# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Archibald, L. & Gathercole, S. (2006). Short‐term and working memory in specific language impairment. International Journal of Language and Communication Disorders, 41(6), 675-693.

Baddeley, A. (2003). Working memory and language: an overview. Journal of Communication Disorders, 36, 189-208.

Bekkers, H. (2018). Development of Dutch vocabulary in bilingual immigrant children: Differences with monolinguals and effects of child-internal and -external factors. Master's thesis, Utrecht University.

Blom, E. (2008). Testing the Domain-by-Age model: Inflection and placement of Dutch verbs. In Haznedar, B. & Gavruseva, E. (Eds.), Current trends in child second language acquisition: A generative perspective. Amsterdam/Philadelphia: Benjamins.

Blom, E., Paradis, J. & Sorenson Duncan, T. (2012). Effects of input properties, vocabulary size and L1 on the development of third person singular -s in child L2 English. Language Learning, 62(3), 965-994.

Blom, E. & Baayen, H.R. (2012). The impact of verb form, sentence position, home language and L2 proficiency on subject-verb agreement in child L2 Dutch. Applied Psycholinguistics, 34(4), 777-811.

Blom, E., Küntay, A., Messer, M., Verhagen, J. & Leseman, P. (2014). The benefits of being bilingual: working memory in bilingual Turkish-Dutch children. Journal of Experimental Child Psychology, 128, 105-119.

Blom, E. & Paradis, J. (2013). Past tense production by English second language learners with and without language impairment. Journal of Speech, Language and Hearing Research, 56, 281-294.

Boerma, T., Chiat, S., Leseman, P., Timmermeister, M. & Blom, E. (2015). A quasi-universal nonword repetition task as a diagnostic tool for bilingual children learning Dutch as a second language. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 58, 1747-1760.

Boerma, T. & Blom, E. (2017). Assessment of bilingual children: What if testing both languages is not possible? Journal of Communication Disorders, 66, 65-76.

Boerma, T., Leseman, P., Wijnen, F. & Blom, E. (2017). Grammatical morphology in monolingual and bilingual children with and without language impairment: The case of Dutch plurals and past participles. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 60, 2064-2080.

Bosma, E., Blom, E., Hoekstra, E. & Versloot, A. (2016). A longitudinal study on the gradual cognate facilitation effect in bilingual children's Frisian receptive vocabulary. International Journal of Bilingual Education and Bilingualism (published online).

Cummins, J. (1979). Cognitive/academic language proficiency, linguistic interdependence, the optimum age question and some other matters. Working Papers on Bilingualism, 19, 121-129.

Cummins, J. (1980). Psychological assessment of immigrant children: Logic or intuition?', Journal of Multilingual and Multicultural Development, 1, 97-111.

De Jong, J. (1999). Specific Language Impairment in Dutch: Inflectional morphology and argument structure. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam.

Dunn, L.M. & Dunn, L.M. (2005). Peabody Picture Vocabulary Test-III-NL, Nederlandse versie door Liesbeth Schlichting. Harcourt Assessment B.V., Amsterdam.

Golberg, H., Paradis, J. & Crago, M. (2008). Lexical acquisition over time in minority first language children learning English as a second language. Applied Psycholinguistics, 29, 1, 41-65.

Hammer, C.S., Hoff, E., Uchikoshi, Y., Gillanders, C., Castro, D., & Sandilos, L.E. (2014). The language and literacy development of young dual language learners: A critical review. Early Childhood Research Quarterly, 29(4), 15-733.

Hajer, M., Kootstra, G.J., & Van Popta, M. (2018). Ruimte en Richting in Professionalisering voor Onderwijs aan Nieuwkomers. Utrecht, Hogeschool Utrecht.

McLauglin, B. (1978). Second language acquisition in childhood. Hillsdale, N.J.: Erlbaum.

McDonald, J. (2000). Grammaticality judgments in a second language: Influences of age of acquisition and native language. Applied Psycholinguistics, 21, 395-423.

Paradis, J., Genesee, F., & Crago, M. (2011). Dual language development and disorders: A handbook on bilingualism and second language learning (2nd Edition). Baltimore: Brookes.

Paradis, J., Tulpar, J., & Arppe, A. (2016). Chinese L1 children's English L2 verb morphology over time: Individual variation in long-term outcomes. Journal of Child Language, 43, 553-580.

Pot, H. (2018). Tweedetaalleren met handen en voeten. Dissertatie, Universiteit van Amsterdam.

Schelleter, C. (2002). The effect of form similarity on bilingual children's lexical development. Bilingualism: Language and Cognition, 5, 93-107.

Ter Braak, K., Janssen-Feitsma, I., Blumenthal, M., & Vissers, C. (2018). Dynamische diagnostiek bij meertalige kinderen met problemen in de spraak-/taalontwikkeling. Tijdschrift voor Neuropsychologie, 13(2), 100-111.

Tomblin, J.B, Records N.L., Buckwalter, P., Zhang, X., Smith, E. & O'Brien, M. (1997). Prevalence of specific language impairment in kindergarten children. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 40(6), 1245-60.

Verhoeven, A. & Vermeer, L. (2001). Taaltoets alle kinderen. Cito, Arnhem.

# data[].attributes.attachment_link.title
Wanneer verloopt de verwerving van Nederlands als tweede taal té traag?

# data[].attributes.attachment_link.description
Archibald, L. & Gathercole, S. (2006). Short‐term and working memory in specific language impairment. International Journal of Language and Communication Disorders, 41(6), 675-693. Baddeley, A. (2003). Working memory and language: an overview. Journal of Communication Disorders, 36, 189-208. Bekkers, H. (2018). Development of Dutch vocabulary in bilingual immigrant children: Differences with monolinguals and effects of child-internal and -external factors.

# data[].attributes.body
Gesproken taal is stukken lastiger voor iemand met een taalontwikkelingsstoornissen. Tekeningen kunnen een krachtige kaptstok vormen bij zowel communicatie als woordenschatverrijking.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Welkom op de TekenenbijTOS website!

Achter de schermen wordt lekker doorgewerkt aan deze nieuwe website, om hem zo volledig mogelijk te maken voor jou: professional, en voor jou: ouder!

Ondersteunend tekenen betekent: terwijl je vertelt, teken je de kern mee.

TekenenbijTOS helpt de persoon met TOS (het kind, de jongere, de leerling, jouw kind) taal visueel te maken en daarmee zijn /haar wereld te vergroten. Mede door gebruik te leren, kunnen en durven maken van tekeningetjes bij taal in het dagelijks leven. Het voorbeeld te zijn!

Het is een belangrijk onderdeel van Totale Communicatie. Denk ook aan pictogrammen, ondersteunende gebaren, lichaamstaal, tekeningetjes, verwijzers.

Alleen gaat ondersteunend tekenen verder dan het tekeningetje.

Je neemt de ander mee op reis. Ter plekke. Je ondersteunt jouw taal en de taal van de ander met tekeningetjes.

Je vult taal, emoties en communicatie met beelden. En daarmee zet je personen met TOS nog meer in hun kracht!

Door die ozo sterke kant van de beelden te laten samenwerken met de uitdagende kant: die van de taal.

Hiermee heb en geef jij een tool in handen om de ander met TOS direct te zien, te horen en makkelijker te begrijpen! De impact groot(s)!

Begin vandaag nog! Ik nodig je uit.

Want als je ondersteunend tekenen gaat trainen, wordt het van jou. Onderdeel van jouw communicatie. Word jij het voorbeeld voor die ander. In jouw (online) begeleiding en/of thuis.

Met ondersteunend tekenen bij TOS vergroot je de wereld van TOS. Geef je een ingang om bij de kern te komen, uit het volle hoofd. Kun je emoties en TOS visueel maken, leert een kind zichzelf beter kennen en zet je TOS nog meer op de wereldkaart!

Wees niet bang: jij kunt dit! En daar hoef je niet goed voor te kunnen tekenen!! (ookal schreeuwt jouw stemmetje "maar dat lijkt helemaal niet!") Hier gaat het niet om de mooie tekening! Gelukkig 🙂

Succes en plezier! En heb je vragen? Ik ben er voor jou, professional en ouder! Stuur mij gerust een mailtje! ondersteunendtekenen@pienvandermost.nl

Pien

De tekenenbijTOSspecialist

# data[].attributes.attachment_link.description
Welkom op de TekenenbijTOS website! Achter de schermen wordt lekker doorgewerkt aan deze nieuwe website, om hem zo volledig mogelijk te maken voor jou: professional, en voor jou: ouder! Ondersteunend tekenen betekent: terwijl je vertelt, teken je de kern mee.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Wat is TOS?

Een taalontwikkelingsstoornis is een erfelijke neurobiologische ontwikkelingsstoornis. De precieze oorzaak is nog onbekend. Kinderen met TOS hebben moeite met taal. Verder lijkt er niets met ze aan de hand te zijn. Daarom is TOS een onzichtbare handicap. Intelligentie, gehoor en algemene ontwikkeling van het kind zijn normaal. Wel heeft het kind problemen bij het spreken en/of het begrijpen van taal, lezen en schrijven. Wanneer er al taalproblemen in de familie voorkomen, is de kans op TOS groter.

