imkânlarla müdafaa cephesi kurarak direniş hazırlıklarına başladı. Trablusgarp'ta bulunan tek Osmanlı kuvveti 2. Abdülhamit'in bizzat silahlandırdığı yerli halk Sünusi'ler ve şehirden henüz ayrılmamış olan çok az sayıdaki Osmanlı zabitiydi. Osmanlı da, Miralay Neşet Bey'in oluşturduğu kısıtlı sayıdaki müdafaa cemiyetinin komutası için Mısır üzerinden gizli yollarla Subay ve para gönderiyordu. Gizli yollarla Trablusgarp'a ulaşan subayların arasında Mustafa Kemal Paşa, Enver Paşa, Fuat Nuri, Fethi Okyar gibi sonradan yüksek mertebelere ulaşacak genç subaylar bulunuyordu. İtalya, 36 bin kişilik ordusuyla başlattığı 1912 yılı Ekim ayına gelindiğinde, Trablusgarp Savaşı için tüm hazırlıklarını tamamlamıştı. Zira kazanacağından öyle emindi ki, İtalya ordusu, Trablusgarp'ta gezintiye çıkacağını ve ciddi anlamda bir direnişle karşılaşmayacağını düşünüyordu. İtalya, 36 Bin kişilik ordusuyla taarruza başladı ve 1 Ekim 1911 günü Trablusgarp sahilleri, İtalyan donanması tarafından ablukaya alındı. 4 Ekimde ilk İtalyan birlikleri Trablusgarp sahillerine ayak basarak, korunmayan boş bir mevzi olan Hamidiye Tabyasını işgal etti. Sonraki gün, 1700 denizci daha karaya ayak bastı. Sahil boyunca devam eden işgal ile 18 Ekimde Humus, 19 Ekim'de Bingazi sahilleri İtalyan ordusu tarafından zapt edildi. Ciddi bir direnişle karşılaşmayan İtalya'nın Şehir merkezine ulaşması. sadece 9 gün sürdü. 20 Ekim 1911 günü, İtalya ordusu Trablusgarp'ı zapt etmiş ancak tüm şehri tam anlamıyla kontrolü altına alamamıştı.

Trablusgarp Savaşında Yüzbaşı rütbesine sahip Mustafa Kemal, gazeteci olarak gizli yollardan Trablusgarp'a girmişti.

İtalyanların taarruzları, direniş hareketlerine manevra alanı bırakmayacak yoğunlukta ve şiddette gerçekleşiyordu. Miralay Neşet Bey'in, kısıtlı imkânlarla toparladığı müdafaa cemiyetinin yanında, Trablusgarp'ın yerel aşiretlerini yönetimlerini idare eden Ömer Muhtar'da kendisine bağlı güçlerle direnişe katıldılar. Tüm bunların yanında yerel halkta yoğun şekilde İtalyan işgaline karşı direnişe katılmıştı. İşgal, İtalyanların tahmin ettiği kadar kolay geçmeyecekti. Miralay Neşet Bey, Trablusgarp yerlileri olan Sunusi'ler, Ömer Muhtar ve yerel halkın güç birliği yaparak çok çetin mücadelelere giriştiler. Sayıca kendilerinden çok üstün olan İtalyanlara karşı kahramanca mücadele eden bu güçlerin mukavemeti İtalyan ordusunu fevkalade şaşırtıp zorlamıştır.

Trablusgarp Savaşında cephe komutanlıklarında Trablusgarp Komutanlığını Miralay Neşet Bey, Bingazi Komutanlığını Kurmay Binbaşı Enver, Derne Komutanlığını da Kurmay Binbaşı Rübtesine yükselen Mustafa Kemal üstleniyordu. İtalyan ordusu, Ekim ayının sonlarına doğru, Trablusgarp işgali tamamlanmadan Çanakkale boğazına taarruz hazırlıklarına girişti. İtalya, Çanakkale taarruzu için yapılan hazırlıklar neticesinde Trablusgarp cephelerinden kısmen asker çekmeye başlamış, boşalan Cepheler Osmanlı güçleri tarafından geri alınmıştı ancak, Rusya'nın Ticari menfaatleri gereği Çanakkale işgaline karşı çıkması üzerine Çanakkale taarruzundan vazgeçerek Trablusgarp'ta boşalttıkları cepheleri tekrar ele geçirdiler. 11 Eylül'de başlayıp bir ay içinde tamamlanacağı düşünülen İtalyan taarruzu, Aralık ayına gelindiği halde şiddetlenerek devam ediyordu. İtalya, en ağır başarısızlığını 19 Aralıkta aldı. Çatışmanın en şiddetli cephesinde, savunma pozisyonu almak zorunda kalan İtalyan ordusuna bağlı bir kolordu, neredeyse tam anlamıyla yok oluyordu. İtalya, umduğu gibi gitmeyen Trablusgarp Savaşındaki başarısızlıklarından Almanya, Avusturya ve Fransa'yı sorumlu tutmaya başlamıştı.

Trablusgarp Savaşında, gidişatın iyiye gitmemesi üzerine takviye birliklerde ordusunun sayısını 100 Bin'e çıkarttı. Trablusgarp ve Bingazi cephesinde ise Osmanlı askerleri ve yerel güçlerle birlikte toplamda sadece 25 Bin silahlı güç bulunuyordu. İtalya, yanlış ön görülerinin bedelini tahmin ettiğinden daha fazla kayıp vererek ödedi ancak askeri takviyelerle sonuç yine İtalya'nın istediği gibi şekillendi. İtalya, Ocak 1912 yılından itibaren Bingazi'yi almak için güçlü taarruzlara girişti. Karadan ilerleyen hareket Denizden de desteklendi. Önce Beyrut limanındaki iki Osmanlı gemisini batırdılar. Sonrasında ise Kızıldeniz'e girip burada konuşlanmış Osmanlı donanmasının bir kısmını batırıp kalan Osmanlı gemilerinin de bölgeden uzaklaşmasını sağladılar. Mart ayına gelindiğinde Bingazi tam olarak İtalya'nın kontrolü altına girmişti.

