# data[].attributes.headline
Καλλιόπη Αρτεμίου  U234N2805

# data[].attributes.subject
Καλλιόπη Αρτεμίου  U234N2805

# data[].attributes.attachment_link.title
Πού-πήγε-η-γιαγιά-600x600

# data[].attributes.headline
Γεωργοπούλου Μαρία U261N0336 Ακροατήριο 08

# data[].attributes.subject
Γεωργοπούλου Μαρία U261N0336 Ακροατήριο 08

# data[].attributes.body
Το να συζητά κανείς την απώλεια και το πένθος, τόσο ως έννοιες όσο και ως εμπειρία, εξακολουθεί να αποτελεί ταμπού στις δυτικές κοινωνίες. Η εμπλοκή των παιδιών σε έναν τέτοιο διάλογο δημιουργεί μια πρόσθετη δυσκολία κυρίως για τους ενήλικες, οι οποίοι, θέλοντας να προστατέψουν τα παιδιά από τον πόνο, συχνά τα κρατούν μακριά από σχετικές συζητήσεις. Ακόμα και όταν η απώλεια αφορά άμεσα το παιδί, αρκετές φορές παραγνωρίζεται η ανάγκη του για ενημέρωση και συναισθηματική στήριξη κι έτσι οι πληροφορίες στις οποίες εκτίθεται είναι ελλιπείς ή και ψευδείς. Η ευαισθητοποίηση και η ενημέρωση γύρω από το πένθος των παιδιών, αλλά και η αναγκαιότητα για μια ανοικτή και ειλικρινή συζήτηση με τα παιδιά που πενθούν είναι τα σημεία στα οποία εστιάζει το παρόν άρθρο. Η συζήτηση της απώλειας και του πένθους με παιδιά μπορεί όχι μόνο να επιτευχθεί, αλλά και να συντελέσει τόσο στην καλλιέργεια εμπιστοσύνης ανάμεσα σε παιδιά και ενήλικες όσο και στη στήριξη των παιδιών στη διεργασία του πένθους τους.

# data[].attributes.attachment_link.title
απώλεια και πένθος

# data[].attributes.attachment_caption
«Οι άνθρωποι που αγαπάμε δεν χάνονται ποτέ· απλώς γίνονται τρόπος που συνεχίζουμε να νιώθουμε συνδεδεμένοι, ακόμα κι όταν δεν τους βλέπουμε.»

# data[].attributes.headline
Καραγιώργου Θεανώ- U254N2116(Ακροατήριο 9) 

# data[].attributes.subject
Καραγιώργου Θεανώ- U254N2116(Ακροατήριο 9) 

# data[].attributes.body
The Invisible String (Η Αόρατη Κλωστή) είναι ένα εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο της συγγραφέως Patrice Karst, με εικονογράφηση της Joanne Lew-Vriethoff. Κυκλοφόρησε αρχικά το 2000 και έχει αγαπηθεί παγκοσμίως για τον απλό αλλά βαθύ τρόπο με τον οποίο εξηγεί την έννοια της συναισθηματικής σύνδεσης και της απώλειας στα παιδιά.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Αόρατη Κλωστή

# data[].attributes.body
Όταν ένα παιδί μαθαίνει πως η μητέρα του έχει καρκίνο μπορεί να φοβηθεί πολύ. Το παρόν βιβλίο προσφέρει στα παιδιά έναν τρόπο κατανόησης του καρκίνου, ενώ παράλληλα τα βοηθά να αντιμετωπίσουν το άγχος και τους φόβους τους και να νιώσουν πως μπορούν να βασιστούν στους γονείς τους για συναισθηματική υποστήριξη.
Όλα τα παιδιά βιώνουν συγκεκριμένες ανησυχίες και άγχη. Τα βιβλία της σειράς «Ας μιλήσουμε γι’ αυτό» γράφτηκαν και εικονογραφήθηκαν με σκοπό να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση ποικίλων ζητημάτων που συνδέονται με την παιδική ηλικία.
Οι γονείς ενθαρρύνονται να διαβάσουν τα βιβλία στα παιδιά τους ή να τα βοηθήσουν κατά την ανάγνωση και να συζητήσουν μαζί τους με αφορμή το κείμενο και τις εικόνες. Κάθε βιβλίο περιλαμβάνει σημείωμα για τους γονείς.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η-ΜΑΜΑ-ΕΧΕΙ-ΚΑΡΚΙΝΟ-600x620

# data[].attributes.headline
Διαχείριση απώλειας σε παιδιά και εφήβους-Αθανασία Νιφοροπούλου- U244N2873- Ακροατήριο 04

# data[].attributes.subject
Διαχείριση απώλειας σε παιδιά και εφήβους-Αθανασία Νιφοροπούλου- U244N2873- Ακροατήριο 04

# data[].attributes.body
Πρόσφατο επιστημονικό άρθρο για τη διαφορετική διαχειριση της απώλειας ανάλογα με την ηλικία.

# data[].attributes.headline
Κωνσταντίνος Αντωνίου U251N0301

# data[].attributes.subject
Κωνσταντίνος Αντωνίου U251N0301

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Φώνη Τζιτζιμικα

# data[].attributes.attachment_link.title
Τα παιδιά αντιμέτωπα με το πένθος και την απώλεια - Μέρος Α’ | Γενικές γραμμές διαχείρισης - PsychologyNow.gr

# data[].attributes.attachment_link.description
Τα παιδιά θέτουν διαρκώς ερωτήσεις και οι γονείς συχνά αναρωτιούνται πως και αν πρέπει να απαντήσουν. Αν και η ειλικρίνεια είναι ο χρυσός κανόνας, ωστόσο δεν είναι πάντα εφικτή, ειδικά όταν αφορά ερωτήματα όπου οι απαντήσεις δεν είναι ξεκάθαρες ακόμη και για τους ίδιους τους ενήλικες, όπως στην περίπτωση του θανάτου. Είτε προκύπτουν […]

# data[].attributes.headline
ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΝΤΟΥΤΣΗ-U254N1887-04

# data[].attributes.subject
ΧΡΥΣΟΥΛΑ ΝΤΟΥΤΣΗ-U254N1887-04

# data[].attributes.attachment_caption
Ένα βιβλίο-οδηγός, χρήσιμο για γονείς και εκπαιδευτικούς,  που εξηγεί πως τα παιδιά βιώνουν  το πένθος σε κάθε ηλικιακό στάδιο και παρέχει εκπαιδευτικές δραστηριότητες ευαισθητοποίησης πάνω στο θέμα της απώλειας και του πένθους.

# data[].attributes.headline
Μαρία Κουτεντάκη, U254N2500, Ακροατήριο 4

# data[].attributes.subject
Μαρία Κουτεντάκη, U254N2500, Ακροατήριο 4

# data[].attributes.headline
Στρεκλα Μαλεωή Ανδριανή Ακροατήριο 09 U261N0388

# data[].attributes.subject
Στρεκλα Μαλεωή Ανδριανή Ακροατήριο 09 U261N0388

# data[].attributes.body
A Monster Calls

Η ιστορία ακολουθεί τον 12χρονο Κόνορ, ο οποίος παλεύει με την ασθένεια της μητέρας του και τον σχολικό εκφοβισμό. Ένα τεράστιο δέντρο-τέρας (με τη φωνή του Liam Neeson) τον επισκέπτεται τα μεσάνυχτα για να του αφηγηθεί τρεις ιστορίες, βοηθώντας τον να αντιμετωπίσει την αλήθεια και το πένθος του.

# data[].attributes.headline
ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ U254N2431   ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01

# data[].attributes.subject
ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ U254N2431   ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01

# data[].attributes.attachment_link.title
Project Happiness: Το πένθος και η απώλεια στα παιδιά από το Κέντρο Παιδιού & Εφήβου

# data[].attributes.headline
Γεωργούλα Έλλη, U254N0010

# data[].attributes.subject
Γεωργούλα Έλλη, U254N0010

# data[].attributes.headline
Παπαϊωάννου 'Ηλια-Ακροατήριο 8-U254n2249

# data[].attributes.subject
Παπαϊωάννου 'Ηλια-Ακροατήριο 8-U254n2249

# data[].attributes.body
Το άρθρο αναφέρεται στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου,η οποία αποτελεί μια από τις πιο δύσκολες εμπειρίες στη ζωή ενός ανθρώπου και βιώνεται με έντονα συναισθήματα πένθους. Το πένθος είναι μια φυσιολογική ψυχολογική αντίδραση, η οποία όμως δεν έχει συγκεκριμένη διάρκεια, καθώς κάθε άτομο τη βιώνει διαφορετικά.Με βάση τις σύγχρονες προσεγγίσεις ψυχικής υγείας, η διαχείριση της απώλειας δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε το άτομο που χάθηκε, αλλά ότι μαθαίνουμε να συνεχίζουμε τη ζωή μας έχοντας αποδεχτεί αυτή την εμπειρία.

Κατά τη διάρκεια του πένθους δύναται να εμφανιστούν συναισθήματα όπως θλίψη, θυμός, άρνηση ή ενοχή, τα οποία θεωρούνται απολύτως φυσιολογικά. Η έκφραση των συναισθημάτων, η συζήτηση με άτομα εμπιστοσύνης και η παροχή υποστήρικτικού πλαισίου από την οικογένεια ή ειδικούς ψυχικής υγείας,αποτελούν στρατηγικές που μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά στη διαδικασία της προσαρμογής. Παράλληλα, δραστηριότητες όπως η γραφή, η ανάμνηση θετικών στιγμών και η σταδιακή επιστροφή στην καθημερινότητα συμβάλλουν στην ψυχολογική αποκατάσταση.

Συνεπώς,η διαχείριση της απώλειας αποτελεί μια σταδιακή διαδικασία που απαιτεί χρόνο και αποδοχή. Στόχος δεν είναι η λήθη, αλλά η εσωτερική συμφιλίωση με την απώλεια και η συνέχιση της ζωής με έναν νέο τρόπο.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Αριστοτέλης Βάθης MD MSc ECP | Ψυχίατρος • Ψυχοθεραπευτής

# data[].attributes.attachment_link.title
Πώς διαχειριζόμαστε το πένθος; - Αριστοτέλης Βάθης MD MSc ECP | Ψυχίατρος • Ψυχοθεραπευτής

# data[].attributes.attachment_link.description
Το πένθος είναι η φυσιολογική αντίδραση στο θάνατο ενός αγαπημένου ανθρώπου, και μπορεί να εκδηλωθεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. Το πένθος δεν αφορά

# data[].attributes.headline
ΣΤΑΜΑΤΗ ΕΛΕΝΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02 U254N2728

# data[].attributes.subject
ΣΤΑΜΑΤΗ ΕΛΕΝΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02 U254N2728

# data[].attributes.body
Ένα όμορφο και συγκινητικό εικονογραφημένο βιβλίο που βοηθά τα παιδιά να γιορτάσουν τις αναμνήσεις που αφήνει πίσω του ένα αγαπημένο πρόσωπο όταν πεθαίνει. Ιδανικό για να μοιραστεί, θα προσφέρει παρηγοριά και στα παιδιά και στους γονείς.

# data[].attributes.headline
Κυβέρη Μαρία-Βασιλεία (U254N0552) Ακροατήριο 01

# data[].attributes.subject
Κυβέρη Μαρία-Βασιλεία (U254N0552) Ακροατήριο 01

# data[].attributes.headline
Ελένη Κιουτσικτσίδου U254N2010 (Ακροατήριο 09)

# data[].attributes.subject
Ελένη Κιουτσικτσίδου U254N2010 (Ακροατήριο 09)

# data[].attributes.headline
Πανταζίδου Βασιλική_U254N1159 (Ακροατήριο 05)

# data[].attributes.subject
Πανταζίδου Βασιλική_U254N1159 (Ακροατήριο 05)

# data[].attributes.body
Γράφτηκε για την απώλεια του Syd Barrett (μέλους του συγκροτήματος), όχι λόγω θανάτου, αλλά λόγω της απώλειας της ψυχικής του υγείας. Μιλάει για το κενό που αφήνει πίσω του ένας άνθρωπος που «χάθηκε» από τον κόσμο μας, και για τη δική μας δυσκολία να συμβιβαστούμε με την απουσία του.

Η συσχέτιση του εμβληματικού τραγουδιού "Wish You Were Here" των Pink Floyd με την απώλεια που βιώνει ένα παιδί κρύβει μια βαθιά, σχεδόν σπαρακτική ψυχολογική ακρίβεια. Το γεγονός ότι το κομμάτι δεν γράφτηκε για έναν φυσικό θάνατο, αλλά για την «απουσία» ενός ανθρώπου που έχασε την ψυχική του υγεία και την επαφή με την πραγματικότητα, καθιστά το νόημά του απόλυτα συμβατό με τον τρόπο που ένα παιδί αντιλαμβάνεται και βιώνει την απώλεια.

Όπως οι Pink Floyd έβλεπαν τον Syd Barrett να είναι σωματικά παρών αλλά πνευματικά και συναισθηματικά «απών», έτσι και ένα παιδί βιώνει συχνά μορφές απώλειας όπου ο γονιός ή ο φροντιστής είναι εκεί, αλλά ταυτόχρονα λείπει.

Για ένα παιδί, η απώλεια (ακόμα και η πιο οριστική, όπως ο θάνατος) συνοδεύεται από μια έντονη, βουβή νοσταλγία για την καθημερινότητα που χάθηκε. Το παιδί δεν θρηνεί μόνο το πρόσωπο· θρηνεί το παραμύθι πριν τον ύπνο, το παιχνίδι, το γέλιο, τη σταθερότητα. Οι στίχοι του τραγουδιού εκφράζουν ακριβώς αυτή την παιδική ανάγκη: την επιθυμία να γυρίσει ο χρόνος πίσω, τότε που ο κόσμος ήταν απλός, ασφαλής και ακέραιος.

# data[].attributes.headline
ΣΑΚΑΒΑΡΑ ΜΑΡΙΑ U251N0028 EDUG-623 (Ακροατήριο 09) Ψυχοπαθολογία του Παιδιού

# data[].attributes.subject
ΣΑΚΑΒΑΡΑ ΜΑΡΙΑ U251N0028 EDUG-623 (Ακροατήριο 09) Ψυχοπαθολογία του Παιδιού

# data[].attributes.headline
ΚΟΥΤΣΟΥΒΕΛΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, U254N2467, ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 4 

# data[].attributes.subject
ΚΟΥΤΣΟΥΒΕΛΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ, U254N2467, ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 4 

# data[].attributes.attachment_link.title
Childhood Behavior Disorders Demystified: Diagnosis and Treatment

# data[].attributes.headline
Κοντογιάννη Χριστίνα U254N1325 (Ακροατήριο 01) 

# data[].attributes.subject
Κοντογιάννη Χριστίνα U254N1325 (Ακροατήριο 01) 

# data[].attributes.headline
Δεμίρη Παναγιώτα Ακροατήριο 02 U244N2456

# data[].attributes.subject
Δεμίρη Παναγιώτα Ακροατήριο 02 U244N2456

# data[].attributes.headline
Γιοφτσίδου Ραφαηλία-Ελευθερία U261N0295 (Ακροατήριο 08)

# data[].attributes.subject
Γιοφτσίδου Ραφαηλία-Ελευθερία U261N0295 (Ακροατήριο 08)

# data[].attributes.attachment_link.title
Goodbye Mog : Kerr, Judith : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive

# data[].attributes.headline
ΜΙΧΑΕΛΛΑ ΚΟΝΤΕΛΛΗ-U261N0179-ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07

# data[].attributes.subject
ΜΙΧΑΕΛΛΑ ΚΟΝΤΕΛΛΗ-U261N0179-ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07

# data[].attributes.headline
Αγγελική Κανατσάρη U244N2655 (Ακροατήριο 1)

# data[].attributes.subject
Αγγελική Κανατσάρη U244N2655 (Ακροατήριο 1)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ελένη Κωφονικολού (1), Γεώργιος Μπουντούρης (2) Διευθύντρια του Ολοήμερου Δημοτικού Σχολείου Βασιλικών Σαλαμίνας, ΠΕ70 (1), Υποδιευθυντής του 4ου Δημοτικού Σχολείου Σαλαμίνας, ΠΕ70 (2) kofonikolou@gmail.com (1), mpountourisgeorgios@gmail.com (2)
Περίληψη
Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί ένα οδυνηρό γεγονός στη ζωή των παιδιών. Οι εκπαιδευτικοί έρχονται συχνά αντιμέτωποι με παιδιά που βιώνουν πένθος κι αναζητούν τρόπους για να μπορέσουν να τα στηρίξουν. Είναι ανάγκη ένα παιδί που θρηνεί όσοι είναι κοντά του να το βοηθήσουν , ν' ακούσουν τις ανησυχίες του , να καταλάβουν τις ανάγκες του και τις αντιδράσεις του στη δύσκολη αυτή περίοδο που περνάει. Στην παρούσα εργασία μας αναφερόμαστε στην έννοια της απώλειας και του πένθους στα παιδιά σχολικής ηλικίας μέσα από τη μελέτη μιας περίπτωσης που κληθήκαμε σαν εκπαιδευτικοί να διαχειριστούμε στο χώρο του σχολείου. Περισσότερο από ποτέ κρίνεται απαραίτητη η Σχολική Συμβουλευτική στις μέρες μας. Τα αποτελέσματα τόσο για τους μαθητές όσο και για όλους όσους εμπλέκονται στην εκπαιδευτική διαδικασία είναι θαυμάσια. Επίσης είναι ανάγκη να ενισχυθεί και να αναδειχθεί ο πολύπλευρος ρόλος του εκπαιδευτικού. Λέξεις κλειδιά: θάνατος, απώλεια, μελέτη περίπτωσης, διαχείριση πένθους 1. Η έννοια της απώλειας
Όλοι οι άνθρωποι σε κάποια στιγμή της ζωής τους έρχονται αντιμέτωποι με σημαντικές απώλειες. Αυτές μπορεί να αφορούν:

το θάνατο κάποιου δικού τους προσώπου και όχι μόνο

μπορεί να είναι καταστάσεις υγείας

απώλεια εργασίας,

οικονομικά προβλήματα, αλλαγή περιβάλλοντος, απομάκρυνση από φίλους ή ακόμη και ο χωρισμός από κάποιον για τον οποίο τρέφουμε ακόμη αισθήματα.

Ανάλογα με τις εμπειρίες που έχει ο κάθε άνθρωπος μπορεί να κατανοεί τις αντιδράσεις τόσο τις δικές του όσο και των άλλων που βιώνουν την απώλεια. Είθισται την απώλεια συχνά να την συσχετίζουμε με το πένθος και το θάνατο. Η απώλεια και το πένθος δε συσχετίζονται μόνο με το θάνατο. Ίσως τα συναισθήματα από το θάνατο ενός αγαπημένου μας προσώπου να είναι πολύ πιο έντονα κι επώδυνα, όμως η απώλεια και το πένθος είναι δυνατόν να συσχετιστούν και με άλλα ερεθίσματα όπως αναφέραμε και πιο πάνω.

Το πένθος είναι μια συναισθηματική αντίδραση. Είναι ο τρόπος που αντιδρούμε στην απώλεια που εμφανίζεται στη ζωή μας κι αποτελεί μια επίπονη διαδικασία γιατί καλούμαστε να διαχειριστούμε τόσο την απώλεια που μας συμβαίνει όσο και τον εαυτό μας, να προσαρμοστούμε δηλαδή στις νέες συνθήκες ζωής. Το πένθος, λοιπόν, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια διαδικασία φυσιολογική, που ακολουθεί ο ψυχισμός μας όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με μια απώλεια, προκειμένου να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα.

Ο κάθε άνθρωπος, που βιώνει πένθος περνάει μέσα από μια σειρά συναισθηματικών διαδικασιών, τα λεγόμενα στάδια του πένθους. Τα στάδια αυτά, όσο δύσκολα και δυσάρεστα κι αν είναι, εξυπηρετούν συγκεκριμένη σκοπιμότητα, μια πορεία για την ενδυνάμωση του ανθρώπου που πενθεί, με τελικό προορισμό την αποδοχή της απώλειας και τη συνέχιση της ζωής.

