# data[].attributes.body
De boodschap van de tekst is dat de toekomst van de planeet in gevaar is door klimaatverandering, en dat Greenpeace op zoek is naar steun voor structurele oplossingen. Ze voeren onderzoek, lobbyen bij politieke partijen, organiseren inspirerende acties en werken internationaal samen voor effectief klimaatbeleid. Greenpeace accepteert geen geld van overheden en bedrijven en legt verantwoording af aan hun supporters. De tekst roept op tot donaties om de toekomst van de aarde te redden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
DE TOEKOMST HEEFT JOU NODIG
De toekomst, daar kijken we toch allemaal naar uit? Maar als we de aarde blijven uitputten, is er straks geen toekomst.
Klimaatverandering is de grootste uitdaging waar wij, mensen, voor staan. Halve maatregelen zijn niet goed genoeg. Met jouw steun zetten wij daarom vol in op structurele oplossingen. Doe je mee?

Dit maak jij mogelijk:

Onderzoek naar eerlijke en haalbare klimaatoplossingen

Lobby bij alle politieke partijen én hun achterbannen.

Inspirerende acties voeren die de politiek in (groene) beweging brengt.

Internationale samenwerking voor een Europees en mondiaal sterk klimaatbeleid.

Greenpeace accepteert geen geld van overheden en bedrijven. Verantwoording dragen we daarom alleen af aan de mensen die ons steunen, zoals jij.

Doneer nu, want de toekomst heeft jou nodig.

# data[].attributes.attachment_link.description
Help mee, doneer nu! Greenpeace is 100% onafhankelijk en accepteert geen geld van overheden en bedrijven. Verantwoording dragen we daarom alleen af aan de mensen die ons steunen, zoals jij. Greenpeace gaat zorgvuldig om met je persoonsgegevens. Informatie hierover vind je in onze privacyverklaring. DE TOEKOMST HEEFT JOU NODIG De...

# data[].attributes.body
Klimaatverandering verwijst naar langdurige veranderingen in het weer en klimaat van de aarde, inclusief gemiddelde temperatuurstijgingen, veranderingen in windpatronen, waterkringloop, neerslagpatronen, en effecten zoals verwoestijning, draslanden, en smeltende ijskappen. Deze veranderingen beïnvloeden ook zeestromingen, zeeniveau en zoutgehalte van zeewater. De huidige klimaatverandering, vooral door de opwarming van de aarde, verloopt sneller dan vroegere geologische veranderingen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Temperatuurverloop van de aarde in de afgelopen 500 miljoen jaar (vereenvoudigde reconstructie en hoge voorspelling tot 2100). Voor een meer gedetailleerde beschrijving, zie hier.

Klimaatverandering is in brede zin elke verandering in weer of klimaat over een lange periode in de geschiedenis van de Aarde. Een dergelijke verandering manifesteert zich het duidelijkst in een stijging of daling van de gemiddelde temperatuur, veranderingen van de heersende windrichting en van de waterkringloop en daarmee van de bewolking en de hoeveelheid neerslag op aarde. Deze veranderingen hebben invloed op verwoestijning, draslanden, overstromingen door buiten hun oevers tredende rivieren en de grootte van ijskappen en gletsjers. Op langere termijn hebben klimaatveranderingen ook invloed op zeestromingen, het zeeniveau en het zoutgehalte van het zeewater. De huidige klimaatverandering als gevolg van de opwarming van de aarde, gaat sneller dan elke abrupte veranderingen in het geologische verleden.

In het hedendaagse taalgebruik wordt met klimaatverandering meestal specifiek gedoeld op de veranderingen in het weer en klimaat ten gevolge van de opwarming van de aarde. De huidige klimaatverandering als gevolg van de opwarming van de aarde, gaat vermoedelijk sneller dan elke andere abrupte verandering in het geologische verleden.

Opwarming van de aarde, klimaatverandering en klimaatcrisis worden dikwijls door elkaar gebruikt. Strikt genomen verwijst de opwarming van de aarde louter naar de toename van de gemiddelde oppervlaktetemperatuur, omvat klimaatverandering alle veranderingen in het weer en klimaat als gevolg van deze temperatuursstijging en omvat klimaatcrisis naast de opwarming en klimaatveranderingen ook de negatieve gevolgen voor de mensheid. Daarnaast benadrukt het woord klimaatcrisis de urgentie om maatregelen te nemen en de omvang van de schade op mens en natuur. Als laatste kan klimaatverandering ook worden gebruikt voor elke lange verandering in het klimaat in het geologische verleden, het onderwerp van dit artikel.

Cooksonia uit het Midden-Siluur, de oudst bekende landplant

Zie voor meer informatie over de bestudering van het klimaat in vroegere tijden het artikel over paleoklimatologie.
Voor meer informatie over de geschiedenis en ontwikkeling van de Aarde zie het artikel geschiedenis van de Aarde.

Een rotspartij met een geologische gelaagdheid: Steamboat Rock in de 'Tuin der goden, een natuurpark in Colorado Springs (VS)

Stromatolieten uit het Precambrium in de Siyeh-formatie, Glacier National Park (Montana, VS)

Het Precambrium, tussen 4.560 en 542 miljoen jaar geleden, beslaat een periode van ongeveer vier miljard jaar, dat is meer dan 85% van de tijd dat de Aarde bestaat. Aan het begin van het Precambrium werd de aardkorst gevormd. Deze periode kenmerkte zich, vooral aan het begin, door grote vulkanische activiteit en inslagen van meteorieten en kometen. Het eerste leven ontwikkelde zich na verloop van tijd waarna primitieve algen de koolstofdioxide, waaruit een groot gedeelte van de vroege atmosfeer bestond, door middel van fotosynthese begonnen om te zetten in zuurstof en organische verbindingen, zoals koolhydraten, vetzuren en aminozuren.

Paleoproterozoïcum

Neoproterozoïcum

De continentale massa was tussen 600 en 540 miljoen jaar geleden volgens sommige onderzoekers voornamelijk gelokaliseerd rond de huidige zuidpool op het supercontinent Pannotia. De ligging van een groot continent op of rond een van de polen, in combinatie met de sterk gedaalde concentratie koolstofdioxide in de atmosfeer, kan het optreden van de ijstijden tijdens het Cryogenium verklaren.

Tijdens het Precambrium hebben zich grote veranderingen in het klimaat, in de samenstelling van de aardkorst en in de evolutie voorgedaan. De huidige olie- en gasvoorraden zijn in deze periode ontstaan.

Toen aan het einde van het Precambrium, 542 miljoen jaar geleden, het ijs smolt kwam het kooldioxide uit het ijs vrij en veranderde het klimaat van een 'ijskast' in een 'broeikas'. Aangenomen wordt dat deze geologisch gezien plotselinge klimaatverandering aan het begin van het Cambrium de Cambrische explosie heeft veroorzaakt. De zeebodem was met eenvoudige wieren en koralen begroeid en werd bevolkt door weekdiersoorten.

In het midden van het Devoon, van 416 tot 359,2 miljoen jaar geleden, veranderde het klimaat van vochtig en warm naar droog en heet. Op land ontstonden de eerste primitieve bossen. Aan het eind van het Devoon doet zich de Laat-Devonische extinctie voor die vermoedelijk het gevolg geweest is van klimaatverandering ten gevolge van de daling van de kooldioxideconcentratie in de atmosfeer. Deze daling van de kooldioxideconcentratie zou het gevolg geweest zijn van de efficiënte fotosynthese door de nieuw geëvolueerde landplanten.

Sharovipteryx

Het zeeniveau lag hoger dan tegenwoordig en het kooldioxide- en zuurstofgehalte van de atmosfeer waren veel hoger dan tegenwoordig. De lucht had een hogere dichtheid, zodat vliegen gemakkelijker was dan tegenwoordig en planten en bomen konden sneller vlamvatten. De hele landmassa op aarde lag op het supercontinent Pangea dat aan het begin van het Mesozoïcum aaneengesloten was en in de loop der tijd begon op te breken. Grote delen van Pangea stonden onder water en vormden warme ondiepe binnenzeeën.

Camarasaurus, Brachiosaurus en Euhelopus

De verhouding van zuurstofisotopen in sedimentlagen uit de laatste 70 miljoen jaar. Deze verhouding is een proxy voor de temperatuur op aarde.

Rond 50 miljoen jaar geleden werd het klimaat geleidelijk warmer, met het Azolla event en een kortstondige uitschieter rond 55 Ma, op de overgang tussen het Paleoceen naar het Eoceen. Deze snelle en kortstondige opwarming wordt het Paleocene-Eocene Thermal Maximum (PETM) genoemd. De grassen ontstonden, waardoor grote oppervlakten met graslanden bedekt werden. De klimaatverandering ging samen met een stijging in de biodiversiteit van zoogdieren en de evolutie van grotere en complexere soorten. De klimaatverandering is vermoedelijk veroorzaakt door het vrijkomen van grote hoeveelheden methaan uit gashydraat op de bodem van de zee. Tijdens het Oligoceen was het iets koeler geworden met ijskappen op de polen. In de bossen ontstonden grotere open plekken met grasland waarop grote grazers graasden.

De gemiddelde temperatuur op aarde lag tegen het eind van deze periode iets boven het hedendaagse niveau. Tijdens het Mioceen warmde het klimaat aanvankelijk op om halverwege deze periode weer af te koelen. Een meteorietinslag, waarbij de Nördlinger Rieskrater in het tegenwoordige zuiden van Duitsland gevormd werd, is hiervan de vermoedelijke oorzaak geweest. Door de afkoeling werd het aardse klimaat ook droger.

Tijdens het Plioceen werden klimaten wereldwijd droger en ongeveer 3 °C koeler. Het klimaat was daarmee nog iets warmer dan het huidige klimaat. Het zeeniveau daalde tegen het einde van deze periode met ongeveer 50 meter, doordat de ijskappen aan de polen aangroeiden.

Het Holoceen is het huidige interglaciaal, dat 11.700 jaar geleden begon, met een klimaat zoals dat de afgelopen 10.000 jaar geheerst heeft. Het is niet helemaal duidelijk wanneer het huidige interglaciaal afloopt, maar de data wijst op een gemiddelde lengte van 20 000 jaar, de invloed van menselijke CO ₂ uitstoot niet meerekenend.

Volgens sommige onderzoekers was er tussen 7.000 en 3.000 jaar geleden een klimatologisch temperatuuroptimum en hebben de landbouwactiviteiten die de mens ontplooid heeft de laatste 2.000 jaar invloed gehad op het klimaat op aarde. Over de effecten van de uitstoot van broeikasgassen op het klimaat bestaat in wetenschappelijke kringen brede overeenstemming.

In de afgelopen jaren is er variatie geweest in het wereldwijde klimaat. Deze strekten zich soms wereldwijd uit of bleven beperkt tot een continent of halfrond

Van ongeveer 950 tot 1250 na Chr. breekt een warme periode aan die het Middeleeuws klimaatoptimum genoemd wordt. De temperatuurstijging tijdens deze periode bleef waarschijnlijk beperkt tot een deel van het Noordelijk halfrond. De opwarming vond niet synchroon plaats op verschillende plekken. In ijskernen uit Antarctica zijn er geen sporen van terug te vinden. Rond dezelfde tijd breekt er in Midden-Amerika en het huidige Californië een periode van droogte aan. Mogelijke oorzaken van de klimaatanomalie zijn een hogere zonne-activiteit en veranderingen in oceaanstromingen.

Van ongeveer 1450 tot ongeveer 1850 was er een daling in de temperatuur op verschillende plekken op aarde. Dit wordt de kleine ijstijd genoemd. De winters in Europa waren kouder en duurden langer, de zomers minder warm en duurden korter. De gletsjers op vele plekken ter wereld groeiden en de Alpen lagen vol sneeuw. Tijdens de Kleine IJstijd waren er meerdere periodes van weinig zonnevlekken en daarmee waarschijnlijk verminderde zonneactiviteit, zoals het Maunderminimum. Ook hoge vulkanische activiteit speelt waarschijnlijk mee in de verlaagde temperaturen.