Hoe vaak komt het voor?

Naar schattig heeft 7% van de kinderen in de leeftijd van 5 jaar te maken met een taalontwikkelingsstoornis. Dat komt neer op twee kinderen per schoolklas. Het precieze aantal is nog niet onderzocht. Bij jongens komt TOS vaker voor dan bij meisjes.

Hoe herken je TOS?

Een taalontwikkelingsstoornis bij een kind kun je herkennen aan verschillende signalen:

* het kind spreekt in korte, onlogische zinnen
* het kind is slecht verstaanbaar
* het kind is stil en praat weinig
* het kind kan zich slecht concentreren
* het kind begrijpt anderen vaak niet
* het kind lijkt soms niet te luisteren

Niet ieder kind met TOS heeft last van al deze problemen. Soms wisselen de symptomen per levensfase. Omdat de signalen niet altijd herkend worden, denkt men vaak dat een kind met TOS gewoon niet zo slim is.
Bekijk dit filmpje voor het herkennen van signalen Bekijk de feiten en cijfers over TOS
U kunt ook de SNEL-test doen. Deze korte test is bedoeld om inzicht te krijgen in de taalontwikkeling van uw kind.
Doe de SNEL-test
Oorzaken van taalproblemen

Taalproblemen kunnen wijzen op TOS, maar kunnen ook door andere problemen in de ontwikkeling van een kind veroorzaakt worden. Bijvoorbeeld door een spraakontwikkelingsachterstand, een algehele ontwikkelingsachterstand, een informatieverwerkingsprobleem, een auditief verwerkingsprobleem of een gehoorprobleem. Daarom wordt er door een logopedist soms een algeheel ontwikkelingsonderzoek (psychologisch, logopedisch en gehooronderzoek) geadviseerd. Zo kan worden bepaald of sprake is van een TOS of van een ander onderliggend probleem waardoor de taal van het kind niet goed ontwikkelt.

Gevolgen

Een TOS kan veel impact hebben op het leven van een kind. Kinderen met TOS hebben een verhoogd risico op sociale, emotionele en gedragsproblemen. Ook hebben ze een verhoogd risico op lees- en leerproblemen en worden ze vaker gepest. Een kind met TOS kan problemen hebben bij het volgen van de lessen op school of moeite met het onderhouden van vriendschappen. Soms voelt een kind zich niet goed begrepen. Dan kan het kind heel stil worden of juist agressief reageren. De communicatie met ouders en anderen verloopt soms verstoord. Dit kan voor ouders en kind heel moeilijk zijn.

TOS bij (jong) volwassenen

De meeste kinderen blijven hun hele leven last houden van de gevolgen van hun taalstoornis. Ze ondervinden op latere leeftijd problemen bij keuze van een studie of het vinden van een baan. De taal- en hieraan gerelateerde leerproblemen hebben tot gevolg dat een jong volwassene met TOS meestal laagopgeleid is. Miscommunicatie, zwakke mondelinge en schriftelijke taalvaardigheden beperken hun kansen op de arbeidsmarkt en geven jongeren een groter risico om hun baan kwijt te raken.

Zoek een logopedist die kan helpen bij het:

het Hanen-ouderprogramma Meer dan woorden
het Hanen-ouderprogramma Praten doe je met z'n tweeën

Stellen van diagnose

Soms wordt (het vermoeden van) TOS ontdekt op het consultatiebureau als het kind laat is met praten of weinig spreekt. Soms wordt op de peuterspeelzaal, kinderdagverblijf of op school pas ontdekt dat er iets niet klopt, of de ouders ontdekken dit zelf. Om de diagnose TOS te kunnen stellen worden de taalvaardigheid, het gehoor en de non-verbale intelligentie beoordeeld. Dit laatste om uit te sluiten dat de taalproblemen worden veroorzaakt door een gehoorverlies of verminderde intelligentie. De taalvaardigheid wordt in kaart gebracht met verschillende taaltests voor het taalbegrip en de taalproductie (woorden en zinnen). Daarnaast worden de communicatievaardigheden van het kind beoordeeld. Is de diagnose TOS, dan wordt in overleg met de ouders een plan gemaakt om zo gericht mogelijk aan de taalontwikkeling te werken. Vermoed u dat uw kind een taalontwikkelingsstoornis heeft? Ga voor advies naar de huisarts of het consultatiebureau. Zij kunnen u verder doorverwijzen.

Het belang van vroege signalering

Omdat spraak- en taalverwerving op jonge leeftijd plaatsvindt, is het belangrijk problemen daarin zo vroeg mogelijk te signaleren. De taalgevoelige periode (0 tot 6 jaar) kan dan optimaal worden benut. Hoe eerder een TOS wordt ontdekt, hoe groter de kans op verbetering van de klachten.

Wat kan de logopedist betekenen?

Als de diagnose TOS is gesteld, moet worden bepaald welke behandeling het beste bij het kind past. Er bestaan diverse therapievormen, waaronder de indirecte en de directe therapie. Bij de indirecte therapie worden de ouders door de logopedist geïnformeerd en geïnstrueerd hoe zij de taalontwikkeling zo goed mogelijk kunnen stimuleren. De ouders leren hoe ze in allerlei dagelijkse situaties extra aandacht aan de taal van het kind kunnen besteden. Het kind krijgt op deze manier veel mogelijkheden om taal te koppelen aan ervaringen. Bij de directe therapie werkt de logopedist met het kind. Maar samenwerking met de ouders is ook hier uiterst belangrijk.

Ernstige TOS

Een jonger kind met ernstige TOS is soms beter af in een speciale behandelgroep voor peuters waar een multidisciplinair team werkt aan verbetering van de taalontwikkeling. Gaat een kind al naar school en heeft het een ernstige TOS, dan komt het in aanmerking voor plaatsing op of begeleiding vanuit een school voor kinderen met een spraaktaalmoeilijkheden. Een logopedist kan een kind helpen beter met taal om te gaan, zodat het zich toch kan redden in het leven.

Meer informatie

Kijk voor meer informatie over de taalontwikkeling van een kind ook op www.kindentaal.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Wat is TOS? Een taalontwikkelingsstoornis is een erfelijke neurobiologische ontwikkelingsstoornis. De precieze oorzaak is nog onbekend. Kinderen met TOS hebben moeite met taal. Verder lijkt er niets met ze aan de hand te zijn. Daarom is TOS een onzichtbare handicap. Intelligentie, gehoor en algemene…

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Iets wat meertalige kinderen vanaf huis meenemen als ze naar de peuterspeelzaal of school gaan, is hun moedertaal of -talen. De taal waarin hun emotionele en sociale ontwikkeling is gestart en waarmee ze begonnen zijn de wereld te ontdekken.

Aangekomen op de peuterspeelzaal of op school moeten deze kinderen razendsnel een nieuwe taal leren. De meeste kinderen doorlopen dit proces, het leren van het Nederlands als Tweede Taal (NT2), indrukwekkend snel. Binnen twee jaar kunnen ze goed communiceren met hun nieuwe omgeving. In de wetenschappelijke literatuur noemt men deze vaardigheid om taal (welke taal dan ook) in en voor sociale interacties te kunnen gebruiken: DAT (Dagelijkse Algemene Taalvaardigheid). DAT voldoet echter niet meer op school als kinderen ouder worden. Zij hebben in de loop van de basisschool en het voortgezet onderwijs een complexere vaardigheid nodig: Cognitieve Academische Taalvaardigheid (CAT). Kinderen hebben ongeveer vijf tot zeven jaar nodig om zich deze ingewikkelde, abstracte 'schooltaal' eigen te maken.

Meertalige leerlingen verschillen in hun moedertaal, in het moment waarop ze Nederlands gaan leren en ook in de hoeveelheid en kwaliteit Nederlands taalaanbod. Het is dan ook een grote opgave voor een leerkracht om les te geven aan een klas leerlingen met deze verschillende achtergronden.

Er zijn kinderen die de schooltaal (CAT) minder snel oppikken en over wie leerkrachten zich zorgen maken. Scholen vragen zich vaak af: 'Heeft dit kind een blootstellingsachterstand aan het Nederlands of een taalontwikkelingsstoornis (TOS)?'. Een blootstellingsachterstand betekent dat het kind het Nederlands nog niet voldoende beheerst. Hij heeft nog niet voldoende ervaring met deze taal. Een taalontwikkelingsstoornis betekent dat het kind veel moeite heeft om taal te leren, ook zijn moedertaal en alle andere talen die hij daarnaast leert. Het is dan ook met die vraag van scholen dat steeds meer meertalige kinderen worden aangemeld bij audiologische centra.

