# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De waarde van de digitale munt bitcoin heeft vorig jaar een ongekende sprong gemaakt. Op het piekniveau half december, was de munt rond de 20.000 dollar waard. De munt is echter wel aan flinke koersschommelingen onderhevig.

Ter vergelijking: aan het begin van 2017 was de cryptomunt nog ongeveer 1.000 dollar waard. Het gaat dus om een flinke stijging.

In de laatste weken van vorig jaar verloor de munt echter 40 procent van zijn waarde. En in februari 2018 is de koers weer gezakt naar het niveau van november 2017.

Waarom stijgt of daalt de koers van de bitcoin zo hard, wat kun je er eigenlijk mee en wat zijn de risico's?
Wat is bitcoin en hoe werkt het?
De bitcoin is één van een immer groeiend aantal cryptovaluta's. Zulke valuta's bestaan enkel digitaal en worden uitgegeven via een decentraal systeem dat de blockchain genoemd wordt.

In 2008 werd de bitcoin bedacht door Satoshi Nakamoto, het pseudoniem van een nog altijd onbekende programmeur. Met zijn systeem voeren computers over de hele wereld berekeningen uit om cryptografische puzzels op te lossen.

Als dat lukt, dan komt een aantal bitcoins vrij. Dit proces heet mining en wordt tegenwoordig vooral gedaan door speciaal hiervoor gebouwde supercomputers. Zij verbruiken inmiddels meer energie dan heel Ierland.

Er zit een limiet aan het aantal bitcoins dat kan worden gegenereerd. Momenteel is zo'n 80 procent van het maximumaantal munten al gegenereerd. Het 'minen' van nieuwe bitcoins wordt steeds moeilijker, waardoor het absolute maximumaantal van 21 miljoen bitcoins vermoedelijk pas in de volgende eeuw wordt gehaald.

Bitcoins kunnen worden opgeslagen en verhandeld via speciale portemonnees. Het ingenieuze aan de blockchain is dat er niet één centrale plek is waar de 'boekhouding' wordt opgeslagen. In plaats daarvan wordt die informatie verspreid over het gehele netwerk van computers met de bitcoinsoftware. Dat bijzondere systeem maakt het moeilijk om te frauderen met bitcoins, want als hackers zich bijvoorbeeld richten op één onderdeel van het netwerk, dan zou dat in principe niet moeten uitmaken.

Het blockchain-systeem wordt tegenwoordig niet alleen ingezet voor digitale valuta's, maar ook voor andere toepassingen zoals 'slimme contracten' en gedecentraliseerde cloudopslag. Cryptovaluta's als bitcoin blijven echter de bekendste toepassing.

Alle transacties gemaakt met bitcoin worden publiek bewaard. Bij een transactie is een speciaal bitcoinadres te zien. Hierdoor zijn de valuta's relatief privacyvriendelijk, omdat gebruikelijke persoonsgegevens niet worden vrijgegeven.
Wat kun je doen met bitcoins?
Bitcoins zijn weliswaar een hype, maar als 'gewone' valuta's zijn ze nog niet bijzonder nuttig. Er is een vrij beperkt aantal (web-)winkels waar je met bitcoins kunt betalen.

Bitcoins (en in toenemende mate andere cryptovaluta) vormen wel een belangrijk onderdeel van zogenoemde dark markets, waar bijvoorbeeld drugs en andere illegale goederen worden verhandeld. Omdat cryptovaluta's minder makkelijk te traceren zijn dan digitaal geld dat via banken loopt, zijn ze aantrekkelijk voor criminelen.

Door de plotselinge populariteit van bitcoin duurt het momenteel vrij lang om een transactie te verwerken. Afhankelijk van de betaalde transactiekosten kan dit variëren van tientallen minuten tot vele uren.

Eind november 2017 werd voor de gemiddelde betaling nog zo'n 5 euro aan transactiekosten betaald. Die kosten worden gerekend door de miners om een transactie met prioriteit door het netwerk te loodsen. De kosten voor een bitcointransactie zijn momenteel een stuk hoger dan die voor een iDeal- of Paypal-betaling.

Mogelijk gaan de transactiekosten van bitcoins op termijn omlaag, als er veranderingen worden doorgevoerd in de structuur van het netwerk. In de bitcoingemeenschap wordt veel gediscussieerd over wijzigingen die dit mogelijk zouden kunnen maken, en deze discussies hebben al geleid tot verschillende afsplitsingen met namen als Bitcoin Cash en Bitcoin Gold.
Waarom stijgt de koers soms zo hard?
De koers van de bitcoin is binnen een jaar vertwintigvoudigd. Begin 2017 was de munt nog zo'n 1.000 dollar waard. Zeker de afgelopen weken ging het hard. Half november 2017 werd de grens van 8.000 dollar voor het eerst behaald, twee weken later was de munt voor het eerst 9.000 waard.

Na een korte correctie ging het weer recht omhoog. In december 2017 werd de 20.000-grens voor het eerst geslecht. Begin februari 2018 zakte de koers weer naar 9.400 dollar.

Het is lastig de vinger op de precieze oorzaak te leggen, maar het is aannemelijk dat de stijging van eind 2017 werd aangedikt door de brede aandacht die de munt krijgt. Nieuws over de spectaculaire waardestijging spoort mensen aan meer geld in bitcoins te steken.

Ook het feit dat het technisch steeds makkelijker wordt voor consumenten de cryptomunt aan te kopen en dat steeds meer bedrijven uit de traditionele financiële sector zich op de bitcoin richten, draagt bij aan de waardestijging.

Bij elkaar zijn alle bitcoins zo'n ruim 180 miljard dollar waard. Het is niet ongewoon dat die totale waardering op een dag met 10 miljard dollar of meer omhoog of omlaag beweegt.
Koersschommelingen
Aangezien de munten niet direct gekoppeld zijn aan de waarde van een bedrijf, nemen beleggers flinke koersschommelingen waar.

Koersschommelingen zijn voor de bitcoin niet ongewoon, maar voor het einde van vorig jaar was de koersval echter uitzonderlijk, volgens Bloomberg.

De munt verloor na het hoogtepunt 40 procent van de waarde. Ook de munten zoals ethereum, bitcoin cash en litecoin daalden allemaal met minimaal 25 procent.

Een precieze aanleiding voor de scherpe koersdaling is niet te geven. Bloomberg denkt dat de opmars van afgeleiden van de cryptomunt er misschien mee te maken heeft. Maar het kan ook zijn dat beleggers wat winst pakken vanwege de recente stijgingen.

Soms ligt de oorzaak van deze schommelingen bij de techniek. Begin 2014 maakte de bitcoin bijvoorbeeld nog een forse koersval door een technisch probleem bij de populaire wisselsite Mt. Gox.

Ook nieuws over mogelijke verboden of regulering van de handel in cryptomunten kan de koers doen dalen.
Wat zijn de risico's?
Tegenstanders waarschuwen dat de munt een bubbel is die op elk moment kan barsten. Er zit geen tastbare waarde achter.

Cryptogeld vormt een risicovolle belegging, stelde de Autoriteit Financiële Markten daarom vorig jaar. De toezichthouder is bang dat er een zogeheten zeepbel ontstaat. Ook De Nederlandsche Bank (DNB) waarschuwde voor de risico's.

Eerder waarschuwden ook Amerikaanse toezichthouders voor de munt. Het is mogelijk dat "kwetsbaarheden in het handelssysteem rond deze valuta's pas aan het licht komen nadat die in grote hoeveelheden in omloop zijn gebracht", meldde het Financial Stability Oversight Council bijvoorbeeld.

Bijkomend risico is dat bitcoinportemonnees soms gehackt worden. In het verleden is bij grote hacks het equivalent van tientallen miljoenen euro's aan bitcoins gestolen.

Veel eigenaren van bitcoins slaan hun munten daarom 'offline' op, waar hackers niet kunnen komen. Dat kan bijvoorbeeld op een speciale USB-stick of harde schijf. Ook dat is echter niet zonder risico: wie zo'n schijf kwijtraakt - of het wachtwoord dat nodig is om er toegang toe te krijgen - kan niet meer bij zijn bitcoins.
Gaat de bitcoin onze banken of contant geld vervangen?
Met de huidige waardeschommelingen is dat onwaarschijnlijk. Centrale banken streven naar stabiliteit in het financiële systeem, en cryptovaluta's bieden met schommelingen van boven de 10 procent die zekerheid niet.

Daarnaast is het voor centrale banken lastiger om met de traditionele instrumenten in te grijpen op het moment dat mensen in de problemen komen door een lagere koers.

Ook voor de consument kan een sterk schommelde munteenheid nadelig uitpakken. Wanneer salarissen moeten worden uitbetaald, of een schuld wordt aangegaan, kan een drastische waardeverandering een negatief effect hebben.

Virtuele valuta's zijn daarom ongeschikt als vervanging van reguliere munteenheden, stelden onderzoekers van ABN Amro MeesPierson in augustus.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wat je moet weten over de koers van de bitcoin

# data[].attributes.attachment_link.description
De waarde van de digitale munt bitcoin heeft vorig jaar een ongekende sprong gemaakt. Op het piekniveau half december, was de munt rond de 20.000 dollar waard. De munt is echter wel aan flinke koersschommelingen onderhevig. Ter vergelijking: aan het begin van 2017 was de cryptomunt nog ongeveer 1.000 dollar waard.

# data[].attributes.headline
2019 .....Prijzen flink gestegen door btw verhogingen

# data[].attributes.subject
2019 .....Prijzen flink gestegen door btw verhogingen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Door de prijsstijgingen blijft er niks over van de loonsverhogingen die sommige mensen vorig jaar hebben gekregen. De cao-lonen stegen vorig jaar gemiddeld met 2,5 procent en dat is dus minder dan de prijzen stegen.

'Inflatiekampioen'

Volgens Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS, is Nederland in Europa "bijna kampioen" als het om inflatie gaat. "Alleen in Slowakije stegen de prijzen net iets meer dan bij ons", zei hij vanmorgen in het NOS Radio 1 Journaal.

In de rest van de eurozone is de inflatie juist al jarenlang vrij laag: vorig jaar stegen de prijzen met gemiddeld 1,2 procent. De Europese Centrale Bank probeert daarom de inflatie verder aan te wakkeren, zolang die maar onder de 2 procent blijft.

Ferrari

Een beetje inflatie kan namelijk geen kwaad, zegt Van Mulligen. "Als er helemaal geen inflatie is, zijn mensen geneigd om hun geld op hun spaarrekening te houden. Dat levert dan het meeste geld op."

Hoe zit dat? Want geen inflatie of zelfs deflatie (als de prijzen dalen), dat klinkt toch juist positief? Toch niet, legden NOS-economieredacteuren Nik Wouters en Charlotte Waaijers vorig jaar uit in podcast De Dag. Ons economische systeem heeft baat bij een beetje inflatie, want daardoor worden mensen gestimuleerd om geld uit te geven aan producten en diensten. De vraag stijgt, de productie neemt toe en dat leidt tot meer werkgelegenheid.

Wouters en Waaijers leggen uit dat deflatie daarom helemaal niet zo goed is: "Stel dat je een Ferrari wil kopen en er is deflatie. Dan denk je: ik wacht nog even met kopen, want misschien dalen de prijzen nog wel verder. Iedereen blijft op zijn geld zitten."

Ook voor bijvoorbeeld mensen met schulden is inflatie gunstiger dan deflatie, vertelt CBS-econoom Van Mulligen. "Als je hypotheekschulden hebt en je geld wordt minder waard door inflatie, dan drukken de rentelasten van je hypotheek minder zwaar op je schouders." Maar, benadrukt hij: "Een beetje inflatie is goed, maar liever niet te veel."

Geen notitieblokjes meer

Het CBS meet inflatie al sinds 1901. "Meer dan een eeuw gingen we met een notitieblokje de winkels in om van enkele tientallen artikelen de prijzen te noteren", vertelt Van Mulligen.

Dit jaar pakt het CBS het voor het eerst anders aan. "We meten de prijzen nu elektronisch. Zo krijgen we iedere maand transactiedata van supermarkten, waarin we van ieder individueel product kunnen zien tegen welke prijs het verkocht is. Ook schrapen we het internet af op zoek naar prijzen. Dat geeft een goed beeld van de prijsontwikkeling in Nederland."

# data[].attributes.attachment_link.title
Prijzen in 2019 het hardst gestegen in 17 jaar

# data[].attributes.attachment_link.description
Door de prijsstijgingen blijft er niks over van de loonsverhogingen die sommige mensen vorig jaar hebben gekregen. De cao-lonen stegen vorig jaar gemiddeld met 2,5 procent en dat is dus minder dan de prijzen stegen. Volgens Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS, is Nederland in Europa "bijna kampioen" als het om inflatie gaat.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Supermarktketen Jumbo is de goedkoopste als je op zoek bent naar A-merken als Coca-Cola en Dreft, maar die lage prijs kun je niet overal krijgen, concludeert de Consumentenbond. Jumbo hanteert namelijk verschillende prijsniveaus: de laagste prijsniveaus zijn slechts in 16 procent van de winkels in Nederland te vinden.

De Consumentenbond onderscheidt vier verschillende prijsniveaus bij de supermarktketen: lage prijzen (16 procent van de winkels hanteert deze), prijzen van laag/midden niveau (30 procent), prijzen van midden/hoog niveau (10 procent) en hoge prijzen (44 procent).

De dure Jumbo-filialen liggen met name in Noord-Nederland, waar minder concurrentie is. Uit het overzicht van de Consumentenbond blijkt bijvoorbeeld dat in Friesland uitsluitend dure Jumbo's staan.