Ο θάνατος αγαπημένων προσώπων στα παιδιά σχολικής ηλικίας -Μελέτη περίπτωσης

Στην αρχή της σχολικής χρονιάς μια μαθήτρια της Β΄ τάξης ενός 12/θέσιου σχολείου , παιδί μονογονεϊκής οικογένειας, αντιμετώπισε άγχος κι αρνούνταν να ξυπνήσει το πρωί για το σχολείο. Απομονωνόταν, δεν έχει διάθεση για καμιά δραστηριότητα και παρουσίαζε διαταραχές ύπνου. Παραπονιόταν για ξαφνική πρωινή αδιαθεσία, προφασιζόμενη ότι οι συμμαθήτριές της δεν την παίζουν στα διαλείμματα και συχνά δεν της άρεσαν τα ρούχα της. Η μητέρα της δεν μπορούσε να χειριστεί την κατάσταση.

Κατόπιν συζήτησης με τη μητέρα οι εμπλεκόμενοι εκπαιδευτικοί έμαθαν ότι η μαθήτρια βίωνε ένα δύσκολο γεγονός στην οικογένειά της. Ο παππούς της που ως εκείνη τη χρονική περίοδο ζούσε μαζί της μαζί της , από τότε που χώρισαν επεισοδιακά οι γονείς της , είχε καρκίνο σε τελικό στάδιο κι από στιγμή σε στιγμή αναμενόταν το μοιραίο. Η μαθήτρια ήταν πολύ θλιμμένη, κλεισμένη στον εαυτό της και φοβόταν να αφήσει μόνη της τη μητέρα της . Για το λόγο αυτό δεν ήθελε να πάει στο σχολείο.

Ο θάνατος για τα παιδιά σχολικής ηλικίας αποτελεί ένα οδυνηρό γεγονός για τη ζωή τους. Είναι αλήθεια ότι τα παιδιά έχουν εξοικείωση με την έννοια του θανάτου περισσότερη απ' όσο νομίζουμε εμείς. Ο θάνατος για τα παιδιά υπάρχει μέσα στα παραμύθια, στα παιχνίδια τους στην τηλεόραση στην καθημερινότητά τους. Το πώς θ' αντιδράσει ένα παιδί στο θάνατο αγαπημένων του προσώπων σημαντικό ρόλο παίζει η ηλικία, το νοητικό του επίπεδο , καθώς και οι αντιδράσεις των ενηλίκων. Τα παιδιά που βιώνουν πένθος είναι ιδιαίτερα ευάλωτα. Η έννοια της κατανόησης του θανάτου επηρεάζει πολύ τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται. Κάποια παιδιά εκδηλώνουν τα συναισθήματά τους νιώθοντας θλίψη, θυμό κι απέραντη πίκρα κι άλλα συνεχίζουν τη ζωή τους χωρίς να δείχνουν ότι έχουν τραυματιστεί από το συμβάν του θανάτου.

Τα παιδιά για να ξεπεράσουν την απώλεια των αγαπημένων τους προσώπων πρέπει να εκφράσουν όλα τα συναισθήματα που τη συνοδεύουν. Αν δεν εκφραστούν αυτά τα συναισθήματα δεν μπορούν να ξεπεράσουν τον πόνο τους. Χρειάζεται να γίνει αυτό για να ωριμάσουν και να συνεχίσουν να ζουν. Οι άνθρωποι που προσπαθούν να ξεφύγουν από τα συναισθήματά τους υποφέρουν για περισσότερο καιρό από εκείνους που τα εκφράζουν. Συχνά οι εκπαιδευτικοί είναι διστακτικοί να χειριστούν θέματα απώλειας που αντιμετωπίζει ένα παιδί στην τάξη τους από έλλειψη γνώσεων αλλά κι από φόβο μήπως το πληγώσουν ή το αναστατώσουν περισσότερο. Όμως τόσο ο εκπαιδευτικός όσο και οι υπόλοιποι συμμαθητές του (οι σημαντικοί άλλοι) μπορούν να προσφέρουν πολύ καλή στήριξη στο παιδί που αντιμετωπίζει μια σημαντική απώλεια στη ζωή του.

Είναι γεγονός ότι οι εκπαιδευτικοί δεν είναι κατάλληλα καταρτισμένοι στη διαχείριση του πένθους και της απώλειας . Ας σκεφτούμε όμως ότι η εκπαίδευση δεν αποτελεί μια σκέτη μαθησιακή διαδικασία αλλά και μια ψυχολογική διαδικασία.

Ανάμεσα στους πολλούς ρόλους που έχει ο δάσκαλος σήμερα είναι και ο ρόλος του συμβούλου. Η συμβουλευτική στην εκπαίδευση βοηθάει στην καλή συνεργασία μεταξύ των μελών ολόκληρης της σχολικής κοινότητας κι ενισχύει τα μέλη της ν' αναπτύξουν ψυχική ανθεκτικότητα.

Διαχείριση περίπτωσης

Στόχος του σχολείου ήταν να βοηθηθεί η μαθήτρια να εκφράσει τα συναισθήματά της , να αποκτήσει ξανά συναισθηματική ισορροπία δείχνοντας εμπιστοσύνη στο σχολείο και στους συμμαθητές της. Για το λόγο αυτό ξεκίνησε η παρέμβαση άμεσα. Αποφασίστηκε ότι ο χρόνος που θα αφιερωθεί για την παρέμβαση στη συγκεκριμένη μαθήτρια θα είναι ολόκληρη η σχολική χρονιά. Ο χώρος που χρησιμοποιήθηκε για την παρέμβαση στο παραπάνω περιστατικό ήταν πρώτον η σχολική αίθουσα, ο αύλειος χώρος και γενικότερα κάθε χώρος που χρησιμοποιούσε η μαθήτρια. Είναι πολύ σημαντικό το παιδί που πενθεί να υποστηριχτεί στο σχολικό του περιβάλλον για να μπορέσει να συνεχίσει την καθημερινότητά του.

Ο εκπαιδευτικός του τμήματος προσπάθησε να δημιουργήσει κλίμα ασφάλειας κι εμπιστοσύνης στην τάξη του τόσο για τη συγκεκριμένη μαθήτρια όσο και για όλες/ους τις/ τους συμμαθήτριες/τές της. Σε συνεργασία με τη Διεύθυνση του σχολείου ενημερώθηκαν όλοι οι εκπαιδευτικοί για το "τι συμβαίνει στη μαθήτρια" κι από κοινού προσπάθησαν να είναι υποστηρικτικοί τόσο απέναντι σ' αυτή όσο και στη μητέρα της με την οποία βρέθηκαν όλοι σε άμεση επαφή.

Παρατηρούνταν διακριτικά το παιδί σε όλους τους χώρους που χρησιμοποιούσε και οι εμπλεκόμενοι εκπαιδευτικοί εκδήλωναν το ενδιαφέρον τους αλλά και την πρόθεσή τους να το ακούσουν σε ό,τι αυτό ήθελε να τους πει. Έγινε προσπάθεια να κατανοηθούν οι αντιδράσεις της και να διατηρηθεί η καθημερινή ρουτίνα κι ασφάλεια της σχολικής ζωής καθώς και να τηρηθούν οι κανόνες και τα όρια μεταξύ των μαθητών. Παράλληλα αναπροσαρμόστηκαν οι στόχοι επίδοσης ανάλογα με τις δυνατότητες του παιδιού για τη συγκεκριμένη περίοδο και καλλιεργήθηκε η αλληλοϋποστήριξη και η συμπαράσταση ανάμεσα στους/ στις μαθητές/τριες της τάξης.

Πολύ σημαντικό ρόλο στη διαχείριση της περίπτωσης που εξετάζουμε έπαιξε η ψυχολόγος του σχολείου. Τα παιδιά μπορεί να νιώθουν συνήθως ασφαλή όταν φροντίζονται ιδίως σε δύσκολες καταστάσεις από οικεία τους πρόσωπα με τα οποία έχουν στενή σχέση. Ο δάσκαλος είναι ένα τέτοιο πρόσωπο που, σε συνδυασμό με τη γνώση του για το μαθητή/τρια και το κοινωνικό του πλαίσιο , καθίσταται αναντικατάστατος. Όμως η διαχείριση μιας τέτοιας κατάστασης από ψυχολόγο του σχολείου θεωρείται ιδανική τόσο για την επιλογή των κατάλληλων χειρισμών όσο και για τη συναισθηματική αποφόρτιση του δασκάλου και των υπόλοιπων εκπαιδευτικών που εμπλέκονται με το μαθητή/τρια. Ωστόσο αξίζει να σημειωθεί ότι η ανάγκη συναισθηματικής αποφόρτισης διαμέσου μοιράσματος συναισθημάτων με άλλους, μπορεί να καλυφθεί και στην ομάδα αντιμετώπισης κρίσεων η οποία λειτουργεί ή θα πρέπει να λειτουργεί ουσιαστικά κι όχι τυπικά σε κάθε σχολείο.

Η ψυχολόγος του σχολείου συναντήθηκε με τη μητέρα αναλαμβάνοντας τη συναισθηματική της στήριξη, καθορίζοντας συγκεκριμένο πλαίσιο για τη μαθήτρια και δίνοντας σαφής οδηγίες τις οποίες και τήρησε στο μέγιστο βαθμό η μητέρα.

Υποστήριξε τη μαθήτρια τόσο μέσα στο περιβάλλον της τάξης όσο και κατ' ιδίαν . Αυτή ένιωσε ασφάλεια, βέβαια εξακολουθούσε να είναι μελαγχολική, αλλά έγινε προσπάθεια από όλη την εκπαιδευτική κοινότητα να βρίσκεται συνέχεια με τα παιδιά της τάξης της στο διάλειμμα , να παίζει και να μην αποσύρεται.

Οι γονείς των συμμαθητών /τριών υπήρξαν πολύ υποστηρικτικοί απέναντι στη μητέρα. Δημιουργήθηκαν φιλίες με γονείς που βρέθηκαν στην ίδια κατάσταση και πραγματοποιήθηκαν συναντήσεις μεταξύ τους εκτός σχολείου. Ένα άλλο σημαντικό βήμα που έγινε απ' την πλευρά της μητέρας ήταν η αποκατάσταση των σχέσεων του παιδιού με τον πατέρα (ο πατέρας και το περιβάλλον του δεν είχαν επαφή με το παιδί). Ιδιαίτερο ρόλο έπαιξε η γιαγιά ( η μητέρα του πατέρα )της μαθήτριας η οποία την επισκεπτόταν πολύ συχνά, έμενε μαζί τη, ς έτσι ώστε η μητέρα να βρίσκεται κοντά στον πατέρα της όταν πια μπήκε στο νοσοκομείο ... και σε λίγες ημέρες έφυγε από τη ζωή.

Η μαθήτρια απουσίασε μία εβδομάδα από το σχολείο κι όταν επέστρεψε υποστηρίχτηκε ξανά από την ψυχολόγο του σχολείου. Χαρακτηριστικά της είπε:

"όταν θα είμαι έτοιμη θα πάω να επισκεφτώ τον παππού στο νέο του σπίτι" .Οι συμμαθητές /τριές της την υποδέχτηκαν με πολύ αγάπη. Ιδιαίτερα συγκινητική υπήρξε μια στιγμή λίγο πριν χτυπήσει το κουδούνι για το πρώτο διάλειμμα , καθώς ετοιμάζονταν τα παιδιά , όπου ένας μαθητής την πλησίασε και της είπε:

"Ξέρω πώς αισθάνεσαι. Έτσι ήμουν κι εγώ . Όταν έφυγε ο παππούς μου. Το είχα ανακαλύψει. Ήταν άρρωστος ...κι ας μου είπαν ότι πήγε ταξίδι ... Εγώ ήξερα ότι πήγε στον ουρανό και δε θα ξαναγύριζε... Αργότερα μου το είπε ο μπαμπάς..." .

Βρέθηκαν κι άλλα παιδάκια που είπαν ότι είχαν χάσει γιαγιά και παππού. Ένα κοριτσάκι είπε :

" Όλοι αυτοί εκεί στον ουρανό, λέει η μαμά μου, κάνουν παρέα με τον παππού σου και χαίρονται που κι εμείς. είμαστε φίλοι. Πάμε να παίξουμε!"

Για τις εκπαιδευτικές ανάγκες διαχείρισης του πένθους η ομάδα των εκπαιδευτικών που ανέλαβε την στήριξη της μαθήτριας έγραψε ένα παραμύθι για το πένθος με τίτλο " Οι τρεις πεταλούδες" το οποίο και αξιοποιήθηκε στην τάξη.

Συμπεράσματα

Τα παιδιά της σχολικής ηλικίας είναι σε θέση να κατανοούν το θάνατο ως ένα μόνιμο γεγονός που δυστυχώς είναι μη αναστρέψιμο όταν αυτό συμβεί. Έτσι τα παιδιά που βρίσκονται σε πένθος μπορεί να εμφανίσουν προβλήματα στη συμπεριφορά τους όπως επιθετικότητα , φοβίες, μείωση της σχολικής τους απόδοσης, απομόνωση απόσυρση από τις καθημερινές τους δραστηριότητες . Όλα αυτά οι εκπαιδευτικοί πρέπει να τα έχουν υπόψη τους προκειμένου να τα βοηθήσουν. Είναι αλήθεια ότι όσο πιο γρήγορα βοηθηθεί μέσα στο σχολείο ένα παιδί που βιώνει πένθος τόσο καλύτερα θα είναι τα αποτελέσματα για την αποκατάσταση της ψυχικής του υγείας. Το σχολείο αποτελεί συνέχεια της ζωής κι αυτό πρέπει να καταλάβει το παιδί ότι η ζωή συνεχίζεται και χωρίς την ύπαρξη των αγαπημένων του προσώπων.

Ένας εκπαιδευτικός θα έρθει αναπόφευκτα αντιμέτωπος κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής του πορείας με ένα τέτοιο περιστατικό. Όσο πιο προετοιμασμένος είναι ψυχολογικά και γνωστικά για τον τρόπο αντιμετώπισης τέτοιων καταστάσεων τόσο καλύτερα θα προστατεύσει τον εαυτό του από μία ενδεχόμενη επαγγελματική εξουθένωση. Επίσης, θα είναι σε θέση να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του σύγχρονου ρόλου του, που δεν περιορίζεται στην εκπαίδευση του μαθητή αλλά επεκτείνεται και στη στήριξή του σε δύσκολες καταστάσεις, από τη στιγμή που η μάθηση προϋποθέτει ψυχική ισορροπία, καθώς και στη διαμόρφωση της ταυτότητας και γενικότερα της προσωπικότητάς του. Για να μπορέσει, όμως, ο εκπαιδευτικός να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας κατάστασης κρίσης, θα πρέπει να έχει και την ανάλογη εκπαίδευση /επιμόρφωση.

Ο ρόλος του σχολείου είναι, επίσης, ιδιαίτερα σημαντικός σε καταστάσεις κρίσης, καθώς, με τη σταθερή δομή και λειτουργία του, αντιπροσωπεύει τη σταθερότητα, την ασφάλεια και τη συνέχεια που χρειάζεται το παιδί τέτοιες στιγμές. Αυτό όμως προϋποθέτει την ύπαρξη ετοιμότητας και ενός, εκ των προτέρων, επεξεργασμένου και αξιολογημένου σχεδίου δράσης που θα ενεργοποιείται άμεσα από μία ομάδα αντιμετώπισης κρίσεων και τον ενεργό ρόλο και την εποπτεία του διευθυντή του σχολείου.

Βιβλιογραφία

Ξενόγλωσση

Eda Leshan (1998). Μαθαίνοντας να λέμε αντίο στο γονιό που χάνεται. Αθήνα: Θυμάρι.

Ελληνόγλωσση

Αναγνωστοπούλου, Τ., Χατζηνικολάου , Σ.(2015). Το πένθος στα παιδιά. Αθήνα: Ινστιτούτο Ψυχολογίας και Υγείας .

Μπακέ, Μαρί-Φρεντερίκ.(2001). Πένθος και υγεία. Αθήνα: Θυμάρι.

Νίλσεν , Μ.-Παπαδάτου, Δ.(1998). Το πένθος στη ζωή μας. Αθήνα: Μέριμνα.

Νίλσεν, Μ., Παπαδάτου, Δ.(1998). Όταν η αρρώστια και ο θάνατος αγγίζουν τη σχολική ζωή. Αθήνα : Πρακτικά συμποσίου

Παπαδάτου, Δ. Μαμανάκη, Ειρ. κά.(2008). Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου του προσώπου. Μέριμνα.

Χατζηχρήστου, Χ .(2003). Κοινωνική και Συναισθηματική Αγωγή στο Σχολείο. Αθήνα: Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Παράρτημα

Οι τρεις πεταλούδες

Μια φορά κι έναν καιρό, κοντά σε μια λίμνη ζούσαν τρεις όμορφες πεταλούδες: η Νένα η γιαγιά, η Νανά η μαμά και η μικρή Νίνα. Κάθε μέρα πετούσαν ευτυχισμένες από λουλούδι σε λουλούδι και χαίρονταν την όμορφη φύση. Η μικρή Ιωάννα συνήθιζε κάθε απόγευμα να πηγαίνει στη λίμνη μαζί με τη μαμά της για να συναντήσει τις φίλες της και να παίξει. Κάθε φορά που έβλεπε τις πεταλούδες ένιωθε πολύ χαρούμενη. Τις είχε αγαπήσει πολύ. Το ίδιο κι εκείνες. Όταν την έβλεπαν να πλησιάζει στη λίμνη έκαναν έναν κύκλο γύρω της, την χαιρετούσαν χορεύοντας κι ύστερα απομακρύνονταν. Όλη την άνοιξη γινόταν αυτό. Η μικρή Ιωάννα περίμενε πότε θα έρθει η ώρα για να συναντήσει τις καινούριες φτερωτές της φίλες.

Ένα απόγευμα όμως, που η Ιωάννα πήγε όλο χαρά στο ραντεβού της με τις πεταλουδίτσες, απογοητεύτηκε. Κόντευε να νυχτώσει κι εκείνες ακόμα δεν είχαν φανεί...

- "Τι να έγινε;", έλεγε! Ανησυχούσε πολύ.

- " Πάμε να φύγουμε, Ιωάννα", είπε η μητέρα της. Όμως η Ιωάννα ούτε που ήθελε να το σκεφτεί. Έμειναν ώσπου νύχτωσε για τα καλά και πήραν το δρόμο για το σπίτι.

- " Μη στενοχωριέσαι, Ιωάννα μου, να δεις που αύριο το απόγευμα θα είναι εκεί και θα σε περιμένουν", της είπε η μαμά της.

Μ' αυτή την ελπίδα η Ιωάννα έπεσε να κοιμηθεί. Το απόγευμα της άλλης μέρας έφτασε κι η Ιωάννα με τη μαμά της. Πήραν το δρόμο για τη λίμνη, σίγουρες πως θα συναντιόνταν με τις πεταλουδίτσες. Τι κρίμα όμως! Οι πεταλουδίτσες δεν ήταν πουθενά.

- " Μα τι να συμβαίνει άραγε;", αναρωτήθηκε η Ιωάννα.

"Πού χάθηκαν; Εμένα δε με σκέφτηκαν καθόλου; Δεν ξέρουν ότι ανησυχώ;"

Μην ξέροντας τι να κάνει τράβηξε κατά την άκρη της λίμνης. Εκεί είχαν το σπίτι τους τα βατραχάκια.

- "Ιωάννα, τι συμβαίνει;", την ρώτησαν μόλις την είδαν να πλησιάζει.

"Φαίνεσαι λυπημένη!".

- "Καλά μου βατραχάκια", είπε η Ιωάννα, "ψάχνω τις πεταλούδες. Μήπως τις έχετε δει;".

- " Ούτε χθες ήταν εδώ ούτε σήμερα".

Πολύ περίεργο αυτό αποκρίθηκε , η κυρία βατραχίνα. Ούτε εμείς τις έχουμε δει!

Απογοητευμένη η Ιωάννα ρώτησε το χελιδόνι, μα ούτε αυτό ήξερε, πού πήγαν οι πεταλούδες. Μετά ρώτησε τα μυρμήγκια, τις μέλισσες και τα νούφαρα της λίμνης. Κανένας όμως δεν ήξερε να της πει , πού ήταν οι πεταλούδες και κανένας δεν τις είχε δει δυο μέρες τώρα. Η Ιωάννα γύρισε στη μαμά της πολύ λυπημένη και ξεκίνησαν για το σπίτι τους. Στο δρόμο παρακαλούσε να μην έχουν πάθει κάτι κακό κι η μαμά της την καθησύχασε λέγοντας ότι μάλλον οι πεταλουδίτσες θα είχαν φύγει για κάποια άλλα μέρη. Αυτό όμως η Ιωάννα δεν ήθελε με τίποτα να το πιστέψει.

- "Αποκλείεται", έλεγε με σιγουριά. "Οι πεταλουδίτσες δεν θα έφευγαν ποτέ χωρίς να μ' αποχαιρετήσουν".