Om deze vraag te beantwoorden hebben we kennis nodig van de normale taalontwikkeling van meertalige kinderen. Deze voegen we toe aan de kennis die we al hebben over TOS. Bij een meertalig kind met TOS doen zich, zoals gezegd, taalproblemen voor in alle talen van het kind, de moedertaal en nieuwe talen die hij leert. Dat is niet het geval bij meertalige kinderen die geen TOS hebben. Bij die kinderen is er soms onvoldoende blootstelling geweest aan het Nederlands, maar er zijn in principe geen problemen in de ontwikkeling van de moedertaal. Ons werk bestaat, als het ware, uit het leggen van een puzzel met stukjes uit twee verwante disciplines die gelukkig steeds meer met elkaar werken: NT2 en Taalontwikkelingstoornissen.
We moeten o.a. de volgende puzzelstukken leren (her)kennen:

1. Rol van de omgeving: Kwaliteit en kwantiteit taalaanbod in beide talen is heel belangrijk: Hoeveel praten de ouders met het kind? Lezen ze voor? Dit bepaalt hoe goed de moedertaal is ontwikkeld. Heeft de leerkracht kennis van NT2 onderwijs? Zijn de omstandigheden en de sfeer op school positief voor de (taal)ontwikkeling van meertalige kinderen? Zijn ouders in staat om het kind te helpen? Dit heeft invloed op hoe goed en hoe snel het kind het Nederlands leert.

2. Patronen in de normale meertalige taalontwikkeling: Wisselt het kind tijdens een gesprek van taal (codewisseling)? Wanneer en met wie doet het kind dat? Hoe vaak? Wat doet het kind als hij moeite heeft om op een woord te komen? Maakt het kind fouten in de zinsbouw? Wat voor fouten zijn dat? Zijn er fouten in het Nederlands die veroorzaakt worden door invloed van de andere taal of talen die het kind spreekt? Zijn dat fouten die ook in de normale taalontwikkeling van eentalige kinderen voorkomen? Zijn de zinnen, ondanks fouten, samengesteld en lang ?

3. Aanwijzingen (rode vlaggen) voor TOS: was de ontwikkeling in de moedertaal traag? Zijn er mensen in de familie die ook traag zijn of waren in hun taalontwikkeling? Is de communicatieve redzaamheid in de moedertaal beperkt? Is het kind onverstaanbaar? Zijn er veel fouten in de grammatica en zijn de zinnen te eenvoudig en kort? Heeft het kind moeite om mondelinge informatie te begrijpen?

Voor audiologische centra betekent de toename van meertalige kinderen onder hun cliënten dat er in de afgelopen jaren kleine en grote veranderingen in de denk- en werkwijze zijn gekomen. Hierdoor wordt de diagnostiek steeds beter en het risico van over- of onderdiagnose steeds kleiner. Overdiagnose betekent dat een kind onterecht de diagnose TOS krijgt en onderdiagnose betekent dat de TOS niet wordt herkend bij een kind dat dat wel heeft.

Enkele voorbeelden van hoe onze audiologische centra nu werken:

We voeren een uitgebreid gesprek met de ouders of verzorgers waarin wij o.a. vragen naar de kwaliteit en kwantiteit van het gebruik van verschillende talen, in verschillende dagelijkse situaties. Dit is belangrijke informatie bij het beoordelen van de beheersing van de talen.

We kijken niet alleen naar het Nederlands.
We meten de taalvaardigheid van het kind in de verschillende talen en observeren ook hoe het kind reageert en leert van een voorbeeld tijdens de testafname. Dit nemen we mee in onze finale beoordeling van de taalontwikkeling van dat kind.

We gebruiken tolken.
Als de onderzoeker de taal van het kind niet beheerst, werken we met tolken die opgeleid zijn om ons te assisteren.

NT2-blootstellingsachterstand is geen TOS.
We realiseren ons dat er in de eerste fase van de NT2 ontwikkeling een groot verschil is tussen wat het kind weet (de conceptuele kennis) en wat hij kan zeggen (de taalvaardigheid) in de tweede taal. Het is dus belangrijk om het kind tijd te gunnen om het Nederlands beter te leren voordat we zijn taalvaardigheid in het Nederlands uitgebreid gaan onderzoeken. Uit wetenschappelijk onderzoek weten we bijvoorbeeld dat de passieve woordenschat zich veel sneller ontwikkelt dan de actieve woordenschat. Na twee tot drie jaar basisonderwijs is de passieve woordenschat van een groot deel van de meertalige kinderen die het Nederlands als tweede of derde taal leert, op peil. Dat is dan nog niet het geval met de actieve woordenschat.

We maken onderscheid tussen DAT en CAT.
We zijn ons ervan bewust dat een meertalig kind tegelijkertijd een grote vaardigheid kan laten zien in DAT én een beperkte vaardigheid in CAT. Dit verklaart waarom ouders vaak tevreden zijn met de taalontwikkeling van hun kind en menen dat hij/zij niets mankeert, terwijl logopedisten en school een beperkte taalvaardigheid zien en meten.

Ook een kind zonder TOS kan vaak hulp gebruiken.
Bij de kinderen die geen TOS blijken te hebben, maar een trage taalontwikkeling laten zien, denken we mee en geven ouders en school advies over de stimulering van beide talen. We delen graag onze kennis en expertise over meertalig opgroeien. Een belangrijk advies aan scholen is: geef kinderen, vooral in de eerste fase van het Nederlands leren, de mogelijkheid om te 'leunen' op hun eerste taal. Laat ze die taal op school gebruiken als springplank om het Nederlands te leren. Zo geef je ze meer kans om te participeren, ondanks hun nog beperkte beheersing van het Nederlands. Om dit pleidooi beter te begrijpen, verwijzen we scholen onder andere naar het document 'Ruimte voor talenten', te downloaden van de site van de Primaire Onderwijsraad:https://www.poraad.nl/ledenondersteuning/publicaties/school-kind-omgeving/ruimte-voor-nieuwe-talenten.

Er blijft (veel) ruimte voor verdere verbeteringen in de aanpak. De testen die audiologische centra beschikbaar hebben om de taalontwikkeling van meertalige kinderen te beoordelen, zijn testen die genormeerd zijn voor eentalige kinderen. Testen met normen voor meertalige kinderen bestaan nog nauwelijks. Ook doen de bestaande taaltesten een te groot beroep op CAT. Voor een betere diagnostiek van TOS bij meertaligen hebben we dringend beter testmateriaal nodig. We zouden ons meer kunnen richten op hoe makkelijk en snel een kind DAT verwerft. Ook zou in de eerste jaren van blootstelling aan het Nederlands meer nadruk gelegd moeten worden op de passieve kennis, vooral op de ontwikkeling van de lexico-semantiek.
Wij stellen ons tot doel om de zorg voor onze jonge meertalige cliënten te verbeteren. Zoals hierboven wordt geïllustreerd, zijn we op de goede weg!

dr. Manuela Julien, klinisch linguïst bij Pento
OKTOBER = TOS MAAND de hele maand oktober besteden verschillende organisaties extra aandacht aan taalontwikkelingsstoornis (TOS). Kijk ook op www.wereldtosdag.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Iets wat meertalige kinderen vanaf huis meenemen als ze naar de peuterspeelzaal of school gaan, is hun moedertaal of -talen. De taal waarin hun emotionele en sociale ontwikkeling is gestart en waarmee ze begonnen zijn de wereld te ontdekken. Aangekomen op de peuterspeelzaal of op school moeten deze kinderen razendsnel een nieuwe taal leren.

# data[].attributes.body
https://tosinbeeld.nl/inrichten-leeromgeving/

# data[].attributes.attachment_link.description
Daarnaast is het plannen van taken voor veel leerlingen met TOS lastig. Dat komt waarschijnlijk omdat je taal ook gebruikt om je eigen handelen aan te sturen (innerlijke taal). Kinderen met TOS hebben daarom baat bij externe hulpmiddelen om taken te plannen. Stappenplannen waarin de taakaanpak wordt gevisualiseerd kunnen kinderen helpen bij het correct uitvoeren van taken.

# data[].attributes.body
https://www.kentalis.nl/tos-behandeling

# data[].attributes.attachment_link.description
Heeft je kind een taalontwikkelingsstoornis (TOS)? Dan kunnen we jou en je kind op verschillende manieren helpen. We stimuleren de taal- en spraakontwikkeling, werken aan het zelfvertrouwen van je kind en willen dat communiceren weer leuk wordt.

# data[].attributes.body
https://www.kentalis.nl/herken-tos

# data[].attributes.attachment_link.title
Herken de signalen van een taalontwikkelingsstoornis

# data[].attributes.body
https://tosinbeeld.nl/wat-is-tos/

# data[].attributes.attachment_link.description
TOS wordt ook niet veroorzaakt door onvoldoende taalinput. Wanneer een kind onvoldoende taalinput heeft gehad, spreken we over een blootstellingsachterstand. Een blootstellingsachterstand kan een kind nog inhalen; een taalstoornis blijft. Ongeveer 75% van de kinderen die op 5-jarige leeftijd een dia…

# data[].attributes.headline
Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.subject
Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.body
https://www.nemokennislink.nl/publicaties/problemen-taalontwikkeling-al-vroeg-zichtbaar/

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De ouders van Daan merkten toen hij anderhalf was al dat er wat mis was: hij sprak nog weinig woordjes. Toen hij met tweeëneenhalf ook nog geen zinnetjes kon maken, zochten ze hulp bij een logopedist. "Als zijn vader op de motor naar zijn werk ging, was het 'papa broem broem'", vertelt zijn moeder. "Terwijl andere kinderen al zinnen konden maken met vijf woorden. Ook in zijn woordenschat lag hij achter op leeftijdsgenoten."