Na 1900 begint de temperatuur snel te stijgen, als gevolg van menselijke CO ₂-uitstoot. Dit is het proces waarnaar verwezen wordt als de opwarming van de aarde.

Uit onder andere metingen in 2004 in de Groenlandse ijskap is vastgesteld dat na het laatste glaciaal er verschillende kortere perioden van klimaatverschillen zijn vast te stellen. Dit zijn de zogenaamde Dansgaard-Oeschger-cycli, een verschijnsel dat zich regelmatig herhaalt na ongeveer 1470 tot 1480 jaar. Door sommige onderzoekers wordt de kleine ijstijd geïnterpreteerd als een koude periode van een D-O-cyclus.

IJstijden en Milanković-cycli

Door deze baanvariaties en precessiebewegingen wordt op bepaalde plaatsen op aarde soms meer en soms minder zonne-energie van het zonlicht ingevangen. Bovendien is er een versterkend effect: als er veel ijs is op een bepaalde plaats wordt meer zonlicht de ruimte in gereflecteerd, waardoor het kouder wordt en er weer meer ijs ontstaat. Het omgekeerde proces versterkt zichzelf ook: als eenmaal het ijs gemiddeld over een aantal jaren vermindert dan wordt er meer zonnestraling geabsorbeerd door de landmassa's op aarde en wordt het weer warmer. Daardoor smelten de gletsjers en de sneeuw weer sneller. Ten gevolge daarvan varieert het albedo van de Aarde.

In bovenstaande figuur is de kooldioxideconcentratie in de atmosfeer weergegeven over de afgelopen 650.000 jaar. De concentraties zijn gemeten in ijskernen verzameld door het Vostokstation op de Zuidpool. In deze afbeelding is de 100.000-jarige periodiciteit van de Milanković-cycli duidelijk zichtbaar. Verder valt het op dat er veel ruis op het signaal zit waardoor fijnere details onzichtbaar zijn. Het is niet bekend waardoor deze ruis veroorzaakt wordt.

In deze figuur zijn de gegevens uit verschillende bronnen gecombineerd om een optimaal beeld te krijgen van de klimatologische ontwikkelingen over de afgelopen 400.000 jaar. Er is bovendien een berekende instralingscurve toegevoegd. De gegevens van de gemeten kooldioxide- en methaanconcentraties lijken te suggereren dat glacialen abrupt eindigen en langzaam hun intrede doen. IJskernen met jaargelaagdheid in de Groenlandse ijskap waarin het laatste deel van het vorige interglaciaal, het Eemien bewaard was, suggereren dat het klimaat binnen enkele tientallen jaren omsloeg van een interglaciale naar een glaciale modus. De gegevens van de zuurstof-18 concentraties in sedimenten geven vooral informatie over het zeeniveau in dezelfde periode. Deze gegevens lijken de 26.000- en 41.000-jarige cycli ook weer te geven. Blijkbaar lopen de gemiddelde temperatuur op aarde, het zeeniveau en de instraling van de Zon, zoals ze hier zijn gepresenteerd, niet helemaal synchroon.

Continentale platen verschuiven met snelheden van enkele centimeters per jaar ten opzichte van elkaar terwijl de daling en stijging van de bodem enige millimeters per jaar bedraagt. Gebergten worden gevormd en zinken weer in de aardkorst weg op een tijdschaal van tientallen tot enkele honderden miljoenen jaren. Op die tijdschaal verschuiven continenten honderden tot duizenden kilometers ten opzichte van elkaar.

De bodemgesteldheid op een bepaalde plaats is soms heel eenvoudig uit de verschuiving van de continenten te verklaren: in het Carboon ontstond de steenkool die nu in Europa wordt gedolven in een tropisch klimaat omdat Europa toen rond de evenaar lag. De relatief snelle noordwaartse verschuiving van India tussen 60 en 20 miljoen jaar geleden heeft ervoor gezorgd dat dit continent achtereenvolgens een aantal verschillende klimaten en vegetatiezones kende.

Moderne akkerbouw in Polen. Zonder menselijke activiteit was deze grond dicht bebost geweest.

Sommige wetenschappers zijn van mening dat de landbouw de laatste 2.000 jaar een natuurlijke temperatuurdaling voorkomen heeft. Het is mogelijk dat door een combinatie van een verhoging van de snelheid van de koolstofkringloop, het methaangehalte van de atmosfeer en de verminderde koeling door ontbossing en andere nog onbekende effecten een temperatuurdaling voorkomen is. Er is bijvoorbeeld weinig met zekerheid te zeggen over het effect dat de landbouw en de verstoring van ecosystemen op het leven van micro-organismen gehad heeft.

Zie voor meer informatie over de ontwikkeling van het leven en ecosystemen de artikelen over evolutie en ecologie.

Equisetum arvense, een vuurvaste paardenstaart

Als het leven in het Precambrium niet was ontstaan dan zou de samenstelling van atmosfeer er nu heel anders hebben uitgezien. De Huronische ijstijd, van 2.400 tot 2.100 miljoen jaar geleden, is voor zover bekend de eerste grote klimaatverandering geweest die door levende organismen veroorzaakt is. De zuurstofconcentratie in de atmosfeer was flink opgelopen tijdens de 'zuurstofcrisis' die aan deze ijstijd voorafging.

Venenivibrio stagnispumantis

De effecten van het al dan niet vrijkomen van de gevormde methaan voor de klimaatverandering zijn tegengesteld. Er is door wetenschappers het vermoeden geuit dat grote hoeveelheden methaan, zoals die op dit moment in het permafrost van de bevroren toendra in de omgeving van de Noordpool opgeslagen zijn, in het verleden in korte tijd zijn vrijgekomen. Daardoor kan de temperatuur op aarde in het verleden meermalen voor korte tijd sterk verhoogd geweest zijn.

Dat zou kunnen gebeuren na een periode van verhoogde temperatuur waardoor in een bepaald jaar uit de permafrost genoeg methaan vrijkomt om de temperatuur in het daarop volgende jaar verder te verhogen. Zo zou in een reeks van jaren een temperatuurstijging kunnen optreden totdat de laag aan het permafrostoppervlak uitgeput is. Door de beperkte verblijfstijd van 12 jaar van methaan in de atmosfeer is na enkele decennia de vrijgekomen methaan weer uit de atmosfeer verdwenen. Vervolgens zou het klimaat terug kunnen keren naar een toestand die vergelijkbaar is met die voordat het methaan vrij kwam.

Na het Siluur kruipt het leven uit de zee omhoog en raakt het vasteland steeds sneller begroeid met planten en bomen. Het hoogtepunt van deze plantaardige revolutie wordt in het Carboon bereikt. De vegetatie verlaagt de temperatuur op verschillende manieren:

Aantal zonuren per jaar boven land.

Door fotosynthese wordt het broeikasgas kooldioxide uit de atmosfeer geabsorbeerd.

Boven de vegetatie is de temperatuur meestal lager en is de luchtvochtigheid hoger dan boven een kale ondergrond.

Doordat planten water absorberen en lucht koel en vochtig houden neemt de bewolking op veel plaatsen boven land toe.

Organismen en populaties hebben invloed op hun omgeving die een positieve of negatieve terugkoppeling kan hebben op het organisme of de populatie zelf. Als de hypothese klopt dat de landbouw een afkoeling van de Aarde heeft voorkomen, dan is de landbouw de afgelopen 2.000 jaar waarschijnlijk een positieve terugkoppeling geweest voor het evolutionaire succes en het voortbestaan van de Mens.

Er is een wetenschappelijke consensus dat de afname van de biodiversiteit en de opwarming van de Aarde die worden waargenomen door de mens veroorzaakt zijn. De toekomstige opwarming hangt grotendeels af van hoe de uitstoot van broeikasgassen door de mens zich zal ontwikkelen. Vanwege de ernstige gevolgen van de opwarming voor zowel de mens als de natuur en het gevaar van kantelpunten in het klimaatsysteem, spreekt men dan ook in toenemende mate van de klimaatcrisis.

Klimatologische meetgegevens, cycli en fluctuaties

In de klimatologie speelt het begrip gemiddelde temperatuur op aarde een centrale rol. Deze gemiddelde temperatuur kan niet direct gemeten worden. De gemiddelde jaartemperatuur werd door verschillende weerinstituten over de wereld in een groeiend aantal landen vanaf de tweede helft van de 19e eeuw berekend uit gegevens van de gemeten buitenluchttemperatuur. Voor 1850 zijn door een aantal wetenschappers en instituten klimatologische gegevens gemeten en vastgelegd die voor onderzoek echter weinig gebruikt worden omdat er vaak te veel gegevens over de meetmethode ontbreken. Dat is voldoende reden om aan de waarde van deze gegevens te twijfelen.

Alle onderzoeksmethoden hebben hun beperkingen en deskundigen verschillen vaak van mening over de waarde van de uitkomsten van verschillende meetmethoden.

De kooldioxide- en methaanconcentraties die in ijskernen gemeten worden worden vaak als maat genomen voor het bepalen van de gemiddelde temperatuur over een bepaalde periode. Als deze gegevens vergeleken worden met de gegevens van de zuurstofisotopenanalyse uit sediment, waarmee de hoogte van het zeeniveau bepaald wordt, dan ontstaat er niet zelden een probleem.

Op een reeks tijdsafhankelijke meetgegevens kan een fouriertransformatie toegepast worden. De fouriertransformatie van een reeks tijdsafhankelijke meetgegevens levert een frequentie spectrum op. Als bijvoorbeeld de gemeten temperatuur is tussen de tijdstippen en dan wordt de fouriergetransformeerde temperatuur gegeven door:

Resonantiepiek met een normale verdeling

De functie vertoont pieken rond de frequenties waarop oscillaties optreden zoals weergegeven in de figuur rechts voor een enkele frequentie.[19]

Een piek zoals weergegeven in de figuur rechts heeft een intensiteit, een lijnvorm en een lijnbreedte of bandbreedte. Bekende lijnvormen zijn de Gauss- en de Lorentzlijnvorm. Meestal komen er meerdere pieken voor in een frequentiespectrum die verschillende intensiteiten, lijnvormen en lijnbreedtes kunnen hebben. De lijnvorm en lijnbreedte worden bepaald door een reeks van factoren, zoals de correlatie over langere tijd en het aantal perioden van de oscillatie in het signaal.

De waarde van geeft aan om welk type ruis het gaat. Witte ruis is niet afhankelijk van de frequentie zodat . Roze ruis wordt zwakker naarmate de frequentie toeneemt waarbij . Vervolgens wordt er nog onderscheid gemaakt tussen bruine en zwarte ruis met respectievelijk en . De waarde van hoeft geen geheel getal te zijn en kan zelfs (gedeeltelijk) afhankelijk zijn van de frequentie.

In het geval van een signaal met witte ruis gaat de basislijn van het spectrum omhoog. In andere gevallen moet het ruisspectrum bij het frequentiespectrum opgeteld worden. Ruisspectra en lijnvormen van resonanties kunnen belangrijke informatie bevatten over het systeem waaraan gemeten is en de processen die zich daarin afspelen.

In de praktijk kunnen meetgegevens van slechte kwaliteit zijn zodat fouriertransformaties van die meetgegevens er ongeveer even chaotisch uitzien als het oorspronkelijke signaal. Meetreeksen die voor klimatologisch onderzoek gebruikt worden lijden vaak aan zulke tekortkomingen. Het is dan ook noodzakelijk om een groot aantal verschillende soorten meetreeksen met elkaar te vergelijken.

