# data[].attributes.body
Merkataritza suspertu zen eta hiriak handitu ziren arriskuak apurka-apurka desagertu ziren (bikingoen inbasioak...).

Nekazaritza hedatu zen klimak hobera egin zuelako, zertxobait beroagoa izan baitzen. Honetaz gain, zenbait berrikuntza tekniko ere sartu zituzten.

Nekazaritza-tresnak hobetzea:

golde belarriduna eta arnes berriak sortzen.

Laborantza-metodo berriak:

hiru urteko txandaketa sartu zutenez lur-eremu txikiagoa usten zen lugorrian.

Haize- eta ur-erroten erabilera orokortzea:

antzinarotik ezagutzen ziren errota horiek, eta alea ehotzeko lanak erraztu zituzten.

Heriotza-tasak behera egin zuen elikatuta egoteak gaizotasunen aurkako erresistentzia hobetu zuelako. 45 milioi biztanletik 75 milioi biztanle ingurura.

Landutako lurren azalera asko handitu zen jende askok eskatzen zuelako.

Landa-erremuetako biztanleria-hazkundeak nekazariak hirietara emigratzera bultzatu zituen.

Merkatuan saltzeko nekazaritza-soberakinak sortu ziren produktibitatea hobetzeari eta laborantza-lurren azalera handitzeari esker.

Produktu-truke horrek merkataritza eta artisautza-ekoizpena suspertu zituen. Hirietako biztanleei burges esaten zieten.

Hirien berpizte hori jada existitzen ziren hirietan gertatu zen, baina hiri berri asko ere sortu ziren bide-gurutzeetan edo gaztelu eta abadien parean.

# data[].attributes.body
Garraioan hobekuntzak egon ziren eta asmakuntzak ere, hauek dira batzuk:

Lepokoak.

Ferrak.

Lemak.

Merkataritzan ere hobekuntzak egon ziren. Dirutrukatzaileak, kanbio-letra, maileguak...

Horrek guztiak merkataritzaren garapena bultzatu zuen, bai tokikoa edo gertuena (landa-herrixken artean), bai distantzia ertainekoa (herrizken eta hirien artean), eta, gainera, azokak garatu ziren. Baina berrikuntza garrantzitxuena urruneko merkataritza (ehialde urrunera) izan zen.

XI. eta XIII. mendeen artean, segurtasun handiago izan zen, eta horri esker hedatu zen meraktaritza. Ibilbide desberdinak eratu ziren:

Lehorreko ibilbidea:

Lehorreko ibilbidea: Cádiz - Sevilla - Bartzelona - Marsella - Bordele - Lyon - Troyes - Lagny - Brujas.

Anberes - Frankfurt - Augsburgo - Venezia - Viena - Leipzig - Krakovia.

Revel - Mosku - Kiev.

Itsas ibilbideak:

Hansako ibilbidea: europarrek luxuzko produktuak inportatzen zituzten (zeta, espeziak, lurrinak...)

Nondik nora?:

Cadiz - Londres - Hanburgo - Riga - Revel.

Ibilbide Italiarra: gazta, artilea, ardoa, larruak, anbarra zura eta garia garraiatzen zuten.

Nondik nora?:

Cadiz - Bartzelona - Tunis - Palermo - Genova - Napoles - Venezia - Tiro - Antiokia - Konstantinopla - Trebisonda - Caffa.

# data[].attributes.headline
3- Hirien zatiak eta gobernua eta Hiriko biztanleak eta gremioak.

# data[].attributes.subject
3- Hirien zatiak eta gobernua eta Hiriko biztanleak eta gremioak.

# data[].attributes.body
Hirietako kokapena hobetu egin zen. Komunikazio-bideetatik gertu, beharrak asetzea: ura, lur onak, gatza, meategiak... (asetzea=betetzea, nahi bat betetzea)

Eraikinak ere agertu edo hobetu ziren. Plaza, katedrala, udaletxea, lonja, azoka, errebala... Errebalak edo Harresiak hiria babesteko egiten zituzten muraiak dira.