De logopedist verwees Daan al snel door naar een audiologisch centrum. Daar werd hij uitgebreid getest. Met zijn gehoor bleek niets mis, ook niet met zijn taalbegrip. Wel met zijn taalproductie. Op basis van de tests werd gesproken van een 'ernstige taalstoornis'.

Daan heeft een taalontwikkelingsstoornis. Dat betekent dat hij problemen heeft met de verwerking van taal. In zijn geval werkt het alleen door in de taalproductie. Hij heeft soms moeite met het uitspreken van woorden, maar verder heeft hij nergens last van. Inmiddels is hij zeven jaar en kan hij gewoon meekomen in het regulier onderwijs, maar daar ging een behandeltraject aan vooraf in het speciaal onderwijs.

Zoals Daan zijn er nog veel meer kinderen die problemen hebben met het produceren en/of begrijpen van taal. Zo'n 5 tot 7 procent van de Nederlandse kinderen heeft TOS. Zo'n taalontwikkelingsstoornis openbaart zich al op jonge leeftijd, zegt Iris Selten. Zij doet als promovendus aan de Universiteit Utrecht onderzoek naar kinderen met een TOS in de leeftijdsgroep drie tot zeven jaar. "Ouders merken de problemen vaak als eerste: hun kind is bijvoorbeeld pas heel laat gaan praten of is moeilijk te begrijpen."

De naam 'taalontwikkelingsstoornis' (afgekort: TOS) bestaat ongeveer even lang als de Engelse benaming Developmental Language Disorder (DLD), in 2017 geïntroduceerd door de Britse Dorothy Bishop, een van de bekendste onderzoekers op het gebied van TOS. Daarvoor was in Nederland de term ESM gangbaar, afkorting van Ernstige Taal- en Spraak Moeilijkheden. In het Engels sprak men o.a. van Specific Language Impairment (SLI).

Diagnose stellen

In Nederland worden kinderen op een leeftijd van anderhalf al kort gescreend op taal in het consultatiebureau. Toch wordt een TOS daar niet altijd herkend. Bij Daan bijvoorbeeld waren het de ouders zelf die in actie moesten komen; het consultatiebureau wuifde hun zorgen weg. Dat TOS niet altijd herkend wordt heeft verschillende oorzaken volgens Elma Blom. Zij is hoogleraar Taalontwikkeling en Meertaligheid in Gezin en Onderwijs aan de Universiteit Utrecht.

Ten eerste zijn er grote individuele verschillen in de taalontwikkeling van kinderen. Als een kind wat later op gang komt, hoef je je als ouder niet meteen zorgen te maken. Taalproblemen kunnen ook nog eens heel verschillende oorzaken hebben. Dat maakt het ook voor specialisten moeilijk om een diagnose te stellen. "Kinderen kunnen moeite hebben met taal om allerlei redenen", zegt Blom. "Omdat ze te weinig taalaanbod krijgen, omdat ze slecht horen. Pas als je dat soort oorzaken hebt uitgesloten, kun je spreken van TOS." Bij meertalige kinderen is het soms moeilijk vast te stellen of er sprake is van te weinig taalaanbod of een TOS. Daarom is er in deze groep relatief veel onder- en overdiagnose.

Maar ook bij eentalige kinderen is het moeilijk vast te stellen. Het kan namelijk in verschillende aspecten van de taal voorkomen: kinderen kunnen moeite hebben met de uitspraak, de woordenschat of de grammatica. Ook de mate waarin verschilt per kind. "Er zijn voorbeelden van eeneiige tweelingen waarbij het ene kind wel de diagnose kreeg en het andere niet", vertelt Blom. "Dat betekent niet dat het kind zonder diagnose geen taalprobleem heeft, maar net niet genoeg voor een diagnose. En het laat ook zien dat TOS niet alleen genetisch bepaald is: een eeneiige tweeling heeft immers hetzelfde DNA."

Speciaal onderwijs

Op het moment dat een kind de diagnose TOS krijgt, zijn er verschillende behandeltrajecten mogelijk, afhankelijk van de mate van de TOS. Kinderen met een ernstige TOS worden meestal verwezen naar het speciaal onderwijs, dat in Nederland is ondergebracht bij organisaties als VierTaal, Auris, Kentalis en Vitus Zuid. Deze scholen vallen onder het zogenaamde cluster 2-onderwijs. Kinderen met een lichtere vorm gaan soms ook naar het regulier onderwijs, met ondersteuning vanuit het speciaal onderwijs. Er zijn ook kinderen die eerst op speciaal onderwijs zitten, maar dan opeens heel erg vooruitgaan en weer doorstromen naar het regulier onderwijs. Selten: "Taal kan voor deze kinderen een zwakke plek blijven, maar ze hebben geen behandeling meer nodig."

Het speciaal onderwijs bestaat uit 4 clusters:

Cluster 1: blinde, slechtziende kinderen;

Cluster 2: dove, slechthorende kinderen en kinderen met een taal- spraakontwikkelingsstoornis;

Cluster 3: motorisch gehandicapte, verstandelijk gehandicapte en langdurig zieke kinderen;

Cluster 4: kinderen met psychische stoornissen en gedragsproblemen.

Voor Daan verliep het inderdaad zo. Hij kwam eerst terecht in een peuterbehandelgroep en volgde daarna drie jaar speciaal onderwijs. In november vorig jaar is hij doorgestroomd van groep 4 uit het speciaal onderwijs naar groep 4 van het regulier onderwijs. Hij ervaart daar nog weinig problemen van zijn TOS, vertelt zijn moeder, ook omdat hij nu weet hoe hij ermee om moet gaan. "Hij beweegt als het ware om zijn TOS heen." Ze geeft een voorbeeld: "Laatst waren ze op zijn school bezig met sch-woorden. Hij trok het plaatje van een schilder, maar noemde het een 'verfman', waarschijnlijk omdat hij nog moeite heeft met de uitspraak van die sch. Maar een andere verklaring zou kunnen zijn dat hij gewoon zegt wat hij voor zich ziet, hij is erg visueel ingesteld. Zijn antwoord is binnen deze opdracht misschien fout, maar hij weet wel duidelijk te maken wat hij denkt. Dat is knap."

Uit onderzoek blijkt dat kinderen met TOS vaak moeite hebben met de auditieve verwerking van taal. Dat betekent dat het geluid van taal niet goed verwerkt kan worden in de hersenen. Daarom wordt op cluster2-scholen veel gewerkt met visuele ondersteuning: met pictogrammen en plaatjes. Ook wordt taal ondersteund met gebaren. Daan heeft daar nu nog profijt van, vertelt zijn moeder. "Soms komt hij niet op een woord, maar als we dan het bijbehorende gebaar gebruiken, komt het woord gelijk boven. Dat is magisch."

Mogelijke oorzaken

Dat kinderen met TOS moeite hebben met auditieve verwerking kan veel verschillende oorzaken hebben. Blom werkt momenteel aan een grote overzichtsstudie met een aantal collega's, en noemt er een aantal. "Relatief veel kinderen met TOS zijn vroeggeboren. Als kinderen in het derde trimester van de zwangerschap worden geboren, is dat net op het moment dat er van alles gebeurt in de hersenontwikkeling wat cruciaal is voor taal leren."

Maar het is niet zo dat alle kinderen die vroeggeboren worden TOS ontwikkelen, het is niet zo zwartwit. "Er zijn meerdere wegen naar TOS", zegt Blom. "Ook de gezondheid van de moeder tijdens de zwangerschap kan bijvoorbeeld een rol spelen. Zo heeft roken mogelijk effect op de auditieve verwerking van de foetus." Behalve deze omgevingsfactoren kunnen er ook biologische factoren zijn: TOS lijkt ook genetisch bepaald. Dus als TOS in de familie voorkomt, neemt de kans bij een kind toe.

Cognitie of taalspecifiek

Een andere vraag die nog openligt voor wetenschappers is hoe taalspecifiek het leerprobleem is van kinderen met een TOS. Het kan immers ook zo zijn dat er een algemeen cognitief leerprobleem is dat effect heeft op de taalverwerking. Imme Lammertink promoveerde vorig jaar op een onderzoek waarin deze vraag centraal stond. Uit eerdere studies kwam naar voren dat veel kinderen met TOS problemen ervaren met statistisch leren. Dit is een leermechanisme waardoor we makkelijk patronen kunnen ontdekken in de wereld om ons heen. De promovendus voerde daarom diverse experimenten uit onder kinderen met en zonder TOS.