Als over een lange reeks van jaren in een stedelijke omgeving op elk uur van de dag op een bepaalde plaats de buitentemperatuur gemeten zou worden dan vertoont het frequentiespectrum waarschijnlijk een scherpe piek bij de frequentie 1 / 24 uur −1, een minder scherpe piek bij 1 / 365,2425 dag −1 en mogelijk een antropogeen piekje bij 1 / 7 dag −1 ten gevolge van het weekritme dat mensen eropna houden. Het is de vraag of dat laatste piekje te onderscheiden zal zijn van de ruis in het spectrum.

Fouriertransformaties kunnen goed gebruikt worden voor het manipuleren van signalen, zoals het wegfilteren van ruis of bepaalde frequentiegebieden of het middelen over een tijdsdomein door middel van convoluties. In de figuur rechts is in grijs het temperatuurverloop tijdens het Fanerozoïcum weergegeven met twee tijdsgemiddelden, blauw voor een tijdsgemiddelde van korte duur en zwart voor een tijdsgemiddelde van lange duur.

De zwarte lijn lijkt te suggereren dat er een oscillatie optreedt met een periode van ongeveer 135 miljoen jaar terwijl de blauwe blokken op de tijdas suggereren dat zich met dezelfde frequentie ijstijden voordoen. Nadere beschouwing leert dat zich rond de grens tussen Jura en Krijt, waar een lichtblauw blokje geplaatst is, voor zover bekend geen ijstijd is geweest of iets wat daar op leek. Er zijn hooguit een aantal bergen en bergruggen geweest met gletsjers op de toppen. Waarschijnlijk waren de polen al die tijd ijsvrij. Met de gesuggereerde periodiciteit blijkt het bij nadere beschouwing eveneens tegen te vallen. Er zit een forse spreiding tussen de afstanden tussen pieken en dalen over slechts 3 à 4 perioden. Een afbeelding van een fouriertransformatie ontbreekt.

Luchtdrukverschillen van december tot maart tussen Gibraltar en Reykjavik

Zeestromingen hebben een grote invloed op het klimaat. Boven warm zeewater is de verdamping bijvoorbeeld hoog zodat de lucht vochtig wordt, opstijgt en wolken vormt waarbij tegelijkertijd warmte van het zeewater naar de hogere luchtlagen getransporteerd wordt. Dit proces is de oorzaak van het ontstaan van tropische cyclonen. Hoe warmer het zeewater, hoe zwaarder de tropische cyclonen.

De temperaturen van het zeewater en de sterkte en richting van zeestromen varieert op sommige plaatsen met de seizoenen. Bovendien kunnen die watermassa's in sommige gevallen in verschillende richtingen bewegen. Dat is bijvoorbeeld het geval in het noordelijk deel van de Atlantische Oceaan en in het zuidelijk deel van de Stille Oceaan.

Zoals in de figuur rechts te zien is lijkt er geen sterke correlatie tussen de situaties in opeenvolgende jaren te bestaan en lijkt er geen periodiciteit te zijn. Een vergelijkbaar fenomeen doet zich voor in het zuidelijk deel van de Stille Oceaan met El Niño en La Niña. El Niño doet zich gemiddeld ongeveer eens per vijf jaar voor maar duidelijke correlaties of een vorm van periodiciteit zijn moeilijk te ontdekken.

De Dansgaard-Oeschger-cycli doen zich voor over een lange periode en lijken als resonantie significant boven de ruis uit te komen met 23 perioden over een tijdspanne van bijna 90.000 jaar. Ze hebben een periode van 1.470 jaar met een brede spreiding van ±532 jaar. De meest aangehangen hypothese ter verklaring van deze gebeurtenissen is een plotselinge verandering in oceaanstromingen, maar dit is nog onderwerp van debat.

De meeste wetenschappers denken dat bliksemschichten ontstaan doordat hagel en ijskristallen in een wolk scheiden, en daarmee een potentiaalverschil veroorzaken. Een alternatieve hypothese is dat een kosmisch stralingsdeeltje een geïoniseerd spoortje trekt in een gebied met een voldoende hoge potentiaalgradiënt om een gasontlading op gang te brengen. Het gemiddelde aantal bliksemontladingen wereldwijd is niet gelijkmatig over de dag verdeeld. Als er een verband gevonden wordt met de hoeveelheid kosmische straling, en de hoeveelheid bliksemschichten, dan zou dat wijzen op een rol van kosmische straling of zonnewind.

Net als in het geval dat geladen deeltjes in een bellenvat gasbelletjes kunnen laten ontstaan, zouden geladen deeltjes uit de kosmische straling onder bepaalde omstandigheden druppeltjes in de atmosfeer kunnen creëren. Dat zou de wolkvorming kunnen beïnvloeden en versterken. Mogelijkerwijs is een variatie in kosmische straling een van de drijfveren achter de opwarming van de Aarde. De eerste resultaten van het CLOUD-project lijken deze theorie te ontkrachten: kosmische straling heeft een verwaarloosbaar effect op de vorming van een belangrijk type van aerosolen die als nucleatiekernen dienen. De invloed op andere aerosolen is nog niet uit te sluiten.

Variaties in de kosmische straling zouden een gevolg kunnen zijn van de beweging van het zonnestelsel in de Melkweg. De omlooptijd van de zon in de Melkweg bedraagt ongeveer 220 miljoen jaar. De figuur suggereert dat het zonnestelsel tijdens een omloopcyclus tweemaal een verhoogde dosis kosmische straling ontvangt.

De waarde van in de formule van de ruisspectra hoeft geen geheel getal te zijn zoals in de gevallen van witte, roze of bruine ruis. Het is voor organisaties en instellingen als verzekeringsmaatschappijen of waterschappen van levensbelang om inzicht te hebben in het verloop van frequentiespectra van chaotische verschijnselen als extreme weersomstandigheden en klimaatveranderingen. Daarin is de exponent de bepalende factor.

Voor het bouwen van dijken of het berekenen van premies voor schadeverzekeringen zijn risicocalculaties voor betrekkelijk zeldzame gebeurtenissen nodig. De zwaarste stormen, hoogste waterstanden, grootste vulkaanuitbarstingen of zwaarste aardbevingen zijn betrekkelijk zeldzaam. Lichtere versies van deze verschijnselen zijn al wat algemener en de lichtste versies treden met enige regelmaat op. Op grond van de mathematische analyse van dit soort chaotische verschijnselen wordt aangenomen dat de kans op het optreden van een verschijnsel van grootheid wordt gegeven door een uitdrukking als:

Met de grootheid kan bijvoorbeeld de hoogte van de waterstand bedoeld worden of de maximale windsnelheid, hoeveelheid neerslag of duur van een droogteperiode. Risicoberekeningen worden vaak aan de hand van extrapolaties van frequentiespectra van meetgegevens en exponentiële functies gemaakt. Daarin speelt de exponent de hoofdrol. Door de klimaatverandering in de afgelopen decennia is de waarde van de exponent ook gaan veranderen zodat meetgegevens uit het verleden geen garantie vormen voor de toekomst.

Industrie langs de Jangtsekiang in China

De koolstofflux in de koolstofkringloop die tussen de atmosfeer en andere systemen op aarde verloopt bedraagt naar schatting rond de 150 gigaton per jaar. De atmosfeer zelf bevat ongeveer 750 gigaton koolstof zodat ongeveer 20% van deze hoeveelheid jaarlijks met andere systemen op aarde uitgewisseld wordt. Daarbij gaat het voornamelijk om de opname en afgifte met de vegetatie van ongeveer 60 gigaton en de opname en afgifte door het zeewater van rond de 90 gigaton koolstof per jaar. De totale uitstoot als resultaat van menselijke activiteiten bedroeg volgens gegevens uit 1995 naar schatting 22 gigaton per jaar. In 2010 zou die uitstoot zijn gestegen tot naar schatting 30,6 gigaton. Dat is ongeveer 15 à 20% van de totale kooldioxide-uitstoot op aarde en dat is veel. Daarvan was in 1995 ongeveer 5,5 gigaton uitstoot per jaar, ongeveer een kwart, door de verbranding van fossiele brandstoffen.

De verblijftijd van kooldioxide in de atmosfeer is niet in een tijdsduur uit te drukken. Een klein deel van de CO ₂ verdwijnt al binnen enkele jaren uit de atmosfeer, het grootste deel is na ongeveer 100 jaar uit de atmosfeer verdwenen en ruwweg een kwart verdwijnt pas uit de atmosfeer na tienduizenden jaren, afhankelijk van de totale emissies. Onzekerheid in deze processen is de rol van de biosfeer, en dan met name de rol van verschillende micro-organismen in de koolstofkringloop. Effecten als sedimentatie van kalkrijke resten en vulkanisme zijn op korte termijn vrij klein maar kunnen op de geologische tijdschaal veel gewicht in de schaal leggen. Het kooldioxidegehalte van de atmosfeer heeft invloed op de pH, of zuurgraad, van het zeewater en daarmee ook op de oplosbaarheid van kooldioxide, het leven in zee en de sedimentatie. De pH van het zeewater is sinds de industriële revolutie gedaald van 8,2 naar 8,1. Hoe de koolstofkringloop zich de komende eeuw gaat ontwikkelen is onderwerp van onderzoek en discussie.

Modelberekeningen, als metastudie gecombineerd in de rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change, geven aan dat de gemiddelde temperatuur op aarde tussen 1990 en 2100 met 0,3 °C tot 4,8 °C stijgt. Met name temperatuurstijgingen van meer dan 2 °C zouden grote veranderingen met zich meebrengen voor mens en milieu, door zeespiegelstijging, toename van droogte- en hitteperioden, extreme neerslag en andere effecten.

Florenciet, een magnesiumcarbonaat MgCO₃ of magnesiet

Als de zonneactiviteit buiten beschouwing gelaten wordt is de Aarde thermodynamisch gezien een open systeem in een universum met een gemiddelde temperatuur van ongeveer 2,7 kelvin of ongeveer −270 °C. Op geologische tijdschaal valt het te verwachten dat de kern van de Aarde in deze koude omgeving langzaam afkoelt. Koolstof die in de aardkorst opgeslagen is zal minder snel weer vrijkomen door het afnemende vulkanisme. De koolstof die in de koolstofkringloop tijdens verweringsprocessen oplost, neerslaat en in sedimenten wordt vastgelegd, wordt daardoor in toenemende mate aan de atmosfeer en de biosfeer onttrokken. Uiteindelijk zal de CO ₂-concentratie in de atmosfeer dalen en zullen ijstijden meer voorkomen en langer duren als alle andere omstandigheden ongewijzigd blijven.

Subductie van een oceanische onder een continentale plaat.
1 - oceanische korst
2 - lithosferische mantel
3 - asthenosfeer
4 - continentale korst
5 - gebergtevorming en vulkaanboog
6 - oceanische trog.

De convectie in de aardmantel is de drijvende kracht achter de Wilsoncyclus en de platentektoniek die de verdeling van aardmassa's over het aardoppervlak bepaalt. De oceaanbodem bestaat voor het grootste deel uit zwaar mafisch basalt. De plaat groeit vanuit een mid-oceanische rug aan en zakt na afkoeling in een subductiezone weer onder de lithosfeer terug in de aardmantel. De dikte van de plaat is dan gegroeid van enkele tientallen kilometers boven de mid-oceanische rug tot ongeveer 200 km bij de subductiezone. Aan de randen van de continentale korsten worden vaak relatief smalle bergruggen met vulkanen gevormd die uit lichtere stollingsgesteenten bestaan. In het geval van continentale collisie vormen zich bredere bergruggen en hoogvlakten zoals in het geval van de Alpen, de Himalaya en Tibet. De afstanden waarover platen ten opzichte van elkaar verschuiven bedraagt nu ongeveer 1 tot 5 cm per jaar. De snelheid waarmee de bodem kan stijgen of dalen waardoor gebergten worden gevormd en in de Aarde wegzinken varieert tegenwoordig van enkele millimeters tot een centimeter per jaar.