Οι μέρες περνούσαν κι η μικρή Ιωάννα πήγαινε καθημερινά στη λίμνη μήπως κι εμφανιστούν. Όμως αυτές τίποτα. Είχαν εξαφανιστεί. Η Ιωάννα το πήρε πια απόφαση, ότι χάθηκαν για πάντα απ' τη ζωή της. Ήρθε το καλοκαίρι και συνέχιζε τις καθιερωμένες της βόλτες στη λίμνη μαζί με τη μαμά της κι ας μην έβλεπε πια τις πεταλούδες. Επειδή τελικά τίποτα στη ζωή δεν είναι δεδομένο και τα πράγματα αλλάζουν από τη μια στιγμή στην άλλη, άλλοτε προς το καλό κι άλλοτε προς το κακό, αυτή την Κυριακή που βρέθηκε ξανά στη λίμνη μια έκπληξη την περίμενε. Εμφανίστηκε μπροστά της η πεταλουδίτσα, η μικρή Νίνα! Η Ιωάννα τα ΄χασε. Έτρεξε κοντά της, αλλά η Νίνα δεν έκανε τους χαρούμενους κύκλους, που συνήθιζε να κάνει κάθε φορά που συναντούσε την Ιωάννα κι ήταν πολύ λυπημένη.

- " Μικρή μου πεταλουδίτσα, πού χάθηκες;", ρώτησε η Ιωάννα.

" Πού είναι η γιαγιά σου και η μαμά σου";

- " Καλή μου φίλη, θα σου τα πω όλα", είπε η Νίνα.

Έτσι η Ιωάννα και η Νίνα πήγαν στην άκρη της λίμνης για να μιλήσουν .

- "Πες μου λοιπόν, τι έγινε;", ρώτησε η Ιωάννα τη Νίνα.

- "Η Νένα η γιαγιά μου", ψέλλισε η Νίνα, "έφυγε... Έφυγε για ένα ταξίδι μακρινό, στον ουρανό και δε θα ξαναγυρίσει ποτέ, Ιωάννα! Πήρε μαζί της τα γλυκά λογάκια, τις αγκαλιές και τα παραμύθια και μ' άφησε μόνη μου... Αρρώστησε ξαφνικά εκεί που πετούσε κι ύστερα πέθανε... Κι εγώ είμαι τόσο μα τόσο λυπημένη! Δεν μπορώ χωρίς τη γιαγιά μου, Ιωάννα! Αυτή μου γνώρισε τον κόσμο. Μ' έμαθε να πετάω από λουλούδι σε λουλούδι, να μυρίζω, να χορεύω, να ζω την κάθε στιγμή".

- "Αχ και να 'ξερες πόσο πολύ σε καταλαβαίνω, καλή μου φίλη", είπε η Ιωάννα. "Πέρσι ένα παγωμένο πρωινό του χειμώνα αποχωρίστηκα κι εγώ τη δική μου γιαγιά. Έφυγε γι' αυτό το μακρινό ταξίδι, που δεν έχει γυρισμό. Έτσι ξαφνικά! Δεν πρόλαβα ούτε να της πω "αντίο". Πόνεσα πολύ.. Έκλαψα πολύ... Ξέρεις, Νίνα, δεν είναι κακό να είναι κανείς λυπημένος, ούτε να κλαίει όταν πονάει . Η μαμά μου, μου είπε ότι η γιαγιά θα ζει για πάντα μαζί μου.

Ξέρεις πού;

Θα ζει μέσα στην καρδούλα μου, όπως και όλοι όσοι αγαπάμε. Όλοι αυτοί ζουν μέσα στην καρδιά μας ακόμα κι αν δεν είναι πια κοντά μας. Εμείς τους σκεφτόμαστε πάντα με αγάπη και θυμόμαστε όλα όσα έχουμε ζήσει μαζί τους. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να τους έχουμε κοντά μας. Να είσαι σίγουρη, μικρή μου Νίνα, ότι και η γιαγιά σου αυτό θα σου έλεγε και δε θα ήθελε να είσαι τόσο λυπημένη. Έλα τώρα, πάμε μία βόλτα εκεί που πετούσατε και χορεύατε με τη γιαγιά σου!".

Η Νίνα σκέφτηκε αυτά που της είπε η Ιωάννα κι ένιωσε καλύτερα. Είχε δίκαιο λοιπόν! - "Ιωάννα, μου έκαναν πολύ καλό τα λόγια σου", της είπε. " Η γιαγιά μου, λίγο πριν φύγει για το ταξίδι της, μου είπε ένα παραμύθι για τον Τικ το σπουργίτη.

-Ναι, τώρα το θυμάμαι. Το παραμύθι όμως της γιαγιάς έμεινε στη μέση, γιατί εγώ αποκοιμήθηκα κι η γιαγιά έφυγε... και δεν ήξερα πώς τελειώνει... Τώρα όμως ξέρω!

Άκου, λοιπόν, το παραμύθι της γιαγιάς:

Ο Τικ έφυγε κι εκείνος γι' αυτό το μακρινό ταξίδι στον ουρανό. Οι φίλοι του είχαν λυπηθεί πολύ. Έκλαιγαν και κελαηδούσαν λυπημένα. Όμως σκέφτηκαν να κρατήσουν μια γωνιά στην καρδούλα τους για τον Τικ για να είναι πάντα μαζί τους. Το κελάηδημά τους σιγά σιγά έγινε χαρούμενο κι ο Τικ από τον ουρανό χαιρόταν πολύ γι' αυτό".

- "Υπέροχο το παραμύθι της γιαγιάς, Νίνα", είπε η Ιωάννα.

Οι δυο φίλες, η Ιωάννα και η πεταλουδίτσα, η Νίνα, από κείνη τη μέρα έτρεχαν χαρούμενες στη λίμνη. Η Ιωάννα τραγουδούσε κι η Νίνα έκανε κοντά της χαρούμενους κύκλους. Όλο ο καλοκαίρι το πέρασαν μαζί. Κάθε φορά που ήταν λυπημένες, γιατί τους έλειπε η γιαγιά τους, έκαναν τα εξής: Η Ιωάννα έβλεπε στο άλμπουμ φωτογραφίες της γιαγιάς και θυμόταν όλα όσα είχανε ζήσει οι δυο τους. Η Νίνα έκανε μια μεγάλη βόλτα γύρω απ' τη λίμνη, εκεί που άλλοτε τριγύριζε χαρούμενη με τη γιαγιά της. Και οι δυο τους ξέρανε το μυστικό για τους αγαπημένους τους που δεν ήταν πια κοντά τους : "Αυτοί που αγαπάμε ζουν πάντα μέσα στην καρδιά μας"!

II. Σημειώσεις

1. Μπακέ, Μαρί-Φρεντερίκ.(2001). Πένθος και υγεία. Αθήνα: Θυμάρι.

2. Νίλσεν , Μ.-Παπαδάτου, Δ.(1998). Το πένθος στη ζωή μας. Αθήνα: Μέριμνα.

3. Παπαδάτου, Δ. Μαμανάκη, Ειρ. κά.(2008). Στηρίζοντας το παιδί που θρηνεί το θάνατο αγαπημένου του προσώπου. Μέριμνα.

4. Αναγνωστοπούλου, Τ., Χατζηνικολάου , Σ.(2015). Το πένθος στα παιδιά. Αθήνα: Ινστιτούτο Ψυχολογίας και Υγείας .

5. Eda Leshan , (1998).Μαθαίνοντας να λέμε αντίο στο γονιό που χάνεται. Αθήνα: Θυμάρι.

6. Χατζηχρήστου, Χ .(2003). Κοινωνική και Συναισθηματική Αγωγή στο Σχολείο. Αθήνα: Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

7. Νίλσεν, Μ., Παπαδάτου, Δ.(1998). Όταν η αρρώστια και ο θάνατος αγγίζουν τη σχολική ζωή. Αθήνα : Πρακτικά συμποσίου

8. Βλέπε Παράρτημα.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η διαχείριση της απώλειας σε παιδιά σχολικής ηλικίας-Μελέτη περίπτωσης

# data[].attributes.attachment_link.description
Ελένη Κωφονικολού (1), Γεώργιος Μπουντούρης (2) Διευθύντρια του Ολοήμερου Δημοτικού Σχολείου Βασιλικών Σαλαμίνας, ΠΕ70 (1), Υποδιευθυντής του 4ου Δημοτικού Σχολείου Σαλαμίνας, ΠΕ70 (2) kofonikolou@gmail.com (1), mpountourisgeorgios@gmail.com (2) Ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου αποτελεί ένα οδυνηρό γεγονός στη ζωή των παιδιών. Οι εκπαιδευτικοί έρχονται συχνά αντιμέτωποι με παιδιά που βιώνουν πένθος κι αναζητούν τρόπους για να μπορέσουν να τα στηρίξουν.

# data[].attributes.headline
Συμπερίληψη- Διαχείρηση απώλειας- Rafaela Georgia Daskalaki- u254n2170

# data[].attributes.subject
Συμπερίληψη- Διαχείρηση απώλειας- Rafaela Georgia Daskalaki- u254n2170

# data[].attributes.body
Το άρθρο εξετάζει πώς η απώλεια αγαπημένου προσώπου επηρεάζει παιδιά και εφήβους σε διαφορετικά αναπτυξιακά στάδια. Τονίζει ότι η υποστήριξη από οικογένεια, σχολείο και κοινωνικό περιβάλλον ενισχύει τη συμπερίληψη, τη συναισθηματική ασφάλεια και την προσαρμογή των παιδιών, βοηθώντας τα να διαχειριστούν αποτελεσματικότερα το πένθος και τη θλίψη.

Βιβλιογραφία

Alvis, L., Zhang, N., Sandler, I. N., & Kaplow, J. B. (2022). Developmental manifestations of grief in children and adolescents: Caregivers as key grief facilitators. Journal of Child & Adolescent Trauma, 16(2), 447–457. https://doi.org/10.1007/s40653-021-00435-0

# data[].attributes.headline
Χαρίκλεια Ροδοπούλου U244N1721 Ακρ 2

# data[].attributes.subject
Χαρίκλεια Ροδοπούλου U244N1721 Ακρ 2

# data[].attributes.body
Με βάση την πολυετή εμπειρία μου ως κλινική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια, έγραψα αυτό το βιβλίο για να βοηθήσω τον αναγνώστη να κατανοήσει και να διαχειριστεί με ασφάλεια το πένθος και τον αποχωρισμό, ώστε να μπορέσει να ξαναβρεί τη χαρά στη ζωή του.

# data[].attributes.headline
ΚΙΓΙΝΔΗ ΣΟΦΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 2 U251N0016

# data[].attributes.subject
ΚΙΓΙΝΔΗ ΣΟΦΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 2 U251N0016

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Άγγελος Λεβέντης

# data[].attributes.attachment_link.title
Θλίψη από απώλεια και τρόποι διαχείρισης

# data[].attributes.attachment_link.description
Κατά τη διάρκεια της χρονιάς που πέρασε, υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να έχασες κάποιον ή κάτι που θεωρούσες δεδομένο μέχρι εκείνη τη στιγμή…

# data[].attributes.headline
ΣΟΦΙΑ ΚΙΓΙΝΔΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 2 U251N0016

# data[].attributes.subject
ΣΟΦΙΑ ΚΙΓΙΝΔΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 2 U251N0016

# data[].attributes.attachment_caption
Η απώλεια είναι από τα πιο δύσκολα συναισθηματικά βιώματα στη ζωή του ανθρώπου. 

# data[].attributes.headline
Τζούμα Ελένη -Χριστίνα ΑΦΤ U254N1885-03

# data[].attributes.subject
Τζούμα Ελένη -Χριστίνα ΑΦΤ U254N1885-03

# data[].attributes.body
https://www.tothema.gr/el/POIHSH/49393-H-APVLEIA-9786185854270.html?srsltid=AfmBOorx90Vc5syCXMfQfCwvIWhrwWmkcU__WXmL36OoBQMl2hVxPDn6

# data[].attributes.headline
Καππάτου Παναγιώτα U251N0861 Ακροατήριο 1

# data[].attributes.subject
Καππάτου Παναγιώτα U251N0861 Ακροατήριο 1

# data[].attributes.body
Καππάτου Παναγιώτα U251N0861 Ακροατήριο 1

# data[].attributes.attachment_link.title
Πένθος και παιδί

# data[].attributes.headline
U254N0043 Καλιμαμτζέρου Σταυρούλα

# data[].attributes.subject
U254N0043 Καλιμαμτζέρου Σταυρούλα

# data[].attributes.headline
Φλωκατούλα Βάσια U254N3264

# data[].attributes.subject
Φλωκατούλα Βάσια U254N3264

# data[].attributes.body
Το βιβλίο «Μιλάμε για την απώλεια» είναι ένα πρακτικό και ευαίσθητο βοήθημα που βοηθά παιδιά, εφήβους και ενήλικες να κατανοήσουν και να εκφράσουν τα συναισθήματά τους όταν βιώνουν μια σημαντική απώλεια, όπως ο θάνατος αγαπημένου προσώπου, ο χωρισμός ή άλλες μεγάλες αλλαγές στη ζωή.

# data[].attributes.headline
Αλεξία Μιχαλιτσιάνου (U254N0467)

# data[].attributes.subject
Αλεξία Μιχαλιτσιάνου (U254N0467)

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Θέκλα Πετρίδου

# data[].attributes.attachment_link.title
Πένθος και απώλεια  Η ευτυχία τελικά είναι παροδική;

# data[].attributes.headline
Aπώλεια, Παύλος Σνάιντερ, U254N1804, Ακροατήριο 07

# data[].attributes.subject
Aπώλεια, Παύλος Σνάιντερ, U254N1804, Ακροατήριο 07

# data[].attributes.body
Το άρθρο δείχνει ότι η απώλεια επηρεάζει τα παιδιά με πολλούς τρόπους, όχι μόνο συναισθηματικά αλλά και στη συμπεριφορά και στη σκέψη τους. Τα παιδιά εκφράζουν το πένθος διαφορετικά ανάλογα με την ηλικία και το περιβάλλον τους. Η κατανόηση, η αποδοχή των συναισθημάτων και η υποστήριξη από ενήλικες βοηθούν τα παιδιά να διαχειριστούν την απώλεια με πιο υγιή τρόπο.

Venkatesan, S. (2022). Loss, grief, bereavement, and mourning in children. International Journal of Recent Scientific Research, 13(3), 619–624. https://doi.org/10.24327/IJRSR.2022.1303.0129

# data[].attributes.headline
Καμπουράκη Σοφία (U251N0789)  ακροατήριο 02

# data[].attributes.subject
Καμπουράκη Σοφία (U251N0789)  ακροατήριο 02

# data[].attributes.headline
Μυλωνά Παρασκευή Α.Φ.Τ U254N2263 ακροατήριο 3 απώλεια 

# data[].attributes.subject
Μυλωνά Παρασκευή Α.Φ.Τ U254N2263 ακροατήριο 3 απώλεια 

# data[].attributes.body
https://youtu.be/fyqGO3TCh70?si=2eJzrZWXEBO_A24Y

# data[].attributes.headline
ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΦΩΤΙΟΣ U261N0577 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07)

# data[].attributes.subject
ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΦΩΤΙΟΣ U261N0577 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
* Βρεφική και πρώτη νηπιακή ηλικία (μέχρι 3 ετών): Στην ηλικία αυτή τοπαιδί δεν αντιλαμβάνεται την έννοια του θανάτου, είναι όμως ικανό να διαπιστώσει την απουσία και τη θλίψη των ενηλίκων, η οποία αντικατοπτρίζεται στη συμπεριφορά τους απέναντί του. Συνήθως τα παιδιά σε αυτές τις ηλικίες καθώς δεν μπορούν να εκφράσουν λεκτικά αυτό που νιώθουν, αντιδρούν με πιθανές διαταραχές στον ύπνο, εμφανίζουν προβλήματα στην διατροφή τους και επίμονες συμπεριφορές ευερεθιστότητας.

* Προσχολική ηλικία (3 έως 6 ετών): Σε αυτή την ηλικία η ικανότητα αντίληψης της έννοιας του θανάτου και των συνεπειών του είναι πολύ περιορισμένη. Μπορούν να αντιληφθούν το θάνατο σαν αποχωρισμό αλλά δεν μπορούν να συνειδητοποιήσουν την μονιμότητα του γεγονότος. Πιστεύουν δηλαδή ότι αυτός που πέθανε μπορεί να επιστρέψει. Στην ηλικία αυτή εμφανίζεται η "μαγική σκέψη" καθώς τα παιδιά πιστεύουν πως με τις λέξεις, ενέργειες και σκέψεις τους μπορούν να προκαλέσουν το θάνατο. Είναι συχνό το φαινόμενο παιδιά αυτών των ηλικιών να παρουσιάζουν συμπεριφορές παλινδρόμησης όπως νυχτερινή ενούρηση, να πιπιλίζουν το δάχτυλο κτλ

* Σχολική ηλικία (έως 10-12 ετών): Παιδιά αυτής της ηλικίας αρχίζουν να κατανοούν την μονιμότητα του θανάτου ότι δηλαδή είναι ένα μη αναστρέψιμο γεγονός αλλά πολλές φορές θεωρούν ότι συμβαίνει μόνο στους άλλους. Είναι συνήθης η εμφάνιση φοβιών, δυσκολιών στη μάθηση, διαταραχών της διάθεσης όπως και έντονα επιθετική συμπεριφορά.

* Εφηβική ηλικία: Οι περισσότεροι έφηβοι είναι σε θέση να κατανοήσουν πλήρως τη μονιμότητα και το νόημα του θανάτου. Μπορεί να προτρέξουν σε φίλους ή μέλη της οικογένειας τους για συμπαράσταση ή μπορεί να απομονωθούν και να προσπαθήσουν από μόνοι τους να διαχειριστούν τα συναισθήματα απώλειας και πένθους που βιώνουν. Ο έφηβος επίσης μπορεί να αντιδράσει με κυνικό τρόπο απέναντί στο θάνατο αγαπημένου προσώπου ή υπό τον φόβο και την άρνηση να μην δείξει τα πραγματικά του συναισθήματα , να θεωρηθεί αναίσθητος/η από τους υπόλοιπους πενθούντες. Συνήθεις αντιδράσεις κατά την εφηβική ηλικία είναι οι αγχώδεις εκδηλώσεις, παρατεταμένος και φαινομενικά αδικαιολόγητος θυμός, σχολική αποτυχία, απαισιοδοξία για το μέλλον, διατροφικές διαταραχές, απομόνωση, προκλητική- παραπτωματική συμπεριφορά, έντονη θλίψη.

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι σημαντικό ρόλο στην κατανόηση της έννοιας του θανάτου, εκτός από την ηλικία ρόλο παίζει και η νοητική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού, η προσωπικότητα του και προσωπικές του εμπειρίες σε σχέση με το θάνατο.

Συμβουλές πώς στηρίζουμε το παιδί που θρηνεί;
* Ενημερώνοντάς το έγκαιρα, αξιόπιστα και με απλά λόγια.
* Το πένθος χρειάζεται να εκφραστεί και ενθαρρύνεται τα παιδιά να μιλήσουν για την απώλεια. Απόφυγε να στέλνεις το μήνυμα ότι η διαδικασία του πένθους πρέπει να τελειώσει. Ο σκοπός αυτής της διαδικασίας είναι άλλωστε να βοηθήσει το άτομο να μάθει να αποδεχτεί την πραγματικότητα της απώλειας και να διδαχτεί από την εμπειρία. Η πρώιμη διακοπή της διαδικασίας εμποδίζει το παιδί από το να φτάσει στο στάδιο της αποδοχής και έτσι να ολοκληρώσει τη διαδικασία του πένθους. Φροντίζουμε να ακούμε με προσοχή τα παιδιά και να απαντούμε με ειλικρίνεια στις ερωτήσεις τους.