In totaal deden 72 kinderen tussen de acht en twaalf jaar oud mee aan de experimenten. De 36 TOS-kinderen waren zowel afkomstig uit het cluster2-onderwijs als uit het regulier onderwijs. De kinderen kregen steeds zinnetjes te horen in een niet-bestaande taal. Daar zaten twee regelmatigheden in verstopt, die kinderen zonder TOS al snel wisten te ontdekken. De kinderen met TOS hadden meer moeite om die regels op te pikken. In een ander experiment kregen de kinderen aliens op een beeldscherm te zien, die ze moesten groeperen. In deze taak - waarin opnieuw patroonherkenning werd getoetst, maar dan op niet-talig visueel niveau - scoorden beide groepen even goed. Lammertink concludeerde daarom dat het statistisch leerprobleem van kinderen met TOS taalspecifiek is. De uitkomst past ook bij een eerder beeld dat werd geschetst dat kinderen met TOS visueler zijn ingesteld dan kinderen zonder TOS.

Lammertink doet nu onderzoek voor Kentalis, een organisatie die zich richt op mensen die slechthorend, doof of doofblind zijn of een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of communicatief meervoudige beperking hebben. "Ik denk dat we misschien wel geboren worden met een algemeen statistisch leermechanisme, maar dat dat mechanisme zich domeinspecifiek gaat ontwikkelen. Dus dat je uiteindelijk een specifiek mechanisme hebt voor statistisch leren van taal of muziek. En dat kinderen met TOS met name in dat talige domein moeite hebben met statistisch leren. Maar dat zou ik graag verder willen onderzoeken."

UMC Utrecht voor NEMO Kennislink

In het brein

Selten onderzocht ook wat er gebeurt in het brein van kinderen met TOS. Daar was tot nu toe weinig onderzoek naar gedaan. Dat komt omdat het voor kinderen niet eenvoudig is om langere tijd stil te liggen in een MRI-scanner. Bovendien vinden veel kinderen het ook best spannend. Daarom konden de kinderen eerst wennen in een nepscanner. In de echte MRI-scanner luisterden de kinderen naar taal en 'andersomtaal' - taaluitingen die achterstevoren werden afgespeeld. Op die manier hoopte Selten te ontdekken of er grote verschillen waren tussen een groep kinderen met TOS en een groep kinderen zonder taalproblemen. Die waren er niet. Voor alle kinderen gold dat ze voor het verwerken van taal en andersomtaal dezelfde hersengebieden gebruikten. Bovendien werd bij alle kinderen de hersenactiviteit bij het horen van echte taal sterker dan bij andersomtaal.

Het enige verschil dat Selten vond was dat de hersenactiviteit bij kinderen met TOS bij het luisteren naar taal net wat minder sterk was dan bij kinderen zonder taalproblemen. Daaraan zou je kunnen zien dat kinderen met TOS taal in hun hersenen op een andere manier verwerken. Belangrijker is volgens Selten de constatering dat bij al deze kinderen dezelfde hersengebieden oplichten voor het verwerken van taal. "We zagen dat vooral de linkerhersenhelft werd gebruikt. Eerder is ook weleens gezegd dat kinderen met TOS taal rechts verwerken, maar dat vonden wij dus niet."

Dat neemt niet weg dat de hersenen zich net wat anders lijken te gedragen bij kinderen met een TOS. Dat zou misschien ook kunnen verklaren waarom Daan problemen heeft met taal, maar op andere vlakken juist weer uitblinkt. "Rekenen is bijvoorbeeld voor hem appeltje-eitje", vertelt zijn moeder. "Daar haalt hij een groot deel van zijn zelfvertrouwen uit. Hij is er echt heel goed in, en dat valt hem en ook anderen op. Dus TOS is dan misschien de beperking, maar dat maakt ook ruimte voor andere talenten."

Wat er precies in het brein van kinderen met TOS gebeurt, weten we niet. Blom hoopt dat toekomstig onderzoek daar verandering in brengt: "Op gedragsniveau kunnen we ouders al aardig uitleggen wat er gebeurt, maar vaak willen mensen ook weten wat er zich in het hoofd van hun kinderen afspeelt." Zowel Blom als Selten zien de sleutel in individueel onderzoek, juist omdat de oorzaken zo divers kunnen zijn. Bovendien gaat TOS nogal eens samen met andere aandoeningen, zoals adhd of autisme. Het liefst zou Blom al die aandoeningen samennemen in een grootschalige studie, waarbij verschillende vakgebieden - biologie, psychologie, pedagogiek, taalwetenschap, statistiek - samenwerken.

Onderwijs met een uitroepteken

Selten is zich ook bewust van de beperking van MRI-onderzoek: het zegt niets over de oorzaak van TOS. Toch focust ze liever op wat het wél laat zien: "We hebben geconstateerd dat de taalverwerking in de hersenen van kinderen met een TOS er niet heel afwijkend uitziet, dat is hoopvol."

Hoewel veel kinderen met TOS tot in de volwassenheid last hebben van hun taalproblemen, kan de juiste ondersteuning in het onderwijs een flink verschil maken. Die meerwaarde zag Daans moeder ook. Voor haar is de cluster2-school waar Daan heeft gezeten 'onderwijs met een uitroepteken': zoveel profijt heeft hij ervan gehad. "Zonder de engelen van Auris had hij nooit zo'n zachte landing in het regulier onderwijs gehad. We bewonderen ook de leerkrachten van zijn huidige school, zij zien hem net als de andere leerlingen. Iedereen heeft, in meer of mindere mate, op een bepaald gebied een beetje extra aandacht nodig. Bij hem is dat TOS. Zijn TOS is voor altijd. En dat mag, want dat maakt hem wie hij is. We hopen dat de wereld om hem heen dat ook altijd zo zal zien."
De gebruikte naam Daan is om privacy-redenen gefingeerd. Werkelijke naam en contactgegevens zijn bekend bij de redactie.
Meer lezen over dit onderwerp?

# data[].attributes.attachment_link.title
Bekijk: Problemen taalontwikkeling al vroeg zichtbaar

# data[].attributes.attachment_link.description
Vijf tot zeven procent van de kinderen in Nederland heeft een taalontwikkelingsstoornis, afgekort: TOS. Toch is TOS nog een relatief onbekend begrip. En dat terwijl een vroege diagnose deze kinderen enorm helpt om goed met hun taalproblemen om te gaan.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op deze pagina wordt aandacht besteed aan de behandeling van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis. In eerste instantie worden verschillende aandachtspunten bij de behandeling van meertalige kinderen doorgenomen. Daarna zal er aandacht zijn voor wetenschappelijk onderzoek omtrent een aantal verschillende behandelwijzen.

Aandachtspunten bij de behandeling van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis
Voor meertalige kinderen is de meertalige thuissituatie vaak een feit en geen keuze van ouders. Meertalige kinderen, ook zij met een taalontwikkelingsstoornis, hebben de verschillende talen nodig om te kunnen communiceren met hun ouders, familieleden en klasgenoten. De logopedist moet zich bewust zijn van de enorme verschillen in meertalige thuissituaties. Daarnaast verschillen de wensen van ouders omtrent de meertaligheid van hun kind enorm. Voor de behandeling van meertalige kinderen is het van belang om met al deze aspecten rekening te houden (Julien, 2008). Hieronder worden een aantal aspecten beschreven.

Acculturatie
Uit onderzoek van Pachter & Weller (1993), beschreven in Julien & Blumenthal (1999), lijkt acculturatie belangrijk voor het succes van de logopedische behandeling. Medewerking van ouders, maar ook de houding en overtuigingen van de behandelend logopedist zijn beslissend voor het resultaat van de behandeling. Met acculturatie worden veranderingen in het oorspronkelijke culturele patroon door contact met de andere cultuur bedoeld. In deze huidige tijd is dit een proces van wederzijdse beïnvloeding. Zowel de logopedist, als de ouders moeten begrip tonen voor elkaars cultuur, houding en overtuigingen (Julien & Blumenthal, 1999).
Voor het slagen van de behandeling van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis is het dus van belang dat de logopedist zich verdiept in de cultuur, houding en overtuigingen van de ouders. Daarbij mag hij/zij ook zijn/haar overtuigingen aan de ouders kenbaar maken. Door op de hoogte te zijn van elkaars verwachtingen van de logopedische behandeling, kunnen misverstanden voorkomen worden.

Taalstrategieën
Daarnaast is het van belang om rekening te houden met verschillen in meertalige thuissituaties. Deze verschillen zijn onder andere te wijten aan taalstrategieën (Julien, 2008):
- Minderheidstaal thuis-strategie (minority language at home): Deze ouders hebben er (on)bewust voor gekozen om thuis een andere taal dan het Nederlands te spreken.
- Meerderheidstaal thuis-strategie (majority language at home): Deze ouders hebben er (on)bewust voor gekozen om thuis Nederlands met hun kinderen te praten. Vaak zijn dit ouders uit (ex-)Nederlandse koloniën, zoals Suriname en de Antillen. Onderling praten de ouders Papiamento of Indonesisch, waardoor de kinderen aan deze talen worden blootgesteld, maar dit niet terug hoeven te spreken.
- Als ouders beiden een andere moedertaal hebben, kunnen ouders kiezen voor de Één-Ouder-Één-Taal (One Parent One Language) - strategie.
Ook combinaties van strategieën zijn mogelijk. Dit blijkt vaak voor te komen, doordat de handhaving van één strategie niet gemakkelijk is (Thordardottir, 2006). Daarnaast kan de taalstrategie die gebruikt wordt in de loop van de tijd veranderen, bijvoorbeeld door de beheersing van de talen door de ouders of de eigen voorkeur van de kinderen. Vaak gebeurt dit als de taaldominantie van het kind verschuift, doordat het kind naar de basisschool gaat. Ook een echtscheiding, langdurige afwezigheid van één van de ouders of als de ouders het Nederlands beter gaan beheersen, kan het taalgebruik thuis veranderen (Julien, 2008).