De zware basische of mafische basalten bestaan voor een groot deel uit verbindingen tussen ijzer, SiO ₂ en magnesium. De lichtere zure of felsische stollings- en afzettingsgesteenten, waaruit de continenten en veel bergruggen opgebouwd zijn, bestaan voor een groot deel uit graniet en mineralen variërend van kwarts SiO ₂ en veldspaat, zoals albiet NaAlSi ₃O ₈, tot pyriet (FeS) en mengsels als graniet. Daarnaast bestaan grote delen van het continentaal plat uit krijtgesteente en kalksteen CaCO ₃ of afzettingen van zand, klei en löss met een relatief laag soortelijk gewicht. Veel graniet wordt aan basis van de continentale massa gevormd boven de Mohorovičić-discontinuïteit, de overgang naar de diepere basaltlaag meestal op 35 à 60 km diepte.

De zure of mafische basaltlagen, zoals olivijn, kunnen kooldioxide goed binden maar ze liggen meestal niet direct aan het oppervlak zoals veel felsische gesteenten. Tijdens vulkaanuitbarstingen kunnen kooldioxide en zwaveloxiden (SO x) vrijkomen die in magmakamers door de thermische metamorfose of pyrolyse van gesteenten gevormd zijn. Vulkanisme verhoogt de concentraties van zwaveloxiden en kooldioxide die het milieu verzuren waardoor veel soorten veelal jonge gesteenten kunnen verweren. Bij verwering wordt veel kooldioxide gebonden.

De grotere obliquiteit heeft tot gevolg dat op lagere breedtegraden de verschillen tussen de seizoenen groter worden omdat de variatie in de stand van de zon boven de horizon groter wordt waardoor ze gemiddeld minder hoog aan de hemel staat. Het gevolg is dat de gemiddelde jaartemperatuur daalt op lagere breedtegraden. Op hogere breedtegraden en op de polen gebeurt het omgekeerde. Tijdens de winterperioden daalt de temperatuur ongeveer naar dezelfde waarde als voorheen maar tijdens de zomerperioden stijgt de gemiddelde temperatuur naar hogere waarden omdat de dagen langer worden en de zon gemiddeld hoger boven de horizon komt te staan. De gemiddelde jaartemperatuur zal daardoor toenemen op hogere breedtegraden.

De huidige waarde van de obliquiteit is 23,44° en ze is aan het afnemen. Dat betekent dat de gemiddelde jaartemperatuur op de polen en in streken met een gematigd klimaat momenteel zou moeten dalen en dat de Aarde, in normale omstandigheden op weg zou zijn naar een volgend glaciaal. Wat de invloed van de opwarming van de Aarde hierop is, wordt nog onderzocht.

Ontwikkeling van de Zon tijdens de hoofdreeksfase,
na <300, 650, 2000 en 4500 miljoen jaar.

Naast het effect van de concentraties van broeikasgassen heeft onder andere de zonneactiviteit invloed op het klimaatsysteem. Kort na het ontstaan van de Zon uit de zonnenevel, als G2 ster uit de hoofdreeks, was de activiteit van de Zon aanvankelijk ongeveer 30% lager dan nu. Daarbij zond ze echter honderden malen meer ultraviolette en röntgenstraling uit dan tegenwoordig. Na enige honderden miljoenen jaren was de Zon redelijk gestabiliseerd. De zonneactiviteit neemt langzaam toe omdat de massa, de dichtheid en de druk in de kern van de zon langzaam toenemen. Deze veranderingen zijn het gevolg van de toename van de concentratie ven zwaardere atoomkernen waardoor het kernfusieproces in de zonnekern zichzelf versnelt. De mantel wordt daardoor heter en zet steeds verder uit. De huidige klimaatveranderingen ten gevolge van de antropogene opwarming van de aarde worden echter niet veroorzaakt door veranderingen in zonne-activiteit. Zonne-activiteit veranderde namelijk nauwelijks over de afgelopen decennia.

Een andere mogelijke invloed van de zon op het klimaat verloopt via de invloed van haar magnetische veld. Deze vormt een schild tegen kosmische deeltjes. De sterkte van dit schild zou potentieel van invloed zijn op de wolkvorming op onze planeet. Deze theorie wordt met name gepropageerd door de Deense klimaatwetenschapper Henrik Svensmark. Een laboratoriumexperiment, het CLOUD-project bij CERN, zal hier duidelijkheid in moeten verschaffen. De eerste resultaten laten zien dat kosmische straling geen significante invloed heeft in de vorming van een bepaald soort aerosol, maar dat het voor andere aerosolen nog niet is uit te sluiten.

Op langere termijn wordt de zon steeds warmer en groter. Over ruim een miljard jaar zou het daardoor op aarde zo warm zijn dat het grootste deel van het water in de oceanen verdampt. Alleen extremofiele organismen kunnen onder zulke omstandigheden overleven. Over ongeveer twee miljard jaar begint het klimaat op aarde veel op het huidige klimaat op Venus te lijken. Daarna begint de waterdamp in de atmosfeer te ontleden waarbij het waterstofgas aan de zwaartekracht van de Aarde ontsnapt en in de interplanetaire ruimte opgenomen wordt. Over 5,5 miljard jaar bereikt de Zon het stadium van rode reus. Daarbij neemt de straal van de Zon toe tot voorbij de baan van de planeet Venus en mogelijk zelfs tot voorbij de aardbaan. De Aarde zal voor die tijd verbranden en door getijdenvelden fijngemalen worden en uit elkaar vallen. De resten zullen verdampen en oplossen in de planetaire nevel die ontstaat uit de buitenste lagen die door de Zon afgestoten worden. De kern van de Zon trekt hierbij samen tot een witte dwerg.

Bronnen

Het onderdeel klimaatverandering door de mens of een eerdere versie daarvan is afkomstig van de website van Postbus 51.

Voetnoten

1. (en) Allen, M. R.; Dube, O. P.; Solecki, W.; Aragón-Durand, F.; et al., ↑ . "Chapter 1: Framing and Context". (PDF). IPCC SR15 49-91. (2018). Gearchiveerd op . ""These global-level rates of human-driven change far exceed the rates of change driven by geophysical or biosphere forces that have altered the Earth System trajectory in the past e.g., Summerhayes, 2015; Foster et al., 2017); even abrupt geophysical events do not approach current rates of human-driven change.""

2. ↑ (en) Zalasiewicz, Jan , Waters, Colin N., Williams, Mark, Barnosky, Anthony D., Cearreta, Alejandro (). When did the Anthropocene begin? A mid-twentieth century boundary level is stratigraphically optimal. Gearchiveerd op . Quaternary International 383: 196-203. ISSN:1040-6182. DOI:10.1016/j.quaint.2014.11.045.

3. ↑ (en) Foster, Gavin L. , Royer, Dana L., Lunt, Daniel J. (). Future climate forcing potentially without precedent in the last 420 million years. Gearchiveerd op . Nature Communications 8 (1): 14845. ISSN:2041-1723. DOI:10.1038/ncomms14845.

4. ↑ Klimaatverandering - Dossiers - Universiteit Utrecht. www.uu.nl. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

5. ↑ Klimaatverandering. WUR (). Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

6. ↑ KNMI - Klimaatverandering. www.knmi.nl. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

7. (en) Allen, M. R.; Dube, O. P.; Solecki, W.; Aragón-Durand, F.; et al., ↑ . "Chapter 1: Framing and Context". (PDF). IPCC SR15 49-91. (2018). Gearchiveerd op . ""These global-level rates of human-driven change far exceed the rates of change driven by geophysical or biosphere forces that have altered the Earth System trajectory in the past (e.g., Summerhayes, 2015; Foster et al., 2017); even abrupt geophysical events do not approach current rates of human-driven change.""

8. Shaftel, Holly, ↑ Overview: Weather, Global Warming and Climate Change. Climate Change: Vital Signs of the Planet. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

9. (en) US EPA, OAR, ↑ Glossary of Climate Change Terms. 19january2017snapshot.epa.gov. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

10. (en) ↑ How long can we expect the present Interglacial period to last?. www.usgs.gov. Geraadpleegd op .

11. ↑ Characterizing Interglacial Periods over the Past 800,000 Years. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

12. De St. Bernardusabdij. ↑ Geschiedenis van Aduard.

13. (en) V Masson-Delmotte en M Schulz voor het ↑ IPCC. Information from Paleoclimate Archives. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the IPCC.

14. Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI), ↑ Kleine ijstijd. Gearchiveerd op 27 maart 2023.

15. (en) Mann, Michael E. (). ↑ Global Signatures and Dynamical Origins of the Little Ice Age and Medieval Climate Anomaly. Science 326 (5957): 1256-1260. ISSN: 0036-8075. PMID 19965474. DOI: 10.1126/science.1177303.

16. Brajesh K. Singh, Richard D. Bardgett, Pete Smith & Dave S. Reay ↑ Microorganisms and climate change: terrestrial feedbacks and mitigation options Nature Reviews Microbiology 8 November 2010

17. Richard Dawkins ↑ The Extended Phenotype Oxford University Press 1982

18. (en) ↑ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. www.ipcc.ch. Gearchiveerd op . Geraadpleegd op .

19. Erwin Kreyszig - ↑ Advanced engineering mathematics - Wiley 2006

20. Katia Moskvitch, ↑ Do Cosmic Rays Grease Lightning? (). Gearchiveerd op .

21. ↑ CERN's CLOUD experiment shines new light on climate change. CERN press office (). Gearchiveerd op .

22. UNEP/GRID ↑ Present Carbon Cycle

23. UNEP/GRID ↑ Emissions of CO₂ (1995)

24. ↑ IPCC (2013). Fifth Assessment Report

25. (en) Myhre, G. et al., ↑ Antropogenic and natural radiative forcing. Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (2013). Gearchiveerd op . ""There is very high confidence that industrial-era natural forcing is a small fraction of the anthropogenic forcing except for brief periods following large volcanic eruptions. In particular, robust evidence from satellite observations of the solar irradiance and volcanic aerosols demonstrates a near-zero (-0.1 to +0.1 W m-2) change in the natural forcing compared to the anthropogenic ERF increase of 1.0 (0.7 to 1.3) W m-2 from 1980 to 2011. The natural forcing over the last 15 years has likely offset a substantial fraction (at least 30%) of the anthropogenic forcing.""

26. ↑ C. de Jager, G.J.M. Versteegh en R. van Dorland (2006). Zongedreven klimaatveranderingen: een wetenschappelijke verkenning (WAB), KNMI, NIOZ.

27. ↑ De rol van kosmische straling op Klimaatportaal.nl

28. Q. Schiermeier (2007). ↑ No solar hiding place for greenhouse sceptics. Nature 448 (8-9).

29. M.J. Stevens en G.R. North (2006). ↑ Detection of the Climate Response to the Solar Cycle. Journal of the Atmospheric Sciences 53 (18).

30. (en) J Kirkby voor het ↑ CERN. Cosmic rays and climate, 4 juni 2009. Gearchiveerd op 14 maart 2023.

Websites

# data[].attributes.attachment_link.description
Klimaatverandering is in brede zin elke verandering in weer of klimaat over een lange periode in de geschiedenis van de Aarde. Een dergelijke verandering manifesteert zich het duidelijkst in een stijging of daling van de gemiddelde temperatuur, veranderingen van de heersende windrichting en van de waterkringloop en daarmee van de bewolking en de hoeveelheid neerslag op aarde.