* Επιτρέψτε στο παιδί να συμμετέχει σε οικογενειακές εκδηλώσεις πένθους, εφόσον το επιθυμεί. Η απώλεια ενός μέλους αφορά όλη την οικογένεια και δεν υπάρχει λόγος να αποκλείεται κανείς από τον οικογενειακό θρήνο. Η συμμετοχή του παιδιού στις εκδηλώσεις πένθους, όπως η κηδεία, το μνημόσυνο, η επίσκεψη στον τάφο, απαιτεί καλή προετοιμασία. Εξηγήστε με απλό τρόπο, τι είναι η κηδεία ή το μνημόσυνο, και τι ακριβώς θα συμβεί στη διάρκεια της τελετής. Ρωτήστε το, αν θα ήθελε να παρευρεθεί στην τελετή και σε περίπτωση που το επιθυμεί, φροντίστε να βρίσκεται μαζί με κάποιον, που θα είναι σε θέση να το στηρίξει και να ανταποκριθεί σε όποιες ανάγκες προκύψουν. Σχετικά με το αν ένα παιδί επιτρέπεται να δει τον θανόντα ή να παρακολουθήσει την τελετή της κηδείας εξαρτάται απόλυτα από την ηλικία του παιδιού και την ικανότητά του να κατανοήσει την κατάσταση, την ψυχοσυναισθηματική του ιδιοσυγκρασία, τη σχέση του με τον θανόντα και πολύ περισσότερο αν το ίδιο το παιδί θέλει να εμπλακεί στη διαδικασία

* Εξασφαλίζουμε τη συνέχεια και τη σταθερότητα στις συνθήκες ζωής του. Υπάρχουν αρκετές αλλαγές στη ζωή του παιδιού μετά από μια απώλεια. Βοηθήστε τα παιδιά να ξυπνάνε το πρωί κανονικά, να πηγαίνουν το βράδυ για ύπνο στην κανονική τους ώρα, να γευματίζουν τις ίδιες ώρες όπως και πριν. Ενημερώστε το σχολείο για την απώλεια που βιώνει το παιδί, έτσι ώστε και οι εκπαιδευτικοί που είναι κοντά του να είναι έτοιμοι να το στηρίξουν και να ανταποκριθούν στις ανάγκες του.

* Βοηθήστε το παιδί να βρει τρόπους για να διατηρήσει ζωντανή την ανάμνηση του αγαπημένου του προσώπου, μέσα από κάποιο αντικείμενο που του θυμίζει, ή τη δημιουργία ενός άλμπουμ με φωτογραφίες του.

* Υποστηρίξτε το παιδί σε συνεχή βάση. Επειδή ο θρήνος είναι μια μακρόχρονη διεργασία, είναι σημαντικό να υπάρχει η δυνατότητα για συνεχή υποστήριξη, τόσο από τα μέλη της οικογένειας, όσο και από άλλα άτομα, που είναι σημαντικά στη ζωή του παιδιού

Πότε πρέπει να ζητήσουμε την βοήθεια από ειδικό Ψυχικής Υγείας - ψυχίατρο, ψυχολόγο;

Οι εκδηλώσεις θρήνου στα παιδιά είναι απόλυτα φυσιολογικές όπως είναι τα ξεσπάσματα θυμού ή κλάματος, οι διάφοροι φόβοι, αλλαγές στη συμπεριφορά, παλινδρόμηση σε προηγούμενα αναπτυξιακά στάδια, σωματικά συμπτώματα κτλ. Παρόλα αυτά όταν οι αντιδράσεις των παιδιών παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα και προκαλούν σοβαρή έκπτωση στη λειτουργικότητα τους πρέπει τότε να αναζητήσουμε βοήθεια από ειδικό. Για παράδειγμα όταν το παιδί παρουσιάζει επίμονες σκέψεις αυτοκτονίας, όταν υπάρχουν παρατεταμένες διαταραχές στην διατροφή και στον ύπνο, όταν υπάρχουν σοβαρά προβλήματα στο σχολικό πλαίσιο γενικότερα.

# data[].attributes.attachment_link.title
Πένθος στα παιδιά. Συμβουλές πως στηρίζουμε το παιδί που θρηνεί απώλεια - θάνατο.

# data[].attributes.attachment_link.description
Βρεφική και πρώτη νηπιακή ηλικία (μέχρι 3 ετών): Στην ηλικία αυτή τοπαιδί δεν αντιλαμβάνεται την έννοια του θανάτου, είναι όμως ικανό να διαπιστώσει την απουσία και τη θλίψη των ενηλίκων, η οποία αντικατοπτρίζεται στη συμπεριφορά τους απέναντί του.

# data[].attributes.attachment_caption
Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΕΝΘΟΥΣ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

# data[].attributes.headline
Χριστίνα Μωραϊτη U254N0032 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01)

# data[].attributes.subject
Χριστίνα Μωραϊτη U254N0032 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01)

# data[].attributes.body
Το άρθρο εξετάζει την έννοια της απώλειας και του πένθους στα παιδιά μέσα στο σχολικό περιβάλλον και τονίζει τον σημαντικό ρόλο του εκπαιδευτικού στη στήριξη των μαθητών. Αναδεικνύει ότι το πένθος αποτελεί μια σύνθετη ψυχοπαιδαγωγική διαδικασία και ότι η σωστή διαχείρισή του βοηθά στην αποφυγή ψυχολογικών δυσκολιών και στην ομαλή ανάπτυξη του παιδιού.

# data[].attributes.headline
ΧΑΡΙΚΛΕΙΑ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΟΥ ΒΙΤΑΛΙΩΤΗ(ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02)-U251N0160

# data[].attributes.subject
ΧΑΡΙΚΛΕΙΑ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΟΥ ΒΙΤΑΛΙΩΤΗ(ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02)-U251N0160

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Abstract

While extensive research exists on parental loss in childhood and the related psychological interventions, little has been done in the adolescent population. Adolescence is a particular phase of life characterized by a singular psychological, emotional, neurological, and endocrinological development, paralleled by the process of self-affirmation and an opening toward social relationships. This complex neuropsychological phase should thus be understood independently from children and adults. The objective of this work was to review the literature studying the impacts of parental loss in adolescents. The current review identified a wide range of behavioral and emotional responses to parental death in adolescence, including depression, suicidal ideations, anxiety, insomnia, addiction and impaired function at school and home. The role of peers, school life, and family and social environment are important for the recovery from loss. More studies are required to better understand the different psychological trajectories in adolescence after parental death and tailor mental health interventions accordingly.

Introduction

According to The Childhood Bereavement Estimation Model, over 4.8 million children in the U.S. will experience the death of a parent or sibling before they reach adulthood and this number more than doubles by age 25, to 12.7 million ( Burns et al., 2020). In addition, in Canada, over 203,000 of the 7.5 million children under the age of 18 are bereaved due to a close family member dying ( Corak, 2001). Until now, studies on parental death exclusively experienced by the adolescent population have been limited, as most studies mix data on both children and adolescents or on both adolescents and adults ( Cinzia et al., 2014; Oltjenbruns, 1991). This combination of different populations may render the data analysis biased, since adolescence is a particular phase of life with a different neurodevelopment process compared to childhood and young adulthood ( Tang et al., 2019). Moreover, some studies included adolescents and adults who had experienced other types of grief, such as the death of a friend ( Oltjenbruns, 1991) or were also limited to Anglo-American and Mexican American participants only, excluding other ethnicities.

The adolescent period refers to individuals between the ages of 10 and 19 years ( World Health Organization, 2021) and is characterized as a time of intense change, in biological, psychological, and social development ( Walsh, 2011, p. 41). Adolescence is also characterized by a particular brain neurodevelopment, the final growth of the frontal lobe; in particular, the brain stem, cerebellum, occipital lobe, parietal lobe, frontal lobe, and temporal lobe actively mature during adolescence. The frontal lobes which are involved in problem solving, spontaneity, memory, language, initiation, judgment, impulse control, and social and sexual behavior complete their groth at the end of adolescence, beginning of young adulthood ( Arain et al., 2013, p. 451).

Therefore, it is logical to think that a perturbation or a psychological trauma during this neurodevelopmental period can generate consequences in terms of both mental health and psychological suffering. This period is significantly different from both childhood and adulthood. While the parent/child attachment is characterized by a necessary and dependent bond, early adolescence is characterized by ambivalent expressions of dependence and independence ( Christ et al., 2002, p. 1271), accompanied by a need to detach from one's parents and family. According to the WHO Maternal, Newborn, Child and Adolescent Health Report, younger adolescents may be particularly vulnerable when their capacities are still developing but are beginning to move beyond the confines of their families. Furthermore, the life changes that occur during the adolescent years may incur health repercussions throughout adulthood as well ( World Health Organization, 2012).

For these reasons, mourning the death of a parent in adolescence may be especially complicated. More specifically, as stated by Keenan (2014): "The tasks of adolescence, such as separation from parental objects ( Laufer, 1966) and establishing oneself in the adolescent group ( Garber, 1985) are being negotiated alongside the demanding work of mourning" (p. 26). Although therapy can guide and help the bereaved adolescent, "mourning is a lifelong process" whereby feelings of grief can re-emerge as life events unravel. Within this context of understanding adolescence as a unique period of time, unlike most studies that co-mingle adolescents and children, this review focuses specifically on isolating adolescent research from children and adult studies.

Unfortunately, while the literature clearly documents the potential negative impacts of parental loss during adolescence, there is no shared understanding of how adolescents experience this grieving process. Some psychoanalytic theories from the eighties hypothesize that the death of a parent in earlier adolescence causes a regression to a less mature state since the process of separation is interrupted by the death; while in older stages of adolescence, it can cause a "parentification", transforming the individual into a surrogate parent, threating the independence and the complete separation from the surviving parent ( Corr & McNeil, 1986). More recent studies have pointed out the complexity of responses in adolecents to the parent'sdeath, spanning from an "accelerated maturity" to the change of the vision of the world, perceiving events as random, unpredicatable and forcing the adolescent to attribute meaning to the loss during a period of personal growth (Tyson-Rawson, 1996).

Given the increasing importance of adapting counseling to adolescent needs and experiences, understanding how young people experience, process and cope with loss is critical in order to better guide this vulnerable population ( Bonanno et al., 2004; Gross, 2018; Humphrey, 2009; Worden, 1982; Wortman & Silver, 2001). Within this context, this article reviews recent literature on grieving adolescents who have experienced parental loss in order to identify important themes about the grieving process and specific areas of future research needed.

Aim of the Review

The aim of this work is to review previous research on adolescents who have lost a parent (or both) during their adolescent years only, in order to aggregate what is known about the specific grief experiences of adolescents. Additionally, this review aims to identify and target specific areas where additional research could be particularly beneficial.

Methods

The methodology used to complete this review included identifying articles, reviewing them to identify relevant excerpts, aggregating those excerpts into themes, and writing a discussion that details each theme. The wide range of scales used to measure grief in the adolescent population, as well as the heterogeneity of the results of the present review, allowed for a coding system which resulted in a range of reactions to parental death, impacts of parental loss and responses to grief.

Literature Identification

A review of the literature was conducted, ranging from 1987 to September 2020, using the databases PsychMed, Scopus CINHAL and Google Scholar. This review was carried out using the following keywords: adolescent OR teen OR teenager AND grieving OR grief OR bereavement AND parental death. Retrieved articles were included if their participant populations included adolescents who had experienced parental loss during their adolescent years only. The selection of articles examined and retained was done by reading the titles and abstracts. The potentially relevant articles were then retrieved in full text, and further assessed for inclusion. References of included studies were then also reviewed to identify additional studies. After removing duplicates and excluding articles not pertaining to adolescents bereaved due to parental death, the search resulted in a final count of 36 articles that met criteria for inclusion applicable this topic (see Figure1). Details about each article are summarized in Table 1.

Table 1. Description of Studies: Death Due to Early Parental Death.

Author, year

CTY

DES

Size

Gender

Age at time of parental death

Method of data collection

Relevant results

Kuntz, 1991
USA

QL

26

M = 15F = 11

Adolescence

Semi-structured interview

Adolescents grieve different than do children, as well as do older adolescents. Open communication, having closure with the deceased parent, and taking part in the funeral preparations appeared to be a factor in adaptive grieving.

Munholland, 2001
USA

QL

15

n/a

Adolescence

Open-ended interview

Failed expectations of an adolescent's existing perceptions about the deceased parent and lack of response to an adolescent's needs as a griever significantly affects adolescent's grieving experience.

Cait, 2004

USA

QL

18

F = 18

Mean = 14.5

Semi-structured interview

Religion and spirituality: the girls struggled with their views on religion after parental death and felt angry with God; but at the same time, they wanted to maintain a connection with the parent who died.

Cait, 2005
USA

QL

18

F = 18

11-17

Semi-structured interview

Female identity development: the girls expressed becoming the caregiver to the surviving parent, as well as replacing the deceased parent. Their identities shifted from daughter to caregivers.

Patterson and Rangganaddhan, 2010

AUS

QL

62

M = 19%F = 81%

12-23

Qualitative questionnaire

Adolescents felt they needed help and understanding when coping with their feelings and preferred talking to other bereaved individuals as it helped them grieve. They also felt a distraction from the grieving was necessary to disconnect with the death, such as having fun and taking breaks.

Hamdan et al., 2013
USA

MX

235

M = 51.93%F = 49.7%

Mean = 17.6

CGAS, GAS, ICGRC, ADI, C-PTSD-SSI, MFQ, 34 SCARED, SIQ, BDIS, BAI, ASIQ, LEC, SRRS, FACES, WAI, SCSS, MSPSS, KCCoping questionnaireInterview

Alcohol and substance abuse were approximately 2.4 times higher in bereaved youth that in non-bereaved youth. In adolescents who lost a parent, there was an increased incidence and earlier time to onset of alcohol abuse and substance disorder comparing to non-bereaved controls RR =  2.44 (95% CI, 1.17-5.56). In particular, the risk of substance abuse was significant for youth over the age of 13 years HR = 6.68 ( 95% CI, 3.22-13.89; P < .001), those who developed a disruptive behavior disorder (HR = 7.55; 95% CI, 1.83-31.22; P = .005), and those who had greater functional impairment (HR = 0.93; 95% CI, 0.90-0.95; P  < .001).Bereaved adolescent boys with disruptive behavior disorders were more likely to be subject to alcohol and substance abuse or dependence. Functional impairment in bereaved youngsters was factored in as being impacted by parental loss.

Note. USA represents the United States of America; QN represents Quantitative; QL represents Qualitative; M represents Male; F represents Female; ADOL represents Adolescents; AUS represents Australia; CAN represents Canada; SW represents Sweden; UK represents The United Kingdom; DEN represents Denmark; RW represents Rwanda; NL represents Netherlands; CY represents Cyprus; IR represents Iran; MX represents Mixed Study; DES represents Study Design; CTY represents Country; RBS represents Registered-based Study; PD represents Parental Death. Quantitative measures used; BDIS represents the Beck Depression Inventory Scale; ISSS represents the Informant Social Support Scale; DDT represents the Differential Diagnostic Technique, HTFI represents the Hollingshead Two-Factor Index; IAS represents the Imaginary Audience Scale; SEDQ represents the Social and Emotional Development Questionnaire; EPI represents the Eysenck Personality Inventory; GHQ represents the General Health Questionnaire; BIS represents the Body Image and Impulsivity; OSIQ represents the Offer Self-Image Questionnaire; ANOVA represents the Analysis of Variance; CDI represents the Children Depression Inventory; YSR represents the Achenbach Youth Self-Report; IES represents the Impact of Event Scale; TRF represents the Teacher Report Form; CBC represents the Child Behavior Checklist; DISC represents the Diagnostic Interview Schedule for Children; ETGI represents the Expanded Texas Grief Inventory; BSI represents the Brief Symptom Inventory; HSCL represents the Hopkins Symptom Checklist; MCSDS represents the Marlowe-Crowne Social Desirability Scale; NKT represents the Newman-Keuls Tests; MPC represents the Mooney Problem Checklist; DICA-R represents the Diagnostic Interview for Children and Adolescents; CDRS-R represents the Children's Depression Rating Scale-Revised; HDRS represents the Hamilton Depression Rating Scale; FHRDC represents the Family History Research Diagnostic Criteria; SQ represents the Status Questionnaire; IPPA represents the Inventory of Parent and Peer Attachment; FESE represents the Future Expectations Scale Expectations; FESDC represents the Future Expectations Scale Degree of Certainty; K-SADS-PL represents the School Age Schedule for Schizophrenia and Affective Disorders [Present and Lifetime Version]; SCID-I represents the Structured Interview for DSM-IV Axis I Disorders; SCID-II represents the Structured Interview for DSM-IV Personality Disorders; LIFE represents the Longitudinal Interval Follow-up Evaluation; A-LIFE represents the Adolescent Longitudinal Interval Follow-up Evaluation; ICC represents the Intraclass Correlation Coefficient; CGAS represents the Children's Global Assessment Scale, GAS represents the Global Assessment Scale for adults; DSM-III-R represents the Diagnostic Statistical Manual-III-Revised; CIDI represents the Composite International Diagnostic Interview; CGAS represents the Children's Global Assessment Scale; GAS represents the Global Assessment Scale; ICGRC represents the Inventory of Complicated Grief-Revised for Children; ADI represents the Abuse Dimensions Inventory; C-PTSD-SSI represents the Child PTSD Symptom Scale Interview; MFQ represents the Moods and Feelings Questionnaire; SCARED represents the Screen for Child Anxiety Related Emotional Disorders; SIQ represents the Suicide Ideation Questionnaire; BAI represents the Beck Anxiety Inventory; ASIQ represents the Adult Suicidal Ideation Questionnaire-JR; LEC represents the Life Events Checklist; SRRS represents the Social Readjustment Rating Scale; FACES represents the Family Adaptability Cohesion Evaluation Scale II; WAI represents the Weinberger Adjustment Inventory; SCSS represents the Survey of Children's Social Support; MSPSS represents the Multidimensional Scale of Perceived Social Support; KC represents the Kidcope Checklist; PDS represents the Posttraumatic Diagnostic Scale; CAPS-CA represents the Child Adolescent Post-Traumatic Stress Version of the PTSD scale; AGI represents the Adolescent Grief Inventory; HIB represents the Hogan Inventory of Bereavement Children and Adolescents; DASS-21 represents the Depression; Anxiety and Stress Scales; SAA represents the School Age Assessment of Attachment; TAAI represents the Transition to Adulthood Attachment Interview; AAI represents the Adult Attachment Interview; PCBD Checklist represents the Persistent‐Complex Bereavement Disorder Checklist; HR refers to Hazard Ratio; OR refers to Odds Ratio; and CI refers to Confidence Interval.

Sources enlisted in Table 1 describes the final selected articles pertaining only to adolescent bereavement. Since this current review includes studies on parental death during adolescence only, all studies of adolescent bereavement that included other types of death, other than parental death, were excluded from this review. Mixed studies with adult/adolescent participants were also excluded.

Theme Identification

Having established the article set, the authors sought to identify quotes pertaining to adolescent grief as well as identifying impacts that grief had on their mental and physical health, their school life and their family unit. In total, 83 quotes were retained for analysis (which included a total of 135 codes). These quotes were then coded. The individual codes were then categorized into four main themes as depicted in Figure 2: (i) reactions to the death (n = 93, 57.8%), (ii) impact of death (n = 38, 23.6%), (iii) thoughts related to deceased parent (n = 20, 12.4%), and (iv) coping behaviors (n = 10, 6.2%).

Sources enlisted in Table 1 below describes the final selected articles pertaining only to adolescent bereavement. Since this current review includes studies on parental death during adolescence only, all studies of adolescent bereavement that included other types of death, other than parental death, were excluded from this review. Mixed studies with adult/adolescent participants were also excluded.

Note. Percentages: blue=56.1%, orange=24.3%, grey=13.3% and yellow=6.3%

Specifically, reactions to death was divided into physical (28), psychological (40), and behavioral (25). Psychological reactions were then further split into anxiety or depression (14) and everything else (26). Impact of death was also divided into impact on school (22) and impact on family (16). In the third category, thoughts related to the deceased, bond continuation (10) was separated as a distinct theme from thoughts related to the deceased (10). Finally, the most commonly cited needs category has a total of 10 codes. The details of this coding distribution are summarized in Figure 2.

Results

Literature Synthesis

The phenomenon we described in the current literature review is based on the feedback documented by bereaved adolescents to parental death. They are in order of frequency: (1) reactions to the death; (2) social impact caused by death; (3) thoughts related to deceased parent; and (4) coping behaviors.