İtalya, Osmanlı ile Trablusgarp'ta başlattığı savaşını bu kez Çanakkale'ye taşıdı. 18 Nisan günü Çanakkale Boğazı'na taarruz edip donanma gemileriyle Çanakkale kıyılarına bomba yağdırınca Osmanlı, Çanakkale Boğazını geçişlere tamamen kapattı. İtalyan donanması, Boğazların kapatılması üzerine Rodos adasına çıkartma yaparak on gün içerisinde Rodos'u, sonraki iki hafta içerisinde de Ege'deki 12 adayı ele geçirdi. Çanakkale Boğazının kapatılması Rusya, İngiltere, Yunanistan, Romanya ve Bulgaristan gibi ülkelerin deniz ticaretini baltalamıştı. Bunun üzerine Avrupa ülkeleri, hem İtalya, hem Osmanlı üzerinde Boğazların tekrar açılması için baskı kurmaya başladı. İtalyan donanmasının Çanakkale'den çekilip Rodos'a konuşlanması ve Avrupa ülkelerinin baskıları sonucunda 10 Mayıs günü boğazlar tekrar gemi trafiğine açıldı.

Trablusgarp cephesinde ise durum giderek daha kötü bir hal almaya başladı. 8 Haziranda Trablusgarp'ta mücadele veren Osmanlı kuvvetleri püskürtülerek Çöle kadar çekilmek zorunda kaldı. 12 Temmuz'a kadar şiddetli şekilde devam eden mücadeleler sonunda tüm sahil şeridi İtalyanların hakimiyeti altına girdi. İtalyanlar, daha önce yaptıkları gibi, Trablusgarp'taki direnişi kırmak için tekrar Çanakkale Boğazına taarruz ettiler. Kilitbahir hattında çelik halatlar çekilerek İtalyan gemilerinin geçişlerini engelledi ve ağır ateş altına alarak bu saldırıyı püskürttü. Bu durum Trablusgarp'taki savaşı da doğrudan etkilemişti. İtalyanlar, hammadde temin etmek ve sömürge haline getirmek için bir ayda alınabilir gözüyle baktıkları Trablusgarp Cephesinde saplanıp kalmışlardı. Üstelik hakir gördükleri ve sayıca çok üstün oldukları Osmanlı kuvvetlerine karşı büyük kayıplar veriyor, Trablusgarp giderek bir hezimet haline dönüşüyordu.

Trablusgarp'taki son durumda İtalya Bingazi'yi tamamen almış, Trablusgarp sahillerini de kontrol altında tutmaktaydı ancak Trablusgarp halen tam anlamıyla kazanılabilmiş değildi. Artık her iki tarafta savaşın bitmesini ister duruma gelmişti. Bunun üzerine Osmanlı Devleti ile İtalya Krallığı arasında barış görüşmeleri başladı. Barış görüşmeleri devam ederken çatışmalar devam ediyor, Trablusgarp'taki zayıf birlikler önemli mevki ve cepheleri kaybetseler de küçük çaplı saldırılarla mukavemet göstermeye devam ediyorlardı.

Trablusgarp Savaşı bir yıldır devam ediyor durumdaydı ve taraflar halen Trablusgarp üzerinde kesin bir hâkimiyet sağlayamamışlardı. İtalya, ticari olarak baktığı Trablusgarp'ta çok fazla para harcamış ve asker kaybetmişti. Osmanlı ise içinde bulunduğu zor duruma rağmen Trablusgarp'ı kaybetmek istemiyordu. Üstelik barış görüşmeleri de sonuçlanamamıştı. Trablusgarp Savaşını neticelendiren olay 8 Ekim'de gerçekleşti. Karabağ, Osmanlı Devletine savaş ilan etti. Bu gelişmeyle birlikte Balkan Savaşı da başlamış oluyordu. Osmanlı, zaten kıt imkânlarla yürütebildiği ve önemli subaylarını göndermek zorunda kaldığı Trablusgarp cephesinde daha fazla tutunamayacaktı. Bu bakımdan mecbur kalarak, hiçbir şart ileri sürmeden Trablusgarp'tan çekilmek zorunda kaldı. Osmanlı subayları, yönetimi yerel idarecilere bırakarak Anadolu'ya geçtiler ve Trablusgarp Savaşı, Osmanlı'nın çekilmesiyle İtalya'nın zaferiyle sonuçlanmış oldu (8 Ekim 1912). Trablusgarp Savaşından önce Paris Ataşemiliteri iken Trablusgarp cephesine katılan Fethi Okyar, hatıratında Trablusgarp Savaşını şöyle özetlemiştir ;

"Eğer, Trablusgarp'a, o toprakları Vatanından bir parça saymanın şuuru içinde koşanların rahatça destan denilebilecek yiğitliklerini Dünyaya anlatabilmek mümkün olsa idi, Türklüğe ait çok şeyin bir daha geri dönmemek üzere yitirildiği zannının hakim olduğu o günlerde, sanırım ki, kahramanlık ve mertlik aşığı dünyanın gözünde, itibarımız yerini almakla kalmaz, hayranlık uyandırırdık."