# data[].attributes.body
Klimaatverandering, versneld door menselijke activiteiten zoals de uitstoot van broeikasgassen, veroorzaakt wereldwijd stijgende temperaturen en zeespiegels, veranderingen in seizoenen en een toename van extreme weersomstandigheden. Dit heeft ingrijpende gevolgen voor ecosystemen, gezondheid, voedselzekerheid en economieën wereldwijd, inclusief Nederland, dat extra kwetsbaar is voor overstromingen. Wetenschappelijk onderzoek, zoals dat van het IPCC, ondersteunt de noodzaak voor beleidsmaatregelen om deze impact te beperken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het klimaat is altijd in beweging. Natuurlijke en menselijke invloeden zorgen voor verandering. Zo is de gemiddelde temperatuur van de aarde in de afgelopen 130 jaar met 1 graad gestegen. Ook is de zeespiegel in die tijd met 20 centimeter gestegen. Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor mens, natuur en milieu.
Op 26 april 2023 heeft het kabinet extra maatregelen aangekondigd om de klimaatdoelen in 2030 te halen.
Oorzaken klimaatverandering

Het klimaat verandert door veel verschillende oorzaken, zoals:

de activiteit van de zon;

de toename van broeikasgassen in de lucht;

vulkaanuitbarstingen;

meteorietinslagen.

Sinds de industriële revolutie is de invloed van de mens op het klimaat snel groter geworden. Dit komt vooral door de uitstoot van broeikasgassen als CO2 en methaan. Broeikasgassen zorgen ervoor dat warmte wordt vastgehouden en daardoor stijgt de temperatuur op aarde. Zonder broeikasgassen zou de aarde ijskoud zijn, maar met teveel broeikasgassen wordt het juist te heet.

De toename van CO ₂ komt vooral door de verbranding van aardolie, aardgas en steenkool. De toename van methaan komt door landbouw (bijvoorbeeld koeien en rijstvelden), moerasgas in waterrijke gebieden en door weglekken van aardgas.

Gevolgen klimaatverandering

Als de uitstoot van broeikasgassen in hetzelfde tempo doorgaat, wordt het steeds warmer op aarde. Met grote gevolgen voor mens, natuur en milieu. Zo is de gemiddelde temperatuur van de aarde in de afgelopen 130 jaar met 1 graad gestegen. In Nederland met zelfs 1,7 graden. Het groei- en bloeiseizoen begint al vroeger. Leefgebieden van dieren en planten veranderen, bijvoorbeeld door hogere temperaturen. Daardoor sterven steeds meer dieren en plantensoorten uit of vertrekken zij uit hun leefgebied. Ook kan hun leefgebied door klimaatverandering juist groter worden.

We krijgen vaker last van extreem weer. Er komen meer stortregens, zwaardere stormen of juist lange drogere en hete perioden. Nederland is extra kwetsbaar voor overstromingen omdat ons land voor een groot deel onder de zeespiegel ligt. En de aanleg van hogere dijken is heel kostbaar. Ook kan klimaatverandering leiden tot een tekort aan drinkwater of voedsel. Daardoor ontvluchten steeds meer mensen hun regio of land. Dit kan gevolgen hebben voor de Nederlandse handel, die sterk afhankelijk is van de wereldeconomie.

Het veranderende klimaat kan nadelig zijn voor onze gezondheid. Denk aan luchtwegproblemen door luchtvervuiling, of meer allergieën. Door veranderingen in temperatuur, vochtigheid en neerslag kunnen infectieziekten meer ruimte krijgen.

Onderzoek als basis van maatregelen tegen klimaatverandering

Omdat een veranderend klimaat grote gevolgen heeft, is het van belang dat we ons bij het maken van beleid baseren op actuele wetenschappelijke inzichten. Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) beoordeelt de wetenschappelijke onderzoeken naar klimaatverandering en volgt de wetenschappelijke discussies. Het IPCC is een organisatie van de Verenigde Naties (VN). Nederland is samen met 194 andere landen lid van het IPCC.

Elke paar jaar publiceert het IPCC een rapport over de laatste stand van het wetenschappelijk onderzoek. Volgens het IPCC worden de effecten van klimaatverandering steeds duidelijker. Zo is de temperatuur wereldwijd gestegen. Hoe groot de gevolgen zijn, verschilt per regio en ecosysteem.

De Nederlandse klimaatrisico's volgens het KNMI zijn een stijgende zeespiegel, meer droge lentes en zomers en meer extreme zomerse buien. Om de gevolgen van klimaatverandering zo klein mogelijk te houden, moet de overheid maatregelen tegen klimaatverandering nemen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het klimaat is altijd in beweging. Natuurlijke en menselijke invloeden zorgen voor verandering. Zo is de gemiddelde temperatuur van de aarde in de afgelopen 130 jaar met 1 graad gestegen. Ook is de zeespiegel in die tijd met 20 centimeter gestegen. Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor mens, natuur en milieu.

# data[].attributes.body
De tekst benadrukt dat armoede vaak samengaat met een vervuilde leefomgeving, wat leidt tot gezondheidsproblemen en beperkte kansen op gezondheid en voeding. De klimaatcrisis verergert deze situatie, vooral voor kwetsbare gemeenschappen die meer risico lopen door droogte, overstromingen en extreme hitte. Lokale gemeenschappen worden aangemoedigd om zelf hun leefomgeving te verbeteren, met steun van organisaties zoals Wilde Ganzen die duurzame projecten ondersteunen. Het Klimaatakkoord van Parijs en nationale initiatieven spelen een cruciale rol in het terugdringen van broeikasgassen en bevorderen van duurzame energie, vooral in ontwikkelingslanden waar energietoegang essentieel is.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het Klimaatakkoord van Parijs en Nederland

Het Klimaatakkoord van Parijs is een internationaal verdrag, waarbij afspraken zijn gemaakt tussen 195 landen (inclusief de Verenigde Staten en China) om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Het doel is dat in 2050 de CO2-uitstoot compleet afgebouwd is om de opwarming van de aarde te beperken. In juli 2017 stemde het Nederlandse parlement officieel voor dit internationale verdrag.

Het Klimaatakkoord in Nederland is een overeenkomst tussen veel organisaties en bedrijven in Nederland om de opwarming van de aarde tegen te gaan. In het Klimaatakkoord staan zeshonderd maatregelen om broeikasgassen te verminderen. Deze nationale afspraken zijn een onderdeel van het Klimaatakkoord van Parijs.

Duurzaam energie opwekken in ontwikkelingslanden

Duurzame energie is energie die nooit opraakt omdat ze uit een natuurlijke, hernieuwbare bron komt. Wanneer we de 700 miljoen mensen die nog geen toegang hebben tot elektriciteit is het dus logisch om aan te sluiten op duurzame energie. Wilde Ganzen steunt daarom projecten die zuinige en duurzame technieken gebruiken om energiegebruik te verminderen of om energie op te wekken. Bijvoorbeeld door:

zonne- en windenergie via zonnepanelen en windmolens;

energie uit biomassa door het verbranden van organisch materiaal van planten en dieren;

aardwarmte via het omhoog pompen van warm water uit de kern van de aarde;

waterkracht via snelstromend water in een rivier of snelstromend water dat van een hoog punt (zoals een dam) afloopt;

getijden- en golfenergie door gebruik te maken van het verschil in waterhoogte tussen eb en vloed, en de snel wisselende waterhoogte op zee door aanwezigheid van golven.

# data[].attributes.attachment_link.title
Eerlijke kansen door klimaatverandering tegen te gaan | Wilde Ganzen

# data[].attributes.attachment_link.description
Een schoon en gezond milieu bepaalt voor een belangrijk deel de kansen op een gezond leven en op gezonde voeding. Help je ook mee?

# data[].attributes.body
Klimaatverandering wordt veroorzaakt door verhoogde niveaus van broeikasgassen in de atmosfeer, vooral door menselijke activiteiten zoals verbranding van fossiele brandstoffen, ontbossing en intensieve veehouderij. Deze gassen, zoals CO2 en methaan, versterken het broeikaseffect, waardoor de aarde opwarmt en weerpatronen veranderen. Dit heeft ernstige gevolgen zoals extremere weersomstandigheden, voedsel- en watertekorten, en bedreigingen voor biodiversiteit wereldwijd. Urgente actie is nodig om deze impact te verminderen en de uitstoot van broeikasgassen te beperken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Begrijpen hoe we hier gekomen zijn, en weten wat nog gaat komen.

De opwarming van de aarde is een onderdeel van de klimaatverandering. De opwarming wordt veroorzaakt door verhoogde concentraties van broeikasgassen in de atmosfeer, voornamelijk als gevolg van menselijke activiteiten zoals de verbranding van fossiele brandstoffen, ontbossing en landbouw.
Gevangen kooldioxide
De extra kooldioxide in de atmosfeer houdt meer zonnewarmte vast, waardoor het weerpatroon verandert. Op sommige plekken regent het meer of heftiger, en op andere wordt het juist droger. De opwarming gaat sneller dan elk natuurlijk proces, en sneller dan veel natuurlijke systemen zich kunnen aanpassen.

We staan voor een van de grootste uitdagingen die de mens ooit heeft meegemaakt. Het maakt niet uit wat je bezighoudt, klimaatverandering zal onze levens beïnvloeden. Door het vaker voorkomen van extreme weersomstandigheden zullen we steeds meer te maken krijgen met voedseltekorten, tekort aan drinkwater, meer woestijnen, warmer weer en overstromingen.

Dit heeft effect op mensen, dieren en planten. Veel bedreigde dier- en plantsoorten leven in gebieden die lijden onder de effecten van klimaatverandering. Het klimaat verandert zo snel dat dieren en planten zich niet snel genoeg kunnen aanpassen. Als we niks doen tegen klimaatverandering sterft een derde van alle dier- en plantsoorten mogelijk nog binnen een eeuw uit. Daarbij maakt het veel uit hoeveel de temperatuur stijgt. In de infographic hieronder zie je het verschil tussen 1,5°C en 2°C temperatuurstijging.

In het noordpoolgebied steeg de temperatuur de afgelopen honderd jaar met bijna 3 graden Celsius. Dat is twee keer zoveel als de temperatuur wereldwijd is gestegen. In het laatste ijsgebied, ofwel The Last Ice Area, waar het oudste en dikste zee-ijs van de Noordelijke IJszee ligt, verdwijnt ijs twee keer zo snel als het ijs in de rest van de Noordelijke IJszee. Het smeltende ijs heeft niet alleen effect op de mensen en dieren die daar wonen, maar op het hele noordelijke halfrond. In augustus 2019 verklaarde de Canadese regering het Laatste Ijsgebied tot beschermd marine gebied met inzet van WWF om de leefomgeving van dieren en mensen te beschermen.

© Global Warming Images / WWF

De Antarctische ijskap is het grootste stuk ijs op aarde en bevat 90% van al ons water. In de afgelopen tien jaar is het ijsverlies er verdrievoudigd: van 75 naar 219 miljard ton per jaar. Als de hele kap smelt, zal de zeespiegel wereldwijd met 58 meter stijgen.

We kunnen dit proces vertragen door de Antarctische ijskap te beschermen tegen ontwikkelingen op zee door vervuiling en ongelukken te verminderen; CO2-uitstoot te verminderen en door de veerkracht van het ecosysteem tegen klimaatverandering te vergroten.

© Fritz Pölking / WWF

Het zeepeil in onze oceanen is de laatste honderddertig jaar met gemiddeld twintig centimeter gestegen. Dit heeft verschrikkelijke gevolgen voor allerlei eilandgroepen die verdwijnen onder de zeespiegel. Ook is de temperatuur van het water steeds verder aan het stijgen, in sommige gebieden tot wel zeven graden Celsius. Kooldioxideconcentraties nemen toe, die worden voor een deel geabsorbeerd door het water dat vervolgens steeds zuurder wordt. In verschillende gebieden is al meer dan de helft van de koraalriffen verloren gegaan, en de verwachting is dat aan het eind van deze eeuw negentig procent van de riffen verdwenen zijn. De koraalriffen bieden aan vijfentwintig procent van het oceaanleven een schuil- of broedplaats. Als koraal verdwenen is en steeds meer vissen verdwijnen, heeft dit ook een grote impact op de mens. Honderden miljoenen mensen zijn wereldwijd afhankelijk van vis voor hun dagelijks voedsel, wonen op of aan het water en werken in de toeristenindustrie rond de zee.