Poliki-poliki hiriko kaleak ere aldatu ziren, bihurriak, estuak... Zikinak eta estoldegi gabeak geratu ziren. (estodegiak="alcantarillas")

Gobernua hobetzen joan zen ere. Alkatea, zinegotzia= Hiriko Patrizioak; merkatari, artisau aberatsak, nekazari, bankari...

Herrian pertsona talde berri bat sartzen da, Burgesak. Burgesek babesa behar zuten jaun feudalen kontra, erresuma guztiko bideetan, itsasoetan eta hirietan merkataritzan aritzeko. Burgesiaren babesa lortzeko, errege-erreginek legeak edo hirigutunak sinatu zituzten hiriei pribilegioak edo foruak emateko. Burgesetan bi talde zeuden:

Goi: bankari eta merkatari handiak ziren.

Behe: merkatari eta artisau txikiak ziren.

Gremioak ere agertu ziren. Gremioek prezioak, kantitateak eta kalitateak kontrolatzen zituzten. (Dena kontrolatu) Gremioetan ere hiru talde zeuden:

Maisua: goi maila ziren.

Ofizialak: erdi maila ziren.

Ikastunak: behe maila ziren.

# data[].attributes.body
Politikako asuntoan, erregeek lur ugari (feudoak) ez zituzten kontrolatzen.

Feudoak nobleak eskunenak zituzten.

Burgesen laguntza bilatzen zuten.

Burgesak hiriak kontrolatzen zituzten.

Burgesei hiri gutuna (foruak, hiri-pribilegioak...) eman zitzaien abaintailak emateko. Honekin, burgesek zergak lortzen zituzten, mertzerarioak... Pribilegio horien truke, burgesek ordaintzen zituzten zergek aukera eman zieten monarkei soldadu mertenarioak kontratatzeko, eta erresuma hobeto administratzeko funtzionarioak izateko.

Gobernatzeko, monarkek Curiaren laguntza zuten. Baina XII. mendetik aurrera, monarkek burgesak ere gonbidatu zituzten, hirien ordezkari; hasieran, ez-ohiko bileretara, eta, geroago, ohikoetara ere bai. Hiru estamentuek monarkarekin egiten zuten bilera horiei gorte edo parlamentu esaten zitzaien.

# data[].attributes.body
XIV.mendean, zenbait zorigaitz pairatu zituen, hala nola gesea, gerra eta izurritea. Horrek guztiak bereziki larriak izan ziren eta Behe Erdi Aroko krisia eragin zuten.

Izurrite Beltza 1348.urtearen inguruan iritsi zen Europara, Asiatik. Gaixotasun infekziosoa zen. Ez zekitenez zerk eragiten zuen batzuk esaten zuten juduak zirela errudunak, urak pozoitu zituztelako; beste batzuek uste zuten Jainkoaren zigorra zela, gizadiaren bekatuengatik edo Elizaren ustekeriagatik.

Izurrite Beltza arkakusoen ziztaden bidez transmititzen zen, batez ere, eta oso hilkorra zen. Sintoma nagusiak: sukarra, arnasketa- eta zirkulazio-arazoak, eta azalak kolore beltzaxka hartzea= Izurrite Beltza.

Zenbait neurri hartu harren, pandemia ez zen gelditu eta hondamen handia sortu zuen Europan, zenbait boladatan. Bolada horiek gero eta intentsitate txikiagokoak izan ziren.

Gaixotasun horrek hedapenak oso ondorio larriak izan zituen gizartean beste hiru faktorerekin batera:

XIV. mendean, gerra ugari gertatu ziren, eta, horren ondorioz, hildako asko eta ekonomia-galera handiak izan ziren.

Lurren zati handi baten produktibitatea oso txikia zen, aurreko mendeetan kalitate gitxiko lurrak lugorritu baitzituzten, demografia-hazkune handiak behartuta.

Izotz Aro Txikia hasi zen. Izotzaldi, txingor eta euri ugari izan ziren, eta, horren ondorioz, uztak galdu ziren eta goseteak gertatu ziren. (uztak galtzea=landatutakoa galtzea)