Wensen van ouders en kinderen
Ouders kunnen bewust of onbewust bepaalde verwachtingen hebben van de meertaligheid van hun kind(eren). Sommige ouders willen graag dat hun kind(eren) hun moedertaal vloeiend spreken en hierin kunnen lezen of schrijven. Andere ouders zijn blij als hun kind een gesprekje met opa en oma kunnen voeren. De wensen van ouders kunnen realistisch en haalbaar zijn, maar soms ook niet. Daarbij kunnen ouders op één lijn liggen, maar zij kunnen het ook niet met elkaar eens zijn (Julien, 2008).

Naast ouders, kunnen ook kinderen wensen hebben omtrent de taalkeuze. In het algemeen hebben kinderen de voorkeur voor de taal van hun leeftijdsgenootjes. De keuze voor een bepaalde taal is echter afhankelijk van de leeftijd en het taalcontact. Jonge kinderen brengen meer tijd door met hun ouders en beheersen de thuistaal vaak het beste. Oudere kinderen komen steeds meer in contact met de buitenwereld, waardoor de taal van de brede omgeving geleidelijk aan de taal wordt die zij het vaakst horen. De taaldominantie verschuift (Julien, 2008).

Hulp bij realistische keuze
Om de wensen van de ouders omtrent de meertaligheid in kaart te brengen, is het belangrijk dat de behandelaar hen verschillende vragen stelt. Dit zijn vragen, zoals: 'Hoe belangrijk is het voor u dat uw kind uw moedertaal leert? Welke taal vindt u het belangrijkste en waarom?' (zie ook Bijlage 5 van Julien, 2008). Hierbij is het van belang dat de behandelaar de vragen aan beide ouders (of verzorgers) stelt, om er achter te komen hoe zij hier individueel over denken. Bij verschil in mening is het nodig om tot consensus te komen. Bij het begin van de behandeling moeten alle betrokken partijen op één lijn zitten. Voor iedereen moet het duidelijk zijn wat de houding en mening van eenieder is ten opzichte van het taalprobleem, de meertaligheid van het kind inclusief de taalkeuzes, en de behandeling. Zonder deze duidelijkheid loopt men het risico dat ouders en behandelaar elkaar gaan tegenwerken (Julien, 2008).

Op basis van de informatie naar aanleiding van deze vragen, geeft de logopedist een advies en stelt hij/zij een behandelplan. Dit advies en behandelplan houden rekening met de taalvaardigheden per taal die het kind beheerst, nodig heeft en het niveau dat per taal bereikt kan worden. (Julien, 2008; Royal College of Speech and Language Therapists Special Interest Group in Bilingualism, 2007).
Daarnaast kan het zo zijn dat de doelen per taal verschillen. Het kind kan in de ene taal moeite hebben met een taaldomein (woordenschat, zinsbouw, woordvorming), terwijl dit in de andere taal wel goed gaat. Ook kunnen de communicatieve doelen per taal verschillen (Royal College of Speech and Language Therapists Special Interest Group in Bilingualism, 2007). Eventueel kan het advies en/of behandelplan gedurende de tijd worden aangepast, wanneer blijkt dat het advies of plan niet haalbaar is.

Taalaanbod structureren
Eén van de onderdelen van het advies en behandelplan kan zijn dat de logopedist hulp biedt bij het structureren van het taalaanbod, wat vaak nodig blijkt te zijn (Julien, 2008). De begeleiding en het advies dat hij/zij geeft moet gefundeerd zijn en voor het gezin in kwestie realistisch en haalbaar zijn. Zo moet er rekening worden gehouden met de specifieke behoefte, vermogens en mogelijkheden van iedere ouder en het kind. Daarbij moet het advies goed worden uitgelegd.

Eén van de manieren om het taalaanbod te structureren is het gebruiken van taalstrategieën. Strategieën die gekozen kunnen worden, staan hierboven beschreven. De strategieën geven ouders houvast, maar zijn niet bedoeld om strak te worden gehanteerd. Taal is in de eerste plaats van belang om sociale contacten te onderhouden. Het gebruik van verschillende talen of codewisseling is een normaal verschijnsel. De behandelaar kan de ouders wel uitleggen dat het beter is maar één taal te gebruiken op momenten dat zij direct met hun kind praten, omdat zij tot ongeveer vijf jaar de talen nog aan het leren zijn. Echter, er is geen wetenschappelijk bewijs dat codewisseling nadelig zou zijn voor kinderen met een taalstoornis. Het belangrijkste is dat ouders de taal of talen die zij gebruiken voldoende
beheersen.

Wetenschappelijk onderzoek naar verschillende behandelwijze
Bij de behandeling van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis kunnen verschillende behandelwijze worden gekozen. Hieronder zullen vier bekende behandelwijzen beschreven worden.

Monolinguale benadering
In logopedische praktijken kan om te beginnen voor een monolinguale (eentalige) benadering worden gekozen. Jordaan (2008) suggereert dat in 87% van de gevallen slechts in één taal behandeld wordt. Volgens Ebert, et al. (2014) wordt om drie redenen vaak voor deze aanpak gekozen. In eerste instantie zijn er weinig tweetalige logopedisten in Nederland. Internationaal onderzoek toont aan dat 74% van de logopedisten eentalig is (Jordaan, 2008). Mogelijk ligt dit percentage in Nederland nog hoger.
Ten tweede heerst de gedachte dat een goede beheersing van de Nederlandse taal een positief effect heeft op het schoolsucces, waardoor logopedisten ervoor kunnen kiezen alleen de Nederlandse taal te behandelen. Deze reden wordt eveneens door Jordaan (2008) genoemd. Zij geeft aan dat ongeveer 75% van de meertalige kinderen thuis eentalig worden opgevoed, totdat zij naar school gaan. Logopedisten vinden dat kinderen beter voorbereid zouden moeten worden op de taaleisen uit het onderwijs, wat de keuze voor de taalbehandeling erg beïnvloedt.
Tot slot kunnen logopedisten ervoor kiezen om enkel de Nederlandse taal te behandelen, omdat de schoolgaande kinderen die de Nederlandse taal al beter beheersen dan hun moedertaal, voort kunnen borduren op deze bestaande kennis (Ebert, et al., 2014).

Het valt te verwachten dat de taal die in de logopedische behandeling gekozen wordt, vaak de Nederlandse taal is. Dit is te verwachten door het grote aantal eentalige logopedisten. Zij beheersen vaak enkel de Nederlandse taal en de moedertaal van het meertalige kind niet.
Nu kan men zich afvragen of behandeling in één taal ook effect heeft op de ontwikkeling van de andere taal. Hiervan lijkt inderdaad sprake te zijn, zowel positief als negatief. Cross-linguïstische effecten zijn positief wanneer er een faciliterend effect van de ene taal op de andere taal is. Er is sprake van een negatief cross-linguïstisch effect, wanneer interferentie of competitie tussen de talen plaatsvindt.
De cross-linguïstische invloeden of transfer zijn in de domeinen fonologie, semantiek en morfosyntaxis gevonden (Kohnert, 2010). Zo kan transfer van de verwerving van fonemen, die in beide talen overeenkomen, plaatsvinden. Wat betreft woordenschat, kunnen cognaten (woorden die in beide talen dezelfde vorm en betekenis hebben) gemakkelijker worden geleerd (Gildersleeve-Neumann, Kester, Davis, & Peña, 2008; Cunningham & Graham, 2000).

Ondanks de waarschijnlijk hoge prevalentie aan monolinguale behandelingen, is in de wetenschappelijke wereld de algemeen geldende consensus dat therapie in slechts één taal vaak niet overeenkomt met de communicatieve behoeften van tweetalige kinderen (Kohnert, 2010; Royal College of Speech and Language Therapists Special Interest Group in Bilingualism, 2007). De meertalige kinderen hebben de verschillende talen nodig, om met iedereen uit hun omgeving te kunnen communiceren.

Bilinguale benadering
De bilinguale of tweetalige benadering is gericht op het gelijktijdig bevorderen van de communicatieve vaardigheden van het kind in beide talen. Dit wordt als volgt gepoogd te bereiken (Kohnert, 2010):
- Er wordt gewerkt aan cognitieve en taalverwerkingsvaardigheden die gemeenschappelijk zijn in beide talen. Zo worden de algemene zwakheden onderliggend aan de taalstoornis getraind, zoals de auditieve verwerkingsproblemen. Uit onderzoek van Ebert & Kohnert (2009) blijkt dat het trainen van niet-linguïstische aspecten bij eentalige kinderen, zoals het auditief geheugen en de snelle verwerking van visuele informatie een positief effect heeft op expressieve taalvaardigheden, in het bijzonder op benoemen en zinsformulering. Ook lijken er positieve effecten op te trainen bij meertalige kinderen (Ebert, Rentmeester-Disher & Kohnert, 2012).
- Er wordt gewerkt aan structurele aspecten van de taalinhoud, taalvorm of taalgebruik die overeenkomen in beide talen.
- Er wordt gewerkt aan de conceptuele en meta-linguïstische verwerking door samen met het kind de beide talen te vergelijken en te contrasteren. Er wordt bijvoorbeeld gebruik gemaakt van contrastieve analyses, vertalen en cross-linguïstische ondersteuning.