# data[].attributes.attachment_link.description
Trablusgarp Savaşı, 1911-1912 yılları arasında İtalya Krallığı ile Osmanlı İmparatorluğu arasında meydana gelmiş, İtalya'nın galibiyeti ve Osmanlı'nın Kuzey Afrika üzerindeki hakimiyetinin sona ermesiyle sonuçlanmıştır. Trablusgarp, Osmanlı coğrafyasında batı Afrika toprakları olan Libya ve çevresine verilen bölgesel bir isimdir ve Osmanlı Denizcisi Turgut Reis tarafından 1551 yılında Osmanlı topraklarına dahil edilmiştir.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
II. Meşrutiyet'in ilânında rol oynayan İttihat ve Terakki Cemiyeti 31 Mart Vak'ası'nda orduya dayanarak iktidarı ele geçirdikten sonra ülke yönetiminde tek söz sahibi parti durumuna geldi. İttihatçılar'ın meclise dayalı bir dikta rejimi uygulamaları ülkede hızla gelişen bir muhalefet cephesini de ortaya çıkardı. 1911 yılında Hürriyet ve İtilâf Fırkası kuruldu. Yoğun baskı altında yapılan ve sonradan "sopalı seçim" olarak ifade edilen 18 Ocak 1912 seçimlerini İttihatçılar kazandı. Bunun ardından İttihatçılar'ın partizanca tutumları daha da arttı. Arnavutluk'ta çıkan isyanı bastırmak üzere gönderilen asker arasında İttihatçılar'ın politikasını beğenmeyen muhalif subaylar, "Halâskârân" veya "Halâskâr Zâbitân" adını verdikleri bir grup kurup dağlara çıktılar. Bu grubun İstanbul'daki mensupları hükümete bir muhtıra vererek meclisin dağıtılmasını, Kıbrıslı Kâmil Paşa başkanlığında yeni bir hükümet kurulmasını, aksi halde yönetime el koyacaklarını bildirdiler. İttihatçılar buna boyun eğmek zorunda kaldılar ve 16 Temmuz 1912'de Said Paşa kabinesi yerine Gazi Ahmed Muhtar Paşa başkanlığında yeni bir hükümet kuruldu. "Büyük Kabine" veya "Baba-oğul Kabinesi" denilen yeni hükümetin İttihatçılar'ın çoğunlukta bulunduğu meclisten güven oyu alamaması üzerine sadrazamın isteğiyle padişah parlamentoyu feshetti.

8 Ekim 1912'de çıkan Balkan Harbi, siyasî görüş ayrılıkları dolayısıyla parçalanmış olan Osmanlı ordusunu hazırlıksız yakaladı. Birbiri arkasına alınan kötü sonuçlar Gazi Ahmed Muhtar Paşa hükümetini istifaya zorladı. Balkan devletlerinin Trakya'ya doğru ilerledikleri bir sırada Kıbrıslı Kâmil Paşa kabinesi kuruldu (29 Ekim 1912). Tekrar iktidarı ele geçirmek hırsı ile çırpınan ve savaşta meydana gelecek yenilgiyi hükümet değişikliği için kullanmayı amaçlayan İttihatçılar ordu içinde partizanca davranışlarda bulunmaktan çekinmediler. Halâskârân grubuna mensup olmayan subaylardan pek çoğunu elde ederek orduda bulunan eski taraftarlarını da siyasî faaliyetlere sevkettiler.

Bu sırada Bulgar ordusu Çatalca'ya dayanmış ve Balkan devletleriyle Londra'da yapılan görüşmeler Edirne ve Adalar yüzünden sonuçsuz kalmıştı. Büyük Avrupa devletleri 17 Ocak 1913'te Bâbıâli'ye verdikleri bir nota ile Edirne'nin Bulgaristan'a ve Adalar'ın da kendilerine bırakılmasını istediler. Tekliflerin görüşülmesi için Dolmabahçe Sarayı'nda iktidar ve muhalefetten ileri gelen devlet adamlarının katıldığı bir "şûrâ-yı umûmî" toplandı. Edirne için yeni bir çözüm şeklini teklif eden bir cevabî notanın yazılması kararlaştırıldı (22 Ocak 1913).

Bu arada İttihatçılar uzun süredir tasarladıkları hükümet darbesini gerçekleştirmek için harekete geçtiler. Bir gün önce sarayda alınan kararları ve henüz büyük devletlere verilecek cevabî notanın hazırlanmadığını bildikleri halde halka Kıbrıslı Kâmil Paşa kabinesini Edirne'yi Bulgarlar'a terketmiş gibi göstererek yapacakları hükümet darbesine millî bir galeyan şekli vermek istediler. Elçilere verilecek cevabî notayı görüşmek üzere hükümetin Bâbıâli'de toplandığı gün (23 Ocak 1913) Enver Bey, yanında Yâkub Cemil, Mümtaz, Mustafa Necib, Ömer Nâci gibi İttihat ve Terakkî'nin ileri gelenlerinden sekiz on kişi olduğu halde, partinin Nuruosmaniye Şeref sokağındaki merkezinden ata binerek Bâbıâli'ye doğru yola çıktı. Talat Bey ise birkaç İttihatçı subay ile birlikte kıyafet değiştirerek daha önce Bâbıâli'ye gitmişti. Enver Bey ve yanındakilere yol boyunca çoğunluğu çocuk olmak üzere halk da katıldı. Kalabalık ellerinde bayraklar olduğu halde tekbir getirerek Bâbıâli'ye doğru ilerledi. Enver Bey ve yanındakiler dış sofaya vardıklarında sadâret yaveri Nâfiz Bey odasından fırladı ise de baskıncıların ateşi sonucu öldürüldü. Harbiye nâzırının yaveri Kıbrıslızâde Tevfik Bey de aynı şekilde vuruldu. Tevfik Bey de ölmek üzere iken ateşlediği tabancasıyla İttihatçılar'ın fedailerinden Mustafa Necib Bey'i öldürdü. Ortalığa dehşet salmak için sofanın büyük camlarına ateş edilerek camlar büyük gürültülerle yere indirildi. Gürültüyü duyan kabine üyelerinin her biri bir yere sığındı. Harbiye Nâzırı Nâzım Paşa ise ne olduğunu anlamak için dışarıya fırladı. Baskıncılar, bu sırada kapıyı bekleyen polis komiseri Celâl Bey'i de öldürerek iç sofaya girmişlerdi. Nâzım Paşa, İttihatçılar'a doğru ilerleyip yüksek sesle çıkıştığı bir sırada Yâkub Cemil tarafından şakağından vurularak öldürüldü.