Reactions to the Death

Behavioral

Excerpts about behavioral reactions from bereaving adolescents were predominantly negative. As per a study by Meshot and Leitner (1993), due to parental loss, adolescents experienced sleep disturbance, more irritability, anger and difficulties being with people. Moreover, a seminal study,one of the very first conducted in 1991 on this area of research, reported that in the second half of the year following the death, a few subjects experienced the onset of significant and new problems which included depression, alcohol abuse, delinquency, and threatened school failure ( Harris, 1991, p. 272). More specifically regarding behavioral reactions in the youth population dealing with grief, besides feeling sad, fearful and guilty, and crying over the deceased parent, some adolescents may go as far as experiencing suicide ideation after the death of a parent ( Hill et al., 2019). Similarly, Høeg et al. (2017) stated that bereaved adults who experienced death of a parent in their youth reported significantly higher substance use, behavioural disengagement, and emotional eating than non-bereaved adults). In a study conducted by Høeg et al. (2017), of the 2,390 adult participants, 574 had lost a parent between the ages of 13 and 18. The authors reported no significant difference between ages and gender for those who had experienced parental loss regarding long-term negative effects. Moreover, youth obesity was also shown to be linked to early parental death, wherein the youth is now faced with a new family structure and subjected to a new way of parenting that may potentially affect eating habits. This study showed how, for adolescents, the experience of losing a parent may negatively affect coping behaviors later on in their adult years. Furthermore, adolescent problem behaviors, crying, anger, shock, psychiatric hospitalization and more sexual risk behaviors have been described as behavioral reactions to grief in this specific target population ( Harris, 1991; Meshot & Leitner, 1993; Rotheram-Borus et al., 2001).

Psychological: Other Than Anxiety and Depression

Excerpts from psychological reactions (other than anxiety and depression) were all negative, and detailed an increase of various psychological problems. For example, Raphael et al. (1990) identified increased neuroticism; Karakartal (2012) found increased levels of guilt and extreme fear; Stikkelbroek et al. (2012) mention a prevalence of dysthymia and bipolar episodes as well as incidences of phobia and panic; Hill et al. (2019) identifies reported higher levels of suicide ideation; and extreme cases found the need for psychiatric hospitalization ( Harris, 1991).

Psychological: Anxiety and Depression

Anxiety and depression were the most commonly found reactions amongst bereaving adolescents. A study conducted by R. E. Gray (1987) suggests that depression was significantly found as a reaction to the loss of a parent and that "individuals categorized as having a passive/dependant personality were particularly prone to depression if they received low support" (p. 517). In addition, R. E. Gray (1987) also reported higher levels of depression in adolescents who described having poor past relationships with the deceased parent, most probably due to unstable family structures at the time of the death. Identically, Stikkelbroek et al. (2012) reported that major depressive disorder as well as anxiety disorder were amongst the most prevalent mental disorders following parental loss. In addition, Servaty and Hayslip (2001) suggested that depression and anxiety were prevalent due to parental death.

Physical

Excerpts related to physical reactions due to parental loss range from sexual activity, severe problems such as sleep disturbance, and irritability ( Meshot & Leitner, 1993; Raphael et al., 1990; Raza et al., 2008). Interestingly, sexual activities ranged from not being sexually active to being more sexually active than usual ( Raphael et al., 1990). Insomnia was also detected as a physical reaction but more so in women than in men ( Meshot & Leitner, 1993). This disturbance in sleep was also found in a study conducted by Harris (1991), where the first six months after the death of a parent were greatly affected by disturbances in sleep.

Social Impact Caused by Death

School

Excerpts about impacts on school were predominantly (all but one) negative. The negative issues included decreased perception of performance, decreased performance, delinquency, failure to be promoted, decreased ability to focus, adjustment issues at school and when moving on to university. The positive excerpt was about increased energy and focus as a coping strategy that lead to increased performance. Specific coding for this section includes a range of behaviors. Codes included both general behaviors as problematic as well as specific behavior issues. An example of the decreased performance code that also includes decreased ability to focus is Karakartal (2012), reporting severe concentration problems and decline in school performance. Other researchers reported similar effects on school environment, including subjects who were threatened with failure to be promoted ( Harris, 1991, p. 272), and college adjustment ( Raza et al., 2008, p. 18). The only positive remark was from Apelian and Nesteruk (2017), where they report one of the main coping strategies as "the participants were working hard in school" as opposed to a study conducted by R. E. Gray (1987), in which school grades were negatively affected by parental death in those aged 15 years or younger, and were also lower when compared to older adolescents aged 15 and older.

Family

Excerpts about impacts on the family unit have shown the presence of both alcohol-related and psychological problems in their families ( Raphael et al., 1990). Surviving parents or guardians were shown to play powerful roles in their child's life, as stated by Brewer and Sparkes (2011), although the relationship the participants had with their dead parents appeared to be just as important and was discussed by them in great depth. Similarly, a study by Patterson and Rangganaddhan (2010) demonstrated that adolescents who had lost a parent ended up replacing the dead parent with household responsibility to help the surviving parent, a reaction known in pedo-psychiatry and psychology as child parentification ( Boszormenyi-Nagy, 2013; Hardman, 2019; Haxhe, 2013; F. B. Simon et al., 1985).The parentification is a relational process internal to family life, which leads the adolescent to take on greater responsibilities than his/her age and maturity typically does, and in a specific socio-cultural context leading them to assume the role of the parent for the widow parent. This coping strategy can have serious consequences for the adolescent's development and their future relationships. In general, adolescents felt that a stronger support system was necessary for them to deal with this experience, such as feeling that the "surviving parent was not a supportive resource to help them cope with the death" ( Apelian & Nesteruk, 2017, p. 90). Furthermore, Harris (1991) reported that adolescents spent less time at home and more time with peers, frequently relying on a best or special friend.

Thoughts Related to the Deceased Parent

Bond Continuation

Excerpts about bond continuation in multiple studies describe how the deceased parent, although physically gone, still remains in the minds and hearts of the adolescent. For example, Hansen et al. (2016) report how inner guides, encounters, or mementos were reported as continued bonds by the grieving adolescents . For example, "Adolescents described encounters as unexpected experiences with a deceased parent and perceived them as positive or negative" (p. 361). Furthermore, in the same study, "keeping special items (mementos) as a way to connect with a deceased parent" (p. 361) was mentioned. Similarly, Meshot and Leitner (1993) described how this continued bond with the deceased was due to the magnitude of loss that was experienced by the adolescent,who had felt a "strong presence of the deceased in dreams and in other people" (p.287).

These results confirm a previous study by Silverman and Silverman ( Silverman & Silverman, 1979) reporting that children who were able to develop a way of keeping a relationship with their lost parent in their life were also better able to accept the reality of death. Finally, certain teenagers continued their bond with their dead parents by displaying little desire to relinquish the lost parent ( Harris, 1991).

Thoughts Directly Related to the Deceased

Excerpts from various studies showed how bereaved adolescents continued to keep the deceased parent in their mind through certain specific thoughts, such as identifying with the deceased parent by, for example, "acquiring the habits and interests of the deceased as well as feeling that the deceased is still with them" ( Meshot & Leitner, 1993, p. 287). Additionally, a study conducted by Dehlin and Reg (2009) reported other types of thoughts directly related to the deceased, such as the bereaved teenager wishing strongly for the parent to be brought back to life, knowing that this was not the reality. Similarly, in another study by Harris (1991), it was documented how one adolescent enjoyed speaking about their deceased parent while another adolescent reported feeling uneasy about not having had the proper closure with their parent before their passing.

Coping Strategies

Excerpts directly related to specific needs of the adolescent population following parental death reflected the importance of friends and peers for how this population desires to be supported during their grief. For example, Brewer and Sparkes (2011) found that social support and friendships were instrumental in cultivating happiness after the death of a parent. Other important resources included either immediate family members or extended relatives ( Apelian & Nesteruk, 2017) as well as school-based professional support ( Harris, 1991). Advantages of social support for the bereaved adolescent were reported as coming from either family, such as the surviving parent or siblings, and friends ( Apelian & Nesteruk, 2017). It was declared by all subjects in this study that emotional support, working hard in school and socializing with friends was crucial in how they all dealt with parental death. In fact, one participant stated that she had a lot of friends at the time she experienced parental loss and it was "really helpful and continues to be helpful even as life has gone" (p. 91). Although these coping mechanisms included family and friends, some participants also felt the need to self-isolate as they chose to be alone to grieve, for example, as they listened to music.

Despite the negative impacts of parental loss on adolescents, the following declarations show how losing a parent can have positive effects for youth as well, as one participant stated that "If you're alone for a couple of weeks and you're feeling down, then it builds character in my opinion" ( Apelian & Nesteruk, 2017). For these participants, speaking as an adult about the loss of their parent was still difficult. However, they reported that, in general, the loss made them "stronger, helped them gain maturity, and fostered a different perspective on life" (p. 92). Adulthood arrived more quickly for most of the bereaved adolescents as they reported how losing a parent changed them in both maturity and personal growth. Suffering seemed to be taken in a positive light, as one adolescent mentions that, "suffering makes you learn a lot about life, about yourself, about others, about everything - it makes you grow" (p. 92).

Gender Differences

Research in this area of study has shown that females have a tendency to grieve more on an emotional basis than do males, as "women had a higher degree of mourning accompanied by crying and the feeling of needing to cry than men" ( Meshot & Leitner, 1993, p. 287). This study reported gender differences in the adolescent population in the way they grieved. Participants in this study showed that women (a) declared having grieved longer on the death than did men, and (2) reported higher levels of unresolved grief than men. Similarly, a study conducted by Raphael et al. (1990) found that females reported more general health problems and had higher neuroticism and also had a more negative perception of their school performance. In research, female adolescents partook in a study to express their perspectives of grief and coping due to parental loss ( Cait, 2005). Although women tended to describe the death experience as an "evolving process", grieving was nonetheless a process that "is not encapsulated [and] neatly packaged and contained in a person's life" (p. 92). Changes in their life included both (a) having a different identity within the new household structure, with an increased responsibility level towards the remaining parent, and (b) developing a newly formed relationship with the remaining parent. This new relationship is labelled by the author as "situational matrimony" (p. 92), resulting from the magnification of the relationship with the remaining parent.

Similarly the young women expressed changes in the family dynamics, such as becoming caregivers and having to take care of the remaining parent in similar ways as would the deceased parent ( Cait, 2008). Perceptions of family cohesion were significantly different between males and females in a study specifically assessing gender conducted by Birgisdóttir et al. (2019). When compared to non-bereaved youth, only maternally bereaved female participants had poor family cohesion perceptions that lasted into adulthood, as opposed to males, who did not. This study also showed that female adolescents' well-being appears to be linked to the type of family relationship; thus female, compared to male bereaved adolescents, experience more emotional distress as a reaction to poor family cohesion. Finally, this study also reported more internalization by females as well as higher levels of vulnerability than their male counterparts. In the same study, females were also shown to have more responsibility within this new family structure than males had.

A study conducted by Lawrence et al. (2006) reported that coping styles differed between males and females, but (a) only in avoidant coping styles, (b) in females, and (c) due to depression. While this finding related to gender differences, the authors did report no significant differences between males and female across coping style. Similar findings were reported in a study conducted on various types loss and grief experienced by orphaned children in Kenya, with absence of gender difference on adjustment to loss and grief in orphan secondary school students ( Owaa et al., 2015, p. 493). In general, boys kept more to themselves while girls spoke more about their grief than did boys, demonstrating gender differences when adjusting to grief and loss. To support this point, two other studies on gender differences have reported that females showed higher levels of emotional suffering than males but reported fewer behavior problems than did males ( Rotheram-Borus et al., 2001; Servaty & Hayslip, 2001). Martin et al. (2000) suggest that these gender differences may be based on the different ways boys and girls are socialized. More research is needed in this area to support both male and female parentally bereaved adolescents. In a study conducted by Feigelman et al. (2017), similar reactions to parental death were reported for both males and females. More specifically, results showed shared reactions for both males and females, such as greater substance use, greater delinquency, as well as fighting behavior and running away from home. In terms of depression, results showed that depression was seen more commonly in bereaved females than in males. Another interesting result showed that where bereaved males tended to delay marriage, females were less likely to even consider it.

Discussion and Conclusion

The death of a loved one can affect many aspects of one's life, eliciting certain reactions defined as grief. The range includes negative impacts on physical, psychological, and behavioral states as well as negative impacts on family and school life. The main symptoms reported include the development of mood disorders and increased suicidal ideations, anxiety, insomnia, addiction, as well as an increased risk of mental disorders even after 19 years old ( Asgari & Naghavi, 2020; Birgisdóttir et al., 2019; Hill et al., 2019; Stikkelbroek et al., 2016) or risk of cardiovascular diseases later in life ( Hollingshaus & Smith, 2015). In addition, adolescent grief may affect several aspects of their social life, more specifically in school performance and relationships with peers. In a study conducted by Karakartal (2012) it was found that some of the participants saw a decrease in their success at school, got lower grades, participated in courses less and were less interested in social activities. Moreover, experiencing the death of a parent during adolescence can also include lower family cohesion, lower self-esteem, and higher hopelessness ( Brent et al., 2012).

Strikingly, there was one single instance of positive outcomes having been reported, that by Apelian and Nesteruk's (2017) in a study on increased academic focus and performance. This data showed an increase in resilience in a sub-group of adolescents, as the participants in this study described loss as acquiring personal growth as well as resilience. One teen stated that "suffering makes you learn a lot about life, about yourself, about others, about everything - it makes you grow" (p. 92). The increase in resilience after the loss of a parent was also reported by (Tyson-Rawson, 1996), pointing out an acceleration of the maturity process, independence, autonomy and a new direction of life choices. However, more research is needed to better understand the different responses in the adolescent populations regarding the impact of parental death during adolescence across a broad range of measures.

The risk of developing depression in adolescence after the parent's death confirms previous studies carried out in children with regards to being at a higher risk for depression if parental loss is experienced in childhood, due to developmental immaturity and insufficiently developed coping capacities ( Osterweis et al., 1984). Similarly, in a study conducted by Gobbi et al. (2015), in adolescents who experienced the loss of their father due to death or divorce, an increase in depression symptomatology was found 4-6 months after the separation. Similarly, the risk of depressive symptoms for bereaved adolescents from 12-15 yo was found to be twice as high as that of children from 8-11yo, with girls at twice the risk of boys ( Gersten et al., 1991). Interestingly, a study in animals conducted by Bambico et al. (2015) also confirmed the neurobiological consequences of parental loss during neurodevelopment, showing that the absence of the father, in monogamous biparental species, increases the risk for substance abuse and aggressive behavior, paralleled by a change in prefrontal cortex neurodevelopment ( Bambico et al., 2015).

Furthermore, the large range of reactions and responses observed in adolescents who have experienced parental loss demonstrates the uniqueness of the human grief experience and how different these experiences may be. This provides stark evidence of the affirmation by Humphrey ( Humphrey, 2009) for whom "the natural extension of appreciating the uniqueness of each person's experience of loss and grief and her or his particular manner of adapting to loss is the importance of tailoring counseling strategies to client needs". If the experience of loss and grief is unique, then counseling interventions that address those experiences must prioritize that uniqueness.

Given the heterogeneous responses of adolescents to grieving, it is not possible to apply general grieving processes to them. Indeed, the psychological complexity of adolescent responses, the different psychological elaboration of the loss, combined with the importance of peers and the intensity of emotions, make this age unique when faced with parental loss and mourning.

These conclusions create a clear mandate about the importance of developing deeper understanding of the adolescent bereavement process. Moreover, Worden (1996) expresses the difficulties that arise when two important life adjustments (grief and adolescence) occur simultaneously, thus creating conflict with both tasks of grief and that of adolescence. It is therefore both imperative and crucial that clinicians and experts in this field find ways to support adolescents during such a delicate time ( Brewer & Sparkes, 2011). Specifically, since recent research clearly documents the range of negative reactions and impacts, future research should shift focus to analyzing treatment strategies that can effectively intervene with a population that has specific neuropsychosocial features. Finally, because peers and school are known to play such an important role in adolescent lives ( Bean et al., 2019; Brown & Larson, 2009; Kiesner et al., 2004; Ryan, 2000), particular attention should be paid to interventions that can happen within a school setting or one that involves peers. Even if at the beginning of the mourning process the adolescents may feel a distance and a rift from non-orphaned peers, and a separation from the life before and after the death, friendship can serve as an important part of the mourning process supporting the resolution of the bereavement (Tyson-Rawson, 1996).

The role played by peers and school seems indeed more important than family or other types of support groups for the adolescent, suggesting that the school environment could become the main support group for adolescents in bereavement. However, more studies are necessary to better understand the role played by the school and peers versus psychotherapy interventions in adolescent bereavement. Similarly, the studies here presented mainly describe the final mental outcome, but the individual trajectories of adolescents and the response from their environment to the loss of parents merit further research.

The current review omits discussing this psychotherapeutic approach with children as this subject goes beyond the scope of this review. However, it is important to note that, in the case of complicated grief, these therapies focus on loss processing and the restoration of a life without the deceased, using cognitive behavioral therapy, interpersonal therapy, and motivational interviewing ( Simon, 2013). Finally, complicated grief therapy with adolescents appears to be an effective method when the "treatment of complicated grief involves removing the impediments to successful resolution of the grieving process" ( Wetherell, 2012, p. 160). Data on bereaved adolescents, complicated grief and other therapeutic approaches merit further research as this area of research is limited ( Salloum et al., 2019).

Acknowledgements

We are grateful for the support of Dr. Andrew Churchill, affiliated with McGill University Writing Centre in Montreal (Canada) for his help in editing this paper. We would also like to thank Juliana Malka, affiliated with the department of educational psychology at McGill University in Montreal (Canada), who assisted in the literature review as well as in the editing process. Lastly, we would like to extend our gratitude to Mrs. Teodora Constantinescu, librarian at the Henry Kravitz Library at the Jewish General Hospital in Montreal (Canada).

Declaration of Conflicting Interests

The author(s) declared no potential conflicts of interest with respect to the research, authorship, and/or publication of this article.

Funding

The author(s) disclosed receipt of the following financial support for the research, authorship, and/or publication of this article: This work was supported by Québec Network on Suicide, Mood Disorders and Related Disorders.

ORCID iD

References

Asgari, Z., & Naghavi, A. (2020). The experience of adolescents' post-traumatic growth after sudden loss of father. Journal of Loss and Trauma, 25(2), 173-187.

Berg, L., Rostila, M., & Hjern, A. (2016). Parental death during childhood and depression in young adults-a national cohort study. Journal of child psychology and psychiatry, 57(9), 1092-1098.

Brown B. B., Larson J. (2009). Peer relationships in adolescence. In Handbook of adolescent psychology: Contextual influences on adolescent development (Vol. 2). Steinberg, R. M. L. (Ed.), Hoboken, NJ: John Wiley & Sons. 45( 2), 402-​416

Christ G. H., Siegel K., Christ A. E. (2002). Adolescent grief "it never really hit me . . . until it actually happened." Journal of the American Medical Association, 288(10), 1269-1278. https://doi.org/10.1001/jama.288.10.1269

Biographies

Maria Farella Guzzo is a PhD candidate in the Graduate Mental Health Program at the Department of Psychiatry of McGill University (Canada). Maria's interests lie in understanding young people's mental health in order to improve public health, and in implementing evidence-based school programs. She is the author of "How To Train Your Dreams" and is a philanthropist for youth initiatives.

Gabriella Gobbi, MD, PhD, is a psychiatrist, psychotherapist and neuroscientist. She is a Professor at McGill University, Dept Psychiatry, Staff Psychiatrist at the McGill University Health Center and Director of a Laboratory in basic science and psychopharmacology. She is an expert in psychopharmacology, and her studies have inspired laws regulating the use of cannabis among adolescents and the advertising of cannabis. She is an international speaker and has won several international prizes. Her research is funded by governmental agencies, foundations, and the private sector.

Cite

Cite

If you have citation software installed, you can download citation data to the citation manager of your choice

Information, rights and permissions

Information

Published In

Article first published online: July 29, 2021

Issue published: September 2023

Keywords

1. adolescence

2. grief

3. bereavement

4. parental loss

5. parental death

Rights and permissions

© The Author(s) 2021.

Request permissions for this article.

Authors

Affiliations

Department of Psychiatry, McGill University, Montreal, Quebec, Canada

Department of Psychiatry, McGill University, Montreal, Quebec, Canada

Department of Psychiatry, McGill University Health Center, Montreal, Quebec, Canada

Notes

Gabriella Gobbi, Neurobiological Psychiatry Unit, Department of Psychiatry, McGill University, Montreal, Quebec, Canada. Email: [email protected]

Metrics and citations

Metrics

Total views and downloads: 58536
*Publication usage tracking started in December 2016

View Options

If you have access to journal content via a personal subscription, university, library, employer or society, select from the options below:

Sage Journals profile

I am signed in as:
View my profile Sign out
I can access personal subscriptions, purchases, paired institutional access and free tools such as favourite journals, email alerts and saved searches.

ADEC members can access this journal content using society membership credentials.

ADEC members can access this journal content using society membership credentials.