De prijsverschillen kunnen aardig oplopen, stelt de consumentenorganisatie. Zo kost een doos Dreft wasmiddel van 1.050 gram in Utrecht 1,99 euro en in Groningen 5,53 euro. Wasmiddel van Dash kost in Utrecht 3,99 euro en in Groningen 6,47 euro.

Jumbo is overigens niet de enige supermarktketen met verschillende prijsniveaus. Ook Hoogvliet zou verschillende prijsniveaus gebruiken, maar de prijsverschillen zijn hier kleiner. Bij de Plus geldt alleen voor huismerken een prijsverschil tussen filialen.

# data[].attributes.attachment_link.title
Consumentenbond: Jumbo goedkoopste supermarkt, maar zeker niet overal

# data[].attributes.attachment_link.description
Supermarktketen Jumbo is de goedkoopste als je op zoek bent naar A-merken als Coca-Cola en Dreft, maar die lage prijs kun je niet overal krijgen, concludeert de Consumentenbond. Jumbo hanteert namelijk verschillende prijsniveaus: de laagste prijsniveaus zijn slechts in 16 procent van de winkels in Nederland te vinden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Webwinkels spelen in op de gigantische vraag voor handzeep en desinfecterende handgel, schrijft De Telegraaf zaterdag. Een flesje van 50 milliliter dat bij Albert Heijn normaliter wordt aangeboden voor 80 cent, viel op de site van bol.com te vinden voor 19,50 euro.

De webshop zegt in gesprek met de krant dat de advertentie werd aangeboden door een externe leverancier. "Wij hebben de extreem hoge prijzen geconstateerd. Ze staan niet in verhouding met de normaal gangbare bedragen die betaald worden en gaan de advertentie verwijderen", aldus woordvoerder Tamara Vlootman.

Op de site is de betreffende 'aanbieding' inderdaad niet meer te vinden. Wél is er nog een andere optie voor twee flesjes van 60 centiliter, waarvoor belangstellenden 30 euro moeten betalen. In de reviews regent het kritiek op de webwinkel, die als 'oplichters' worden bestempeld.

Niet alleen handzeep, maar ook mondkapjes werden tegen woekerprijzen aangeboden op het platform. "De komende periode gaan wij prijzen op dergelijke producten nauwlettend in de gaten houden om verdere misstanden te voorkomen", zegt Vlootman.

NU.nl schreef vrijdag al dat winkels en drogisterijen moeite hadden om lege schappen aan te vullen. Zo heeft Kruidvat twee keer zoveel handzeep met antibacteriële werking verkocht, terwijl de verkoop van handgel vijf keer zo hoog is als in dezelfde periode in voorgaande jaren.

# data[].attributes.attachment_link.title
Handzeep en handgel online tegen woekerprijzen aangeboden

# data[].attributes.attachment_link.description
Webwinkels spelen in op de gigantische vraag voor handzeep en desinfecterende handgel, schrijft De Telegraaf zaterdag. Een flesje van 50 milliliter dat bij Albert Heijn normaliter wordt aangeboden voor 80 cent, viel op de site van bol.com te vinden voor 19,50 euro.

# data[].attributes.body
Stel je voor er vallen euro's uit de lucht.....wat doe je daar mee? In Hong Kong is dit de werkelijkheid.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Volwassen inwoners van Hongkong kunnen binnenkort een extraatje van de overheid verwachten. De Hongkongse regering gaat namelijk geld uitdelen om de economie van de speciale administratieve regio aan te jagen. Volwassen inwoners krijgen binnenkort 10.000 Hongkong dollar, omgerekend ongeveer 1.200 euro.

De maatregel wordt genomen om de bevolking aan te sporen om meer uit te geven. De Hongkongse economie sputtert al tijden als gevolg van uitbraak van het coronavirus in de regio en de aanhoudende demonstraties in het land. Het land zit inmiddels al geruime tijd in een recessie en zag de economie in 2019 met 1,2 procent krimpen.

"De sociale gebeurtenissen van de afgelopen maanden en de coronavirusepidemie hebben de Hongkongse economie hard geraakt", zei Paul Chan, de minister van Financiën bij de presentatie van de begroting, waar het helikoptergeld onderdeel van uitmaakt.

Hongkong is niet de enige in de regio die direct geld aan inwoners gaat geven om de economie te stimuleren. Singapore maakte vorige week eenzelfde stap bekend: Singaporesen die ouder zijn dan twintig jaar krijgen ergens tussen de 100 en 300 Singaporese dollar, omgerekend tussen de 66 en 197 euro.

# data[].attributes.attachment_link.title
Helikoptergeld in Hongkong: volwassen inwoners krijgen 1.200 euro

# data[].attributes.attachment_link.description
Volwassen inwoners van Hongkong kunnen binnenkort een extraatje van de overheid verwachten. De Hongkongse regering gaat namelijk geld uitdelen om de economie van de speciale administratieve regio aan te jagen. Volwassen inwoners krijgen binnenkort 10.000 Hongkong dollar, omgerekend ongeveer 1.200 euro.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In Amsterdam daalde de AEX index met 3,9 procent, de index van de Italiaanse beurs verloor zelfs 5,5 procent. In de VS zakten de beurzen bij de opening ook 3,5 procent. Beleggers worden met de neus op de feiten gedrukt dat het zwaartepunt van de wereldeconomie zich heeft verschoven naar Azië waar de gevolgen van corona zich nu het meest doen gelden.

Analisten denken dat overheden genoodzaakt kunnen worden via stimuleringsmaatregelen een krimp te voorkomen. Zo zou de Fed in de VS overwegen renteverlagingen naar voren te halen. In Europa en Japan zijn de rentes al nul of zelfs negatief en is daar geen ruimte meer voor. Hier zouden overheden via stimulering de economie een reddende hand moeten bieden. Ongelukkig is dat Italië - juist in Europa het meest getroffen land door corona - daarvoor de minste budgettaire ruimte heeft.

Reisadvies

De AEX van de 25 grootste fondsen op het Damrak zakte van 616 naar 593 punten. Alle Europese beurzen sloten in het rood. De transportsector werd het zwaarst getroffen. Het virus of tenminste de angst daarvoor zal hoe dan ook tot grote schade leiden voor de handel en het toerisme. Ierland adviseerde zijn burgers maandag al niet meer naar Italië te reizen, ook het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken kwam gisteravond met de waarschuwing vooral niet af te reizen naar de Italiaanse gemeenten waar het virus is geconstateerd.

De budgetmaatschappijen Ryanair en easyJet, die vooral binnen Europa vliegen, verloren op de beurs 13 en 16,7 procent aan waarde. Maatschappijen als Air France KLM en Lufthansa bijna 9 procent. Ook reisorganisatie TUI zag de koers met 10 procent dalen. Naast de luchtvaart wordt ook de zeevaart zwaar getroffen. Kredietbeoordelaar Moody's waarschuwde maandag voor kredietrisico's bij grote containerrederijen op de routes tussen China en Europa zoals Maersk, Hapag-Lloyd en CMA CGM. Door minder economische bedrijvigheid werden grondstoffen goedkoper. Het oliesoort Brent verloor op een dag 5,3 procent en sloot op 55,42 dollar per vat (159 liter). Alleen de opmars van de goudprijs zet door. Goud werd maandag opnieuw 1,8 procent duurder op 1.673 dollar per troy ounce (31,1 gram).

Virologen minder pessimistisch

Italië houdt nu al rekening met een krimp van 0,5 tot 1 procent in het eerste kwartaal. Het noorden van het land, waaronder Lombardije, is goed voor de helft van het Italiaanse bruto binnenlands product.

De Duitse economie die vorig jaar al veel last had van de verminderde vraag van China naar industriële producten en machines en daardoor nauwelijks groeide, kan op dit moment ook weinig hebben. In Azië dreigen recessies voor Zuid-Korea, Japan en Singapore. Iran, wiens economie al zwaar te lijden heeft door de Amerikaanse sancties, dreigt ook volledig te worden geïsoleerd. Verschillende omliggende landen sloten de grenzen met het land waar al 12 doden zijn gevallen door het virus.

Van alle kanten meldden bedrijven nu dat er een tekorten kunnen dreigen aan producten. Primark dat 50 procent van al zijn kleding uit China haalt, waarschuwde maandag voor mogelijke tekorten. Coolblue besloot op voorhand de prijzen te verhogen, omdat het eerst alle distributiecentra tot de nok toe wil vullen.

Virologen lijken minder pessimistisch dan beleggers; het aantal nieuwe besmettingen neemt nu al twee weken langzaam af. Hoopgevend is bovendien dat het virus buiten de provincie Hubei, waar de uitbraak in december begon, nog nergens echt vaste voet aan de grond heeft gekregen. De uitbraak in Italië verandert daaraan weinig.

Vooral de komende dagen wordt het 'erop of eronder', denkt infectieziektenbestrijder Aura Timen, hoofd van het Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding (LCI). 'Het is belangrijk dat Italië alles op alles zet. En dan zijn er nog de uitbraken in Iran en Zuid-Korea, ook new kids in town. We naderen nu een kantelpunt waarop we weten welke kant het opgaat.'
CORONAVIRUS

# data[].attributes.attachment_link.title
Vrees voor pandemie zet beurzen flink in het rood

# data[].attributes.attachment_link.description
In Amsterdam daalde de AEX index met 3,9 procent, de index van de Italiaanse beurs verloor zelfs 5,5 procent. In de VS zakten de beurzen bij de opening ook 3,5 procent. Beleggers worden met de neus op de feiten gedrukt dat het zwaartepunt van de wereldeconomie zich heeft verschoven naar Azië waar de gevolgen van corona zich nu het meest doen gelden.

# data[].attributes.body
het omslagstelsel een beter idee???

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het coronavirus heeft, zoals Aon vorige maand al aankondigde, een sterk effect op de dekkingsgraad van pensioenfondsen. Consultant Mercer stelt dat de fondsen februari zijn uitgekomen op gemiddeld 96%, Aon houdt het op 95%.
De pensioenfondsen eindigden januari met een dekkingsgraad van 101%, maar zijn nu dus onder de 100% gezakt. In februari is de rente met gemiddeld 15 basispunten gedaald en zijn ook de beurzen in het rood geëindigd. 'Met een gemiddelde dekkingsgraad van ruim onder de 100% stevenen opnieuw miljoenen mensen af op een korting op hun pensioen per het einde van dit jaar', waarschuwt Aon. 'Dat legt een bom onder het pensioenakkoord en de door het uitstel van minister Koolmees gecreëerde rust is als bij een donderslag verdwenen. Het laatste heilige huisje van het kabinet lijkt nu te sneuvelen: de rekenrente. Werd tot op heden vastgehouden aan de risicovrije rente, lijkt nu het aanpassen van de rente bespreekbaar.' Volgens Aon doet een andere rekenrente meer recht aan het risico in het nieuwe pensioencontract.

Slechtste week sinds 2008

De grote boosdoener is volgens Aon duidelijk: 'Er is maar één woord dat februari typeert en dat is coronavirus. Door deze dreiging ontstond onrust op de financiële markten en een vlucht naar save havens, waardoor de rente in februari verder daalde. De aandelen kregen behoorlijke klappen. In de laatste week van de maand begon het bij beleggers door te dringen dat economische gevolgen van de uitbraak van het virus veel groter zijn dan verwacht. De economische gevolgen blijven niet beperkt tot China. Door het verstoren van wereldwijde productieketens en reisrestricties bij bedrijven, is de impact op de bedrijfsresultaten wereldwijd voelbaar. Ondertussen dook het virus ook op in Italië en Zuid-Korea. Ongerustheid van beleggers sloeg om in paniek en dat zorgde voor de slechtste week op de aandelenbeurzen sinds 2008. De Chinese economie draaide zelfs in de crisis van 2008 beter.'

Positieve noot: de beleidsdekkingsgraad van de pensioenfondsen, gebaseerd op de gemiddelde dekkingsgraad van de afgelopen twaalf maanden, bleef stabiel op 102%.

# data[].attributes.attachment_link.title
Coronavirus tast dekkingsgraad pensioenfondsen aan - Accountancy Vanmorgen

# data[].attributes.attachment_link.description
Het coronavirus heeft, zoals Aon vorige maand al aankondigde, een sterk effect op de dekkingsgraad van pensioenfondsen. Consultant Mercer stelt dat de fondsen februari zijn uitgekomen op gemiddeld 96%, Aon houdt het op 95%. De pensioenfondsen eindigden januari met een dekkingsgraad van 101%, maar zijn nu dus onder de 100% gezakt.

# data[].attributes.body
In dit document wordt het verband tussen wisselkoers en betalingsbalans goed (aan de hand van voorbeelden)beschreven.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De betalingsbalans is het systematisch overzicht van betalingen tussen ingezetenen van een land en alle andere landen over een bepaalde periode. Het is geen echte balans waar bezittingen en schulden op staan, maar het is een overzicht van ontvangsten en uitgaven in een bepaalde periode. De ontvangsten worden aan de linkerzijde geboekt en de uitgaven aan de rechterzijde. Net als bij een balans moeten de linker- en rechterzijde gelijk zijn. Dat gebeurt door het boeken van de saldi op de deelrekeningen.

Opbouw van de betalingsbalans

De betalingsbalans is onderverdeeld in vijf rekeningen:

Rekening 1: De goederenrekening of Handelsbalans

Rekening 2: De dienstenrekening

Rekening 3: De inkomensrekening

Deze drie rekeningen samen worden de L opende rekening genoemd. Op de Lopende rekening gaat het om geldstromen die betrekking hebben op de periode zelf.

Rekening 4: De kapitaalrekening

Rekening 5: De goud- en deviezenrekening

De geldstromen op de kapitaalrekening hebben ook gevolgen voor de toekomst. Spaargeld levert rente op, investeringen winst en leningen .