Enver ve Talat beyler kapıyı hızla açarak sadrazamın odasına girdiler. Enver Bey sadrazama sert bir ifadeyle milletin kendisini istemediğini ve istifa etmesini bildirdi. Kıbrıslı Kâmil Paşa da hiçbir şey söylemeden bir kâğıt alarak asker tarafından gelen teklif üzerine istifaya mecbur kaldığını padişaha hitaben yazdı. Enver ve Talat beyler buna "ahali" kelimesini de ilâve ettirip "ahali ve asker tarafından" şekline sokturdular.

Enver Bey, yanına Mâbeyin Başkâtibi Ali Fuad Bey'i de alarak saraya gitti. Sultan Reşad, İttihatçılar'ın teklif ettiği Mahmud Şevket Paşa'yı derhal sadrazam tayin etti. Mahmud Şevket Paşa, yanında Enver Bey ve Ali Fuad Bey olduğu halde gece otomobille Bâbıâli'ye geldiği zaman, sadârete tayin edildiğini bildiren fermanı okuyacak kimse bulunmadığı için bu işi bizzat kendisi yapmak zorunda kaldı. Bir taraftan da Cemal Bey (Paşa) İstanbul muhafızlığını, Azmi Bey polis müdürlüğünü ve Enver Bey'in amcası Halil Bey merkez kumandanlığını ele geçirerek etrafa gerekli emirleri vermeye başladılar. Talat Bey Dahiliye nâzırı vekili unvanını kullanarak vilâyetlere iktidar değişikliğini bildiren telgraflar çekti. Bu telgraflarda Kıbrıslı Kâmil Paşa hükümetinin Edirne vilâyetini tamamen ve Adalar'ı kısmen düşmana bırakmaya karar verdiği ve bu kararını gayri mesul bir meclise tastik ettirdiği ve bu sebeple millî galeyan sonunda devrildiği bildiriliyordu.

Yeni hükümetin ilk icraatı, Ali Kemal ve Rıza Nur gibi muhalifleri tevkif etmek oldu. Eski kabine üyelerinden Sadrazam Kıbrıslı Kâmil Paşa, Şeyhülislâm Cemâleddin Efendi, Maliye Nâzırı Abdurrahman Bey ve Dahiliye Nâzırı Reşid Bey memleketi terke mecbur edildiler. Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve Kıbrıslı Kâmil Paşa hükümetleri aleyhinde, savaşa girmek ve savaşı kötü yönetmek iddiasıyla tahkikat açıldı. Edirne'yi kurtarmak propagandasını yayarak işe başlayan yeni hükûmet, Kıbrıslı Kâmil Paşa kabinesinin bir hayli yumuşattığı barış şartlarından daha ağırlarını kabul etmek zorunda kaldı. Uğrunda hükümet darbesi yaptığı Edirne'yi 30 Mayıs 1913 tarihli Londra Antlaşması'yla Bulgaristan'a terketti.

Bâbıâli baskınıyla iktidarı ele geçiren İttihat ve Terakkî, I. Dünya Savaşı mağlûbiyetine kadar muhalefeti sindirerek ülkeyi tek partili bir rejimle yönetti (bk. İTTİHAT ve TERAKKÎ CEMİYETİ).

BİBLİYOGRAFYA
Bayur, Türk İnkılâbı Tarihi, II/1, s. 248-261; II/2, s. 254-271; II/4, s. 252-293; Danişmend, Kronoloji, IV, 397-401; Ali Fuat Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, Ankara 1984, s. 77-83; Midhat Sertoğlu, Mufassal Osmanlı Tarihi, İstanbul 1963, VI, 3500-3511; Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa, İstanbul 1971, II, 374-400; Cemâl Paşa, Hâtıralar, İstanbul 1977, s. 6-7, 11-17, 31-36, 38-53; Tahsin Uzer, Makedonya'da Eşkıyalık Tarihi ve Son Osmanlı Yönetimi, Ankara 1979, s. 314, 320, 323, 326; Ali Fethi Okyar, Üç Devirde Bir Adam (haz. Cemal Kutay), İstanbul 1980, s. 147, 150, 182-184, 202; Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasal Partiler, İstanbul 1984, I, 6-8, 13, 26, 122-123, 126, 270-271, 277, 333, 338, 345, 375, 560.

Bu madde TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 1991 yılında İstanbul'da basılan 4. cildinde, 389-390 numaralı sayfalarda yer almıştır. Matbu nüshayı pdf dosyası olarak indirmek için tıklayınız.