Bij de tweetalige benadering kan de logopedist beide talen in de behandeling zelf spreken, maar hij of zij kan ook gebruik maken van software voor de vertaling of tweetalige spelletjes (Ebert & Kohnert, 2009). Tevens zijn gestructureerde vertaalactiviteiten met online woordenboeken, cognaten-zoektochten en definieerstrategieën goede oefeningen.

Cross-linguïstische benadering
De cross-linguïstische benadering omvat behandeling van beide talen. Specifieke talige kenmerken en communicatieve functies uniek voor beide talen worden geoefend (Kohnert & Derr, 2004). Deze verschillende talige eigenschappen omvatten fonemen, betekenissen, structurele eigenschappen en pragmatische kenmerken. Belangrijk voor deze benadering is dat beide talen aan bod komen (Kohnert, 2010). Een aantal onderzoekers zijn voorstander van een cross-linguïstische aanpak, ofwel behandeling van beide talen. Zo beweren Castro, Páez, Dickinson & Frede (2011) dat een tweetalige instructie een positief effect heeft op de taalontwikkeling én de geletterdheid van meertalige kinderen. Ook Rolstad, Mahoney & Glass (2005) pleiten voor tweetalige programma's, zij het voor tweetalige normaal-ontwikkelende kinderen. Deze programma's zouden een positief effect hebben op de taal- en academische ontwikkeling.

Perozzi & Sanchez (1992) hebben onderzoek gedaan naar het verschil in effectiviteit tussen een monolinguale benadering en een cross-linguïstische benadering voor woordenschattherapie. Zij verdeelden 38 tweetalige kinderen met lage taalscores in twee groepen. Eén groep werd in hun eerste taal (L1), het Spaans, behandeld tot zij het gewenste niveau bereikten en daarna werden zij in hun tweede taal, het Engels, getraind. De andere groep werd alleen in het Engels (L2) getraind. De cross-linguïstische groep behaalde sneller het doelniveau qua woordenschat in beide talen, dan de monolinguale groep in alleen het Engels. Ook Restrepo, Morgan en Thompson (2013) voerden een vergelijkbaar onderzoek uit, bij 202 kinderen tussen de 4;0-5;4 jaar. Ook zij kwamen tot de conclusie dat een tweetalige/cross-linguïstische aanpak een positiever effect op de woordenschat in beide talen had, dan de monolinguale aanpak. Het is nog onduidelijk of dit voor alle taaldomeinen geldt.

Naast de positieve invloed van een cross-linguïstische benadering, is het voor een aantal kinderen ook noodzakelijk om de verschillende talen goed te leren beheersen, zodat zij voldoende in staat zijn om te kunnen communiceren met hun omgeving. Juist wanneer de ouders slechts één taal, de moedertaal van het kind beheersen, is het nodig dat het kind deze taal goed ontwikkelt. Daarnaast is de ontwikkeling van de Nederlandse taal van belang, voor een goede schoolcarrière. Ook Julien & Blumenthal (1999) pleiten voor een communicatieve aanpak, waarbij communicatieve therapie in beide talen plaatsvindt.

Cordero & Kohnert (2006) beschrijven in hun aanbevelingen dat de cross-linguïstische benadering niet per definitie beter is dan een bilinguale benadering, maar dat volgens hen beide benaderingen gekozen kunnen worden of eventueel na elkaar kunnen worden toegepast. Zo kunnen bijvoorbeeld sommige taal-specifieke klanken via de cross-linguïstische benadering behandeld worden, terwijl overeenkomende klanken via de bilinguale benadering aan bod komen.

Indirecte therapie via ouders/anderen in de omgeving
Naast de behandeling van de moedertaal in de logopedische behandeling, kan de moedertaal van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis ook via indirecte therapie worden gestimuleerd. Kohnert, Yim, Nett, Kan & Duran (2005) geven aan dat stimulering van de moedertaal van groot belang is, bijvoorbeeld middels indirecte therapie. De logopedist zou dit kunnen doen door bijvoorbeeld gebruik te maken van indirecte behandelmethoden, zoals het Hanen Program (Pepper & Weitzman, 2004) of TOLK (Verheijden-Lels & Scheper, n.d.). Beide programma's zijn gebaseerd op het ondersteunen van ouders, zodat zij de taalontwikkeling van hun kinderen kunnen stimuleren. Door middel van Video Interactie Begeleiding (VIB) worden ouders gecoacht. Ook volgens Julien (2008) is dit een goede manier van begeleiden.

Het Hanen Program (Pepper & Weitzman, 2004) is de voorloper van de methode TOLK. Deze methode heeft als doel ouders te begeleiden in de talige opvoeding van kinderen tot ongeveer het 5de levensjaar. De methode is niet specifiek gemaakt voor ouders van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis, maar biedt het wel verschillende handvatten die meertalige ouders kunnen gebruiken bij de taalstimulering, zoals de principes Volgen, Aanpassen en Toevoegen (VAT). Tevens blijkt uit verschillende onderzoeken dat deze methode effectief is, zij het bij eentalige jonge kinderen (Rossetti, 2001; Tannock, Girolametto & Siegel, 1992).
De methode TOLK (Verheijden-Lels & Scheper, n.d.) is eveneens gemaakt om de ouderbetrokkenheid bij taal- en denkstimulering van hun kinderen te versterken. Deze methode richt zich wel specifiek op ouders van kinderen (0-11 jaar) met een multiculturele achtergrond. Ook hierbij wordt gebruik gemaakt van bepaalde principes, zoals Taal aanbieden, Overnemen van wat het kind zegt en goed teruggeven, Luisteren en K ijken. De logopedist coacht de ouders, zodat zij de, in de behandeling geleerde strategieën, thuis in hun moedertaal kunnen toepassen.

Naast de bovenstaande methoden blijkt dat ook andere ouder-trainingsprogramma's een positief effect hebben op de taalontwikkeling van kinderen met en zonder een taalontwikkelingsstoornis (Bowen & Cupples, 2006; Fanning, 2008; Hancock, Kaiser & Delaney, 2002).
Tempel, Wagner & McNeill (2009) beschrijven in hun wetenschappelijke review dat Parent-Child Interaction Therapy (PCIT) een veelbelovende manier is om de taalontwikkeling van kinderen te stimuleren. Echter, meer onderzoek naar indirecte therapie is nog noodzakelijk. Tempel, Wagner & McNeill (2009) verwachten dat indirecte therapie niet voor ieder kind en alle ouders een geschikte methode is.

# data[].attributes.attachment_link.description
Op deze pagina wordt aandacht besteed aan de behandeling van meertalige kinderen met een taalontwikkelingsstoornis. In eerste instantie worden verschillende aandachtspunten bij de behandeling van meertalige kinderen doorgenomen. Daarna zal er aandacht zijn voor wetenschappelijk onderzoek omtrent een aantal verschillende behandelwijzen.

# data[].attributes.body
https://gedragsproblemenindeklas.nl/leerstoornissen/tos-taalontwikkelingsstoornissen/#wat-klas

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
TOS Taalontwikkelingsstoornissen

Veel van onderstaande tekst over TOS taalontwikkelingsstoornissen is ontleend aan het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas (2017) van Bernadette Sanders. Inmiddels zijn er ook versies voor het 'het jonge kind' en VO en MBO.

Deze tekst is uitgebreid met de nieuwste onderzoeken op 27-04-2022

Een stoornis die nog niet heel bekend is: TOS of taalontwikkelingsstoornis. De definitie van TOS is als volgt: 'Een TOS wordt gedefinieerd als een beperking in taalbegrip en/of taalproductie waarbij de taalproblemen niet kunnen worden verklaard door aantoonbaar hersenletsel, intelligentieproblemen, gehoorverlies, lichamelijke problemen of sociaal-emotionele problemen.' (Kamphuis en Hermsen, 2015). TOS komt bij 5% tot 7% van de bevolking voor (Tomblin, 1997; Leonard, 2014). Meer dan ADHD dus!

Specifieke TOS of niet-specifieke TOS

TOS of taalontwikkelingsstoornissen worden verdeeld in twee groepen. Een specifieke groep (S-TOS) en een niet-specifieke groep (TOS). Bij een specifieke groep staat de TOS op de voorgrond, er is geen heel duidelijke oorzaak te vinden. Het woord 'specifiek' wordt vaak weggelaten, er wordt gesproken over TOS, meestal wordt 'een specifieke TOS' bedoeld.

Bij niet specifieke taalontwikkelingsstoornissen is de taalontwikkeling vertraagd of verloopt afwijkend als gevolg van, of in combinatie met, een ander probleem, zoals een auditieve beperking, moeite met of een andere ontwikkelingsstoornis (denk aan ADHD, ASS), of een verstandelijke beperking. De grenzen tussen deze twee vormen zijn vaag (Sanders, 2017).