De lopende rekening

De lopende rekening weerspiegelt het netto-inkomen van een land, met andere woorden ze beïnvloeden de hoogte van het nationaal inkomen. De lopende rekening wordt sluitend gemaakt door het saldo op de lopende rekening.

Deelrekening 1: De goederenrekening ofwel de handelsbalans

Op deze rekening worden in geld de invoer en uitvoer van goederen geregistreerd.

Exportwaarde (= Exportvolume x exportprijs) van de goederen

Importwaarde (= Importvolume x importprijs) van de goederen

Saldo negatief

Saldo positief

Deelrekening 2: De dienstenrekening

Op deze rekening worden in geld de invoer en uitvoer van diensten zoals transport en toerisme geregistreerd.

Deelrekening 3: De inkomensrekening

Op deze rekening worden in geld geregistreerd de primaire inkomens - loon, rente, huur, winst en pacht - die ingezetenen van Nederland ontvangen voor het beschikbaar stellen van productiefactoren aan het buitenland en de primaire inkomens die aan het buitenland worden betaald.

Ook worden op deze rekening de inkomens in geld geregistreerd die aan of door het buitenland worden betaald zonder dat er een tegenprestatie tegenover staat, de overdrachtsinkomens: uitkeringen uit of naar het buitenland, ontvangsten en uitgaven aan de EU, schenkingen aan het buitenland vanwege rampen en ontwikkelingshulp. Voor inkomensoverdrachten hoeven geen productiefactoren opgeofferd te worden en is voornamelijk consumptief van aard.

Bij de aan het buitenland betaalde inkomens moet men bijvoorbeeld denken aan lonen die door een Nederlands bedrijf aan een werknemer worden betaald die ingezetene is van een ander land. Bijvoorbeeld Shell die het loon van buitenlandse medewerkers naar het buitenland stuurt of een Zwitserse belegger die zijn dividend overgemaakt krijgt.

Voor van het buitenland ontvangen inkomens geldt hetzelfde. Als de ING bank geld uitgeleend heeft aan een Amerikaans bedrijf zal het rente ontvangen vanuit de VS. Deze rente is een inkomen vanuit het buitenland.

Voorbeeld Lopende rekening

Gecomprimeerd levert dat op

Schema Lopende rekening

Deelrekening 4: De kapitaalrekening

De kapitaalrekening laat de netto verandering van het nationale vermogen van een land zien. Op de kapitaalrekening worden de bedragen genoteerd die het land inkomen of uitgaan om er rendement op te maken. Een overschot op de kapitaalrekening in een land betekent dat er geld het land binnenstroomt, een tekort op de kapitaalrekening betekent dat er geld het land uitstroomt.

Voorbeeld kapitaalrekening

Philips besluit een nieuwe fabriek in China te bouwen ter waarde van € 55 miljard. Het kapitaal voor deze investering staat op de kapitaalrekening aan de uitgavenkant als kapitaalexport. Een Amerikaanse belegger wil Nederlandse aandelen kopen op de beurs in Amsterdam ter waarde van € 52 miljard. Het bedrag staat op de kapitaalrekening aan de inkomstenkant als kapitaalimport.

De kapitaalrekening ziet er als volgt uit:

Schema kapitaalrekening

Materieel evenwicht

De betalingsbalans is in materieel evenwicht als de totaaltellingen van de lopende rekening en de kapitaalrekening links en rechts gelijk zijn.

Kijken we nu naar de volledige betalingsbalans dan zien we dat er een overschot is van € 12 miljard op de lopende rekening van de betalingsbalans en een tekort van € 3 miljard op de kapitaalrekening.

Op de gehele balans is er dus een overschot van € 9 miljard. Dat betekent dus dat er in de periode in totaal € 9 miljard euro het land ingestroomd is dan er uitgestroomd is.

Dit saldo noemt men het materieel saldo van de betalingsbalans.

In het schema ziet het er als volgt uit:

Deelrekening 5: De goud- en deviezenrekening

Formeel evenwicht

Is de betalingsbalans niet in materieel evenwicht dan wordt deze boekhoudkundig in evenwicht gebracht met de vijfde rekening van de betalingsbalans: de goud- en deviezenrekening. Het geld dat extra binnengekomen is, komt namelijk terecht bij De Nederlandse Bank (DNB).

Een Amerikaans bedrijf dat Nederlandse producten wil hebben moet betalen in euro's. Deze euro's komen bij de Nederlandse banken vandaan en zijn gekocht in ruil voor US dollars. Deze Nederlandse banken zullen een groot deel van de dollars aanbieden bij De Nederlandse Bank, de bank alleen voor banken, die de buitenlandse valuta opslaat in de voorraad. Nederlandse banken kunnen namelijk alleen zaken doen in Nederland met euro's en niet met US dollars. Zo ontstaat er bij DNB een voorraad vreemde valuta, die deviezen genoemd worden. Wil een Nederlandse importeur Amerikaanse auto's kopen in de VS dan gaat hij naar zijn bank om dollars te kopen. Deze bank koopt haar US dollars bij DNB en levert die aan de auto-importeur.

De voorraad deviezen neemt toe als er meer geld ons land binnenkomt dan er uit gaat en de voorraad deviezen daalt als er meer geld ons land uit gaat dan er binnenkomt.

Deze verandering, altijd ter grootte van het materieel overschot of tekort, wordt op de laatste deelrekening van de betalingsbalans weergegeven: de goud- en deviezenrekening, ook goud- en deviezenvoorraad of salderingsrekening genoemd.

Het is geen rekening als de andere rekeningen omdat er altijd alleen maar een saldo links (= een materieel tekort en afname van de deviezenvoorraad) of een saldo rechts (= een materieel overschot en toename van de deviezenvoorraad) op staat.

De complete betalingsbalans

De complete betalingsbalans ziet er nu als volgt uit:

Opvallende zaken:

De deviezenvoorraad is toegenomen met 9 miljard en dit is op de salderingsrekening geboekt aan de uitgavenkant.

Het saldo op van de salderingsrekening bedraagt nu -9 miljard. Als men het materieel saldo en het saldo van de salderingsrekening bij elkaar op telt komt men op nul uit.

De balans loopt nu 'glad'.

Het formeel saldo is nul. Dit is per definitie het geval omdat de goud- en deviezenrekening het materieel saldo moet opheffen.

Een rekenvoorbeeld

Gegevens:

Van een land bedraagt het saldo van de dienstenrekening +2 miljard

De importwaarde van goederen bedraagt 90 miljard

De van het buitenland ontvangen inkomens bedragen 37 miljard

De aan het buitenland betaalde inkomens bedragen 44 miljard

De importwaarde van diensten bedraagt 79 miljard

De kapitaalimport bedraagt 113 miljard

Het saldo van de kapitaalrekening bedraagt -9 miljard

Het materieel saldo van de betalingsbalans bedraagt -6 miljard

Gevraagd: Bereken de exportwaarde van de aan het buitenland geleverde goederen.

Onderstaande betalingsbalans (deels ingevuld) is gegeven:

Uitwerking rekenvoorbeeld

Met de gegevens wordt onderstaande betalingsbalans ingevuld. De vooringevulde gegevens zijn dungedrukt, de overige bekende gegevens staan dikgedrukt en de berekende gegevens staan in blauw.

Uitleg bij de uitwerking

Vul eerst alle bekende gegevens in:

Het saldo van + 2 mld op de dienstenrekening

De importwaarde van 90 mld (import = uitgaven) op de goederenrekening

De importwaarde van 79 mld (import = uitgaven) op de dienstenrekening.

Daarna is het schema een kwestie van logisch redeneren en invullen:

Het saldo op de inkomensrekening: 37 mld - 44 mld = .

De uitgaven op de kapitaalrekening: 113 mld - XXX = - 9 mld, dus de uitgaven zijn 113 + 9 = 122 mld.

Het saldo op de lopende rekening: XXX - 9 mld = - 6 mld, dus het saldo is

Het saldo op de lopende rekening is + 3 mld, dus het saldo op de goederenrekening is: XXX + 2 mld - 7 mld = + 3 mld; Het saldo is dus + 8 mld, want + 8 mld + 2 mld - 7 mld = + 3 mld.

De inkomsten op de dienstenrekening: XXX - 79 mld = + 2 mld, dus de inkomsten zijn 81 mld - 79 mld = + 2 mld.

De inkomsten op de goederenrekening: XXX - 90 mld = + 8 mld; de inkomsten zijn dus , want 98 mld - 90 mld = + 8 mld.

De betalingsbalans en koersveranderingen

Vraag en aanbod van een valuta zijn het gevolg van financiële transacties. En de omvang van alle internationale transacties staan netjes soort bij soort op de betalingsbalans. Op deze manier is er dus een verband te zien tussen wat er op de betalingsbalans staat en de verandering van de wisselkoers.

Er zijn bijvoorbeeld internationale geldstromen als gevolg van de export van goederen door een land. Die zorgen voor de vraag naar de munt van het land. De omvang van de vraag naar de munt staat hiervan aan de linkerkant op de goederenrekening van de betalingsbalans van dat land (in de eigen munt) aan de andere kant van deze handelsbalans staat het bedrag (in de eigen munt genoteerd) waarvoor goederen zijn geïmporteerd en dat het totale aanbod van de munt weergeeft. En dit verhaal geldt voor zowel de lopende rekening als de kapitaalrekening.

We kunnen dus kortweg stellen dat de linkerkant van de Betalingsbalans zorgt voor vraag naar de munt van dat land en de rechterkant van de Betalingsbalans zorgt voor aanbod van de munt van dat land. Als de inkomende geldstroom groter is dan uitgaande geldstroom, dan is de vraag naar de munt groter dan het aanbod van de munt en zal de koers daardoor zijn gestegen.

De betalingsbalans is dus een soort boekhouding die over een periode weergeeft hoe de valutastromen zijn. Hiermee is de wisselkoersontwikkeling inzichtelijk te maken.

Om inzicht te krijgen in wisselkoersbewegingen op de korte termijn, is de kapitaalrekening van belang, op de lange termijn kijken is de lopende rekening van belang; dat wordt de goederenbenadering genoemd.

# data[].attributes.attachment_link.description
De betalingsbalans is het systematisch overzicht van betalingen tussen ingezetenen van een land en alle andere landen over een bepaalde periode. Het is geen echte balans waar bezittingen en schulden op staan, maar het is een overzicht van ontvangsten en uitgaven in een bepaalde periode.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een flexibele wisselkoers veroorzaakt wisselkoersrisico's bij internationale handel. Deze onzekerheid kan leiden tot minder internationale handel en daarmee welvaartsverlies.
Om die reden maken landen soms afspraken om hun "munten aan elkaar te koppelen". In zo'n geval wordt afgesproken dat wanneer een bepaalde valuta teveel in waarde stijgt/daalt, de monetaire autoriteiten in zullen grijpen om de koers te corrigeren. Dat ingrijpen noemen we interveniëren.

Er zijn over de hele wereld diverse gebieden die een systeem van vaste wisselkoersen hanteren. Die systemen zijn niet overal hetzelfde, maar lijken wel erg op elkaar. Soms zijn die afspraken tweezijdig en grijpen de Centrale Banken gezamenlijk in. Soms zijn de afspraken eenzijdig.

Een voorbeeld van zo'n eenzijdige afspraak is Denemarken.
Denemarken is geen lid van de EMU, maar handelt wel veel met de eurolanden. Wisselkoersonzekerheid tussen de Deense Kroon en de Euro is nadelig voor de internationale handel van Denemarken. Daarom koppelt de Deense Centrale Bank de waarde van haar munt aan de Euro.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een flexibele wisselkoers veroorzaakt wisselkoersrisico's bij internationale handel. Deze onzekerheid kan leiden tot minder internationale handel en daarmee welvaartsverlies. Om die reden maken landen soms afspraken om hun "munten aan elkaar te koppelen".

# data[].attributes.body
Britse export ondervindt vanaf volgend jaar barrieres...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Britse fabrikanten van verwerkt vlees, zoals worst en hamburgers, zijn bang dat hun export naar de Europese Unie in gevaar komt wanneer de overgangsfase naar de Brexit voorbij is. Dat meldt de Britse brancheorganisatie British Meat Processors Association (BMPA) dinsdag.

Wanneer de overgangsfase voor de Brexit op 31 december van dit jaar voorbij is, maakt het Verenigd Koninkrijk geen deel meer uit van de interne markt. Daardoor zijn voor dierlijke producten vanuit het VK papieren nodig en controles. Voor die export zal een specifiek Europees gezondheidscertificaat nodig zijn, dat nu nog niet bestaat.

Volgens de BMPA gaat 75 tot 90 procent van de productie van het VK richting de Europese Unie. De waarde van de totale markt van verwerkt vlees beloopt 8,2 miljard pond (bijna 9,9 miljard euro). "Mensen vergeten dat we op dit moment niets exporteren naar Europa, we sturen alleen spullen die kant op. We stoppen het in een vrachtwagen en verschepen het." Van export is pas sprake als goederen een grens passeren.

# data[].attributes.attachment_link.title
Britse worstmakers vrezen exportstrop na einde overgangsfase Brexit

# data[].attributes.attachment_link.description
Britse fabrikanten van verwerkt vlees, zoals worst en hamburgers, zijn bang dat hun export naar de Europese Unie in gevaar komt wanneer de overgangsfase naar de Brexit voorbij is. Dat meldt de Britse brancheorganisatie British Meat Processors Association (BMPA) dinsdag.