# data[].attributes.attachment_link.description
II. Meşrutiyet'in ilânında rol oynayan İttihat ve Terakki Cemiyeti 31 Mart Vak'ası'nda orduya dayanarak iktidarı ele geçirdikten sonra ülke yönetiminde tek söz sahibi parti durumuna geldi. İttihatçılar'ın meclise dayalı bir dikta rejimi uygulamaları ülkede hızla gelişen bir muhalefet cephesini de ortaya çıkardı. 1911 yılında Hürriyet ve İtilâf Fırkası kuruldu.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
31 Mart Vakası

Hareket Ordusu'nu İstanbul'a girerken gösteren Osmanlı posta kartı

Tarih

13 Nisan 1909

Bölge

İstanbul

Sebep

II. Meşrutiyet'in ilanından sonra toplumda ve ordu içinde artan kutuplaşma ve gerginlikler; perde arkasından ülkeyi yöneten İttihat ve Terakki'nin uygulamalarından duyulan hoşnutsuzluk; muhalefetin gerici propagandası ile alaylı askerlerin kışkırtılması

Sonuç

Hareket Ordusu tarafından isyan bastırıldı.
II. Abdülhamid tahttan indirildi.
İttihat ve Terakki, muhaliflerini tasfiye imkânına kavuştu.[1]

Taraflar

İstanbul'da subaylarına karşı isyan eden Avcı Taburları
Askerin isyanına katılan şeriat yanlısı halk
İttihat ve Terakki karşıtları

Hareket Ordusu
Hareket Ordusu'na gönüllü katılan meşrutiyet yanlısı halk
İttihat ve Terakki yanlıları

Komutanlar ve liderler

Mahmut Şevket Paşa
Resneli Niyazi Bey
İsmail Enver
Mustafa Kemal

31 Mart Vakası ( İsyanı, Ayaklanması, Olayı yahut Hadisesi), II. Meşrutiyet'in ilanından sonra İstanbul'da yönetime karşı yapılmış büyük bir ayaklanmadır. Rumî Takvim'e göre 31 Mart 1325'te (13 Nisan 1909) başladığı için bu adla anılmıştır.

On üç gün süren ayaklanma, II. Meşrutiyet döneminin en önemli olaylarından biri olarak kabul edilir. Askerî bir isyan olarak ortaya çıkmasına rağmen isyana dahil olan softaların propagandaları sonucu sonradan dinî bir hal almıştır. Sebepleri tam olarak belirlenemeyen bu olayın planlı ve bilinçli bir hareket olup olmadığı kesinlik kazanmamıştır. İsyanın ilk günü hükûmet istifa etmiş, isyancı askerler yedi gün süre ile İstanbul'a hakim olmuştur.

Bir milletvekili, bir Nazır ve tespit edilemeyen sayıda asker ve sivilin hayatını kaybettiği isyan, Selanik'te bulunan Üçüncü ve Edirne'de bulunan İkinci Ordulara mensup askerlerin oluşturdukları, Rumeli halkının gönüllü katıldığı "Hareket Ordusu"''nun İstanbul'a gelmesi ile bastırıldı. Üç gün süren çarpışmaların ardından sıkıyönetim ilan edildi; padişah II. Abdülhamit tahttan indirilip yerine V. Mehmed Reşad tahta çıktı. İsyana katılanlar ve destekleyenler yargılanarak 70 kişi idam edildi, 420 kişi ise çeşitli hapis cezalarına çarptırıldı.

Olay kimi arşiv belgelerinde "hareket-i irtica", "hadise-i irtica", kimi belgelerde de "hadise-i ihtilaliye", "hareket-i ihtilaliye", "harekât-ı iğtişaşiye" ve "vakıa-i ihtilaliye" tabirleri ile ifade edilmektedir. Türk siyasi tarihine irtica kavramının, bu olay ile birlikte girdiği kabul edilir. Ancak kimi araştırmacılar olayı bir irtica ayaklanmasından ziyade amacına ulaşamayan bir askerî darbe girişimi olarak değerlendirilir.

31 Mart Vakası'nda ölenlerin anısına İstanbul'da Abide-i Hürriyet adıyla bir ulusal anıt inşa edilmiştir.

1908 yılında Meşrutiyet'in ilanı ile birlikte Osmanlı Devleti'nde yeni bir siyasal yapılanma ve yeni bir zihniyet yapısının yanı sıra, bu yeni zihniyetten rahatsızlık duyan bir kesim ortaya çıkmış; gerek sivil toplumda gerekse ordu içinde artan kutuplaşma ve gerginlikler isyan ortamı doğurmuştur.

Meşrutiyeti ilan etmiş olmasına rağmen iktidarı tam olarak ele geçirememiş olan ve hükûmet üzerinde dolaylı bir denetim kuran İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin devlet kademelerinde kadrolaşması politik istikrarsızlığa yol açmıştı. Cemiyet ile ters düşen memurların görevlerinden uzaklaştırılmaları, cemiyete girdiğini ispat için yemin etmeyenlerin tutuklanması, farklı siyasi oluşumlara hayat tanınmaması huzursuzluk nedeniydi. İttihat Terakki'yi ve hükûmeti eleştiren gazetelere hatta bu gazeteleri satan bayilere baskı uygulanması isyan ortamını doğuran uygulamalardandı.

Bu ortamda Meşrutiyetin İlanı'ndan birkaç ay sonra İstanbul'da irtica yanlısı bir takım küçük ayaklanmalar meydana geldi, ancak kısa sürede bastırıldı. 7 Ekim 1908'de Fatih Camisi'nde Kör Ali ve İsmail Hakkı adlarında iki hocanın arkasına takılan halkın Yıldız Sarayı 'na kadar gidip Meşrutiyet aleyhine gösteri yapmaları bu isyanlardandır.