Alternatively, view purchase options below:

Purchase access

Read with DeepDyve

# data[].attributes.attachment_link.title
Parental Death During Adolescence: A Review of the Literature - Maria Farella Guzzo, Gabriella Gobbi, 2023

# data[].attributes.attachment_link.description
While extensive research exists on parental loss in childhood and the related psychological interventions, little has been done in the adolescent population. Adolescence is a particular phase of li...

# data[].attributes.headline
Παναγιώτα Παναγιώτου, U254N2532, ακροατήριο 03.

# data[].attributes.subject
Παναγιώτα Παναγιώτου, U254N2532, ακροατήριο 03.

# data[].attributes.headline
Σηφάκη Ελευθερία -U244N2848(Ακροατήριο 08)

# data[].attributes.subject
Σηφάκη Ελευθερία -U244N2848(Ακροατήριο 08)

# data[].attributes.body
Γιαγιά και εγγονή μοιράζονται στιγμές τόσο ισχυρές, τόσο απροσδόκητα όμορφες, κι όταν η γιαγιά πεθάνει, τότε αναδύεται έντονο το συγκινησιακό στοιχείο της συγγραφέα που μέσα από ξεκάθαρες, ατόφιες πραγματικότητες, μεταφέρει τη δύναμη της αγάπης και χωρίς ωραιοποιήσεις και μεταφυσικότητες αντιμετωπίζει το θάνατο με την ίδια και αυτή δύναμη· την αγάπη

# data[].attributes.headline
Ιωάννα Παράσχη, U254N0822, Ακροατήριο 01

# data[].attributes.subject
Ιωάννα Παράσχη, U254N0822, Ακροατήριο 01

# data[].attributes.body
Tess’ Tree

Μια τρυφερή ιστορία όπου ένα κορίτσι χάνει το αγαπημένο της δέντρο μετά από μια καταιγίδα. Μέσα από την «κηδεία» του δέντρου και τις αναμνήσεις της, το παιδί μαθαίνει τι σημαίνει απώλεια και πώς μπορούμε να θυμόμαστε κάτι που αγαπήσαμε.

# data[].attributes.headline
ΑΣΗΜΩΝΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ U251N0305

# data[].attributes.subject
ΑΣΗΜΩΝΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ U251N0305

# data[].attributes.headline
ΚΟΝΤΙΖΑ ΜΑΡΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 9 U254N0973

# data[].attributes.subject
ΚΟΝΤΙΖΑ ΜΑΡΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 9 U254N0973

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Θεοδώρα Τσομπάνη

# data[].attributes.attachment_link.title
Θάνατος και παιδί: Πως τα παιδιά βιώνουν και διαχειρίζονται την απώλεια

# data[].attributes.attachment_link.description
Αναπτυξιακή θεώρηση του πένθους: Όταν ένα παιδί χάνει ένα αγαπημένο του πρόσωπο όπως είναι οι γονείς του, τα αδέλφια του, ο παππούς, η γιαγιά, ο κόσμος του αλλάζει ριζικά. Ως γονείς νιώθουμε αβεβαιότητα για το πώς να το στηρίξουμε.

# data[].attributes.headline
Chondrodimou Loukia U251N0689 (ακροατήριο 04)

# data[].attributes.subject
Chondrodimou Loukia U251N0689 (ακροατήριο 04)

# data[].attributes.headline
Ηγουμένου Ελένη, U251N0272, Ακροατήριο 03

# data[].attributes.subject
Ηγουμένου Ελένη, U251N0272, Ακροατήριο 03

# data[].attributes.body
Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον βίντεο το οποίο πραγματεύεται το ζήτημα της απώλειας αγαπημένου προσώπου ενός παιδιού. Πιο συγκεκριμένα, η εκπαιδευτικός δίνει συμβουλές σε γονείς για τον τρόπο με τον οποίο θα ανακοινώσουν στο παιδί τους τον θάνατο αγαπημένου προσώπου, όπως είναι η απώλεια του παππού ή της γιαγιάς.

Προτείνει στους γονείς να μιλήσουν με ειλικρίνεια στο παιδί τους και να τονίσουν ότι το πρόσωπο πέθανε και δεν έφυγε. Διότι η χρήση του ρήματος έφυγε δημιουργεί την προσμονή του παιδιού για να ξαναδεί τον παππού, ή τη γιαγιά, επιστρέφοντας σπίτι.

Παράλληλα, θεωρεί ως αναγκαία την αξιολόγηση από τους γονείς της συναισθηματικής και ψυχολογικής κατάστασης του παιδιού, καθώς επίσης και της εξωτερίκευσης των συναισθημάτων του, προκειμένου να κρίνει αν θα πρέπει το παιδί να παρευρεθεί στην διαδικασία της κηδείας.

Τέλος, προτείνει την ενημέρωση του εκπαιδευτικού του παιδιού του σχετικά με την επικρατούσα κατάσταση και την συμβολή ενός ψυχολόγου, αν παρατηρούνται συμπτώματα κακής διάθεσης, κατάθλιψης, εκρήξεις θυμού κ.α.

Κλείνοντας, θεωρώ ότι το βίντεο αυτό περιγράφει με απλό και σαφή τρόπο το θέμα της απώλειας που βιώνει ένα παιδί και τις δυσκολίες που προκύπτουν γύρω από την διαχείριση του.

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Απώλεια και το Πένθος στην Παιδική Ηλικία

# data[].attributes.headline
ΜΑΝΟΥΣΑΡΙΔΟΥ ΕΙΡΗΝΗ U261N0320 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8)

# data[].attributes.subject
ΜΑΝΟΥΣΑΡΙΔΟΥ ΕΙΡΗΝΗ U261N0320 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8)

# data[].attributes.body
Το βιβλίο ανήκει στα ψυχοεκπαιδευτικά/θεραπευτικά παραμύθια, καθώς βοηθά τα παιδιά να προσεγγίσουν με απλό και ασφαλή τρόπο το θέμα της απώλειας. Μέσα από εικόνες και κατανοητή γλώσσα, δίνει αφορμή για συζήτηση γύρω από το πένθος, τη λύπη, τις απορίες και τα συναισθήματα που μπορεί να βιώνει ένα παιδί όταν χάνει κάποιο αγαπημένο πρόσωπο.

# data[].attributes.headline
ΜΑΝΟΥΣΑΡΙΔΟΥ ΕΙΡΗΝΗ U261N0320 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8)

# data[].attributes.subject
ΜΑΝΟΥΣΑΡΙΔΟΥ ΕΙΡΗΝΗ U261N0320 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8)

# data[].attributes.body
Το άρθρο αναφέρεται στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά βιώνουν την απώλεια και στο πώς μπορούν οι ενήλικες να τα στηρίξουν. Εξηγεί ότι τα παιδιά μπορεί να εκφράζουν τη λύπη, το άγχος ή τη σύγχυσή τους διαφορετικά από τους ενήλικες, ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά τους. Τονίζει τη σημασία της ειλικρινούς επικοινωνίας, της συναισθηματικής ασφάλειας και της σταθερότητας. Οι γονείς και οι φροντιστές χρειάζεται να ακούν το παιδί, να απαντούν στις απορίες του με απλό τρόπο και να του δίνουν χώρο να εκφράσει τα συναισθήματά του.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Ινστιτούτο Ψυχολογίας & Υγείας

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ένα μικρό παιδί βρίσκεται συχνά αντιμέτωπο με μικρές και μεγάλες απώλειες πολύ νωρίς στη ζωή του.

Η μητέρα που φεύγει για να πάει στη δουλειά, το ζωάκι που πεθαίνει, ένα διαζύγιο, μια ασθένεια, ένας θάνατος. Οι απώλειες στα παιδιά, αν δεν μιληθούν ώστε να γίνουν κατανοητά, μπορούν να λειτουργήσουν τραυματικά και να αφήσουν αποτύπωμα στον ψυχισμό του που θα το συνοδεύει και στην ενήλικη ζωή του. Πολλά από τα συμπτώματα των ενηλίκων ( δυσκολίες με τον ύπνο, κρίσεις πανικού, φοβίες, καταθλίψεις, εξαρτήσεις, προβλήματα στις σχέσεις) κρύβουν από πίσω ένα ανεπίλυτο και παγωμένο πένθος.

Θεματολογία του εργαστηρίου

Σε αυτό το σεμινάριο Ψυχολογίας θα δούμε μέσα από πραγματικά περιστατικά:

Τον τρόπο που βιώνουν τα παιδιά μια απώλεια ανάλογα με την ηλικία τους.

Τη στήριξη που χρειάζονται έτσι ώστε να μετασχηματίσουν μια δύσκολη εμπειρία σε αυθεντική ψυχική ανθεκτικότητα.

Τον τρόπο με τον οποίο δουλεύουμε με ενήλικες που έχουν παγωμένα πένθη από την παιδική και εφηβική τους ηλικία.

Σε ποιους απευθύνεται?

Οι γνώσεις που προσφέρονται σε αυτό το κλινικό εργαστήριο - σεμινάριο Ψυχολογίας είναι χρήσιμες τόσο για παιδαγωγούς και θεραπευτές παιδιών όσο και ενηλίκων. Επιπλέον, μας δίνουν χρήσιμα εργαλεία για τον τρόπο αντιμετώπισης μιας απώλειας στη ζωή ενός παιδιού. Μπορείτε να φέρετε και δικά σας περιστατικά για συζήτηση. Το εργαστήριο είναι ανοιχτό σε όλους όσους ασχολούνται με τη θεραπεία ενηλίκων και παιδιών, όπως και όσους ασχολούνται γενικά με παιδιά (κοινωνικούς λειτουργούς, εκπαιδευτικούς κλπ). To εργαστήριο θα διεξαχθεί μέσω της πλατφόρμας zoom, η διάρκειά του είναι 12 ώρες και δίνεται βεβαίωση παρακολούθησης.

Εισηγητής και ημερομηνίες

Εισηγήτρια: Τάνια Αναγνωστοπούλου, Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος Ημερομηνίες:
Παρασκευή 9 Δεκεμβρίου: 17.30-21.30 Σάββατο 10 Δεκεμβρίου: 10.30-15.30

Για οποιαδήποτε ερώτηση και αιτήσεις συμμετοχής για το κλινικό εργαστήριο και άλλα σεμινάρια ψυχολογίας καλέστε στο τηλέφωνο 2310 851 343 ή στείλτε email στην διεύθυνση ipsy@otenet.gr - Τάνια Αναγνωστοπούλου, Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος.

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Παναγιώτης Φιλιππίδης

# data[].attributes.attachment_link.title
Πώς βιώνουν την απώλεια τα παιδιά και πώς να βοηθήσουμε

# data[].attributes.attachment_link.description
Σεμινάριο Ψυχολογίας - Πως βιώνουν τα παιδιά την απώλεια? . Οι απώλειες στα παιδιά μπορούν να λειτουργήσουν τραυματικά. Μάθε πως να τις διαχειριστείς!

# data[].attributes.headline
ΓΚΕΡΓΚΕΣ ΑΜΑΛΙΑ U254N2368 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 06

# data[].attributes.subject
ΓΚΕΡΓΚΕΣ ΑΜΑΛΙΑ U254N2368 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 06

# data[].attributes.body
Η ιστορία μιλά για ένα κορίτσι που χάνει το αγαπημένο του αρκουδάκι και η θάλασσα γίνεται «μάρτυρας» της απώλειας και των αναμνήσεων. Το ίδιο το βιβλίο περιγράφεται ως «μια ζεστή και τρυφερή ιστορία που μας λέει ότι τίποτα δεν χάνεται στ’ αλήθεια αν το κρατάς βαθιά μες στην καρδιά σου»

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
ΠΕΡΔΙΚΗ ΑΦΟΙ Ν ΟΕ

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
ΠΕΡΔΙΚΗ ΑΦΟΙ Ν ΟΕ

# data[].attributes.attachment_link.title
Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΕΙΔΕ

# data[].attributes.attachment_link.description
Συγγραφέας: Tom Percival
Εκδότης: ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΚΑΡΟΣ
ISBN:978-960-572-249-4
Αριθμός Σελίδων: 32
Έτος Έκδοσης: 2019

# data[].attributes.headline
Ρωμανίδου Χριστίνα U254N1376 Ακροατήριο 06

# data[].attributes.subject
Ρωμανίδου Χριστίνα U254N1376 Ακροατήριο 06

# data[].attributes.body
Η απώλεια είναι κάτι που πολλά παιδιά δυσκολεύονται να αντιμετωπίσουν. Στο παραπάνω βίντεο περιγράφονται 9 δεξιότητες αντιμετώπισης της απώλειας.

# data[].attributes.attachment_link.title
Grief for Kids | Grief and Loss Bereavement Coping Skills for Kids and Teens

# data[].attributes.headline
ΝΙΚΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΝΑΚΗΣ ΕΑΡΙΝΟ 2026 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 7

# data[].attributes.subject
ΝΙΚΟΣ ΘΑΛΑΣΣΙΝΑΚΗΣ ΕΑΡΙΝΟ 2026 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 7

# data[].attributes.body
Απώλεια στην παιδική και εφηβική ηλικία: το πένθος δεν εκφράζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο

Επέλεξα αυτό το άρθρο γιατί δείχνει ότι το πένθος στα παιδιά και στους εφήβους δεν μοιάζει πάντα με εκείνο των ενηλίκων. Η απώλεια μπορεί να εκφραστεί με θλίψη, άγχος, απόσυρση, ευερεθιστότητα ή ακόμη και δυσκολίες στη συμπεριφορά και στη σχολική λειτουργικότητα. Το άρθρο τονίζει ότι η ηλικία και το αναπτυξιακό στάδιο επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται και εκδηλώνεται η απώλεια. (PMC)

Άρθρο:
Alvis, L., Douglas, R., & Shook, N. (2022). Developmental Manifestations of Grief in Children and Adolescents: Caretakers as Key Grief Facilitators.
Link: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8794619/

# data[].attributes.headline
ΜΑΡΙΝΟΥ ΕΙΡΗΝΗ  U251NO402

# data[].attributes.subject
ΜΑΡΙΝΟΥ ΕΙΡΗΝΗ  U251NO402

# data[].attributes.headline
ΒΑΣΙΛΙΚΙΑ ΓΛΥΚΕΡΙΑ U254N1233 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 08

# data[].attributes.subject
ΒΑΣΙΛΙΚΙΑ ΓΛΥΚΕΡΙΑ U254N1233 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 08

# data[].attributes.body
Η ομιλία αυτη επικεντρώνεται στο πώς βιώνουν τα παιδιά το πένθος και τι πραγματικά χρειάζονται από τους ενήλικες γύρω τους όταν χάνουν κάποιο αγαπημένο τους πρόσωπο. Βασικό μήνυμα της ομιλήτριας είναι ότι τα παιδιά δεν χρειάζονται "τέλειες" απαντήσεις, αλλά ειλικρίνεια, ασφάλεια και ανθρώπους που να τα ακούν .

# data[].attributes.attachment_link.title
What grieving children need most | Christine Phillips | TEDxAmoskeagMillyard

# data[].attributes.headline
Χατζηευστρατίου Αναστασία-U251N0866-ακροατήριο 09

# data[].attributes.subject
Χατζηευστρατίου Αναστασία-U251N0866-ακροατήριο 09

# data[].attributes.body
Η απώλεια ενός σημαντικού προσώπου αποτελεί μία από τις πιο δύσκολες εμπειρίες στη ζωή του ανθρώπου και συνδέεται με έντονα συναισθήματα θλίψης, πένθους και ψυχικού πόνου. Παρότι το πένθος θεωρείται μια φυσιολογική διαδικασία προσαρμογής, σε ορισμένες περιπτώσεις η θλίψη παραμένει έντονη και παρατεταμένη, επηρεάζοντας σημαντικά τη λειτουργικότητα και την καθημερινότητα του ατόμου. Η κατάσταση αυτή περιγράφεται ως Διαταραχή Παρατεταμένου Πένθους (Prolonged Grief Disorder), η οποία χαρακτηρίζεται από επίμονη λαχτάρα για το πρόσωπο που χάθηκε, δυσκολία αποδοχής της απώλειας, συναισθηματικό μούδιασμα και αίσθημα ότι η ζωή έχει χάσει το νόημά της. Σύμφωνα με τους Szuhany et al. (2021), η διαταραχή αυτή διαφοροποιείται από το φυσιολογικό πένθος, καθώς τα συμπτώματα παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα και επηρεάζουν σοβαρά την ψυχική υγεία και τις κοινωνικές σχέσεις του ατόμου. Η κατανόηση και η έγκαιρη ψυχολογική υποστήριξη είναι ιδιαίτερα σημαντικές, ώστε το άτομο να μπορέσει να επεξεργαστεί την απώλεια και να προσαρμοστεί σταδιακά στη νέα πραγματικότητα.

Βιβλιογραφία

Szuhany, K. L., Young, K., Mauro, C., & Simon, N. M. (2021). Prolonged grief disorder: Course, diagnosis, assessment, and treatment. Focus, 19(2), 161–172.

# data[].attributes.headline
Φωτίου Γεωργία Ακροατήριο 04 U251N0414

# data[].attributes.subject
Φωτίου Γεωργία Ακροατήριο 04 U251N0414

# data[].attributes.body
Άρθρο από το πανελλήνιο συνέδριο επιστημών της εκπαίδευσης που αφορά την στήριξη παιδιών που βιώνουν πένθος στην σχολική τάξη και στη σχολική κοινότητα. Η ευαισθητοποίηση της σχολικής μονάδας ως προς την απώλεια που βιώνουν αυτά τα παιδιά, καθώς περνούν μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς τους στο σχολείο, μπορεί να συμβάλλει στην πρόληψη των μετέπειτα δυσκολιών τους και στην ομαλή ψυχοκοικωνική εξέλιξή τους. Υπάρχει έλλειμα στην συγχρονη ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα σχετικά με τις στρατηγικές και τις τεχνικές διδασκαλίας για να αντιμετωπιστεί η ψυχική δυσφορία που βιώνουν τα παιδιά και αυτό ωφείλεται κυρίως στην έλλειψη κατάλληλης κατάρτισης των εκπαιδευτικών.

# data[].attributes.attachment_link.title
Προβολή του "Η αντιμετώπιση της απώλειας και του πένθους στη σχολική πραγματικότητα"

# data[].attributes.attachment_link.description
"Η αντιμετώπιση της απώλειας και του πένθους στη σχολική πραγματικότητα"

# data[].attributes.attachment_caption
ΤΟ ΝΗΣΙ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ

# data[].attributes.headline
ΚΟΥΤΣΙΟΥΜΠΑ ΜΑΡΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 5 U254N2379

# data[].attributes.subject
ΚΟΥΤΣΙΟΥΜΠΑ ΜΑΡΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 5 U254N2379

# data[].attributes.body
Το "Νησί του Παππού" του Benji Davies είναι μια συγκινητική ιστορία που εξερευνά την αγάπη και την απώλεια, τοποθετώντας τον αναγνώστη σε έναν κόσμο γεμάτο μαγεία και τρυφερότητα. Με φόντο την παιδική αθωότητα, το βιβλίο προσφέρει μια βαθιά αναλογία για τις σχέσεις που διαμορφώνουν τη ζωή μας, ειδικά σε μια εποχή όπου οι οικογενειακοί δεσμοί δοκιμάζονται.

Ο Σιντ επισκέπτεται τον Παππού του και μαζί ανακαλύπτουν μια μαγική πόρτα που τους οδηγεί σε ένα τροπικό νησί. Η περιπέτεια τους είναι γεμάτη από ανακαλύψεις, όπως καταρράκτες και καλύβες, αλλά σε ένα δεύτερο επίπεδο, η ιστορία αγγίζει το ευαίσθητο θέμα της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου. Η σχέση τους είναι γεμάτη συναισθήματα, με την αγάπη τους να παραμένει αμετάβλητη, ακόμη και όταν οι συνθήκες αλλάζουν.

# data[].attributes.headline
Στεφανιδέρη Ελένη, U261N0014, Ακροατήριο 04

# data[].attributes.subject
Στεφανιδέρη Ελένη, U261N0014, Ακροατήριο 04

# data[].attributes.body
Mortality after Parental Death in Childhood: A Nationwide Cohort Study from Three Nordic Countries.