Maar jij kan ook een verschil maken: stop met het gebruiken van wergwerpplastic, ga duurzaam(er) op reis, help bij een beach cleanup en verminder je CO2-uitstoot.

© Alexis Rosenfeld

Bossen zijn onmisbaar in onze strijd tegen klimaatverandering: ze absorberen CO2 en helpen zo het klimaat te reguleren.

De klimaatverandering heeft in verschillende manieren impact op bossen.

Helaas verdwijnen bossen in hoog tempo. Grote gebieden worden ontbost door o.a. het verbranden van land om het geschikt te maken voor veeteelt en landbouw.

Helaas verdwijnen bossen in hoog tempo. Grote gebieden worden ontbost om het land geschikt te maken voor veeteelt en landbouw, en ieder jaar gaan miljoenen hectares in vlammen op door een toenemend aantal periodes van droogte. Denk bijvoorbeeld aan de bosbranden in de Amazone, Zuid-Amerika en in Australië.

Als gr ote bos gebieden verdwijnen is dit rampzalig voor duizenden plant- en diersoorten en de lokale gemeenschapen die er afhankelijk van zijn. Ook zullen dode bomen de kooldioxide die zij eerder hebben opgeslagen uitstoten, wat vervolgens weer bijdraagt aan de klimaatverandering.

© Staffan Widstrand / Wild Wonders of China / WWF

Klimaatverandering heeft ook impact op de wereldwijde watervoorraad. Rivieren en meren bevatten drinkwater voor mensen en dieren en zijn een belangrijke bron voor agrarische bedrijven en industrie. 70% van ons zoetwatergebruik is voor landbouw. Door klimaatverandering zien we steeds meer droge periodes en overstromingen en omdat warme lucht meer water kan vasthouden neemt regenval extremere vormen aan.

Zoetwatermilieu s in de hele wereld staan al onder overmatige druk door baggerwerkzaamheden, dammen, vervuiling, en agressieve groei van exotische plant- en diersoorten. Klimaatverandering verergert het probleem alleen maar. Regio's met bergen zien smeltende ijskappen die een grote impact hebben op de zoetwater ecosystemen. Meer dan een miljard mensen zijn afhankelijk van deze gletsjers voor drinkwater, sanitaire voorzieningen, landbouw en waterkracht.

Maar er is veel dat we kunnen doen om een toekomst te creëren met voldoende schoon water. Het begint met het leren van hoeveel water er nodig is om de dingen in je dagelijkse leven te produceren, van de koffie die je drinkt tot de katoenen t-shirts die je draagt. Als je eenmaal de watervoetafdruk van alledaagse voorwerpen kent, kies dan verstandig en koop producten die een minimale impact hebben op de plaatsen waar ze vandaan komen.

Maar verminder ook jouw waterverbruik met onze tips, en ondersteun het herstel van wetlands, het planten van bomen in stroomgebieden, en het herstellen van de verbinding tussen rivieren en hun uiterwaarden.

© Michel Gunther / WWF

van het koraalrif bedreigd

Wij zijn ervan overtuigd dat we de dreiging van de klimaatverandering kunnen bestrijden en een veiligere, gezondere en meer veerkrachtige toekomst voor mens en natuur kunnen opbouwen. We moeten samen opnieuw nadenken over de manier waarop we energie, voedsel en water produceren en consumeren, de bossen van de wereld beschermen en mensen helpen zich voor te bereiden op een veranderende wereld. Dit is wat jij kunt doen:

Als we niets doen tegen klimaatverandering, sterft een derde van alle plant- en diersoorten mogelijk nog binnen een eeuw uit. We willen de veerkracht van de landschappen waarin we werken versterken, zodat de natuur zich beter kan aanpassen.

We doen onderzoek naar specifieke gebieden om erachter te komen welke soorten zich goed kunnen aanpassen of gaan migreren naar nieuwe gebieden.

We delen wereldwijd kennis met klimaatexperts.

Tips om duurzaam(er) te leven

Mensen bewegen om de relatie tussen de mens en natuur te verbeteren.

Wij kunnen door onze keuzes op ieder moment het verschil maken. Elke dag weer, in alles wat we doen. En alle beetjes helpen!

Voetafdruktest

Kijk welke impact jouw persoonlijke levensstijl heeft op onze aarde en d oe de voetafdruktest.

Doe de test

Wat kan ik zelf doen?

Iedereen kan helpen de natuur te beschermen. Bekijk onze tips en kom erachter hoe jouw gedrag de natuur een handje mee kan helpen.

Bekijk duurzame tips

# data[].attributes.attachment_link.title
Oorzaken en gevolgen klimaatverandering | WWF | Kom jij ook in actie?

# data[].attributes.attachment_link.description
Begrijpen hoe we hier gekomen zijn, en weten wat nog gaat komen. De opwarming van de aarde is een onderdeel van de klimaatverandering. De opwarming wordt veroorzaakt door verhoogde concentraties van broeikasgassen in de atmosfeer, voornamelijk als gevolg van menselijke activiteiten zoals de verbranding van fossiele brandstoffen, ontbossing en landbouw.

# data[].attributes.body
Het klimaat is aan het veranderen, de temperatuur op aarde stijgt. Er komen steeds meer broeikasgassen in de lucht. Maar wat is het broeikaseffect eigenlijk? En wat gebeurt er als de temperatuur stijgt? Kunnen we de klimaatcrisis nog afwenden? We moeten ons in elk geval zo goed mogelijk voorbereiden op de gevolgen, die zijn er nu al. Rondom je huis kan dat bijvoorbeeld met meer groen in de tuin dat het regenwater opvangt en voor afkoeling zorgt.

# data[].attributes.body
Het recente IPCC-rapport benadrukt dat drastische maatregelen nodig zijn om de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden Celsius. De wereldwijde uitstoot van broeikasgassen moet binnen drie jaar pieken en tegen 2030 met bijna de helft verminderen om ernstige klimaateffecten te voorkomen. Belangrijke obstakels zijn politieke wil, weerstand tegen verandering en financieringstekorten voor hernieuwbare energie. Technologische oplossingen zoals schone energiebronnen worden steeds goedkoper, maar er is een urgentie om snel te handelen om de opwarming te beperken en de wereld leefbaar te houden.

# data[].attributes.attachment_link.title
‘Het is nu of nooit’: 4 belangrijke conclusies uit het VN-klimaatrapport

# data[].attributes.attachment_link.description
De wereld heeft nog maar een paar jaar om met het gebruik van fossiele brandstoffen te stoppen, als we de opwarming van de aarde tot een beheersbaar niveau willen beperken.

# data[].attributes.body
Het KNMI speelt een cruciale rol in Nederland door klimaatverandering te monitoren en te vertalen naar lokale impact. Het adviseert de overheid over beleidsmaatregelen gebaseerd op wetenschappelijke rapporten, zoals die van het IPCC. Dit omvat bescherming tegen zeespiegelstijging, beheer van waterbronnen, en anticipatie op gezondheidsrisico's door bijvoorbeeld toenemende allergieën en hittestress. Daarnaast deelt het KNMI zijn kennis wereldwijd via internationale samenwerkingen en draagt het bij aan duurzame keuzes in diverse sectoren van de samenleving.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
KNMI en IPCC

Advies

Het KNMI adviseert de overheid over de uitkomsten van de klimaatrapporten. Wij doen dat samen met het Planbureau voor de Leefomgeving. We zorgen er ook voor, dat iedereen een inbreng kan leveren aan die klimaatrapporten. Ben je student en wil je als onderdeel van je opleiding een keer samen met de Nederlandse delegatie een IPCC-vergadering meemaken? Geef je dan op bij het KNMI.

Vertalen naar Nederlandse situatie

Het KNMI is voor het IPCC het aanspreekpunt in Nederland. Een belangrijke rol van het KNMI is om de mondiale bevindingen van het IPCC te vertalen naar de Nederlandse situatie. Dat doen we in onze KNMI'14-klimaatscenario's.

Stellig over menselijk toedoen

In zijn laatste rapport is het IPCC stelliger dan ooit tevoren over de menselijke invloed op het klimaat. Door menselijk toedoen is het in de afgelopen 130 jaar 0,9 °C warmer geworden op aarde. De zeespiegel is sinds die tijd met 20 centimeter gestegen.

Duurzame keuzes

Het KNMI maakt atlassen

Het KNMI heeft samen met Wolters Noordhoff een klimaatatlas gemaakt voor Nederland, om zo te voorzien in onderwijsdoeleinden. Wij zijn voor Europa het aanspreekpunt voor de archivering van klimaatgegevens.

Een nieuwe veelbelovende ontwikkeling betreft de atlassen die het KNMI maakt voor duurzame energie. Een voorbeeld daarvan is onze windatlas. Die is onlangs uitgeroepen tot beste windatlas. Het KNMI wil graag meer atlassen maken, om zo van nut te zijn voor jong en oud, voor allerlei sectoren in de samenleving.

Kennisdeling

Het veranderende klimaat vereist als mondiaal probleem een wereldwijde aanpak. Het KNMI geeft de verworven kennis van klimaat en klimaatverandering daarom niet alleen door aan de rijksoverheid. Buiten onze landsgrenzen zijn wij kennisleveranciers van de World Meteorological Organization (WMO), de Europese Commissie, de International Civil Aviation Organisation (ICAO), het Internationale Rode Kruis en diverse mondiale onderzoeksprogramma's.

De klimaatverandering dwingt tot duurzame keuzes. Die betreffen milieu, veiligheid, economie, gezondheid en leefbaarheid. Op deze pagina leest u over een aantal van die keuzes. Ze zijn gemaakt op basis van de kennis die het KNMI heeft verstrekt.

Zout en zoet water

De Nederlandse Deltawet zorgt ervoor dat ons land wordt beschermd tegen de zeespiegelstijging en dat onze zoetwatervoorziening op peil wordt gehouden. De duurzame keuzes die daaraan ten grondslag liggen, zijn afgeleid van de KNMI-klimaatscenario's. Voor de Nederlandse overheid is water een speerpunt in het klimaatbeleid. Bij een zeespiegelstijging dringt meer zout water het land binnen. Bij langere perioden van droogte dreigen een watertekort en verzilting van het oppervlaktewater.

Het toekomstig weer in een warmer klimaat

Het KNMI heeft samen met de internationale collega-instituten aangetoond, dat klimaatverandering leidt tot extremer weer. Maar wat betekenen die klimaatscenario's voor het alledaagse werk? Hoe ziet het weer eruit als het 2 °C warmer is geworden?

Om op deze vragen antwoord te geven, vertaalt het KNMI de klimaatscenario's naar weerbeelden. Die geven beheerders en bestuurders de informatie die zij nodig hebben om te controleren of alle netwerken, waterwegen en voorzieningen standhouden. De samenleving heeft veel interesse in deze nieuwe vorm van stress- of robuustheidstesten.

Hevige buien en droogte

In een warmere wereld is het weer extremer. Meer zware neerslag leidt tot lokale overstromingen en schade aan oogsten. Bij langere perioden van droogte komen ecosystemen in gevaar die sterk afhankelijk zijn van neerslag. Extreme droogte kan veendijken doen bezwijken.

Wat gebeurt er wanneer deze extreme gebeurtenissen optreden in combinatie met veel wind, zware neerslag en hoog water? Gebeurt dat vaker als het warmer is? Het KNMI maakt toekomstbeelden. Samen met onze partners Planbureau voor de Leefomgeving en Deltares rekenen we uit wat toekomstige ontwikkelingen kunnen betekenen voor de voorzieningen.

Om duurzame beleidskeuzes mogelijk te maken, speelt het KNMI een actieve rol in

de Landelijke Commissie Overstromingsdreiging (LCO);

de Landelijke Commissie Waterverdeling (LCW).