# data[].attributes.body
Eindtermen gtst.....van alle andere eindexamendomeinen vind je op deze site ook de uitleg.

# data[].attributes.attachment_link.description
De kandidaat kan in contexten analyseren waarom er sprake is van korte termijn schommelingen in economische activiteiten en welke mogelijkheden en grenzen er zijn voor conjunctuurbeleid. Markten laten zich niet gemakkelijk reguleren mede door toedoen van rigiditeiten. Checklist exameneisen Conjunctuur en arbeidsmarkt Met

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De gemiddelde Nederlander is 21.000 euro rijker geworden sinds 1999, stelt de Duitse denktank Centre for European Policy in een maandag gepubliceerd rapport.

In Duitsland heeft men nog meer geprofiteerd van de invoering van de euro. De gemiddelde Duitser werd namelijk 23.000 euro rijker. Aan de andere kant waren Italianen en Fransen respectievelijk 74.000 euro en 56.000 slechter af.

In 1999 werd de euro ingevoerd in financiële systemen. In 2002 werden de munten en bankbiljetten in omloop gebracht.

Voorafgaand aan de invoering van de euro konden de Italiaanse en Franse overheden hun economieën concurrerender maken door hun valuta te devalueren. Met de euro hebben ze dit middel echter verloren en zijn hervormingen nodig om de economie op orde te krijgen, schrijven de onderzoekers.

De auteurs van het rapport vergeleken de prestaties van acht eurolanden met andere staten buiten de euro die een vergelijkbaar groeipad hadden voorafgaand aan 1999. Zo werd Nederland bijvoorbeeld vergeleken met Denemarken, Nieuw-Zeeland, Singapore en Japan.

Ook Griekenland beter af

Zo kan het ook dat de gemiddelde Griek volgens de opstellers van het rapport 190 euro beter af is dan zonder de euro, ondanks de enorme crisis waar het land nog steeds onder gebukt gaat.

Naast Frankrijk en Italië zouden ook Spanje (-5.031 euro), België (-6.370 euro) en Portugal (-40.604 euro) slechter af zijn door de intrede van de euro.

Ierland, een van de snelst groeiende economieën in Europa, werd niet meegenomen in het rapport omdat er niet genoeg gegevens waren.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Gemiddelde Nederlander 21.000 euro rijker na invoering euro'

# data[].attributes.attachment_link.description
De gemiddelde Nederlander is 21.000 euro rijker geworden sinds 1999, stelt de Duitse denktank Centre for European Policy in een maandag gepubliceerd rapport. In Duitsland heeft men nog meer geprofiteerd van de invoering van de euro. De gemiddelde Duitser werd namelijk 23.000 euro rijker.

# data[].attributes.attachment_link.title
14. internationale handel | Landelijk Expertisecentrum Economie en Handel

# data[].attributes.attachment_link.description
D e m o d u l e 1 4 I n t e r n a t i o n a l e h a n d e l e n w e l v a a r t h e e f t d e v o l g e n d e i n h o u d s o p g a v e ...

# data[].attributes.body
jullie examenstof

# data[].attributes.body
leidt tot grotere vermogensongelijkheid....vooral ouderen profiteren.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het vermogen van het gemiddelde Nederlandse huishouden is in 2017 flink gestegen. Het gemiddelde bedrag steeg met 6.000 euro naar 28.300 euro. Dit is vooral te danken aan de flinke prijsstijgingen op de woningmarkt.

Als het woningbezit buiten beschouwing wordt gelaten, is het gemiddelde vermogen maar licht gestegen naar een bedrag van 14.100 euro, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) dinsdag.

Het statistiekbureau houdt rekening met alle bezittingen en schulden van Nederlandse huishoudens. Er is geen rekening gehouden met spaar- en beleggingshypotheken, omdat het CBS geen toegang heeft gekregen tot deze gegevens. Ook pensioenen zijn niet meegenomen in de cijfers.

Drie op de tien huishoudens heeft een negatief vermogen of heeft helemaal geen vermogen. De 10 procent van de huishoudens met de laagste vermogens zijn veelal huiseigenaren met een woning die onder water staat. De hypotheekschuld is dan hoger dan de waarde van het huis. Al deze huishoudens samen hebben een hypotheekschuld van 146 miljard euro en een opgetelde eigenwoningwaarde van 106 miljard euro.

Vooral ouderen hebben veel vermogen

De rijkste 10 procent van de huishoudens heeft in totaal 951 miljard euro aan bezittingen. Voor een derde bestaat dit vermogen uit eigen woningen en een vijfde bestaat uit grote belangen in een bedrijf. Dan gaat het om belangen van meer dan 5 procent. Het vermogen van deze huishoudens bestaat voor 15 procent uit bank- en spaartegoeden.

De rijkste huishoudens bestaan veelal uit 65-plussers. Zij hebben vaak een eigen huis met een hypotheek die volledig of grotendeels is afgelost. Het gemiddelde vermogen van een 65-plushuishoudens bedroeg in 2017 zo'n 113.000 euro. Maar 4 procent van deze groep had meer schulden dan bezittingen.

Bij jonge huishoudens is het beeld omgekeerd. Bij ruim 40 procent van de huishoudens met een hoofdkostwinner van 25 jaar of jonger is de schuld hoger dan de bezittingen. Wanneer de leeftijd van de hoofdkostwinner tussen de 25 en 45 jaar ligt, gaat het om een derde van de huishoudens.

# data[].attributes.attachment_link.title
Gekte op woningmarkt stuwt vermogen Nederlanders

# data[].attributes.attachment_link.description
Het vermogen van het gemiddelde Nederlandse huishouden is in 2017 flink gestegen. Het gemiddelde bedrag steeg met 6.000 euro naar 28.300 euro. Dit is vooral te danken aan de flinke prijsstijgingen op de woningmarkt. Als het woningbezit buiten beschouwing wordt gelaten, is het gemiddelde vermogen maar licht gestegen naar een bedrag van 14.100 euro, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) dinsdag.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De betalingsbalans is het systematisch overzicht van betalingen tussen ingezetenen van een land en alle andere landen over een bepaalde periode. Het is geen echte balans waar bezittingen en schulden op staan, maar het is een overzicht van ontvangsten en uitgaven in een bepaalde periode. De ontvangsten worden aan de linkerzijde geboekt en de uitgaven aan de rechterzijde. Net als bij een balans moeten de linker- en rechterzijde gelijk zijn. Dat gebeurt door het boeken van de saldi op de deelrekeningen.

Opbouw van de betalingsbalans

De betalingsbalans is onderverdeeld in vijf rekeningen:

Rekening 1: De goederenrekening of Handelsbalans

Rekening 2: De dienstenrekening

Rekening 3: De inkomensrekening

Deze drie rekeningen samen worden de L opende rekening genoemd. Op de Lopende rekening gaat het om geldstromen die betrekking hebben op de periode zelf.

Rekening 4: De kapitaalrekening

Rekening 5: De goud- en deviezenrekening

De geldstromen op de kapitaalrekening hebben ook gevolgen voor de toekomst. Spaargeld levert rente op, investeringen winst en leningen .

De lopende rekening

De lopende rekening weerspiegelt het netto-inkomen van een land, met andere woorden ze beïnvloeden de hoogte van het nationaal inkomen. De lopende rekening wordt sluitend gemaakt door het saldo op de lopende rekening.

Deelrekening 1: De goederenrekening ofwel de handelsbalans

Op deze rekening worden in geld de invoer en uitvoer van goederen geregistreerd.

Exportwaarde (= Exportvolume x exportprijs) van de goederen

Importwaarde (= Importvolume x importprijs) van de goederen

Saldo negatief

Saldo positief

Deelrekening 2: De dienstenrekening

Op deze rekening worden in geld de invoer en uitvoer van diensten zoals transport en toerisme geregistreerd.

Deelrekening 3: De inkomensrekening

Op deze rekening worden in geld geregistreerd de primaire inkomens - loon, rente, huur, winst en pacht - die ingezetenen van Nederland ontvangen voor het beschikbaar stellen van productiefactoren aan het buitenland en de primaire inkomens die aan het buitenland worden betaald.

Ook worden op deze rekening de inkomens in geld geregistreerd die aan of door het buitenland worden betaald zonder dat er een tegenprestatie tegenover staat, de overdrachtsinkomens: uitkeringen uit of naar het buitenland, ontvangsten en uitgaven aan de EU, schenkingen aan het buitenland vanwege rampen en ontwikkelingshulp. Voor inkomensoverdrachten hoeven geen productiefactoren opgeofferd te worden en is voornamelijk consumptief van aard.

Bij de aan het buitenland betaalde inkomens moet men bijvoorbeeld denken aan lonen die door een Nederlands bedrijf aan een werknemer worden betaald die ingezetene is van een ander land. Bijvoorbeeld Shell die het loon van buitenlandse medewerkers naar het buitenland stuurt of een Zwitserse belegger die zijn dividend overgemaakt krijgt.

Voor van het buitenland ontvangen inkomens geldt hetzelfde. Als de ING bank geld uitgeleend heeft aan een Amerikaans bedrijf zal het rente ontvangen vanuit de VS. Deze rente is een inkomen vanuit het buitenland.

Voorbeeld Lopende rekening

Gecomprimeerd levert dat op

Schema Lopende rekening

Deelrekening 4: De kapitaalrekening

De kapitaalrekening laat de netto verandering van het nationale vermogen van een land zien. Op de kapitaalrekening worden de bedragen genoteerd die het land inkomen of uitgaan om er rendement op te maken. Een overschot op de kapitaalrekening in een land betekent dat er geld het land binnenstroomt, een tekort op de kapitaalrekening betekent dat er geld het land uitstroomt.

Voorbeeld kapitaalrekening

Philips besluit een nieuwe fabriek in China te bouwen ter waarde van € 55 miljard. Het kapitaal voor deze investering staat op de kapitaalrekening aan de uitgavenkant als kapitaalexport. Een Amerikaanse belegger wil Nederlandse aandelen kopen op de beurs in Amsterdam ter waarde van € 52 miljard. Het bedrag staat op de kapitaalrekening aan de inkomstenkant als kapitaalimport.

De kapitaalrekening ziet er als volgt uit:

Schema kapitaalrekening

Materieel evenwicht

De betalingsbalans is in materieel evenwicht als de totaaltellingen van de lopende rekening en de kapitaalrekening links en rechts gelijk zijn.

Kijken we nu naar de volledige betalingsbalans dan zien we dat er een overschot is van € 12 miljard op de lopende rekening van de betalingsbalans en een tekort van € 3 miljard op de kapitaalrekening.

Op de gehele balans is er dus een overschot van € 9 miljard. Dat betekent dus dat er in de periode in totaal € 9 miljard euro het land ingestroomd is dan er uitgestroomd is.

Dit saldo noemt men het materieel saldo van de betalingsbalans.

In het schema ziet het er als volgt uit:

Deelrekening 5: De goud- en deviezenrekening

Formeel evenwicht

Is de betalingsbalans niet in materieel evenwicht dan wordt deze boekhoudkundig in evenwicht gebracht met de vijfde rekening van de betalingsbalans: de goud- en deviezenrekening. Het geld dat extra binnengekomen is, komt namelijk terecht bij De Nederlandse Bank (DNB).

Een Amerikaans bedrijf dat Nederlandse producten wil hebben moet betalen in euro's. Deze euro's komen bij de Nederlandse banken vandaan en zijn gekocht in ruil voor US dollars. Deze Nederlandse banken zullen een groot deel van de dollars aanbieden bij De Nederlandse Bank, de bank alleen voor banken, die de buitenlandse valuta opslaat in de voorraad. Nederlandse banken kunnen namelijk alleen zaken doen in Nederland met euro's en niet met US dollars. Zo ontstaat er bij DNB een voorraad vreemde valuta, die deviezen genoemd worden. Wil een Nederlandse importeur Amerikaanse auto's kopen in de VS dan gaat hij naar zijn bank om dollars te kopen. Deze bank koopt haar US dollars bij DNB en levert die aan de auto-importeur.

De voorraad deviezen neemt toe als er meer geld ons land binnenkomt dan er uit gaat en de voorraad deviezen daalt als er meer geld ons land uit gaat dan er binnenkomt.

Deze verandering, altijd ter grootte van het materieel overschot of tekort, wordt op de laatste deelrekening van de betalingsbalans weergegeven: de goud- en deviezenrekening, ook goud- en deviezenvoorraad of salderingsrekening genoemd.

Het is geen rekening als de andere rekeningen omdat er altijd alleen maar een saldo links (= een materieel tekort en afname van de deviezenvoorraad) of een saldo rechts (= een materieel overschot en toename van de deviezenvoorraad) op staat.

De complete betalingsbalans

De complete betalingsbalans ziet er nu als volgt uit:

Opvallende zaken:

De deviezenvoorraad is toegenomen met 9 miljard en dit is op de salderingsrekening geboekt aan de uitgavenkant.

Het saldo op van de salderingsrekening bedraagt nu -9 miljard. Als men het materieel saldo en het saldo van de salderingsrekening bij elkaar op telt komt men op nul uit.

De balans loopt nu 'glad'.

Het formeel saldo is nul. Dit is per definitie het geval omdat de goud- en deviezenrekening het materieel saldo moet opheffen.

Een rekenvoorbeeld

Gegevens:

Van een land bedraagt het saldo van de dienstenrekening +2 miljard

De importwaarde van goederen bedraagt 90 miljard

De van het buitenland ontvangen inkomens bedragen 37 miljard

De aan het buitenland betaalde inkomens bedragen 44 miljard

De importwaarde van diensten bedraagt 79 miljard

De kapitaalimport bedraagt 113 miljard

Het saldo van de kapitaalrekening bedraagt -9 miljard

Het materieel saldo van de betalingsbalans bedraagt -6 miljard

Gevraagd: Bereken de exportwaarde van de aan het buitenland geleverde goederen.