# data[].attributes.attachment_link.title
Mortality after Parental Death in Childhood- A Nationwide Cohort Study from Three Nordic Countries

# data[].attributes.headline
ΛΑΓΚΑΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ U254N0027

# data[].attributes.subject
ΛΑΓΚΑΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ U254N0027

# data[].attributes.headline
Άννα Σκαρτσολιά,U244N2571,  ακροατήριο 06

# data[].attributes.subject
Άννα Σκαρτσολιά,U244N2571,  ακροατήριο 06

# data[].attributes.body
«Η μαμά Λείπει σε ταξίδι”, οπότε κι εγώ ζω τη ζωή μου με τον μπαμπά. O μπαμπάς είναι κάτι σαν τον Σούπερμαν. Έχει κρυφές υπερδυνάμεις που καμιά φορά δεν τις ξέρει ούτε κι ο ίδιος! Μόνο έτσι εξηγείται πώς καταφέρνει και τα βγάζει πέρα… με τα δύσκολα που του βάζει η Ζωή.

Ποια μπορεί να είναι η καθημερινότητα ενός παιδιού που ζει με τον μπαμπά του, όταν η μαμά «λείπει» από το σπίτι; Πώς τα μάτια ενός παιδιού μεταφράζουν αυτή την πραγματικότητα; Έχει τη δυνατότητα ένα παιδί να συμμετάσχει στις ευθύνες που απορρέουν από μια τέτοια συμβίωση, δίχως να ακυρωθούν όλα όσα απαρτίζουν τον παιδικό κόσμο; Πότε η παιδική ανεμελιά συναντά την συνεργασία;

# data[].attributes.headline
Αικατερίνη Καγγελίδου U254N2243 Ακροατήριο 05

# data[].attributes.subject
Αικατερίνη Καγγελίδου U254N2243 Ακροατήριο 05

# data[].attributes.body
Το βιβλίο «Πού πήγε η γιαγιά;» της Bonnie Zucker είναι ένα θεραπευτικό παραμύθι που προσεγγίζει το ευαίσθητο θέμα της απώλειας με απλότητα και ειλικρίνεια. Μέσα από την ιστορία ενός παιδιού που αναζητά την αγαπημένη του γιαγιά, το βιβλίο εξηγεί τον θάνατο όχι ως ένα τρομακτικό τέλος, αλλά ως μια αλλαγή που δίνει τη θέση της στις αναμνήσεις και την αιώνια αγάπη. Με τη σφραγίδα της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, προσφέρει στους γονείς τις κατάλληλες λέξεις για να μιλήσουν στα παιδιά για το πένθος, τονίζοντας ότι οι άνθρωποι που χάνουμε παραμένουν κοντά μας μέσα από τις ιστορίες, τις φωτογραφίες και τα συναισθήματα που μας χάρισαν. Είναι ένας πολύτιμος οδηγός παρηγοριάς που βοηθά τα παιδιά να διαχειριστούν τη θλίψη τους και να κατανοήσουν τον κύκλο της ζωής με ηρεμία και ασφάλεια.

# data[].attributes.headline
Στιβακτάκη Μαρίνα U261N0331 (ακροατήριο 8)

# data[].attributes.subject
Στιβακτάκη Μαρίνα U261N0331 (ακροατήριο 8)

# data[].attributes.body
Ένα ενδιαφέρον podcast για το πώς μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά για την απώλεια και το πένθος με ειλικρίνεια, ευαισθησία και συναισθηματική στήριξη.

# data[].attributes.attachment_link.title
Πως μιλάμε στα παιδιά για τον θάνατο;

# data[].attributes.headline
Φωτεινή Σπυροπούλου A254N1994 Ακροατήριο 03

# data[].attributes.subject
Φωτεινή Σπυροπούλου A254N1994 Ακροατήριο 03

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Ψυχολόγος στη Θεσσαλονίκη & Online | Σάββας Σαλπιστής M.Sc. Ph.D

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Σάββας Ν. Σαλπιστής, Ph.D.

# data[].attributes.attachment_link.title
Πένθος: η αντιμετώπιση μαθητών που πενθούν (Μέρος 3ο)

# data[].attributes.attachment_link.description
Μάθετε πώς το σχολείο μπορεί να στηρίξει μαθητές που βιώνουν πένθος και τη σημασία των τελετουργιών στη διαχείριση της απώλειας.

# data[].attributes.headline
ΠΕΡΤΖΙΝΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 6 U244N1777

# data[].attributes.subject
ΠΕΡΤΖΙΝΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 6 U244N1777

# data[].attributes.body
Η σχέση του ηλικιωμένου Καρλ με τον μικρό Ράσελ είναι το τέλειο παράδειγμα συναισθηματικής ασφάλειας: δύο διαφορετικοί άνθρωποι γίνονται «οικογένεια» και στηρίζουν ο ένας τον άλλον. Τα μηνύματα που παίρνουμε από την ταινία είναι ότι η απώλεια αφήνει ένα κενό, αλλά η αγάπη και οι νέες φιλίες χτίζουν τις γέφυρες για να συνεχίσουμε. Γιατί η μεγαλύτερη περιπέτεια είναι η ίδια η ζωή. Αυτό που δεν πρέπει να ξεχνάμε είναι ότι ακόμα και όταν όλα φαίνονται γκρίζα, πάντα υπάρχει μια δέσμη πολύχρωμα μπαλόνια που μπορεί να μας σηκώσει ψηλά.

# data[].attributes.attachment_link.title
Grief and bereavement what psychiatrists need to know

# data[].attributes.headline
ΜΠΟΥΡΟΥΖΙΚΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑ ΑΝΝΑ (Ακροατήριο 08) U254N1469

# data[].attributes.subject
ΜΠΟΥΡΟΥΖΙΚΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΑ ΑΝΝΑ (Ακροατήριο 08) U254N1469

# data[].attributes.headline
Χαρτάλου Σταυρούλα U254N2498(1)

# data[].attributes.subject
Χαρτάλου Σταυρούλα U254N2498(1)

# data[].attributes.attachment_link.description
Checking your browser before accessing pmc.ncbi.nlm.nih.gov…

# data[].attributes.headline
Χαρτάλου Σταυρούλα U254N2498 (1)

# data[].attributes.subject
Χαρτάλου Σταυρούλα U254N2498 (1)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Abstract

Every year, millions of children are bereaved due to death of loved ones, with some children being orphaned. Bereavement can have a significant impact on children's psychosocial functioning and academic performance. However, studies on school-based psychosocial interventions for bereaved children are limited. The current scoping review aimed to identify and examine empirical school-based interventions for bereaved children to elucidate the outcomes, populations included, providers, and the types of school-based interventions provided. Databases used included APA PsycInfo, Social Work Abstracts and Scopus, and hand search methods were also used. Zotero, a reference management program, was used to search keywords and abstracts. Full-text articles were then reviewed, and data were extracted. There were 41 articles in the study. The main behavioral health outcomes include depression, grief, posttraumatic stress symptoms, and emotional/behavioral problems. Outcomes related to school engagement and performance were limited. Most interventions were heterogeneous in terms of type of death experienced. Most studies occurred in the USA, with other studies conducted in 16 regions. The providers were mostly school-based and community personnel. Studies included 22 prevention and 16 psychotherapy interventions, most of which were structured grief and trauma interventions or incorporated art activities. Research on school-based bereavement interventions that include protective factors and academic performance outcomes is needed. Findings can inform policymakers, researchers, and school-based personnel to assess the current state of empirical interventions and to develop effective programs for bereaved school communities.

Access this article

Subscribe and save

Starting from 10 chapters or articles per month

Access and download chapters and articles from more than 300k books and 2,500 journals

Cancel anytime

View plans

Buy Now

Price excludes VAT (USA)
Tax calculation will be finalised during checkout.

Instant access to the full article PDF.

Similar content being viewed by others

Discover the latest articles, books and news in related subjects, suggested using machine learning.

References

Note: * indicates studies that were included in the scoping review.

*Cha, J. M., Kim, J. E., Kim, M. A., Shim, B., Cha, M. J., Lee, J. J., Han, D. H., & Chung, U. S. (2018). Five months follow-up study of school-based crisis intervention for Korean high school students who experienced a peer suicide. Journal of Korean Medical Science, 33(28), Article e192.

*Goldberg, F. R., & Leyden, H. D. (1998). Left and left out teaching children to grieve through a rehabilitation curriculum. Professional School Counseling, 2(2), 123-127.

Google Scholar

Hanauer, C., Telaar, B., Rosner, R., & Doering, B. K. (2024). The efficacy of psychosocial interventions for grief symptoms in bereaved children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 350, 164-173.

Hillis, S., N'konzi, J.N., Msemburi, W., Cluver, L., Villaveces, A., Flaxman, S., & Unwin, J. T. (2022). Orphanhood and caregiver loss among children based on new global excess COVID-19 death estimates. JAMA Pediatrics, 176(11):1145-1148. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2022.3157

Jones, C. M., Zhang, K., Han, B., Guy, G. P., Losby, J., Einstein, E. B., Delphin-Rittmon, M., Volkow, N. D. & Compton, W. M. (2024). Estimated Number of Children Who Lost a Parent to Drug Overdose in the US From 2011 to 2021. JAMA Psychiatry Publish Ahead of Print, https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2024.0810.

*McFerran-Skewes, K. (2000). From the mouths of babes: The response of six younger, bereaved teenagers to the experience of psychodynamic group music therapy. Australian Journal of Music Therapy, 11, 3-22.

Google Scholar

Pan American Health Organization, (2021). Leading causes of mortality and health loss at regional, sub regional, and country levels in the Region of the Americas, 2000-2019. ENLACE data portal. Retrieved 5/20/24 at Leading causes of death, and disability - PAHO/WHO | Pan American Health Organization

*Poijula, S., Dyregrov, A., Wahlberg, K.-E., & Jokelainen, J. (2001). Reactions to adolescent suicide and crisis intervention in three secondary schools. International Journal of Emergency Mental Health, 3(2), 97-106.

PubMed Google Scholar

American Psychiatric Association. (APA; 2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787

Riera-Negre, L., Hidalgo-Andrade, P., Rosselló, M. R., & Verger, S. (2024). Exploring support strategies and training needs for teachers in navigating illness, bereavement, and death-related challenges in the classroom: A scoping review. Frontiers in Education. https://doi.org/10.3389/feduc.2024.1328247

Article Google Scholar

*Ross, D., & Hayes, B. (2004). Interventions with groups of bereaved pupils. Educational and Child Psychology, 21(3), 95-108.

Article Google Scholar

United States Department of Education, (2019). Individuals with Disabilities Education Act, Section 1401. Retrieved on July 29, 2024 at Section 1401 - Individuals with Disabilities Education Act

Download references

Acknowledgements

The authors would like to thank University of South Florida, Assistant Librarians Andrew D. Beman-Cavallaro, MLIS, MA, and Carl O. DiNardo for assisting with the Boolean searches and removing duplicates.

Funding

Alison Salloum receives grant support from the National Institute of Mental Health, the Norwegian Centre for Violence and Traumatic Stress Studies, U.S. Department of Education, Office of Special Education and Rehabilitative Services and Institute of Education Sciences, Children's Board of Hillsborough County, Florida and royalties from Taylor and Francis. Further, Dr. Salloum is the developer of the Stepping Together for Children after Trauma treatment manual used in Stepped Care CBT for Children after Trauma, and the Grief and Trauma Intervention for Children. Dr. Salloum is also a national trainer for TF-CBT. Dr. Salloum is lead author on three of the school-based empirical bereavement interventions included in the scoping review (Salloum & Overstreet, 2008, 2012; Salloum et al., 2001). Dr. Salloum is an editorial board member of the journal School Mental Health. Cleo Morris: None. Rachel Walker: None. Rache Gousie: None. Heather Agazzi receives grant support from Health Resource and Services Administration and the Children's Board of Hillsborough County, Florida and royalties from Springer.

Author information

Authors and Affiliations

1. School of Social Work, University of South Florida, 13301 Bruce B Downs Blvd, MHC 1400, Tampa, FL, 33612-3807, USA

Alison Salloum, Rachel Walker & Rachel Gousie

2. College of Behavioral and Community Sciences, University of South Florida, Tampa, FL, USA

Cleo Morris

3. Department of Pediatrics and Psychiatry, University of South Florida, Tampa, FL, USA

Heather Agazzi

Corresponding author

Correspondence to Alison Salloum.

Ethics declarations

Ethical Approval

This current scoping review did not involve human participants and thus informed consent was not needed.

Additional information

Publisher's Note

Springer Nature remains neutral with regard to jurisdictional claims in published maps and institutional affiliations.

Supplementary Information

Below is the link to the electronic supplementary material.

Rights and permissions

Springer Nature or its licensor (e.g. a society or other partner) holds exclusive rights to this article under a publishing agreement with the author(s) or other rightsholder(s); author self-archiving of the accepted manuscript version of this article is solely governed by the terms of such publishing agreement and applicable law.
Reprints and permissions

About this article

Cite this article

Salloum, A., Morris, C., Walker, R. et al. School-Based Bereavement Interventions for Children: A Scoping Review. School Mental Health 17, 770-787 (2025). https://doi.org/10.1007/s12310-025-09783-w
Download citation

Accepted:

Published:

Version of record:

Issue date:

DOI: https://doi.org/10.1007/s12310-025-09783-w

Share this article

Anyone you share the following link with will be able to read this content:

Get shareable link

Provided by the Springer Nature SharedIt content-sharing initiative

Keywords

Access this article

Subscribe and save

Starting from 10 chapters or articles per month

Access and download chapters and articles from more than 300k books and 2,500 journals

Cancel anytime

Buy Now

Price excludes VAT (USA)
Tax calculation will be finalised during checkout.

Instant access to the full article PDF.

# data[].attributes.attachment_link.title
School-Based Bereavement Interventions for Children: A Scoping Review - School Mental Health

# data[].attributes.attachment_link.description
Every year, millions of children are bereaved due to death of loved ones, with some children being orphaned. Bereavement can have a significant impact on children's psychosocial functioning and academic performance. However, studies on school-based psychosocial interventions for bereaved children are limited.

# data[].attributes.headline
ΝΤΟΥΜΑ ΑΡΕΤΗ _U254N2015_Ακροατήριο 02

# data[].attributes.subject
ΝΤΟΥΜΑ ΑΡΕΤΗ _U254N2015_Ακροατήριο 02

# data[].attributes.body
«Πώς τα παιδιά μαθαίνουν να ζουν με την απώλεια: ο κόσμος τους μέσα από το πένθος»

# data[].attributes.headline
ΚΑΤΣΙΑΔΑ ΝΙΚΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02 
U254N1277

# data[].attributes.subject
ΚΑΤΣΙΑΔΑ ΝΙΚΗ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 02 
U254N1277

# data[].attributes.body
Η μελέτη αποτελεί συστηματική ανασκόπηση σχολικών παρεμβάσεων για μαθητές που έχουν βιώσει πένθος λόγω θανάτου σημαντικού προσώπου. Επισημαίνεται ότι το πένθος στην παιδική και εφηβική ηλικία συνδέεται με αυξημένους κινδύνους αρνητικών επιπτώσεων, όπως δυσκολίες στην ακαδημαϊκή επίδοση και στη συναισθηματική και κοινωνική λειτουργία. Το σχολείο αναδεικνύεται ως κρίσιμο πλαίσιο υποστήριξης, καθώς μπορεί να παρέχει προσβάσιμες υπηρεσίες ψυχικής υγείας και παρεμβάσεις για μαθητές που πενθούν.

Η ανασκόπηση, σύμφωνα με τις οδηγίες PRISMA, εντόπισε 16 μελέτες και κατέγραψε πολλαπλούς τύπους παρεμβάσεων. Τα αποτελέσματα δείχνουν μεγάλη ετερογένεια τόσο στις προσεγγίσεις όσο και στην ονοματολογία των προγραμμάτων. Παρότι οι περισσότερες μελέτες παρουσίασαν μεθοδολογικούς περιορισμούς, ορισμένες παρεμβάσεις εμφάνισαν στατιστικά και κλινικά σημαντικά αποτελέσματα. Συνολικά, τονίζεται η ανάγκη για πιο αυστηρά ερευνητικά πρωτόκολλα και για ανάπτυξη τεκμηριωμένων σχολικών παρεμβάσεων υποστήριξης πένθους.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
This quick check helps us prevent bots from overloading our site, keeping it available for everyone.

The verification should only take a moment and will automatically redirect you once it is complete.

# data[].attributes.attachment_link.title
Verification Required | Scholars Archive

# data[].attributes.attachment_link.description
This quick check helps us prevent bots from overloading our site, keeping it available for everyone.

# data[].attributes.headline
Παπουτσιδάκη Χρυσούλα-U254N0553-Ακροατήριο 1

# data[].attributes.subject
Παπουτσιδάκη Χρυσούλα-U254N0553-Ακροατήριο 1

# data[].attributes.body
Πρόκειται για παιδικό βιβλίο που βοηθά τα παιδιά να προσεγγίσουν το θέμα της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου, αναγνωρίζοντας τα συναισθήματα, τις απορίες και τις δυσκολίες που συνοδεύουν το πένθος. Παρουσιάζεται ως βιβλίο που δίνει χώρο στις ερωτήσεις του παιδιού και διευκολύνει τη συζήτηση με τον γονέα ή τον εκπαιδευτικό.

# data[].attributes.headline
Παραμύθι για την απώλεια, το πένθος και τη διαχείριση του - Ευαγγελία Γάτα - Ακροατήριο 4 - U254N2324 

# data[].attributes.subject
Παραμύθι για την απώλεια, το πένθος και τη διαχείριση του - Ευαγγελία Γάτα - Ακροατήριο 4 - U254N2324 

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Απόστολος Πάππος

# data[].attributes.attachment_link.title
Το χρώμα του κενού, του Τζον Ντόερτι (εικ.: Τόμας Ντόχερτι) | Elniplex

# data[].attributes.attachment_link.description
Διαβάζεται σε 3′- Ηλικιακό κοινό: 4+ (target 4-7) - Εικονογραφημένο βιβλίο για παιδιά Η Μπερτλ είπε στην αρχή πως δεν μπορεί, είναι αστείο. Θα περιμένω,

# data[].attributes.headline
Φλούδα Αντιγόνη-U241N1272-ακροατήριο 04

# data[].attributes.subject
Φλούδα Αντιγόνη-U241N1272-ακροατήριο 04

# data[].attributes.body
Το παρόν εγχειρίδιο της Μέριμνα εξετάζει τη διαχείριση της απώλειας και του πένθους στα παιδιά, δίνοντας έμφαση στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον. Παρουσιάζεται ότι τα παιδιά βιώνουν την απώλεια με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την ηλικία και το αναπτυξιακό τους στάδιο, ενώ συχνά δυσκολεύονται να εκφράσουν τα συναισθήματά τους.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στον ρόλο της οικογένειας ως βασικού πλαισίου ασφάλειας, αλλά και στο σχολείο ως χώρο υποστήριξης και ενίσχυσης της συναισθηματικής έκφρασης.
Το υλικό παρέχει πρακτικές οδηγίες για γονείς και εκπαιδευτικούς, με στόχο τη δημιουργία ενός υποστηρικτικού και συμπεριληπτικού περιβάλλοντος για τα παιδιά που πενθούν.

# data[].attributes.headline
Μαρία Παπαδοπούλου (U254N2447)

# data[].attributes.subject
Μαρία Παπαδοπούλου (U254N2447)

# data[].attributes.attachment_link.title
Loss: A gift for creation | Fotini Tsalikoglou | TEDxAthens

# data[].attributes.headline
ΚΑΛΔΕΛΗ ΕΛΕΝΗ ΤΑΞΙΑΡΧΙΑ U254N2770

# data[].attributes.subject
ΚΑΛΔΕΛΗ ΕΛΕΝΗ ΤΑΞΙΑΡΧΙΑ U254N2770

# data[].attributes.attachment_link.title
Ακογιούνογλου Δήμητρα (2014 Ιόνιο Πανεπιστήμιο) Φαινομενολογική έρευνα του χιώτικου μοιρολογιού και μελέτη εφαρμογής στοιχείων του στη σύγχρονη μουσικοθεραπεία παιδιού που πενθεί την απώλεια ενός γονέα

# data[].attributes.attachment_link.description
Ακογιούνογλου Δήμητρα (2014 Ιόνιο Πανεπιστήμιο) Φαινομενολογική έρευνα του χιώτικου μοιρολογιού και μελέτη εφαρμογής στοιχείων του στη σύγχρονη μουσικοθεραπεία παιδιού που πενθεί την απώλεια ενός γονέα

# data[].attributes.headline
Παπαβασιλάκης Θοδωρής U251N0436

# data[].attributes.subject
Παπαβασιλάκης Θοδωρής U251N0436

# data[].attributes.body
Η απώλεια είναι μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία που μπορεί να αφορά ανθρώπους, σχέσεις ή σημαντικές στιγμές της ζωής. Συχνά συνοδεύεται από συναισθήματα θλίψης, κενού και νοσταλγίας, αλλά αποτελεί και μια διαδικασία μέσα από την οποία το άτομο προσαρμόζεται σε μια νέα πραγματικότητα. Παρόλο που είναι επώδυνη, η απώλεια μπορεί να οδηγήσει σε εσωτερική ωρίμανση, ενίσχυση της ανθεκτικότητας και επαναπροσδιορισμό των αξιών και των προτεραιοτήτων της ζωής.