Wij maken grafieken, kaarten en verwachtingen voor neerslagtekort of -overschot en we delen die kennis met andere leden van de commissie.

Hitte in de stad

De temperatuur in een stedelijk gebied is gemiddeld hoger dan in een niet-stedelijke omgeving. 's Nachts is dit hitte-eilandeffect het grootst en kan het verschil tussen de stad en haar omgeving meer dan 5 °C bedragen. Het wordt veroorzaakt door een aantal factoren. Zo absorberen donkere materialen meer zonlicht. De afkoeling door straling is lager dan in landelijke gebieden. In steden zijn gemiddeld lagere windsnelheden dan daarbuiten waardoor de warmte langer blijft hangen.

Zo'n warmte-eiland veroorzaakt tijdens hittegolven meer hittestress. Omdat de verstedelijking verder zal toenemen, verwacht het KNMI dat de hitte in de stad in 2050 een groter probleem is dan nu. Dat blijkt uit onderzoek van TNO, Wageningen UR en KNMI op basis van de klimaatscenario's.

Netwerk voor klimaatdiensten

Het KNMI vertegenwoordigt ons land in de World Meteorological Organization (WMO). Deze organisatie wil in 2018 een wereldwijd netwerk van klimaatdiensten operationeel hebben: het Global Framework for Climate Services (GFCS). Het KNMI zal daarin een actieve rol spelen door data en kennis beschikbaar te stellen. Dit netwerk moet laagdrempelig klimaatinformatie beschikbaar maken. Landen kunnen vervolgens op basis daarvan adequate maatregelen nemen.

Dit doet het KNMI

Het KNMI meet veel. De stroom aan Big Data die al deze metingen opleveren, combineren wij met de meetgegevens van onze partners. Zo voegen wij actuele informatie toe die van belang is voor de veiligheid van het vervoer op het water, het spoor, de weg en via de lucht.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het KNMI adviseert de overheid over de uitkomsten van de klimaatrapporten. Wij doen dat samen met het Planbureau voor de Leefomgeving. We zorgen er ook voor, dat iedereen een inbreng kan leveren aan die klimaatrapporten. Ben je student en wil je als onderdeel van je opleiding een keer samen met de Nederlandse delegatie een IPCC-vergadering meemaken?

# data[].attributes.body
In 2020 hadden Nederlanders sterke opvattingen over klimaatverandering en het bijbehorende beleid, zoals blijkt uit het onderzoek "Belevingen". Bijna alle volwassenen erkennen dat het klimaat verandert, waarbij de meerderheid de mens als hoofdoorzaak ziet. Veel mensen maken zich zorgen over de gevolgen voor toekomstige generaties en vinden klimaatverandering nu en in de toekomst een groot probleem. Een overweldigende meerderheid vindt dat de overheid zich intensiever met klimaatbeleid moet bezighouden, hoewel sommigen zich zorgen maken over de kosten ervan. Opvallende verschillen in opvattingen werden gezien tussen opleidingsniveaus, geslachten en stedelijke versus niet-stedelijke gebieden, maar welvaart had weinig invloed op deze opvattingen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Het tegengaan van klimaatverandering staat nationaal en internationaal hoog op de maatschappelijke en politieke agenda. Er zijn ambitieuze klimaatdoelen gesteld om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen met belangrijke gevolgen voor de manier waarop we wonen, werken en leven. In dit hoofdstuk staat centraal hoe burgers tegen klimaatverandering aankijken. Realiseren zij zich dat het klimaat verandert en in hoeverre zien zij dit als een probleem? In welke mate maken zij zich er zorgen over? Ook is beschreven in welke mate burgers waarde hechten aan het klimaatbeleid van de overheid. Alle cijfers zijn afkomstig uit het onderzoek Belevingen.

2.1 Bewustzijn en oorzaak van klimaatverandering

Is het klimaat aan het veranderen?

Meer dan 9 op de 10 Nederlanders van 18 jaar of ouder (94 procent) denken dat het klimaat aan het veranderen is; van hen geeft 68 procent aan dat dit zeker het geval is en 26 procent denkt dat dit waarschijnlijk zo is (zie bijlagetabel 2a). Twee procent denkt dat er waarschijnlijk geen sprake is van klimaatverandering en één procent gelooft er zeker niet in. Verder zegt 2 procent niet te weten of het klimaat verandert.

Wie of wat is de oorzaak: mens of natuur?

Zes op de tien denken dat de klimaatverandering volledig (12 procent) of vooral (48 procent) door de mens veroorzaakt wordt. Ruim een kwart (27 procent) geeft aan dat de mens en de natuur hierin een even grote rol hebben. Vijf procent denkt dat vooral de natuur de oorzaak is van klimaatverandering, en één procent schrijft de klimaatverandering volledig toe aan de natuur.

Kan de mens de klimaatverandering tegenhouden?

Driekwart van de 18-plussers denkt dat de mens de klimaatverandering tegen kan houden: 11 procent denkt dat de mens deze volledig kan stoppen, 64 procent denkt dat de mens hier deels iets tegen kan doen. 15 procent daarentegen denkt dat de mens de klimaatverandering niet kan stoppen.

2.2 Probleembesef en bezorgdheid rond klimaatverandering

Klimaatverandering als groot probleem gezien

De meesten zien klimaatverandering als een groot probleem, voor nu en meer nog voor de toekomst: 62 procent vindt klimaatverandering op dit moment een groot probleem; 76 procent denkt dat de klimaatverandering in de toekomst een groot probleem zal zijn (zie bijlagetabel 2a).

Veel zorgen over klimaatverandering

Passend bij het grote probleembesef maken veel mensen zich zorgen over de gevolgen van de klimaatverandering voor toekomstige generaties: 31 procent maakt zich hierover veel zorgen en 45 procent maakt zich enige zorgen.

2.3 Opvattingen over klimaatbeleid van overheid

Nederlander hecht groot belang aan klimaatbeleid

Ruim 8 op de 10 Nederlanders van 18 jaar of ouder vinden het (heel) belangrijk dat de overheid zich richt op klimaatbeleid (zie bijlagetabel 2b). Ongeveer 1 op de 10 vindt een bemoeienis van de overheid met het klimaat niet belangrijk, maar ook niet onbelangrijk. Vier procent vindt het (heel) onbelangrijk. Dit zijn naar verhouding vaak personen die niet geloven dat het klimaat verandert.

Steun voor verdergaand klimaatbeleid

Ongeveer 4 op de 10 vinden dat het klimaatbeleid van de overheid niet ver genoeg gaat; een kwart vindt van wel. Het aandeel Nederlanders dat voor een intensiever klimaatbeleid is, is dus groter dan het deel dat het voldoende vindt zo. De meeste mensen (60 procent) vinden de aandacht voor klimaatverandering niet overdreven. Ook hieruit blijkt dat veel mensen het een belangrijk probleem vinden. Ruim 1 op de 5 daarentegen vindt de aandacht voor het klimaat wel overdreven. Een vergelijkbaar deel denkt dat de invloed van Nederland op de klimaatverandering zo beperkt is, dat het niet uitmaakt wat we doen of laten (zie bijlagetabel 2b).

Desnoods ook klimaatbeleid door Nederland zonder grote landen

Met de stelling dat Nederland alleen een streng klimaatbeleid moet voeren als grote landen zoals China en Amerika dit ook doen, is 35 procent het (helemaal) eens. Bijna de helft (46 procent) is het daar (helemaal) mee oneens, voornamelijk omdat zij van mening zijn dat alle beetjes helpen, dat we onze eigen verantwoordelijkheid moeten nemen en dat er niets gebeurt als alle landen zo denken. Ook wordt regelmatig aangegeven dat we het goede voorbeeld moeten geven, waardoor andere landen dit hopelijk zullen volgen. Daarnaast zeggen enkelen dat een streng klimaatbeleid innovatie op het gebied van duurzame technologie bevordert, wat kansen brengt voor het bedrijfsleven en een positieve stimulans geeft aan de economie. Personen die niet geloven in klimaatverandering geven daarentegen vaak aan dat de overheid helemaal geen klimaatbeleid moet voeren.

Helft Nederlanders bezorgd over kosten klimaatbeleid

Twee derde van de bevolking van 18 jaar en ouder (66 procent) denkt dat het klimaatbeleid van de overheid burgers veel geld zal kosten. Van deze groep maakt drie kwart zich hier ook zorgen over. Dat is de helft van alle Nederlanders van 18 jaar of ouder; 18 procent heeft veel zorgen en 31 procent enige zorgen.

2.4 Verschillen in opvattingen over klimaatverandering tussen bevolkingsgroepen

Vooral opleidingsniveau van belang voor opvattingen over klimaatverandering

Bijna alle hoogopgeleiden (97 procent) denken dat het klimaat aan het veranderen is, tegen 91 procent van de laagopgeleiden (zie maatwerktabel). Zij bestempelen de klimaatverandering ook vaker als een groot probleem, op dit moment maar ook in de toekomst, en maken zich vaker zorgen over de gevolgen ervan voor toekomstige generaties. In lijn hiermee hechten hoogopgeleiden meer belang aan (verdergaand) klimaatbeleid van de overheid dan laagopgeleiden. Laagopgeleiden daarentegen vinden de aandacht voor klimaatverandering naar verhouding vaak overdreven, en denken vaker dat de invloed van Nederland op klimaatverandering zo gering is dat het niet uitmaakt wat we doen of laten. Daarnaast verwachten ze vaker dat klimaatbeleid burgers veel geld gaat kosten en maakt een groter deel zich daar veel zorgen om.

Vrouwen zien klimaatverandering vaker als groot probleem dan mannen

Hoewel het percentage dat denkt dat het klimaat verandert niet verschilt tussen mannen en vrouwen, zien vrouwen deze verandering wel vaker als een groot probleem, zowel op dit moment als in de toekomst (zie maatwerktabel). Ze geven ook vaker aan klimaatbeleid (heel) belangrijk te vinden. Mannen vinden de aandacht voor klimaatverandering vaker overdreven dan vrouwen (27 tegen 18 procent). Ook denken mannen relatief vaak dat de invloed van Nederland beperkt is, waardoor het volgens hen niet uitmaakt wat we doen of laten. Ruim 70 procent van de mannen denkt dat het klimaatbeleid van de overheid burgers veel geld zal kosten, tegen 61 procent van de vrouwen. Mannen maken zich hier ook vaker zorgen om.

In stad klimaatverandering als groter probleem en met meer zorg gezien dan op platteland

Stedelingen denken even vaak als mensen op het platteland dat het klimaat aan het veranderen is (zie maatwerktabel). De mate waarin deze klimaatverandering als een probleem wordt gezien en de bezorgdheid daarover verschillen daarentegen wel naar stedelijkheid. Zeventig procent van de bewoners van zeer sterk stedelijke gemeenten ziet klimaatverandering op dit moment als een groot probleem en 82 procent van hen is van mening dat klimaatverandering in de toekomst een groot probleem zal zijn. Bij bewoners van minder stedelijke gemeenten is dit respectievelijk 59 en 72 procent.
Ook het percentage dat zich veel zorgen maakt over de gevolgen van klimaatverandering voor toekomstige generaties is in de stad hoger dan op het platteland. Stedelingen geven dan ook vaker aan het belangrijk te vinden dat de overheid zich met klimaatbeleid bezighoudt en dat het klimaatbeleid op dit moment nog niet ver genoeg gaat. Bewoners van niet-stedelijke gemeenten vinden relatief vaak dat de klimaataandacht overdreven is en zijn sceptisch over de invloed van Nederland op de klimaatverandering. Ze maken zich ook vaker zorgen over de kosten van het klimaatbeleid voor burgers.