Onderstaande betalingsbalans (deels ingevuld) is gegeven:

Uitwerking rekenvoorbeeld

Met de gegevens wordt onderstaande betalingsbalans ingevuld. De vooringevulde gegevens zijn dungedrukt, de overige bekende gegevens staan dikgedrukt en de berekende gegevens staan in blauw.

Uitleg bij de uitwerking

Vul eerst alle bekende gegevens in:

Het saldo van + 2 mld op de dienstenrekening

De importwaarde van 90 mld (import = uitgaven) op de goederenrekening

De importwaarde van 79 mld (import = uitgaven) op de dienstenrekening.

Daarna is het schema een kwestie van logisch redeneren en invullen:

Het saldo op de inkomensrekening: 37 mld - 44 mld = .

De uitgaven op de kapitaalrekening: 113 mld - XXX = - 9 mld, dus de uitgaven zijn 113 + 9 = 122 mld.

Het saldo op de lopende rekening: XXX - 9 mld = - 6 mld, dus het saldo is

Het saldo op de lopende rekening is + 3 mld, dus het saldo op de goederenrekening is: XXX + 2 mld - 7 mld = + 3 mld; Het saldo is dus + 8 mld, want + 8 mld + 2 mld - 7 mld = + 3 mld.

De inkomsten op de dienstenrekening: XXX - 79 mld = + 2 mld, dus de inkomsten zijn 81 mld - 79 mld = + 2 mld.

De inkomsten op de goederenrekening: XXX - 90 mld = + 8 mld; de inkomsten zijn dus , want 98 mld - 90 mld = + 8 mld.

De betalingsbalans en koersveranderingen

Vraag en aanbod van een valuta zijn het gevolg van financiële transacties. En de omvang van alle internationale transacties staan netjes soort bij soort op de betalingsbalans. Op deze manier is er dus een verband te zien tussen wat er op de betalingsbalans staat en de verandering van de wisselkoers.

Er zijn bijvoorbeeld internationale geldstromen als gevolg van de export van goederen door een land. Die zorgen voor de vraag naar de munt van het land. De omvang van de vraag naar de munt staat hiervan aan de linkerkant op de goederenrekening van de betalingsbalans van dat land (in de eigen munt) aan de andere kant van deze handelsbalans staat het bedrag (in de eigen munt genoteerd) waarvoor goederen zijn geïmporteerd en dat het totale aanbod van de munt weergeeft. En dit verhaal geldt voor zowel de lopende rekening als de kapitaalrekening.

We kunnen dus kortweg stellen dat de linkerkant van de Betalingsbalans zorgt voor vraag naar de munt van dat land en de rechterkant van de Betalingsbalans zorgt voor aanbod van de munt van dat land. Als de inkomende geldstroom groter is dan uitgaande geldstroom, dan is de vraag naar de munt groter dan het aanbod van de munt en zal de koers daardoor zijn gestegen.

De betalingsbalans is dus een soort boekhouding die over een periode weergeeft hoe de valutastromen zijn. Hiermee is de wisselkoersontwikkeling inzichtelijk te maken.

Om inzicht te krijgen in wisselkoersbewegingen op de korte termijn, is de kapitaalrekening van belang, op de lange termijn kijken is de lopende rekening van belang; dat wordt de goederenbenadering genoemd.

# data[].attributes.attachment_link.description
De betalingsbalans is het systematisch overzicht van betalingen tussen ingezetenen van een land en alle andere landen over een bepaalde periode. Het is geen echte balans waar bezittingen en schulden op staan, maar het is een overzicht van ontvangsten en uitgaven in een bepaalde periode.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Europese Centrale Bank heeft officieel maar één doel: het bewaken van de interne waarde van de euro.
Dat betekent dat de Centrale Bank ervoor moet zorgen dat de inflatie in Europa beperkt blijft.

Voor inflatie geldt de regel 'niet teveel en niet te weinig'. Zo'n kleine 2% lijkt economisch gezien het meest gunstig.

Teveel inflatie maakt sparen onaantrekkelijk, waardoor er te weinig geld is voor investeringen. Die zijn nodig voor economische groei op de lange termijn. Bovendien tast inflatie de koopkracht aan en is het slecht voor de concurrentiepositie.
Als er te weinig inflatie is, ontstaat de kans dat de economie in een periode van deflatie komt. Deflatie is ook niet goed voor een economie. Consumenten gaan dan hun aankopen uitstellen: "later is het goedkoper...." Daardoor gaat de groei óók uit de economie.

Met de taak om de inflatie op zo'n kleine 2% te houden, heeft de ECB (Europese Centrale Bank) een zeer moeilijke opdracht.

Niet alle landen in het eurogebied hebben dezelfde inflatie, en de ECB heeft maar één uniform middel.

De maatregelen die de ECB neemt werken pas met een vertraging van zo'n anderhalf tot twee jaar door in de economie.

Economische voorspellingen op zo'n termijn zijn zeer moeilijk/onbetrouwbaar. Dus het is niet zeker dat een maatregel juist getimed blijkt (achteraf).

Dat ene uniforme middel dat de ECB heeft om de economie te sturen is de geldmarktrente.

# data[].attributes.attachment_link.description
De Europese Centrale Bank heeft officieel maar één doel: het bewaken van de interne waarde van de euro. Dat betekent dat de Centrale Bank ervoor moet zorgen dat de inflatie in Europa beperkt blijft. Voor inflatie geldt de regel 'niet teveel en niet te weinig'. Zo'n kleine 2% lijkt economisch gezien het meest gunstig.

# data[].attributes.attachment_link.title
Zero lower bound en kwantitatieve verruiming - Economielokaal

# data[].attributes.attachment_link.description
Met de zero lower bound wordt bedoeld dat de nominale rente van de centrale bank op nul is beland. Kwantitatieve verruiming is dan nog een optie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Een flexibele wisselkoers veroorzaakt wisselkoersrisico's bij internationale handel. Deze onzekerheid kan leiden tot minder internationale handel en daarmee welvaartsverlies.
Om die reden maken landen soms afspraken om hun "munten aan elkaar te koppelen". In zo'n geval wordt afgesproken dat wanneer een bepaalde valuta teveel in waarde stijgt/daalt, de monetaire autoriteiten in zullen grijpen om de koers te corrigeren. Dat ingrijpen noemen we interveniëren.

Er zijn over de hele wereld diverse gebieden die een systeem van vaste wisselkoersen hanteren. Die systemen zijn niet overal hetzelfde, maar lijken wel erg op elkaar. Soms zijn die afspraken tweezijdig en grijpen de Centrale Banken gezamenlijk in. Soms zijn de afspraken eenzijdig.

Een voorbeeld van zo'n eenzijdige afspraak is Denemarken.
Denemarken is geen lid van de EMU, maar handelt wel veel met de eurolanden. Wisselkoersonzekerheid tussen de Deense Kroon en de Euro is nadelig voor de internationale handel van Denemarken. Daarom koppelt de Deense Centrale Bank de waarde van haar munt aan de Euro.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een flexibele wisselkoers veroorzaakt wisselkoersrisico's bij internationale handel. Deze onzekerheid kan leiden tot minder internationale handel en daarmee welvaartsverlies. Om die reden maken landen soms afspraken om hun "munten aan elkaar te koppelen".

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
We kunnen de macro-economische verbanden die samenhangen met wisselkoers en rente schematisch samenvatten op de volgende wijze:

Een + staat voor een positief verband (een stijging leidt tot een stijging of een daling leidt tot een daling)
Een - staat voor een negatief verband (een stijging leidt tot een daling of andersom)

Consumptie &
Investeringen

Productie

Zowel consumptiegoederen als investeringsgoederen moeten gemaakt worden. Minder kopen betekent dus automatisch minder produceren.

# data[].attributes.attachment_link.description
We kunnen de macro-economische verbanden die samenhangen met wisselkoers en rente schematisch samenvatten op de volgende wijze:Een + staat voor een positief verband (een stijging leidt tot een stijging of een daling leidt tot een daling)Een - staat voor een negatief verband (een stijging leidt tot een daling of andersom)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit extra/extra inkomen van gezinnen wordt ook weer voor een deel geconsumeerd, zal wederom leiden tot extra productie, waardoor wéér extra inkomen bij gezinnen terecht komt, dat deels zal worden besteed, enz. enz. enz.

Uiteindelijk zal deze cirkel van extra vraag, extra productie en extra inkomen uitgewerkt raken, omdat steeds een deel van het inkomen niet wordt gebruikt voor consumptie en productie in eigen land. Het nationaal inkomen zal uiteindelijk met een veelvoud van de originele overheidsimpuls van 50 mln. euro zijn gestegen.

Deze kringloop van geld, die leidt tot het multipliereffect wordt afgezwakt doordat er in elke ronde een drietal lekken zijn:

1. Belastinglek - een deel van het extra inkomen van gezinnen wordt afgedragen aan belasting en leidt niet meer opnieuw tot extra productie en dus extra inkomen.

2. Spaarlek - een deel van het extra inkomen van gezinnen wordt gespaard en leidt niet meer opnieuw tot extra productie en dus extra inkomen.

3. Importlek - een deel van het extra inkomen van gezinnen wordt uitgegeven in het buitenland (import) en leidt niet meer opnieuw tot extra productie en dus extra inkomen in eigen land.

Hoe groter de lekken zijn, hoe kleiner de multiplierwerking van de bestedingsimpuls zal zijn.

# data[].attributes.attachment_link.description
Een multiplier is een vermenigvuldigingsfactor die aangeeft in welke mate het nationaal inkomen verandert als een autonome besteding verandert. De multiplier wordt ook wel beschreven als het sneeuwbal-effect. Als de overheid bijvoorbeeld in tijden van onderbesteding de economie wil stimuleren, kan zij reken op een multiplierwerking van haar extra bestedingen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Inhoudsopgave hoofdstuk 6
6.1 De geaggregeerde vraag
6.2 Het geaggregeerde aanbod op korte termijn
6.3 Het korte-termijnevenwicht
6.4 Het geaggregeerde aanbod op lange termijn
6.5 Het lange-termijnevenwicht
6.6 Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht
6.7 Verschuiving van de macrovraaglijn en de macroaanbodlijn
6.8 Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht
6.9 Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en bij Keynes
6.10 Transfer
6.11 Zelftest

De geaggregeerde vraag
De geaggregeerde vraag of macro-economische vraag is de totale hoeveelheid goederen en diensten die consumenten producten, overheid en buitenland in een jaar willen kopen = C + I + O + E - M. Er bestaat een negatief verband tussen het algemeen prijspeil (CPI) en de omvang van de geaggregeerde vraag. De geaggregeerde vraag heeft een(dalend verloop. Er zijn hiervoor 3 verklaringen:

1.

Een stijging van het algemeen prijspeil leidt tot een aantasting van de reële financiële vermogens. De koopkracht daalt hierdoor.

2.

Als het algemeen prijspeil stijgt, stijgt de behoefte aan het aanhouden van geld om transacties te doen. Dit leidt tot meer vraag naar geld, waardoor de rente stijgt. Als gevolg van een rentestijging zullen gezinnen meer gaan sparen en minder consumeren. Ook bedrijven zullen minder geld lenen omdat lenen duurder wordt. Daardoor dalen de investeringen.

3.

Als de prijzen in een land sterker stijgen dan in het concurrerende buitenland, heeft dat invloed op de bestedingen en dus de macrovraag.

Het geaggregeerde aanbod op korte termijn
Het geaggregeerde aanbod of macroaanbod is de totale hoeveelheid goederen en diensten die bedrijven in een jaar aanbieden. De geaggregeerde aanbodlijn geeft weer hoe het macro economische aanbod afhangt van het prijspeil.
Op korte termijn heeft de geaggregeerde aanbodlijn een stijgend verloop. Er is dus sprake van een positief verband tussen het algemeen prijspeil en het geaggregeerde aanbod op korte termijn.

In elk punt van de aanbodlijn geldt dat - gegeven de hoogte van het algemeen prijsniveau - bedrijven geen aanleiding zien de productie uit te breiden of in te krimpen. Bij het gegeven algemeen prijsniveau hoort dus een bepaald aanbod. Bij dit aanbod wordt een bepaalde hoeveelheid productiefactoren, zoals arbeid en kapitaal, gebruikt.
Maar waarom zou een stijging van het algemeen prijspeil op korte termijn leiden tot een groter aanbod? Dit is te verklaren uit de zogenoemde loonrigiditeit (starre lonen). Als het algemeen prijspeil op korte termijn stijgt, stijgen de lonen niet mee (loonhoogte ligt vast in cao). Hierdoor stijgt de winstmarge voor de bedrijven en zullen bedrijven hun aanbod uitbreiden.

Het korte termijnevenwicht
Op korte termijn is de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod in evenwicht. De productie die bij dit evenwicht tot stand komt (Ye) is het reëel bbp.

Als het algemeen prijsniveau daalt, ontstaat er een onevenwichtige situatie. Er ontstaat dan een vraagoverschot en vragers zijn dan bereid een hogere prijs te betalen, waardoor het algemeen prijsniveau weer stijgt, het aanbod toeneemt en de vraag afneemt tot er opnieuw evenwicht wordt bereikt.

Het geaggregeerde aanbod op lange termijn
Op lange termijn heeft een verandering van het prijsniveau geen invloed op de aangeboden hoeveelheid goederen en diensten. De geaggregeerde aanbodlijn op lange termijn verloopt verticaal. Het verticale verloop van de geaggregeerde aanbodlijn kan verklaard worden uit het feit dat op lange termijn de lonen wel flexibel zijn en zich dus aanpassen aan een prijsverandering. Als het algemeen prijsniveau is gestegen, zullen vakbonden in de nieuwe cao-onderhandelingen hogere looneisen stellen waardoor de reële winstmarge van de bedrijven weer terug komt op het oorspronkelijke niveau.