# data[].attributes.headline
Απώλεια και πένθος σε παιδιά ΛΙΑΚΟΥ ΕΥΘΑΛΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07 U251N0139

# data[].attributes.subject
Απώλεια και πένθος σε παιδιά ΛΙΑΚΟΥ ΕΥΘΑΛΙΑ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 07 U251N0139

# data[].attributes.body
Απώλεια και πένθος σε παιδιά

Η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου είναι μία από τις πιο δύσκολες εμπειρίες που μπορεί να βιώσει ένα παιδί. Μέσα από τη μελέτη σχετικών ερευνών, κατάλαβα ότι το πένθος στα παιδιά δεν εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο όπως στους ενήλικες και επηρεάζεται έντονα από την αναπτυξιακή τους φάση. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, οι αντιδράσεις πένθους στα παιδιά μπορεί να περιλαμβάνουν έντονη θλίψη, άγχος αλλά και προβλήματα λειτουργικότητας, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζονται συμπτώματα παρατεταμένου πένθους ή ακόμη και μετατραυματικού στρες (Alvis et al., 2022) .

Επιπλέον, έρευνες δείχνουν ότι ένα ποσοστό παιδιών εμφανίζει σοβαρές ψυχολογικές δυσκολίες μετά την απώλεια, όπως κατάθλιψη ή προβλήματα συμπεριφοράς (Boelen et al., 2017) . Παρ’ όλα αυτά, δεν αντιδρούν όλα τα παιδιά με τον ίδιο τρόπο· κάποια δείχνουν ανθεκτικότητα, κάτι που συνδέεται με την υποστήριξη που λαμβάνουν από το οικογενειακό τους περιβάλλον.

Αυτό που κρατάω προσωπικά είναι ότι η παρουσία ενός υποστηρικτικού ενήλικα είναι καθοριστική. Το παιδί δεν χρειάζεται μόνο χρόνο για να πενθήσει, αλλά και ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορέσει να εκφράσει τα συναισθήματά του.

Βιβλιογραφία
Alvis, L., et al. (2022).
Boelen, P. A., et al. (2017).

# data[].attributes.attachment_link.title
Developmental Manifestations of Grief in Children and Adolescents: Caregivers as Key Grief Facilitators - PubMed

# data[].attributes.attachment_link.description
The death of a loved one represents one of the most distressing and potentially traumatic life events in childhood and adolescence. Grief reactions in youth are influenced by ongoing developmental processes and manifest differently depending on the child’s age and developmental stage. These grief-re …

# data[].attributes.headline
Αγγελάκη Δέσποινα U254N1939/Ακροατήριο 07

# data[].attributes.subject
Αγγελάκη Δέσποινα U254N1939/Ακροατήριο 07

# data[].attributes.body
Σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι το πένθος στην παιδική και εφηβική ηλικία εκδηλώνεται διαφορετικά από ό,τι στους ενήλικες και επηρεάζεται από το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Η απώλεια μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, συναισθηματικές δυσκολίες και προβλήματα προσαρμογής, ενώ η έλλειψη υποστήριξης αυξάνει τον κίνδυνο παρατεταμένου πένθους.

# data[].attributes.attachment_link.description
Checking your browser before accessing pmc.ncbi.nlm.nih.gov ...

# data[].attributes.headline
ΠΑΠΑΣΤΕΡΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01  U244N1042

# data[].attributes.subject
ΠΑΠΑΣΤΕΡΓΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 01  U244N1042

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Εκδόσεις Μίνωας

# data[].attributes.attachment_link.title
Μιλάμε για την απώλεια

# data[].attributes.attachment_link.description
Η γνωστή παιδίατρος Δρ. Κατρίν Ντολτό μοιράζεται την πολύτιμη γνώση της για την παιδική ηλικία εκφράζοντας με τον καλύτερο και πλέον άμεσο τρόπο όλα όσα απασχολούν τα παιδιά. Όπως συνηθίζει να λέει…

# data[].attributes.headline
Παυλάκη Μαρία-Νικολέτα_U254N0833_ Aκροατήριο07

# data[].attributes.subject
Παυλάκη Μαρία-Νικολέτα_U254N0833_ Aκροατήριο07

# data[].attributes.headline
Χαχάλη Σοφία, Ακροατήριο 02, U244N1560

# data[].attributes.subject
Χαχάλη Σοφία, Ακροατήριο 02, U244N1560

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Dimitris Kokkinias Softening and Healing

# data[].attributes.attachment_link.title
Όταν χάσω τον αγαπημένο μου και με τυράννα το πένθος

# data[].attributes.headline
Ευαγγελία Καραγεώργου — EDUG-623 (Ακροατήριο 07) — U261N0177

# data[].attributes.subject
Ευαγγελία Καραγεώργου — EDUG-623 (Ακροατήριο 07) — U261N0177

# data[].attributes.body
Με μια άλλη ματιά, η απώλεια παρουσιάζεται μέσα από την τέχνη ως μια μακροχρόνια και σύνθετη διαδικασία. Στο Rick and Morty, ο Rick χάνει τη γυναίκα του και αυτό το γεγονός καθορίζει βαθιά την πορεία του. Καθ’ όλη τη διάρκεια της σειράς φαίνεται η μεταβολή της προσωπικότητάς του: αρχικά αποφεύγει το συναίσθημα μέσω κυνισμού και αποστασιοποίησης, στη συνέχεια εκφράζει θυμό και εσωτερική ένταση, ενώ προσπαθεί να βρει τρόπους διαχείρισης χωρίς ουσιαστική επεξεργασία της απώλειας. Η εξέλιξή του δείχνει ότι το πένθος δεν είναι γραμμικό και ότι η αποδοχή καθυστερεί σημαντικά. Τελικά, αναδεικνύεται πως η μόνη βιώσιμη διέξοδος είναι η σταδιακή αποδοχή και η συνέχιση της ζωής, μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο και προσωπική ωρίμανση.

# data[].attributes.headline
ΑΝΘΟΥΛΑ ΚΡΟΜΛΙΔΟΥ U254N2595 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ-01

# data[].attributes.subject
ΑΝΘΟΥΛΑ ΚΡΟΜΛΙΔΟΥ U254N2595 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ-01

# data[].attributes.headline
Κουτζακιώτη Σταυρούλα (Ακροατήριο 4)- U254N0452

# data[].attributes.subject
Κουτζακιώτη Σταυρούλα (Ακροατήριο 4)- U254N0452

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
University of Pittsburgh Department of Psychiatry

# data[].attributes.attachment_link.title
In Longest and Most Detailed Study of Pediatric Grief Following Parental Loss to Date, Department Researchers Find Increased Rates of Depression and Functional Impairment

# data[].attributes.attachment_link.description
The death of parent is an incredibly stressful event for a child, and one that can have profound consequences for the child’s future wellbeing. However, little is known about the specific long-term impact of parental loss because these types of studies are challenging to conduct. Pitt Department of Psychiatry researchers recently completed a seven-year prospective examination of pediatric grief following parental death, the longest and most detailed study to date. They found that the loss of a parent had an early and persistent negative impact on the academic and social functioning of the child that was in part due to the onset of depression within the first two years after the parent’s death. The results were published in the American Journal of Psychiatry. “We found that kids who have lost a parent are more than twice as likely than nonbereaved kids to show impairments in functioning at school and at home, even 7 years later. Importantly, this finding held up even when we adjusted for risk factors such as a pre-existing psychiatric disorder in the child or parent,” said the study’s co-senior author, David Brent, MD, Endowed Chair in Suicide Studies and Professor of Psychiatry, Pediatrics, Epidemiology, and Clinical and Translational Science. In a project that took more than a decade to complete, Dr. Brent and co-senior author Nadine Melhem, PhD, Associate Professor of Psychiatry, and colleagues examined pediatric bereavement for seven years following the sudden loss of a parent by suicide, accident, or natural death. They followed 216 children aged 7 to 17 and compared them to 172 demographically similar nonbereaved children. The children and their surviving parents were interviewed at five different time points across the seven years of the study. The bereaved children had higher rates of depression than nonbereaved children for the first two years following the parent’s death, but not in subsequent years. Children who were less than 12 years old when their parent died were more likely to have depression than those who lost a parent in adolescence. Grieving children also had higher rates of post-traumatic stress disorder (PTSD) than nonbereaved children at all time points. “Subthreshold symptoms that do not meet the criteria for a psychiatric disorder can also profoundly affect a child’s quality of life, so in a first for pediatric grief studies, we also used a global scale of day-to-day academic and social functioning to better capture the true magnitude of the effects of bereavement,” said Dr. Melhem. The team found profound changes in daily functioning: children who had lost a parent showed higher rates of functional impairment than nonbereaved children across all time points of the study. Another unique aspect of the study is that the repeated assessments of the bereaved children over a long period of time enabled the researchers to look at not just how problems unfolded, and when they occurred, but also what the some of the underlying mechanisms were. To examine the mechanisms responsible for the effects of bereavement on daily functioning, the researchers used a method of statistical analysis called structural equation modeling. They found that not only did pediatric bereavement have a direct effect on function, it also indirectly affected function by leading to both depression and an increased vulnerability to subsequent negative life events. In order to better understand the biological mechanisms by which parental death might increase the vulnerability of children to subsequent adversity, Dr. Melhem, in collaboration with Dr. Brent, is leading a new pediatric study that examines the impact of a parent’s cancer diagnosis and subsequent death on two key stress pathways, the hypothalamic-pituitary-adrenal (HPA) axis and inflammation. “Findings from longitudinal studies like this one are exciting because they suggest when and how to intervene with children who have lost a parent,” wrote Kathryn Cullen, MD, of the University of Minnesota, in a commentary accompanying the article. The current study demonstrates that the first two years after losing a parent are a high-risk period for developing depression. “Our results also show that kids who have lost a parent, especially before age 12, and are showing difficulties with daily functioning need to be evaluated and, if necessary, treated with evidence-based interventions such as the Family Bereavement Program, which teaches coping skills to the child and surviving parent. Early identification and intervention are the keys to protecting children against the effects of parental loss,” said Dr. Brent. The Burden of Bereavement: Early-Onset Depression and Impairment in Youths Bereaved by Sudden Parental Death in a 7-Year Prospective Study Pham S, Porta G, Biemesser C, Walker Payne M, Iyengar S, Melhem N, Brent DAAm J Psychiatry, 2018 175(9):887-896 Persistent Impairment: Life After Losing A Parent Cullen KAm J Psychiatry, 2018 175(9):820-821

# data[].attributes.headline
Ελένη Μπάμπου EDUG623 ακροατήριο 02 U254N2207

# data[].attributes.subject
Ελένη Μπάμπου EDUG623 ακροατήριο 02 U254N2207

# data[].attributes.attachment_link.title
Απώλεια και πένθος, Μια προσωπική διαδρομή.

# data[].attributes.attachment_link.description
Η απώλεια είναι μια αναπόφευκτη ανθρώπινη εμπειρία, μιας και η ζωή μας συνδέεται με πολλές και διαφορετικές απώλειες, κάποιες λιγότερο και άλλες περισσότερο σημαντικές, μερικές αναστρέψιμες και άλλες μη. Χωρίς αμφιβολία, όταν η απώλεια αφορά το θάνατο αγαπημένου ή στενού μας προσώπου, το πένθος χαρακτηρίζεται ως βαθιά προσωπική εμπειρία και επίπονη διαδικασία με ανάμικτα και δύσκολα συναισθήματα.

# data[].attributes.headline
Ελένη Μπάμπου U254N2207 ακροατήριο 02 EDUG623

# data[].attributes.subject
Ελένη Μπάμπου U254N2207 ακροατήριο 02 EDUG623

# data[].attributes.attachment_link.title
Η Μάγια και ο Πάκος -  Η απώλεια  - Ελληνικό Παραμύθι

# data[].attributes.headline
Ελένη Μπάμπου ακροατήριο 02 EDUG623 U254N2207

# data[].attributes.subject
Ελένη Μπάμπου ακροατήριο 02 EDUG623 U254N2207

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Η ΠαΡεΟύΛα ΜοΥ

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ "Ο ΠΑΡΗΣ"

# data[].attributes.headline
Ελένη Μπάμπου ακροατήριο 02 U254N2207 EDUG623

# data[].attributes.subject
Ελένη Μπάμπου ακροατήριο 02 U254N2207 EDUG623

# data[].attributes.headline
ΤΣΕΡΛΕΝΤΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ-U254N2090 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 03)

# data[].attributes.subject
ΤΣΕΡΛΕΝΤΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ-U254N2090 (ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 03)

# data[].attributes.body
Το συγκεκριμένο βίντεο εξηγεί τη διαδικασία του πένθους μέσα από τα πέντε στάδια (άρνηση, θυμός, διαπραγμάτευση, κατάθλιψη και αποδοχή). Αναδεικνύει ότι η απώλεια αποτελεί μια σύνθετη ψυχολογική εμπειρία, η οποία δεν ακολουθεί σταθερή πορεία, αλλά διαφέρει από άτομο σε άτομο, ανάλογα με την προσωπικότητα και το υποστηρικτικό περιβάλλον.

# data[].attributes.headline
ΜΠΑΝΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ-ΧΡΥΣΑΥΓΗ.

# data[].attributes.subject
ΜΠΑΝΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ-ΧΡΥΣΑΥΓΗ.

# data[].attributes.body
ΜΠΑΝΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ-ΧΡΥΣΑΥΓΗ, U251N0035, ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8.

# data[].attributes.attachment_link.title
ΜΠΑΝΙΑ ΚΑΛΛΙΟΠΗ-ΧΡΥΣΑΥΓΗ U251N0035 11.3

# data[].attributes.headline
Κωνσταντίνα Τσάκωνα (U254N2740) Ακροατήριο 1

# data[].attributes.subject
Κωνσταντίνα Τσάκωνα (U254N2740) Ακροατήριο 1

# data[].attributes.body
Πώς να βρεις τη δύναμη να ανταπεξέλθεις μετά από μια απώλεια.

# data[].attributes.attachment_link.title
ΠΩΣ ΞΑΝΑΣΗΚΩΝΕΣΑΙ μετα απο μια απωλεια ή πένθος #ψυχολογία #ψυχοθεραπεία #αυτογνωσία

# data[].attributes.headline
ΔΗΜΟΥΛΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ. 

# data[].attributes.subject
ΔΗΜΟΥΛΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ. 

# data[].attributes.body
ΔΗΜΟΥΛΑ ΒΑΣΙΛΙΚΗ, ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 8, U251N0300.

# data[].attributes.headline
Μπουντρούδη Σταυρούλα U254N1162 (ακροατήριο 08)

# data[].attributes.subject
Μπουντρούδη Σταυρούλα U254N1162 (ακροατήριο 08)

# data[].attributes.body
Η ανάρτηση βασίζεται στο άρθρο “The Burden of Bereavement: Early-Onset Depression and Impairment in Youths Bereaved by Sudden Parental Death”, σύμφωνα με το οποίο η απώλεια γονέα στην παιδική και εφηβική ηλικία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κατάθλιψης, μετατραυματικού στρες και δυσκολιών στη λειτουργικότητα, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια μετά την απώλεια.

# data[].attributes.headline
ΤΖΩΡΤΖΗ ΑΓΑΘΗ (U254N1160) Ακροατήριο 03

# data[].attributes.subject
ΤΖΩΡΤΖΗ ΑΓΑΘΗ (U254N1160) Ακροατήριο 03

# data[].attributes.body
Αναφορά περίπτωσης: Γονική απώλεια και παιδική θλίψη κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19

# data[].attributes.headline
Σαμψώνα Δέσποινα Ακροατήριο 01 U254N1322

# data[].attributes.subject
Σαμψώνα Δέσποινα Ακροατήριο 01 U254N1322

# data[].attributes.headline
ΜΑΡΙΑ-ΦΑΝΗ ΔΡΟΣΑΚΗ/U254N2055/ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 1

# data[].attributes.subject
ΜΑΡΙΑ-ΦΑΝΗ ΔΡΟΣΑΚΗ/U254N2055/ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 1

# data[].attributes.body
Η απώλεια γονέα αποτελεί ένα βαθιά τραυματικό γεγονός για τα παιδιά, με σημαντικές ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις. Προκαλεί έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις όπως θλίψη, άγχος και κατάθλιψη, ενώ συχνά συνδέεται με κοινωνική απομόνωση, δυσκολίες στις σχέσεις και πτώση της σχολικής επίδοσης. Τα παιδιά, λόγω της ανωριμότητας στη ρύθμιση των συναισθημάτων, βιώνουν το πένθος πιο έντονα από τους ενήλικες και μπορεί να εμφανίσουν συμπεριφορικές αλλαγές ή προβλήματα προσαρμογής. Οι αντιδράσεις τους επηρεάζονται από την ηλικία, το αναπτυξιακό στάδιο και το πολιτισμικό περιβάλλον. Επιπλέον, η απώλεια μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, αυξάνοντας τον κίνδυνο ψυχικών διαταραχών στην ενήλικη ζωή. Ωστόσο, η ύπαρξη υποστηρικτικών μηχανισμών είναι καθοριστική για την υγιή επεξεργασία του πένθους. Η ανοιχτή επικοινωνία, η οικογενειακή στήριξη και οι κατάλληλες θεραπευτικές παρεμβάσεις βοηθούν τα παιδιά να εκφράσουν τα συναισθήματά τους, να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να προσαρμοστούν πιο ομαλά στη νέα πραγματικότητα.

# data[].attributes.attachment_link.title
11Η ΕΒΔΟΜΑΔΑ-ΑΡΘΡΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ

# data[].attributes.headline
ΜΥΛΩΝΑΔΑΚΗ ΜΑΡΙΑ U251N0877 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 3

# data[].attributes.subject
ΜΥΛΩΝΑΔΑΚΗ ΜΑΡΙΑ U251N0877 ΑΚΡΟΑΤΗΡΙΟ 3

# data[].attributes.attachment_link.title
How children process death and grief differently than adults | Kelsey Chittick & Peter Attia, M.D.

# data[].attributes.headline
Περούλη Λουίζα U254N2616

# data[].attributes.subject
Περούλη Λουίζα U254N2616

# data[].attributes.body
Το έργο χρησιμοποιείται συχνά από γονείς, νηπιαγωγούς και παιδοψυχολόγους ως μέσο συζήτησης για τη διαχείριση της απώλειας, των αλλαγών ή του χωρισμού μέσα στην οικογένεια. Η καθαρότητα του μηνύματος ενθαρρύνει τα παιδιά να αντιληφθούν ότι η αγάπη δεν εξαρτάται από τις περιστάσεις.

# data[].attributes.headline
Παιδιά και Πένθος: Συμμετοχή σε Κηδείες- Αντωνιάδη Κωνσταντίνα Ιωάννα- U254N0971- Ακροατήριο 3

# data[].attributes.subject
Παιδιά και Πένθος: Συμμετοχή σε Κηδείες- Αντωνιάδη Κωνσταντίνα Ιωάννα- U254N0971- Ακροατήριο 3

# data[].attributes.body
Το βίντεο εξετάζει αν είναι σωστό τα παιδιά να παρευρίσκονται σε κηδείες και πώς επηρεάζονται από την εμπειρία της απώλειας. Αναδεικνύει τη σημασία της σωστής καθοδήγησης και υποστήριξης από τους ενήλικες.

# data[].attributes.attachment_link.title
Είναι σωστό να παίρνουμε τα παιδιά μαζί μας στις κηδείες;

# data[].attributes.headline
ΛΑΜΠΡΑΚΗ ΦΩΤΕΙΝΗ_U251N0867

# data[].attributes.subject
ΛΑΜΠΡΑΚΗ ΦΩΤΕΙΝΗ_U251N0867

# data[].attributes.body
Το βίντεο αυτό μας δείχνει τι είναι το πένθος και πώς βιώνεται μετά από μια απώλεια. Εξηγεί ότι οι άνθρωποι μπορεί να περνούν από διαφορετικά συναισθήματα, όπως άρνηση, θυμό, θλίψη και αποδοχή. Τονίζει ότι το πένθος είναι μια φυσιολογική διαδικασία και ότι κάθε άτομο το βιώνει με διαφορετικό τρόπο.