Drie kwart ouderen verwacht hoge kosten voor burgers van klimaatbeleid

Jongeren geloven vaker dan ouderen in klimaatverandering en zien het vaker als een groot probleem (zie maatwerktabel). Hierbij speelt mee dat jongeren vaker hoogopgeleid zijn. Als hiermee rekening gehouden wordt dan verdwijnen deze leeftijdsverschillen.
Het percentage dat het (heel) belangrijk vindt dat de overheid zich bezighoudt met klimaatbeleid is bij alle leeftijdsgroepen ruim 80 procent. Wel denken ouderen relatief vaak dat dit beleid burgers veel geld gaat kosten en maken zij zich hier vaker veel zorgen om, ook na correctie voor verschillen in opleidingsniveau.

Welvaart hangt weinig samen met klimaatopvattingen

In hun zorgen en opvattingen over klimaatverandering wijken personen in huishoudens met een hoge welvaart weinig af van personen in huishoudens met een lage welvaart 1) (zie maatwerktabel).

2.5 Beschouwingen bij opvattingen klimaatverandering

De opvattingen die Nederlanders hebben over klimaatverandering zijn in de afgelopen jaren vaker onderzocht. Door verschillen in opzet en uitvoering zijn de uitkomsten van deze onderzoeken niet zonder meer te vergelijken met de uitkomsten in deze publicatie, maar geconstateerd kan worden dat ze wel in dezelfde richting wijzen. Zo heeft onderzoeksbureau Motivaction in 2019 in opdracht van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de 'Publieksmonitor Klimaat en Energie 2019' gepubliceerd (Van der Grient, Kamphuis en De Vos, 2019). De cijfers in deze Publieksmonitor laten - net zoals de cijfers in deze publicatie - zien dat een ruime meerderheid van de Nederlanders denkt dat er sprake is van klimaatverandering en dat deze klimaatverandering geheel of gedeeltelijk door de mens veroorzaakt wordt. Ook blijkt uit de Publieksmonitor dat een ruime meerderheid van de Nederlanders zich zorgen maakt over de gevolgen van de klimaatverandering, een uitkomst die ook in dit rapport naar voren komt.

Ook het SCP-onderzoek 'Op weg naar aardgasvrij wonen' laat vergelijkbare uitkomsten zien (Scholte, De Kluizenaar, De Wilde, Steenbekkers en Carabain, 2020). Volgens deze studie denkt ruim drie kwart van de Nederlanders dat het klimaat veranderd is en dat dit (in enige mate) het gevolg is van menselijk handelen. Een vergelijkbaar deel zegt in het SCP-onderzoek bezorgd te zijn over de gevolgen van deze klimaatverandering.

De coronacrisis heeft deze bezorgdheid van Nederlanders over de klimaatverandering zeker niet weggenomen. Peilingen van I&O Research gehouden in februari, maart en juni 2020 laten zien dat achtereenvolgens 65, 71 en 70 procent van de Nederlanders zich (veel of enige) zorgen maakt over de klimaatverandering (Driessen, Van Engeland en Kanne, 2020). Het aandeel Nederlanders dat vindt dat de overheid (veel) meer moet doen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen is wel iets gedaald, namelijk van 47 procent in februari 2020 naar 41 procent in zowel maart als juni 2020.

¹⁾ Voor toelichting begrip welvaart zie Onderzoeksverantwoording.

# data[].attributes.attachment_link.description
In dit hoofdstuk gaat het over de opvattingen van de Nederlandse bevolking over de klimaatverandering, de bezorgdheid rond klimaatverandering en de opvattingen over het klimaatbeleid van de overheid.

# data[].attributes.body
De pagina's over klimaatverandering bieden informatie over de oorzaken en gevolgen van de opwarming van de aarde, inclusief specifieke gebeurtenissen zoals hittegolven en overstromingen in Nederland. Ze behandelen ook maatregelen om de impact van klimaatverandering te verminderen. Daarnaast is er een KlimaatHelpdesk beschikbaar voor vragen, gerund door deskundigen en wetenschappers, die wetenschappelijke kennis toegankelijk maken voor het publiek.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat vind je op deze pagina's?

Op de volgende pagina's lees je waardoor het klimaat verandert, hoeveel de aarde opwarmt en hoe het klimaat in Nederland verandert. Ook vind je meer informatie over de gevolgen van klimaatverandering en wat we kunnen we om deze gevolgen te beperken.

Heb je een vraag over klimaatverandering?

Als je een vraag hebt over klimaatverandering, kun je deze mailen naar de KlimaatHelpdesk. Daar beantwoordt een team van deskundigen en wetenschappers allerlei vragen over klimaatverandering. Het doel van de KlimaatHelpdesk is om wetenschappelijke kennis over klimaat toegankelijk te maken voor iedereen.

Mis je iets? Laat het ons weten!

Ken je zelf een studie of bron op het gebied van klimaatverandering die hier nog niet genoemd is? Dan zijn we blij als je dit met ons deelt. Dat kan via het contactformulier.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het klimaat verandert. Wereldwijd warmt de aarde op en we krijgen te maken met steeds extremer weer. Op de volgende pagina's lees je waardoor het klimaat verandert, hoeveel de aarde opwarmt en hoe het klimaat in Nederland verandert. Ook vind je meer informatie over de gevolgen van klimaatverandering en wat we kunnen we om deze gevolgen te beperken.

# data[].attributes.body
Het betoog weerlegt gangbare aannames over klimaatverandering. Het benadrukt dat de opwarming van de aarde niet buitengewoon is en past binnen natuurlijke cycli. Er is geen significante toename in extreme weersomstandigheden zoals overstromingen, droogtes, bosbranden en orkanen. Daarnaast wordt de invloed van CO₂ op het klimaat als geringer beschouwd dan vaak wordt voorgesteld. Verstedelijking speelt een rol in gemeten temperatuurstijgingen. Kritisch wordt gekeken naar de effectiviteit van huidig klimaatbeleid, met suggesties voor alternatieve, meer kosteneffectieve maatregelen.

# data[].attributes.attachment_link.description
De feiten over het klimaat die je niet op radio en televisie hoort of in de krant leest.

# data[].attributes.body
Wageningen University & Research (WUR) richt zich op lokale klimaatoplossingen door middel van een combinatie van mitigatie en adaptatie. Hun benadering is interdisciplinair en integreert fundamenteel en toegepast onderzoek. WUR ontwikkelt natuurlijke, op de natuur gebaseerde oplossingen die bijdragen aan duurzame en veerkrachtige antwoorden op klimaatverandering.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Klimaatverandering vormt een van de grootste uitdagingen van onze tijd. Hoewel het een wereldwijd probleem is, zijn de oorzaken en oplossingen van klimaatverandering vaak lokaal. Wageningen University & Research (WUR) onderzoekt de gevolgen voor de samenleving en ecosystemen, en ontwikkelen geïntegreerde, wetenschappelijk bewezen oplossingen en technologie: de Wageningse klimaatoplossingen.

Werken aan klimaatoplossingen: De Wageningse aanpak

Vaak komen de duurzaamste klimaatoplossingen voort uit een combinatie van mitigatie en adaptatie. Een 'one size fits all'-oplossing is niet ons doel. We willen onze onderzoekskracht toevoegen aan reeds beschikbare kennis. Met de Wageningse klimaatoplossingen willen we bij WUR gezamenlijk mogelijkheden ontwikkelen om de lokale kwaliteit van leven verbeteren. Dat WUR een wereldwijd toonaangevende onderzoeks-organisatie is, komt doordat wij fundamenteel en toegepast onderzoek vanuit verschillende perspectieven met succes integreren. Deze interdisciplinaire aanpak van problemen staat bekend als de 'Wageningse aanpak'.

Natuur gebaseerde oplossingen

Op de natuur gebaseerde oplossingen vormen de derde manier waarop WUR zich onderscheidt van andere partijen die klimaatoplossingen leveren. We zetten natuurlijke langetermijnprocessen in en werken samen met de natuur in plaats van ertegen om te komen tot duurzame en veerkrachtige oplossingen voor klimaatverandering.

Meer nieuws over klimaatverandering

Impact stories

Lees meer van onze impact stories

Klimaatverhalen COP27:

In aanloop naar de Klimaattop in Egypte brengt WUR een aantal verhalen met onderzoeksvoorbeelden voor klimaatadaptatie en -mitigatie. In aansluiting bij de klimaattop ligt de focus van de verhalen vooral op voedselsystemen en biodiversiteit:

Snel naar

Wil jij werken aan Stikstof & Klimaat?

Wil jij onderzoeken hoe we stikstofemissies en broeikasgasemissies uit de landbouw kunnen verminderen, zodat we de klimaatdoelstellingen kunnen realiseren? Kom dan werken bij WUR!

Lees meer

Klimaatmagazine, verhalen over onderzoek naar klimaatverandering

De impact van het Wagenings Instituut voor Milieu en Klimaatstudies

> Open het magazine

Meer informatie in onze klimaatdossiers:

Oorzaken van klimaatverandering

Klimaatverandering wordt veroorzaakt door broeikasgassen. Broeikasgassen bestaan niet alleen uit CO2, maar ook uit methaan (CH4) en lachgas (N2O), ozon (O3), waterdamp en fluorbevattende gassen. Deze gassen ontstaan bij verschillende processen: CO2 bij verbranding (bijvoorbeeld in een verbrandingsmotor van een auto), methaan bij vertering (bijvoorbeeld bij runderen).

Meer lezen over Oorzaken van klimaatverandering

Gevolgen van klimaatverandering

Het meest bekende effect van klimaatverandering is de opwarming van de aarde. Maar er zijn ook andere effecten: zo passen dieren hun leefpatroon aan en kunnen er mismatches ontstaan tussen diersoorten. Gebieden krijgen te maken met nieuwe ziektes; bijvoorbeeld vector borne diseases die verspreid worden via insecten wiens leefgebied steeds verder noordwaarts trekt. Dit geldt niet alleen voor de mens, ook de landbouw kan te maken krijgen met exotische ziekten door klimaatverandering.

Meer lezen over Gevolgen van klimaatverandering

# data[].attributes.attachment_link.description
Klimaatverandering vormt een van de grootste uitdagingen van onze tijd. Hoewel het een wereldwijd probleem is, zijn de oorzaken en oplossingen van klimaatverandering vaak lokaal. Wageningen University & Research (WUR) onderzoekt de gevolgen voor de samenleving en ecosystemen, en ontwikkelen geïntegreerde, wetenschappelijk bewezen oplossingen en technologie: de Wageningse klimaatoplossingen.

# data[].attributes.body
Marijn Kruk betoogt dat het verslaan van radicaal-rechts vereist dat links de werkelijkheid herwint met een nieuw verhaal. Hij wijst op de paradox waarin klimaatbewustzijn groeit, maar klimaatontkennende partijen toch regeren. Hij illustreert dit met voorbeelden zoals onverzekerbaarheid van huizen door klimaatschade, wat zelfs sceptici confronteert met harde realiteiten die hun ontkenning ondermijnen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Alles over de gevolgen van en maatregelen tegen klimaatverandering

# data[].attributes.body
Animatie, dus geen samenvatting.

# data[].attributes.attachment_link.description
De opwarming van de aarde heeft grote gevolgen voor mens, natuur en milieu. Wat gebeurt er als het klimaat een kantelpunt bereikt? Ontdek het in deze story.

# data[].attributes.body
Klimaatverandering is een ernstig probleem veroorzaakt door menselijk gedrag en natuurlijke factoren. Het leidt tot stijgende temperaturen, smeltend ijs, stijgende zeespiegel en extremer weer. Om deze problemen aan te pakken, moet de mensheid dringende maatregelen nemen om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, duurzame energiebronnen te bevorderen, en zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden.

# data[].attributes.attachment_link.description
Klimaatverandering heeft grote gevolgen voor mens en natuur. Lees hier al het wetenschappelijke nieuws over de opwarmende aarde.