Het lange termijnevenwicht
Het macroaanbod op lange termijn wordt bepaald door de productiecapaciteit van een land. In het evenwicht op lange termijn hoeft er geen evenwicht op de arbeidsmarkt te zijn. De werkloosheid die zich dan voordoet, is natuurlijke werkloosheid.

Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht
Als het korte-termijnevenwicht onder de productiecapaciteit ligt is er sprake van werkloosheid boven het niveau van natuurlijke werkloosheid. Bij de nieuwe cao-onderhandelingen zullen de lonen minder stijgen of zelfs dalen, zodat de loonkosten per product dalen en de winstmarge stijgt. De bedrijven zullen hun aanbod vergroten en de geaggregeerde aanbodlijn op korte termijn (GA-KT) verschuift zover naar rechts tot het lange-termijnevenwicht is bereikt. Het evenwicht op korte termijn valt dan samen met het evenwicht op lange termijn.

Verschuiving van de macrovraaglijn en macroaanbodlijn
De macrovraaglijn en macroaanbodlijnen laten zien hoe de geaggregeerde vraag het geaggregeerde aanbod reageren op veranderingen in het algemeen prijspeil. Ze geldt ceteris paribus. Als de overige factoren veranderen, zal de geaggregeerde vraaglijn of aanbodlijn naar links of naar rechts verschuiven.
Veranderingen in de geaggregeerde vraag kunnen worden veroorzaakt door het beleid van de overheid en conjunctuurschommelingen.
Bij verschuivingen van de geaggregeerde aanbodlijnen maken we onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Als het geaggregeerde aanbod tijdelijk verandert, bijvoorbeeld door een misoogst en de productiecapaciteit onveranderd blijft, verschuift de macroaanbodlijn op korte termijn naar links.
De macroaanbodlijn op lange termijn zal naar rechts verschuiven als de productiecapaciteit van een land door betere scholing en hogere arbeidsproductiviteit toeneemt. Door het aanpassingsproces zal dan ook de macroaanbodlijn op korte termijn naar rechts verschuiven.

Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht
Aanpassingen bij toename export via prijsstijgingen en loonstijging.

Aanpassingsproces bij recessie via prijsdaling en toename van de werkloosheid.

Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en keynesianen

Bij de klassieken is de ontwikkeling van de productiecapaciteit bepalend. Veranderingen in macrovraag en macroaanbod worden opgevangen doordat lonen en prijzen flexibel zijn. De aanbodlijn loopt verticaal. Veranderingen leiden niet tot een verandering van het reële bbp, maar uitsluitend tot een aanpassing van het algemeen prijspeil.
Keynes zag dat de prijzen en de lonen zich bij laagconjunctuur vrijwel niet aanpassen, dus star zijn. Als de economie in een recessie zit, wordt de productiecapaciteit niet volledig benut en geldt het horizontale deel van de geaggregeerde aanbodlijn. Het stimuleren van de vraag door de overheid is dan zeer effectief en leidt tot een toename van het reëel bbp terwijl het algemeen prijspeil gelijk blijft. Als het geaggregeerde aanbod de productiecapaciteit heeft bereikt, heeft stimuleren geen zin meer en leidt slechts tot bestedingsinflatie, omdat het reëel bbp niet verder kan toenemen.

Zowel bij de klassieken als bij Keynes ontbreekt het korte termijn geaggregeerde aanbod. Dit korte-termijnaanbod is kenmerkend voor het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel. Het model laat zien dat prijzen en lonen op korte termijn niet volledig flexibel zijn, maar ook niet volledig star. Daarom heeft de geaggregeerde aanbodlijn op korte termijn geen verticaal en geen horizontaal verloop, maar is hij stijgend. Het model legt de nadruk op het aanpassingsproces van de prijzen en de lonen na veranderingen in de macrovraag en macroaanbod.

Links
Geaggregeerde vraag en aanbod op korte termijn: video 5 min.
Geaggregeerde vraag en aanbod op lange termijn: video 3 min.
De geaggregeerde vraag: video 8 min.

Leerdoelen hoofdstuk 6
* De samenhang verklaren tussen het algemeen prijspeil en de geaggregeerde vraag.
* Verklaren dat lonen en prijzen op korte termijn rigide zijn.
* De samenhang verklaren tussen het algemeen prijspeil en het geaggregeerde aanbod op korte termijn uit de rigiditeit van lonen en prijzen op korte termijn.
* Analyseren dat er via een aanpassingsproces op korte termijn evenwicht komt tussen de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod.
* Verklaren dat lonen en prijzen op lange termijn flexibel zijn.
* Verklaren dat veranderingen in het algemeen prijspeil door de flexibiliteit geen invloed hebben op het geaggregeerde aanbod op lange termijn.
* Het geaggregeerde aanbod op lange termijn (de productiecapaciteit) verklaren uit de kwantiteit en kwaliteit van productiefactoren.
* Analyseren dat er via een aanpassingsproces op lange termijn evenwicht komt tussen de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod.
* Uitleggen dat de omvang van de natuurlijke werkloosheid samenhangt met het geaggregeerde aanbod op lange termijn.
* Onderscheid maken tussen vraagschokken, korte termijn aanbodschokken en lange termijn aanbodschokken.
* Bepalen welke gebeurtenissen een vraag- en/of een aanbodschok veroorzaken.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van vraag- en aanbodschokken op de werkloosheid.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van vraagschokken en aanbodschokken op het algemeen prijspeil.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel een verklaring geven voor stagflatie.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel analyseren hoe na een schok een aanpassingsproces op gang wordt gebracht dat leidt tot een nieuw lange-termijnevenwicht.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van overheidsbeleid dat gericht is op vermindering van de werkloosheid.
Kernbegrippen hoofdstuk 6
Geaggregeerde vraag of macrovraag of macro-economische vraag - geaggregeerde vraaglijn - geaggregeerde vraaglijn - geaggregeerde aanbod of macroaanbod of macro-economisch aanbod - geaggregeerde aanbodlijn - prijsrigiditeit of prijsstarheid - loonrigiditeit of loonstarheid - loonflexibiliteit - prijsflexibiliteit - natuurlijke werkloosheid - stagflatie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Inhoudsopgave hoofdstuk 6 6.1 De geaggregeerde vraag 6.2 Het geaggregeerde aanbod op korte termijn 6.3 Het korte-termijnevenwicht 6.4 Het geaggregeerde aanbod op lange termijn 6.5 Het lange-termijnevenwicht 6.6 Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht 6.7 Verschuiving van de macrovraaglijn en de macroaanbodlijn 6.8 Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht 6.9 Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en bij Keynes 6.10 Transfer 6.11 Zelftest De geaggregeerde vraag De geaggregeerde vraag of macro-economische vraag is de totale hoeveelheid goederen en diensten die consumenten producten, overheid en buitenland in een jaar willen kopen = C + I + O + E - M.

# data[].attributes.body
Nairu

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit onderwerp vervalt vanaf examen 2019. De Phillipscurve is een curve die in een economie de korte-termijn afruil tussen inflatie en werkloosheid beschrijft. Hoewel er een inderdaad een korte termijn afruil tussen werkloosheid en inflatie bestaat, is deze relatie op de lange termijn niet waargenomen.

# data[].attributes.headline
Weet je het nog...anti-cyclisch begrotingdbeleid

# data[].attributes.subject
Weet je het nog...anti-cyclisch begrotingdbeleid

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Door een golfbeweging van de bestedingen, wisselen periodes van sterke economische groei en periodes van zwakke groei of krimp elkaar af. Beide periodes hebben nadelen.

In slechte economische tijden, periodes van onderbesteding, is het voornaamste probleem werkloosheid.
In periodes dat er teveel besteed wordt, kan de inflatie flink oplopen.

Overheidsmaatregelen kunnen de conjunctuurgolf afzwakken of versterken.

De overheid kan ervoor kiezen om een conjunctuurbeleid te voeren dat de nadelen van hoog- of laagconjunctuur beperkt.
Dat kan door de overheidsbegroting tegen de conjunctuur in te laten werken: anti-cyclisch begrotingsbeleid ().

De overheid kan er echter ook voor kiezen om een beleid te voeren dat de conjunctuur versterkt. In dat geval spreken we van pro-cyclisch begrotingsbeleid ( P). In zo'n geval wíl de overheid de conjunctuurgolf niet versterken, maar is zij van mening dat andere effecten belangrijker zijn dan de conjunctuur. Dat zijn dan veelal structurele ontwikkelingen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De overheid kan met haar begrotingsbeleid de conjunctuurbeweging zowel afzwakken als versterken. Dat is veelal een politieke keuze. Er zijn echter ook enkele automatische stabilisatoren, waarvoor geen nieuw overheidsbeleid nodig is. Anti- of Pro-cyclisch Door een golfbeweging van de bestedingen, wisselen periodes van sterke economische groei en periodes van

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De regels van Brussel, het groei- en stabiliteitspact, kunnen een reden zijn waarom de Nederlandse overheid bezuinigt terwijl het economisch slecht gaat: het is afgesproken.

Bij de oprichting van de Europese Monetaire Unie hebben de eurolanden in het Verdrag van Maastricht elkaar beloofd de overheidsfinanciën op orde te houden. Dat betekent in de praktijk dat het financieringstekort niet meer dan 3% van het BBP mag worden en de staatsschuldquote niet meer dan 60% van het BBP mag zijn.

Deze afspraken zijn gemaakt omdat:

als overheden veel geld lenen de rente zal stijgen. Een eenvoudig vraag- en aanbodeffect: meer vraag leidt tot een hogere prijs.
Een stijging van de rente zorgt vervolgens niet alleen bij de overheid zelf voor steeds minder geld voor nuttige uitgaven, maar maakt het ook voor bedrijven moeilijker om geld te lenen voor investeringen.

als overheden té veel geld lenen, zouden ze uiteindelijk failliet kunnen gaan omdat niemand meer bereid is geld aan hen uit te lenen.

deze 'grens' om overheden nog onder normale rentepercentages krediet te verschaffen ligt volgens economen bij zo'n 80% van het BBP. Er is dus sprake van een veiligheidsbuffer bij de afspraak 60%.

als een land failliet gaat, moeten de andere landen helpen. Anders krijgen veel beleggers en banken niets meer terug van hun geld en er een domino-effect van faillissementen kan optreden.

hoge overheidstekorten zouden bovendien op termijn kunnen leiden tot inflatie, omdat er veel extra geld de economie binnen komt. Zonder eenzelfde hoeveelheid extra producten, kan extra geld dan leiden tot inflatie.

Het groei- en stabiliteitspact had ervoor moeten zorgen dat de economische ontwikkeling van de EMU-landen niet teveel uit elkaar zou gaan lopen. Want juist dit uit elkaar lopen (divergeren) maakte het in het verleden noodzakelijk om de munt van de zwakkere landen te devalueren, om grote problemen zoals massale werkloosheid te voorkomen. Zonder devaluatiemogelijkheid ontbreekt het enige redmiddel in zo'n situatie. Het vormen van een muntunie vereist dus dat de landen een gelijke economische structurele ontwikkeling kennen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De regels van Brussel, het groei- en stabiliteitspact, kunnen een reden zijn waarom de Nederlandse overheid bezuinigt terwijl het economisch slecht gaat: het is afgesproken.Bij de oprichting van de Europese Monetaire Unie hebben de eurolanden in het Verdrag van Maastricht elkaar beloofd de overheidsfinanciën

# data[].attributes.body
Let op het gaat hier om geagregeerde, dus totale vraag en aanbod van producten en diensten in een economie.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het effect van een vraagverandering op de economie is niet altijd hetzelfde. We kunnen dat laten zien met behulp van een macro economische vraag en aanbodlijn.
In economisch slechte tijden zal een vraagstijging vooral extra werkgelegenheid veroorzaken, maar in goede tijden zal diezelfde vraagstijging uiteindelijk vooral inflatie tot gevolg hebben.

Onderstaande afbeelding is een modelmatige weergave van de macro-economische vraag en aanbod.
Voor zowel de slechte economische tijd (1) als de goede economische tijd (2) is het effect van een vraagstijging zichtbaar.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het effect van een vraagverandering op de economie is niet altijd hetzelfde. We kunnen dat laten zien met behulp van een macro economische vraag en aanbodlijn. In economisch slechte tijden zal een vraagstijging vooral extra werkgelegenheid veroorzaken, maar in goede tijden zal diezelfde vraagstijging uiteindelijk vooral inflatie tot gevolg hebben.

# data[].attributes.body
Importheffingen lokken tegenmaatregelen ...importheffingen uit.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Trump staat inmiddels bekend om zijn wispelturige beleid, maar over één ding is hij al decennia duidelijk: internationale handel is oneerlijk en de VS moet meer van zich af slaan. De president ziet de wereldeconomie als een speelveld met duidelijke winnaars en verliezers, en het handelstekort met landen als China betekent volgens hem dat de Amerikanen aan het verliezen zijn.

Met zijn aankondiging van fikse importheffingen - 25 procent op staal en 10 procent op aluminium - houdt hij zich dan ook aan een van zijn belangrijkste campagnebeloften.

"Als je achterloopt op elk land, zijn handelsoorlogen zo slecht nog niet", zei Trump dinsdag nog tijdens een gezamenlijke persconferentie met de Zweedse premier. Een van de eerste stappen die Trump als president nam was terugtrekking uit het Trans-Pacific Partnership, een nieuwe handelsovereenkomst met elf andere landen. De invoerheffingen zijn een verdere voortzetting van zijn America First-beleid.