Henüz tam egemen olamadıkları Kâmil Paşa kabinesine karşı ellerini güçlendirmek isteyen İttihatçıların Eylül ayı sonlarında Selanik'te 3. Ordudan getirilip Taşkışla 'ya yerleştirdikleri üç Avcı Taburu, bir gerginlik konusu idi. Bu taburlara o günlerde cemiyetin destekçisi olarak bakılıyordu. Cemiyet, Bulgar tehdidini öne sürerek İstanbul'daki Avcı Taburlarının sayısını arttırmak isterken Kâmil Paşa hükûmeti kendisine karşı bir ihtilalde kullanılacakları endişesi ile taburların biran önce gitmesini istiyordu.

Ekim 1908'de ordu içinde " alaylı" ve " mektepli " subaylar meselesinden doğan hoşnutsuzluklar arttı. Eski sisteme göre yetişmiş alaylı subayların kısa süre içinde ordudan tasfiye edileceği söylentileri, alaylı subayların mekteplilerle ilişkilerini her geçen gün biraz daha bozdu. Ordudaki disiplinsizliğin en önemli sebebini ibadet bahanesiyle talimden kaçmak olarak gören cemiyetin, ibadete karşı politikaları ise askeri din propagandasına açık hale getirdi.

Bu dönemde ve gibi gazetelerin yayınlarında kullandıkları kışkırtıcı üslup, İttihat ve Terakki'nin uygulamalarından zarar görenler üzerinde etkili oldu. Özellikle Derviş Vahdeti'nin çıkardığı Volkan gazetesi 31 Mart Olayında önemli rol üstlendi. İngilizler tarafından finanse ve himaye edilen ve yer yer Prens Sabahattin'in Adem-i merkeziyetçi görüşlerine de yer veren Volkan gazetesi, alaylı subaylar ve asker kesimi arasında taraftar kazanmış İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti 'nin yayın organı haline gelmişti.

Askerlerin hoşnutsuzlukları ordu içinde çeşitli isyan hareketlerine yol açtı. 31 Mart öncesindeki en önemli askeri isyan, Taşkışla Olayı idi. Askerlik sürelerini doldurarak terhis olmayı bekleyen 87 eratın, askerlik sürelerinin tekrar uzatılması üzerine Ekim 1908'de Taşkışla'da ayaklanması, kanlı bir şekilde bastırıldı. Aralık 1908'de bir tiyatro oyununda oyunun erlere yasak edilmesi ikinci bir ayaklanmaya sebep oldu. Erlerin " bize yasaksa subaylara da yasak olmalıdır" diyerek tiyatroyu basması sonucu şiddetli çarpışmalar gerçekleşti. Askeri kesimdeki ayaklanmalar, 23 Ocak 1909'da Harp Okulu öğrencilerinin ayaklanması ile devam etti. Öğrenciler, Okul Nizamnamesi'nin aşırı sertliği ve yabancı dil öğrenmekte güçlük çekmekten şikayetçi idi; olay, 60 öğrencinin okuldan kovulması ile sonuçlandı. Mart 1909'da ise Abdülhamit'in özel muhafız alayının bir bölümünü oluşturan Arnavut ve Arap asıllılardan oluşan Zuhaf Alayı'na, geleneklere aykırı şekilde, Türk askerlerinin katılmak istenmesi sırasında olaylar yaşandı. Bütün bu olaylarda hep Selanik'ten getirilmiş olan avcı taburlarının ayaklanan birliklere karşı kullanılmış olması Birinci Ordu içerisinde avcı taburlarına karşı genel bir düşmanlık duygusunun doğmasına yol açtı.

Toplumdaki bir başka çatıma konusu " Asker - Medreseliler " çatışması idi. Medreselilerin askerlik hizmetinden muaf tutulmasını haksızlık olarak değerlendiren Harbiyeliler, muaflığın devamı için medrese mensuplarının hiç olmazsa basit bir okuma-yazma sınavına tabi tutulmalarını istiyordu. Şeyhülislamlık ile Harbiye Nezareti arasındaki pazarlık sonucu medreselilerin birkaç satır yazı yazmalarını, birkaç basit cümle okumalarını ve Namaz, Oruç bahislerinden sorular içeren bir sınava tabi tutulmaları kabul edildi. Bu karar, medreselilerde Harbiye Nazırı'na karşı büyük öfke doğurdu.

İttihat ve Terakki ile çatışan Kamil Paşa hükûmetinin 4 Şubat 1909'da Meclisin vermiş olduğu "âdem-i itimad" oyları ile düşürülmesinden sonra sadarete Hüseyin Hilmi Paşa 'nın getirilmesi ile İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin hükûmeti resmen ele geçirmiş oldu.

Toplumda artan kutuplaşmalar ve tahammülsüzlüklerin sonucu olarak çeşitli siyasi cinayetler işlendi. 7 Nisan 1908 Çarşamba günü Serbesti gazetesi başmuharriri Hasan Fehmi bir köprü üzerinde arkadaşı Ertuğrul Şakir'le yürürken öldürülmesi bu cinayetlerdendi. Hasan Fehmi'nin öldürülmesinde İttihat ve Terakki'nin parmağının olduğu iddia edilmiş; bu cinayetten sonra Cemiyete karşı oluşan olumsuz hava, kimi İttihatçıların partiden istifasına yol açmıştır. Oldukça hareketli fikir ve eylem ortamı Serbesti gazetesi başyazarı Hasan Fehmi'nin öldürülmesi ile şiddete dönüştü.

Rumeli'den İstanbul'a getirilip Taşkışla'ya yerleştirilmiş olan 4. Avcı Taburu, 12-13 Nisan 1909 gece yarısı (Rumi takvimle 30 Mart'ı 31'e bağlayan gece) başlarında çavuşları olmak üzere ayaklanmış ve kışladaki komutayı ellerine geçirerek bazı subayları hapsetmiştir. Sabaha doğru askerle kışladan çıkıp Ayasofya Meydanı'na ilerlerken isyan diğer kışlalara da yayıldı. Sayıları 5-6 bini bulan askerler, " şeriat isteriz, padişahım çok yaşa" sözleriyle meydanda toplandılar. Onlara katılan yüzlerce hoca ve medrese öğrencisi de gelerek mektepli subayların orduyu frenkleştirmeye çalıştıkları, bütün bunların İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin başı altından çıktığı, din hükümlerinin ayaklar altına alındığını ifade eden konuşmalar yaptılar.

Ayaklanmacılar, kalabalığın artmasından sonra meydana yakın bir mesafedeki Meclis binasını kuşattılar. Hükûmetten Harbiye Nazırının ve Mahmut Muhtar Paşa'nın görevlerinden alınmasını, eski Harbiye Nazırı Nâzım Paşa'nın yeniden göreve getirilmesini istediler. Şeyhülislam Ziyaettin Efendi'yi aracı kıldılar. Kısa bir süre içinde İstanbul'un tüm semtleri isyancı erler tarafından kontrol altına alındı. İsyancıların isteklerinin kabul edildiği kararını alan Osmanlı kabinesi bunu isyancılara ulaştırmaya çalışırken isyancılar kuşattıkları meclis binasın işgal ettiler. Adliye Nazırı Nâzım Paşa, Ahmed Rıza Bey'e benzediği için; Lâzkiye Milletvekili Aslan Bey de Hüseyin Cahit Bey sanılarak öldürülürken, Bahriye Nazırı Rıza Paşa ağır yaralandı. Milletvekilerinin öldürülmesi, Şurayı Ümmet ve Tanin basımevlerinin yağma edilmesi üzerine padişahın isteği ile kabine istifa etti. İsyancıların görüşleri doğrultusunda 14 Nisan 1909'da Tevfik Paşa Kabinesi kuruldu ve göreve başladı.

"Aff-ı Şahâne" adı verilen genel af ilan edildi ancak umulduğu gibi isyancıların zorbalığı sona ermedi. Aralarında Şerif Sadık Paşa ve Katibi Esat Bey, Süvari Teğmeni Selâhattin Mümtaz ve Üsteğmen Yusuf Nurettin'in bulunduğu bazı subaylar öldürüldü. İsyancıların İstanbul içerisinde küçük gruplar halinde dolaşarak silah atmaya, Türk kadınlarının Beyoğlu'na çıkmasına engel olmaya, Frenk gömleği giyen kimseleri tartaklamaya başladıkları görüldü. Asâr-ı Şevket Zırhlısı Kaptanı Deniz Binbaşılarından Ali Kabuli Bey'in, kendi gemisinin erleri tarafından sokaklarda sürüklenip Yıldız Sarayı'na kadar götürülerek Abdülhamit'in gözleri önünde öldürülmesi, isyancıların en vahşi eylemlerindendi.

31 Mart İsyanı sırasında Selanik'ten gelen Hareket Ordusu'nun (Selanik Ordusu) Yıldız Sarayı'nı yağmalamasına Yıldız yağması denmiştir. Meşhur 31 Mart ayaklanmasını bastırmak üzere İstanbul'a yürüyen Hareket Ordusu'ndaki askerler Yıldız Sarayı'nı basıp giyecek ve yiyecek çalmışlar, sarayda tahribata yol açmışlardır.

Tahsin Demiray "Yıldız yağması" başlıklı de şu bilgiyi vermektedir:

İttihatçılar Abdülhamit'i Yıldız'dan ani olarak uzaklaştırmaz, sarayın mücevher, zümrüt, yakutaltın, inci vesaire kıymetli her nesi varsa oradan aldırmışlardır. Değeri milyonlar tutan ve aynı zamanda tarihi hazine teşkil eden küçük parça eşya büyük sandıklara doldurulup hemen harbiye nezaretine getirilip orada büyük dış kapının yanlarındaki -bugün biri rektörlük, diğeri Türkiyat Enstitüsü olan- binaların alt katlarına yerleştirilmişlerdir.

Bu nakil işine nezaret eden Şehremini Ebubekir H.N.Tepeyran hatıralarında: Bizzat mühürlediğim kapılar sonradan açılmıştır." diyor ve talanı anlatıyor.

Memduh Paşa da: Yıldız Sarayında hizmetle mevki tutmuş olanlar, hal'iden bir gün evvel kuvve-i müsellaha (Silahlı güç, Ş.A) ile çıkarılıp hırpalanmış ve tevkif hücrelerine sokulmuşlardır. Kadın Efendiler, Şehzadelerle Sultanlar ve Cariyeler ayrıca çıkarıldıklarından sarayın Hazinesinde mevcut cevahir ve nukut (Nakit paralar, Ş.A) memurini askeriye vasıtası ile ahz ve nakledilmiştir." demektedir.

Selanik, İstanbul'daki isyandan Jandarma Yüzbaşısı İsmail Canbulat Bey'in ilettiği " Meşrutiyet mahvoldu " ibareli telgrafıyla haberdar oldu. Selanik'te isyana karşı büyük bir miting tertip edildi. Serez'de ve diğer Makedonya şehirlerinde de isyana büyük tepki doğdu; padişaha, sadarete ve Meclis-i Mebusan'a protesto telgrafları çekildi.