Economen zeggen dat de invoerheffingen meer banen zullen kosten in sectoren die staal en aluminium inkopen, dan ze zullen redden in de metaalsector. Zelfs de branchevereniging van de Amerikaanse aluminiumsector zegt te vrezen dat de heffingen "meer kwaad dan goed" zullen doen.

En het Republikeinse establishment huivert van Trumps aanval op de vrijhandel, die rechtstreeks tegen de traditionele normen van de Republikeinen in gaat. Maar liefst 107 Republikeinse leden van het Huis van Afgevaardigden spraken in een brief hun zorgen uit over het plan van Trump. Zulke weerstand uit de eigen partij zou voor de meeste presidenten ondenkbaar zijn.

Adviseurs

Trump is echter standvastig. "We krabbelen niet terug", zei hij eerder deze week. Het leidde tot het ontslag van zijn belangrijkste economisch adviseur Gary Cohn, die juist een groot voorstander van vrije internationale handel is.

In plaats van Cohn volgt Trump het advies van zijn adviseur Peter Navarro, auteur van het boek Death by China en een groot voorstander van een agressieve handelsstrategie. Volgens ingewijden die spraken met Amerikaanse media hielden Cohn en Navarro al maandenlang discussies over invoertarieven in het Witte Huis, en koos Trump uiteindelijk de kant van Navarro.

De Amerikaanse president kan zonder overleg met het Congres invoerheffingen opleggen, dus veel kunnen zijn Republikeinse partijgenoten niet doen aan de plannen van Trump. Maar achter de schermen lobbyden ze afgelopen week met man en macht om de heffingen te beperken.

Dat heeft enig succes gehad: Canada en Mexico worden voorlopig uitgezonderd van de heffingen, maar andere bevriende landen nog altijd niet. "Als je heffingen invoert op je bondgenoten, dan vraag je je af wie je vijanden zijn", zei Mario Draghi, voorzitter van de Europese Centrale Bank, donderdag.

Voor de Republikeinen in het Congres is het inmiddels bijna routine dat Trump af en toe regelrecht tegen de partijlijn ingaat; onlangs gebeurde dat nog toen hij ineens opriep tot strengere wapenwetten. Dat was de afgelopen jaren onbespreekbaar in de Republikeinse partij.

Het zal sommige Republikeinen voor lastige keuzes stellen in de aanloop naar de tussentijdse verkiezingen van november. Volgen ze Trump of houden ze toch vast aan de Republikeinse tradities? De breuklijnen in de partij zullen in ieder geval verder worden blootgesteld.

Nixon

Trump is niet uniek met zijn beslissing om invoerheffingen op te leggen. In 1971 plaatste Richard Nixon een heffing van maar liefst 10 procent op álle geïmporteerde producten. Dat was uiteindelijk een succes, zegt Edward Alden van de denktank Council on Foreign Relations tegen NU.nl. "Nixon had een duidelijk haalbaar strategisch doel op de korte termijn."

Nixon wilde dat andere landen, waaronder Duitsland en Japan, de waarde van hun valuta omhoog zouden drijven. Vier maanden nadat hij zijn heffingen invoerde, werd een deal gesloten: de handelspartners van de VS zouden hun valuta meer waard laten worden, en de Amerikaanse invoerheffingen werden weer afgeschaft.

"In dit geval weet ik niet wat het strategische doel van Trump is", zegt Alden. "Hij suggereerde vaag dat hij [de heffingen] zou heroverwegen als andere landen aardiger zijn voor de VS. Maar hij heeft geen duidelijk strategisch doel voor ogen, dus dat is heel anders."

Alden is bezorgd dat de handelsoorlog van Trump een slecht voorbeeld zal stellen voor andere leden van de Wereldhandelsorganisatie (WHO). Leden van de WHO mogen niet zomaar importheffingen invoeren, dus beroept de VS zich in dit geval op de nationale veiligheid. Volgens de regering-Trump is de binnenlandse metaalindustrie van essentieel belang voor de veiligheid van de VS, en zijn beschermende maatregelen daarom op hun plaats.

"Dit creëert mogelijk een gigantische maas in de regels van de WHO", zegt Alden. "Als elk land 'nationale veiligheid' kan roepen om allerlei import te blokkeren, dan zijn er zeker veel landen die dat ook zullen doen." Zo wordt de internationale handel in alle richtingen minder vrij, vreest hij.

China was in de afgelopen vijftien jaar een pionier in het oprekken van de WHO-regels, onder meer met overheidssubsidies op de productie van metalen als staal en aluminium. Andere WHO-leden zouden er juist meer aan moeten doen om de regels van de organisatie strenger te handhaven, vindt Alden. "Er is een verzwakking geweest van de normen en disciplines van de WHO, grotendeels door China. Maar als de VS hieraan meedoet, kan dat denk ik fataal zijn voor de WHO."

Europese Unie

In 2002 was George W. Bush de laatste president die invoerheffingen op buitenlands staal invoerde. Maar toen de EU een jaar later op het punt stond om tegenmaatregelen te treffen, trok Bush zijn heffingen weer in. Zijn poging om banen in de Amerikaanse staalindustrie te redden, slaagde niet.

De Europese Commissie dreigt nu weer met invoerheffingen op Amerikaanse producten, zoals motorfietsen, bourbon en spijkerbroeken. Niet geheel toevallig komen die producten uit de staten van de Republikeinse leiders Paul Ryan (Milwaukee) en Mitch McConnell (Kentucky), en de Democratische Senaatsleider Nancy Pelosi (Californië).

De grote vraag is of Trump net als Bush kan worden afgeschrikt door Europese dreigementen. Op Twitter lijkt de Amerikaanse president juist aan te sturen op escalatie van het handelsconflict met de EU: "Als de EU zijn al enorme heffingen en barrières op Amerikaanse handel wil vergroten, dan zullen wij simpelweg een belasting op hun auto's invoeren, die vrijelijk de VS instromen", schreef Trump vorige week. "Grote onbalans in de handel!"
Lees meer achtergrondverhalen in NUweekend

# data[].attributes.attachment_link.title
Waarom wil Trump een handelsoorlog starten?

# data[].attributes.attachment_link.description
De Amerikaanse president Donald Trump stuurde deze week schokgolven door de wereldeconomie met zijn aankondiging van importheffingen op aluminium en staal. Experts vrezen een handelsoorlog met de EU en landen als China. Maar wat is eigenlijk het doel van de Amerikaanse regering?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Inhoudsopgave hoofdstuk 6
6.1 De geaggregeerde vraag
6.2 Het geaggregeerde aanbod op korte termijn
6.3 Het korte-termijnevenwicht
6.4 Het geaggregeerde aanbod op lange termijn
6.5 Het lange-termijnevenwicht
6.6 Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht
6.7 Verschuiving van de macrovraaglijn en de macroaanbodlijn
6.8 Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht
6.9 Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en bij Keynes
6.10 Transfer
6.11 Zelftest

De geaggregeerde vraag
De geaggregeerde vraag of macro-economische vraag is de totale hoeveelheid goederen en diensten die consumenten producten, overheid en buitenland in een jaar willen kopen = C + I + O + E - M. Er bestaat een negatief verband tussen het algemeen prijspeil (CPI) en de omvang van de geaggregeerde vraag. De geaggregeerde vraag heeft een(dalend verloop. Er zijn hiervoor 3 verklaringen:

1.

Een stijging van het algemeen prijspeil leidt tot een aantasting van de reële financiële vermogens. De koopkracht daalt hierdoor.

2.

Als het algemeen prijspeil stijgt, stijgt de behoefte aan het aanhouden van geld om transacties te doen. Dit leidt tot meer vraag naar geld, waardoor de rente stijgt. Als gevolg van een rentestijging zullen gezinnen meer gaan sparen en minder consumeren. Ook bedrijven zullen minder geld lenen omdat lenen duurder wordt. Daardoor dalen de investeringen.

3.

Als de prijzen in een land sterker stijgen dan in het concurrerende buitenland, heeft dat invloed op de bestedingen en dus de macrovraag.

Het geaggregeerde aanbod op korte termijn
Het geaggregeerde aanbod of macroaanbod is de totale hoeveelheid goederen en diensten die bedrijven in een jaar aanbieden. De geaggregeerde aanbodlijn geeft weer hoe het macro economische aanbod afhangt van het prijspeil.
Op korte termijn heeft de geaggregeerde aanbodlijn een stijgend verloop. Er is dus sprake van een positief verband tussen het algemeen prijspeil en het geaggregeerde aanbod op korte termijn.

In elk punt van de aanbodlijn geldt dat - gegeven de hoogte van het algemeen prijsniveau - bedrijven geen aanleiding zien de productie uit te breiden of in te krimpen. Bij het gegeven algemeen prijsniveau hoort dus een bepaald aanbod. Bij dit aanbod wordt een bepaalde hoeveelheid productiefactoren, zoals arbeid en kapitaal, gebruikt.
Maar waarom zou een stijging van het algemeen prijspeil op korte termijn leiden tot een groter aanbod? Dit is te verklaren uit de zogenoemde loonrigiditeit (starre lonen). Als het algemeen prijspeil op korte termijn stijgt, stijgen de lonen niet mee (loonhoogte ligt vast in cao). Hierdoor stijgt de winstmarge voor de bedrijven en zullen bedrijven hun aanbod uitbreiden.

Het korte termijnevenwicht
Op korte termijn is de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod in evenwicht. De productie die bij dit evenwicht tot stand komt (Ye) is het reëel bbp.

Als het algemeen prijsniveau daalt, ontstaat er een onevenwichtige situatie. Er ontstaat dan een vraagoverschot en vragers zijn dan bereid een hogere prijs te betalen, waardoor het algemeen prijsniveau weer stijgt, het aanbod toeneemt en de vraag afneemt tot er opnieuw evenwicht wordt bereikt.

Het geaggregeerde aanbod op lange termijn
Op lange termijn heeft een verandering van het prijsniveau geen invloed op de aangeboden hoeveelheid goederen en diensten. De geaggregeerde aanbodlijn op lange termijn verloopt verticaal. Het verticale verloop van de geaggregeerde aanbodlijn kan verklaard worden uit het feit dat op lange termijn de lonen wel flexibel zijn en zich dus aanpassen aan een prijsverandering. Als het algemeen prijsniveau is gestegen, zullen vakbonden in de nieuwe cao-onderhandelingen hogere looneisen stellen waardoor de reële winstmarge van de bedrijven weer terug komt op het oorspronkelijke niveau.

Het lange termijnevenwicht
Het macroaanbod op lange termijn wordt bepaald door de productiecapaciteit van een land. In het evenwicht op lange termijn hoeft er geen evenwicht op de arbeidsmarkt te zijn. De werkloosheid die zich dan voordoet, is natuurlijke werkloosheid.

Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht
Als het korte-termijnevenwicht onder de productiecapaciteit ligt is er sprake van werkloosheid boven het niveau van natuurlijke werkloosheid. Bij de nieuwe cao-onderhandelingen zullen de lonen minder stijgen of zelfs dalen, zodat de loonkosten per product dalen en de winstmarge stijgt. De bedrijven zullen hun aanbod vergroten en de geaggregeerde aanbodlijn op korte termijn (GA-KT) verschuift zover naar rechts tot het lange-termijnevenwicht is bereikt. Het evenwicht op korte termijn valt dan samen met het evenwicht op lange termijn.

Verschuiving van de macrovraaglijn en macroaanbodlijn
De macrovraaglijn en macroaanbodlijnen laten zien hoe de geaggregeerde vraag het geaggregeerde aanbod reageren op veranderingen in het algemeen prijspeil. Ze geldt ceteris paribus. Als de overige factoren veranderen, zal de geaggregeerde vraaglijn of aanbodlijn naar links of naar rechts verschuiven.
Veranderingen in de geaggregeerde vraag kunnen worden veroorzaakt door het beleid van de overheid en conjunctuurschommelingen.
Bij verschuivingen van de geaggregeerde aanbodlijnen maken we onderscheid tussen de korte en de lange termijn. Als het geaggregeerde aanbod tijdelijk verandert, bijvoorbeeld door een misoogst en de productiecapaciteit onveranderd blijft, verschuift de macroaanbodlijn op korte termijn naar links.
De macroaanbodlijn op lange termijn zal naar rechts verschuiven als de productiecapaciteit van een land door betere scholing en hogere arbeidsproductiviteit toeneemt. Door het aanpassingsproces zal dan ook de macroaanbodlijn op korte termijn naar rechts verschuiven.

Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht
Aanpassingen bij toename export via prijsstijgingen en loonstijging.

Aanpassingsproces bij recessie via prijsdaling en toename van de werkloosheid.

Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en keynesianen

Bij de klassieken is de ontwikkeling van de productiecapaciteit bepalend. Veranderingen in macrovraag en macroaanbod worden opgevangen doordat lonen en prijzen flexibel zijn. De aanbodlijn loopt verticaal. Veranderingen leiden niet tot een verandering van het reële bbp, maar uitsluitend tot een aanpassing van het algemeen prijspeil.
Keynes zag dat de prijzen en de lonen zich bij laagconjunctuur vrijwel niet aanpassen, dus star zijn. Als de economie in een recessie zit, wordt de productiecapaciteit niet volledig benut en geldt het horizontale deel van de geaggregeerde aanbodlijn. Het stimuleren van de vraag door de overheid is dan zeer effectief en leidt tot een toename van het reëel bbp terwijl het algemeen prijspeil gelijk blijft. Als het geaggregeerde aanbod de productiecapaciteit heeft bereikt, heeft stimuleren geen zin meer en leidt slechts tot bestedingsinflatie, omdat het reëel bbp niet verder kan toenemen.