Selanik'teki İttihatçılar arasında İstanbul üzerine bir kuvvet yollamak konusunda bir fikir birliği meydana gelmişti. 14 Nisan günü Selanik'te genel seferberlik ilan edilerek Selanik Redif Tümeni'nin bütün taburları silahaltına alındı. Bu birliklere Edirne'de bulunan İkinci Ordu Birlikleri ve Selanik çevresinde sivil gönüllüler de katıldı. Özgürlük kahramanı olarak tanınan Resneli Niyazi Bey de, Resne'de bir araya getirdiği gönüllülerle birlikte bu hareketin içinde yer aldı. Toplanan bütün kuvvetlerin başına Selanik IX. Redif Fırkası (tümeni) Kumandanı Hüsnü Paşa getirildi, Kurmay Başkanlığına da Kolağası Mustafa Kemal Bey atandı. Mustafa Kemal Bey, Selanik'ten İstanbul'a hareket eden orduya " Hareket Ordusu " adını verdi.

Hareket Ordusu, 14 Nisan akşamı trenle İstanbul'a hareket etti. İstanbul önlerine geldikten sonra 19 Nisan'da İstanbul halkına ordunun amacını açıklayan bir beyanname yayımladı. Hüseyin Hilmi Paşa'nın imzasıyla yayımlanan beyannameyi Mustafa Kemal kaleme almıştı.Beyanname, telgrafla Erkan-ı Harbiye-yi Umumîye'ye iletildi ve sokaklarda halka dağıtıldı.

Hareket Ordusu İstanbul'a girme hazırlığında iken komuta değişikliği yapıldı; ordunun komutanlığına Mahmut Şevket Paşa atandı. Hareket Ordusu Kurmay Başkanlığı Binbaşı Enver'e verildi. Mahmut Şevket Paşa 23 Nisan'ı 24 Nisan'a bağlayan gece orduya İstanbul içlerine ilerleme emri verdi. İsyancıların en yoğun direnme noktaları Taşkışla, Davutpaşa ve Taksim Kışlaları'nda olmuş ve kanlı çarpışmalar gün boyu sürdü. Hareket Ordusu İstanbul'u asilerden temizledikten sonra birliklerini Yıldız Sarayı'na yönlendi. İki günlük kuşatmadan sonra 27 Nisan'da Hareket Ordusu saraya girerek denetimi ele geçirdi.

Hareket Ordusu'nun İstanbul'da duruma tamamen hâkim olmasıyla birlikte, Padişah II. Abdülhamit'in tahttan indirilmesi konusu gündeme gelmiştir. Ayaklanmanın tamamen bastırılmasıyla kendisini güvende hisseden Meclis-i Mebûsan 25 Nisan'da Yeşilköy'den Ayasofya yakınındaki kendi binasına geri döndü ve 27 Nisan 1909'da bu konuyu görüşmek üzere toplandı. Sultan Abdülhamit'in hilafet ve tahttan indirilmesi oy birliği ile kabul edildi. Abdülhamit'in yerine kardeşi Veliaht Mehmet Reşat Efendi'yi getiren Meclis, bu kararı Abdülhamit'e bildirmek üzere dört kişilik bir kurul oluşturdu. Abdülhamit, Selanik'te sürgüne gönderildi. Osmanlıların birlikteliklerinin devam etmekte olduğunu göstermek maksadıyla dört kişilik kurulda Ermeni ve Yahudi milletvekillerine yer verilmişti ancak bu ileride İttihatçıların şiddetle eleştirilmelerine, siyonistlikle suçlandırılmalarına sebep olmuştur.

Olayların sona ermesiyle İstanbul'da sıkıyönetim ilan edilmiş; isyana karışanların tespiti yapılmış ve geniş çapta tutuklamalar başlamıştır. Suçluların yargılanarak cezalandırılması amacıyla üç Divan-ı Harp; tutuklananların ilk sorgulamalarını yapmak üzere Tahkik Heyetleri; halkın bu olaylara karışan kimseler hakkında bildiklerini haber verebilmesi için Tedkikât Heyetleri oluşturuldu. Yargılamalar sonunda 70 kişi idama, 420 kişi müebbet ve 6 aydan başlayan çeşitli hapis, yüzlerce kişi de süresiz sürgün cezalarına çarptırıldı. İdama mahkûm olanların cezaları Beyazıt ve Ayasofya meydanlarında, Köprübaşı'nda, Kasımpaşa'da darağaçları kurularak infaz edildi. Ege'den yabancı bir ülkeye kaçmak için trenle İzmir'e gitmeye çalışırken yakalanan Derviş Vahdeti'nin yargılanması bir aydan fazla sürdü. Akıl sağlığının bozuk olduğu yönündeki savunmasına itibar edilmedi, 19 Temmuz 1909'da Ayasofya Meydanında asılarak idam edildi.

31 Mart şehitleri için yaptırılan ve açılışı 23 Mayıs 1911 tarihinde gerçekleşen Abide-i Hürriyet 'e 2 subay ve 42 askerin cenazesi yerleştirildi.

# data[].attributes.attachment_link.description
31 Mart Vakası Hareket Ordusu'nu İstanbul'a girerken gösteren Osmanlı posta kartı Tarih 13 Nisan 1909 Bölge İstanbul Sebep II. Meşrutiyet'in ilanından sonra toplumda ve ordu içinde artan kutuplaşma ve gerginlikler; perde arkasından ülkeyi yöneten İttihat ve Terakki'nin uygulamalarından duyulan hoşnutsuzluk; muhalefetin gerici propagandası ile alaylı askerlerin kışkırtılması Sonuç Hareket Ordusu tarafından isyan bastırıldı.