Zowel bij de klassieken als bij Keynes ontbreekt het korte termijn geaggregeerde aanbod. Dit korte-termijnaanbod is kenmerkend voor het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel. Het model laat zien dat prijzen en lonen op korte termijn niet volledig flexibel zijn, maar ook niet volledig star. Daarom heeft de geaggregeerde aanbodlijn op korte termijn geen verticaal en geen horizontaal verloop, maar is hij stijgend. Het model legt de nadruk op het aanpassingsproces van de prijzen en de lonen na veranderingen in de macrovraag en macroaanbod.

Links
Geaggregeerde vraag en aanbod op korte termijn: video 5 min.
Geaggregeerde vraag en aanbod op lange termijn: video 3 min.
De geaggregeerde vraag: video 8 min.

Leerdoelen hoofdstuk 6
* De samenhang verklaren tussen het algemeen prijspeil en de geaggregeerde vraag.
* Verklaren dat lonen en prijzen op korte termijn rigide zijn.
* De samenhang verklaren tussen het algemeen prijspeil en het geaggregeerde aanbod op korte termijn uit de rigiditeit van lonen en prijzen op korte termijn.
* Analyseren dat er via een aanpassingsproces op korte termijn evenwicht komt tussen de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod.
* Verklaren dat lonen en prijzen op lange termijn flexibel zijn.
* Verklaren dat veranderingen in het algemeen prijspeil door de flexibiliteit geen invloed hebben op het geaggregeerde aanbod op lange termijn.
* Het geaggregeerde aanbod op lange termijn (de productiecapaciteit) verklaren uit de kwantiteit en kwaliteit van productiefactoren.
* Analyseren dat er via een aanpassingsproces op lange termijn evenwicht komt tussen de geaggregeerde vraag en het geaggregeerde aanbod.
* Uitleggen dat de omvang van de natuurlijke werkloosheid samenhangt met het geaggregeerde aanbod op lange termijn.
* Onderscheid maken tussen vraagschokken, korte termijn aanbodschokken en lange termijn aanbodschokken.
* Bepalen welke gebeurtenissen een vraag- en/of een aanbodschok veroorzaken.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van vraag- en aanbodschokken op de werkloosheid.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van vraagschokken en aanbodschokken op het algemeen prijspeil.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel een verklaring geven voor stagflatie.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel analyseren hoe na een schok een aanpassingsproces op gang wordt gebracht dat leidt tot een nieuw lange-termijnevenwicht.
* Met het geaggregeerde-vraag-aanbodmodel de gevolgen analyseren van overheidsbeleid dat gericht is op vermindering van de werkloosheid.
Kernbegrippen hoofdstuk 6
Geaggregeerde vraag of macrovraag of macro-economische vraag - geaggregeerde vraaglijn - geaggregeerde vraaglijn - geaggregeerde aanbod of macroaanbod of macro-economisch aanbod - geaggregeerde aanbodlijn - prijsrigiditeit of prijsstarheid - loonrigiditeit of loonstarheid - loonflexibiliteit - prijsflexibiliteit - natuurlijke werkloosheid - stagflatie.

# data[].attributes.attachment_link.description
Inhoudsopgave hoofdstuk 6 6.1 De geaggregeerde vraag 6.2 Het geaggregeerde aanbod op korte termijn 6.3 Het korte-termijnevenwicht 6.4 Het geaggregeerde aanbod op lange termijn 6.5 Het lange-termijnevenwicht 6.6 Van korte-termijnevenwicht naar lange-termijnevenwicht 6.7 Verschuiving van de macrovraaglijn en de macroaanbodlijn 6.8 Aanbodschokken en vraagschokken verstoren het evenwicht 6.9 Het geaggregeerde aanbod bij de klassieken en bij Keynes 6.10 Transfer 6.11 Zelftest De geaggregeerde vraag De geaggregeerde vraag of macro-economische vraag is de totale hoeveelheid goederen en diensten die consumenten producten, overheid en buitenland in een jaar willen kopen = C + I + O + E - M.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De Amerikaanse economie zou dan in twee jaar met 0,4 procent kunnen krimpen, terwijl de omvang van de Europese economie in twee jaar naar schatting met 0,3 procent afneemt.

Zo'n handelsoorlog zou kunnen ontstaan als de huidige dreigende taal van de VS en de EU in daden worden omgezet.

De risico's op negatieve effecten voor de economie zijn volgens de ING-economen echter groter voor de VS. Dat land legt namelijk niet alleen importtarieven op aan de EU, maar aan de hele wereld. Ook met andere landen zou daarom een handelsoorlog kunnen ontstaan.

Europese bedrijven berekenen volgens de ING-economen waarschijnlijk 30 procent van de hogere kosten door importheffingen door aan hun klanten. Amerikaanse bedrijven doen dat naar verwachting voor 60 procent van de kosten.

Dat betekent dat Europese bedrijven meer op hun winstmarges zouden interen. Bovendien neemt door de hogere prijzen de vraag naar hun producten af.

# data[].attributes.attachment_link.title
'Zowel VS als EU is verliezer bij handelsoorlog'

# data[].attributes.attachment_link.description
De Amerikaanse economie zou dan in twee jaar met 0,4 procent kunnen krimpen, terwijl de omvang van de Europese economie in twee jaar naar schatting met 0,3 procent afneemt. Zo'n handelsoorlog zou kunnen ontstaan als de huidige dreigende taal van de VS en de EU in daden worden omgezet.

# data[].attributes.body
uitzending van tegenlicht

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
'Privacy is een illusie'

In de uitzending 'Shoppen volgens China' toont het Chinese internetbedrijf AliBaba zich een nieuwe wereldspeler, met consequenties voor de Nederlandse markt. Een selectie uit de reacties op Twitter.

Kom naar de Meet Up in Amsterdam

Met documentairemakers en relevante gasten napraten over afleveringen van Tegenlicht, bijvoorbeeld in Pakhuis de Zwijger, Woensdag 28 Februari in Amsterdam. Klik hier voor meer informatie

# data[].attributes.attachment_link.description
Via Alibaba shoppen we online op de smartphone terwijl onze winkelstraten leegstaan: China wás al de spullenschuur van de wereld, maar wordt nu ook dé wereldwijde webshop. De Chinese internetgiganten Alibaba en Tencent hebben hun digitale shopsystemen nationaal uitgerold en gaan nu keihard de concurrentie aan met Bol.com en Amazon.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Uit onderzoek van FNV Young & United blijkt van niet: 90 procent van de jongeren zou graag een vast contract willen.

Een van die jongeren is Susan. Susan heeft sinds haar afstuderen alleen maar flexcontracten gehad. Dit maakt het hebben van een eigen huis lastig. "Ik heb geen werkgeversverklaring, voor sociale huur verdien ik net te veel, en dan heb je nog huizen waarvan ik niet weet of ik ze morgen nog kan betalen."

Het tij keren

FNV Young & United voert actie tegen flexbanen met de leus 'WTFlex?!'. Ze strijden voor vaste banen en fatsoenlijke contracten door bijvoorbeeld bij de Tweede Kamer aandacht te vragen voor 'de draaideur van tijdelijke contracten waar jongeren in gevangen zijn'.

Zakaria Boufangacha van het FNV-bestuur: "FNV Young & United heeft er al voor gezorgd dat het minimumjeugdloon omhoog is gegaan en dat je vanaf 22 jaar het volwassenenloon krijgt. Nu kunnen jongeren eerder in hun levensonderhoud voorzien. Maar we gaan verder. Want jongeren met flexwerk bouwen geen bestaanszekerheid op. Zij hebben geen zekerheid over hun inkomen."

"Daarom moet flexwerken duurder worden, dan nemen werkgevers meer mensen in vaste dienst. Zo keren wij het tij. Dat bewijst FNV elke dag. Niet ieder voor zich, maar samen. Met elkaar. Sta op en doe mee. Word nu lid."

# data[].attributes.attachment_link.title
'90 procent van de jongeren wil een vaste baan'

# data[].attributes.attachment_link.description
Uit onderzoek van FNV Young & United blijkt van niet: 90 procent van de jongeren zou graag een vast contract willen. Een van die jongeren is Susan. Susan heeft sinds haar afstuderen alleen maar flexcontracten gehad. Dit maakt het hebben van een eigen huis lastig.

# data[].attributes.body
Importheffingen en exportsubsidies belemmeren een vrije wereldhandel. Een vrije wereldhandel die de welvaart verhoogt

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Directeur Markus Beyrer vreest dat het besluit zorgt voor ''verregaande verstoring" in de wereldhandel, met grote gevolgen voor het zakenleven en consumenten. ''Er zijn geen winnaars in een handelsoorlog." In het voorstel gaat het om heffingen van 25 procent voor buitenlands staal en 10 procent voor geïmporteerd aluminium.

Beyrer pleit voor gepaste tegenmaatregelen van de EU. Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker kondigde donderdag al een stevige reactie aan om de Europese belangen te verdedigen. ''Protectionisme kan niet het antwoord zijn op ons gezamenlijk probleem in de staalsector."

De Europese staalassociatie Eurofer verwelkomde Junkers reactie. ''De EU moet niet toestaan dat het gematigde herstel van onze industrie in de laatste jaren wordt vernietigd door de belangrijkste politieke bondgenoot van de EU."

Goed

Een handelsoorlog is goed als een land miljarden verliest in zijn handel met andere landen, schrijft Trump vrijdag in een tweet.

''Als een land (VS) vele miljarden dollars verliest in handel met vrijwel elk land waarmee het zaken doet, dan zijn handelsoorlogen goed en gemakkelijk te winnen. Bijvoorbeeld, als we 100 miljard dollar verliezen met een bepaald land en zij ons uittesten, handel niet meer, de overwinning zal groot zijn. Het is makkelijk!'', aldus de Amerikaanse president.

Dom

In de Verenigde Staten wordt de stap veroordeeld door zowel politieke tegenstanders als voorstanders van Trump. Zijn eigen economisch adviseur Gary Cohn is volgens een van de deskundigen die er vraagtekens bij zet.

Econoom Adam Posen van het prestigieuze instituut Peterson noemt de maatregel ''ronduit dom''. Hij wijst erop dat de staalsector relatief klein is in de VS. ''Je gooit je hele handelssysteem overhoop voor een sector die tachtigduizend banen vertegenwoordigt.''

Nederland

Ook Nederland heeft weinig begrip voor de aangekondigde importheffingen. De onderbouwing, door te wijzen op de nationale veiligheid, is niet steekhoudend, laat minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel) weten.

Als belangrijke handelspartner en NAVO-bondgenoot van de Verenigde Staten, heeft Nederland met zijn staal geen negatief effect op de nationale veiligheid van de VS, stelt Kaag.

De kwestie is mede op verzoek van Nederland al uitgebreid besproken op een vergadering van de Europese handelsministers in Bulgarije, ook gezien ''de positie en belangen van Tata Steel in IJmuiden".

De minister gaat ervan uit dat de Europese Commissie de economische belangen van de EU en de lidstaten zal verdedigen. Nederland steunt de Commissie daarbij voluit, aldus Kaag.

Absurd

De brancheorganisaties FME en VNMI willen actie van de politiek in Nederland en de EU. Voorzitter Ineke Dezentjé Hamming van ondernemersorganisatie voor de technologische industrie FME noemt de maatregel absurd: ''We hebben het hier over een heffing op staal voor bijvoorbeeld groenteblikken, een maatregel zogenaamd om de nationale veiligheid in de VS te garanderen.''

De VNMI, die de Nederlandse staalproducenten vertegenwoordigt, zegt voorstander te zijn van vrijhandel en wars van protectionisme. ''De Amerikanen dienen hun plannen in te trekken. Alleen zo kunnen wij doen waar we goed in zijn: het produceren van hoogwaardige producten'', zegt directeur Sekhar Lahiri.

Legitieme redenen

Het in Amsterdam genoteerde ArcelorMittal, 's werelds grootste staalfabrikant, liet zich diplomatiek uit over de importheffingen. Volgens het bedrijf hebben overheden legitieme redenen om hard op te treden tegen oneerlijke handelspraktijken vanwege de flinke overcapaciteit in de staalindustrie.

Arcelor benadrukt echter dat het van groot belang is dat staalproducerende landen met elkaar samenwerken om tot een echt duurzame staalsector te komen.

Export

Volgens economen van ING en ABN Amro zal Nederland naar verwachting weinig merken van de importheffingen op staal en aluminium. Nederlandse bedrijven exporteren relatief weinig naar de Verenigde Staten.

Aan consumenten zal de importheffing grotendeels voorbijgaan. Pas als er een handelsoorlog ontstaat, kan dat veranderen, stelt sectoreconoom Casper Burgering van ABN Amro. ''Nederland is een open economie, dus wij merken daar relatief veel van.''

Het effect van de Amerikaanse heffingen zal vooral in de VS te voelen zijn. In de VS neemt de vraag naar met name aluminium uit eigen land toe en dus zal de prijs daar stijgen.

Voor de Europese industrie kan de prijs van staal en aluminium zelfs iets dalen. Als producenten hun staal en aluminium niet in de VS kwijt kunnen, moeten ze het ergens anders kwijt, stellen economen van ING.

# data[].attributes.attachment_link.description
Directeur Markus Beyrer vreest dat het besluit zorgt voor ''verregaande verstoring" in de wereldhandel, met grote gevolgen voor het zakenleven en consumenten. ''Er zijn geen winnaars in een handelsoorlog." In het voorstel gaat het om heffingen van 25 procent voor buitenlands staal en 10 procent voor geïmporteerd aluminium.

# data[].attributes.headline
In dit document staat de stof die wordt getoetst in de derde SE-week

# data[].attributes.subject
In dit document staat de stof die wordt getoetst in de derde SE-week

# data[].attributes.body
Boek “Economie moet je doen” 5/6 vwo

De hoofdstukken 13 t/m 16