Een taalontwikkelingsstoornis kan voorkomen in taalbegrip of in taalproductie. Dat kan in alle taaldomeinen (taalvorm, taalinhoud en taalgebruik) en ook ingesproken taal, gebarentaal en geschreven taal. Kinderen met TOS zijn niet altijd goed te verstaan. Kinderen wisselen soms klanken om (bijvoorbeeld 'titter' voor 'kikker') of laten klanken weg (bijvoorbeeld 'teeviesie' voor 'televisie'). Een TOS belemmert een kind in zijn interactie met de directe omgeving en in zijn sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling (Gerrits, e.a., 2017). De innerlijke taal ontwikkelt minder goed. Het taal-denken, het leggen van verbanden, het begrijpen van situaties, problemen oplossen, het reguleren van emoties en het abstracte denken worden aangestuurd door innerlijke taal.

Signalering

Een vroegtijdige signalering van een TOS is van groot belang. Hoe langer men wacht met een gerichte interventie, hoe groter de problemen worden, zeker op sociaal-emotioneel gebied (Sanders, 2017, 2021). Uit lopend onderzoek blijkt dat al in de kleuterklas verschil ontstaat in welbevinden tussen kinderen met een TOS en andere kinderen. Bij kinderen tot vier jaar kun je eigenlijk nog niet goed zeggen of er sprake is van TOS (Gorter, 2022). Onderstaande lijst is niet compleet en kun je niet zomaar een op een gebruiken om een diagnose te stellen, maar je kunt de lijst wel gebruiken als aandachtpuntenlijstje. Waar je op kunt letten zijn de volgende zaken:

Het kind heeft moeite om anderen te begrijpen en zichzelf begrijpbaar te maken.

Het kind heeft een kleine woordenschat.

Het kind heeft woordvindingsproblemen.

Het kind is moeilijk te verstaan als het praat.

Het heeft moeite met talige instructie.

Het lukt het niet om talige opdrachten goed uit te voeren.

Het kind heeft grote moeite met of kan geen samenhangend verhaal vertellen.

Het kind vermijdt deelname aan klassengesprekken (het vindt adequaat reageren moeilijk door bijvoorbeeld woordvindingsproblemen).

Het kind antwoord vaak 'Ik weet niet' op gestelde vragen, omdat snel antwoorden lastig is.

Het kind is verbaal nauwelijks weerbaar en komt (daardoor) sneller in fysiek conflict.

Het kind heeft weinig zelfvertrouwen.

Sociale contacten verlopen zeer moeizaam.

Kinderen met een TOS hebben het zwaar op school. Ze begrijpen lange zinnen vaak niet goed. En ze maken ook vaak fouten in zinnen. Kinderen met TOS kunnen daardoor niet altijd goed zeggen wat ze bedoelen. Ze hebben daardoor ook moeite met vriendschappen (Hadley, 1991). Hun gedrag dat voortkomt uit 'onbeholpenheid' wordt vaak uitgelegd als moedwillig verkeerd gedrag. Uitspraken als het kind is niet gemotiveerd, het kind is chaotisch, het kind droomt veel, het kind heeft een kort lontje, zijn uitspraken die vaak gehoord worden. Op zich kloppen ze misschien wel, maar de onderliggende oorzaak wordt niet ontdekt.

Leren

Veel kinderen met TOS vinden het moeilijk om lange zinnen goed te begrijpen. De leerkracht zegt bijvoorbeeld: "Pak het schrift dat je gisteren gekregen hebt en begin met de eerste opdracht". Dan weten kinderen niet precies wat ze moeten doen. Ook bij alle vormen van lezen is het belangrijk om zinnen goed te begrijpen of je antwoord goed te kunnen formuleren.

Op dit moment loopt er een onderzoek om kinderen met TOS te helpen betere zinnen te maken. Einddatum 2022. Zie daarvoor Project Handleiding grammatica.

Naast voornoemde problemen zijn er ook moeilijkheden op het gebied van executieve functie ontwikkeling. Al bij de kleuters zie je problemen op het gebied van werkgeheugen, inhibitie en cognitieve flexibiliteit. Ook herkennen en begrijpen van emoties gaat moeizaam. Later openbaren zich vaak ook aandachtsproblemen, de andere problemen blijven. Kinderen kunnen zich ook moeilijker verplaatsen in het perspectief van de ander (false believe en tweede orde-false believe). Een ontwikkelingsschema vind je hier.

Motivatie

Kinderen met een TOS (taalontwikkelingsstoornissen) lijken ongemotiveerd. Ze hebben een negatief zelfbeeld, want ze merken dat veel zaken niet lukken die anderen wel goed afgaan. Bovendien krijgen ze vaak veel negatieve reacties van de omgeving en worden ze door andere kinderen soms raar gevonden en buitengesloten of gepest. Meedoen in de talige wereld van het onderwijs is voor hen een constante strijd, die ze vaak verliezen. Op den duur stop je met proberen. Een talige opdracht zal negatieve gevoelens oproepen: angst (om weer te falen)boosheid, frustratie, schaamte, enz. Het gedrag dat daaruit voortkomt zal ook vaak negatief zijn: clownesk gedrag, storend gedrag of totale terugtrekking.

Wat kun je doen in de klas?

De leerkracht kan een kind met TOS (taalontwikkelingsstoornis) ondersteunen door:

Veel vertrouwen te tonen in het kind.

Geduld te hebben als het kind iets wil uitleggen aan je.

Taalfouten 'ongemerkt' te verbeteren, door het zelf goed te herhalen.

Het kind een plek te geven waar hij jou goed kan zien praten.

Je uitleg kort te houden en te herhalen.

Een verlengde instructie te geven.

De overgebleven tijd voor een les zichtbaar te maken met een timetimer.

Te zorgen voor een rustige omgeving: dat helpt het kind focussen op de taal (die zo lastig is).

Geen onverwachte beurt te geven.

Woorden uit te leggen, liefst met veel visuele ondersteuning (plaatjes, uitbeelden).

Voldoende (soms meer) tijd te geven voor bijvoorbeeld overschrijfwerk.

Te controleren of het kind zaken wel goed heeft opgeschreven, ook als jij denkt dat dit stuk echt 'heel makkelijk' was.

Met de leerling te bespreken hoe de taak aangepakt moet worden (eventueel met visuele ondersteuning, bijv. de beertjes methode).

Het kind soms wat minder te laten maken (maar pas op: teveel 'verminderen' geeft het kind het gevoel te falen!)

Het kind eventueel de lesjes te laten typen (het handschrift is vaak moeilijk leesbaar).

Het kind te helpen met organiseren: wat heb je bij deze les nodig?

Gebruik te maken van steunkaartjes voor spelling, rekenen, enz.

Te werken met stappenplannen die je samen maakt.

Gebruik te maken van voorlees-software bij bijvoorbeeld begrijpend lezen, toetsen, enz.

Het kind te leren leren. Maak gebruik van mindmap, de methode van Loci.

Te jouw handelen te verwoorden. 'Modelen' helpt kinderen hun denkproces te structureren.

Lees elke dag voor.

Bernadette Sanders (TOS in de klas, 2017)) ontwikkelde een handige faciliteitenkaart, die zorg coördinatoren en mentoren kunnen invullen met de leerling. Als je deze verspreidt onder de docenten weten zij meteen de specifieke ondersteuningsbehoefte.

Vertrouwen geven

Een belangrijke taak van de leerkracht is het kind vertrouwen te geven. Het kind merkt immers dat talige uitingen vaak niet lukken.

Neem de tijd om te luisteren.

Als je het verhaal niet kunt volgen, vertel dan dat jij het niet goed begrepen hebt (dus niet: 'Leg nou eens goed uit..')

Vat samen wat je hebt begrepen.

Spreek zelf in korte, niet te complexe zinnen. Dat geeft het kind vertrouwen: hij kan je begrijpen.

Laat liever geen klasgenoten 'helpen' als een antwoord niet snel genoeg komt. Handiger is: 'Ik zie dat je nadenkt, heb je meer tijd nodig?'

Maak regelmatig zomaar praatjes met het kind.

Gebruik bestaande kennis en koppel de nieuwe kennis daaraan. Het kind 'weet' het begin dan al.

Samenwerken en samen spelen met anderen

Samenwerken, maar ook samen spelen met anderen is lastig. Het kind is niet ad rem genoeg, begrijpt opdrachten niet zo snel als klasgenoten of kan de antwoorden niet verwoorden. Kortom allemaal zaken die andere kinderen ertoe kunnen aanzetten hun klasgenootje links te laten liggen (Conti-Ramsden, e.a., 2013). In een veilig klasklimaat is het goed om uit te (laten)leggen waarmee en waarom het kind veel moeite heeft. in een zorgzame klas zullen andere kinderen dan graag willen helpen. Het helpt het kind om bij grotere samenwerkopdrachten (zoals een werkstuk) een stappenplan te geven waarin staat wie wat waar wanneer en hoe alles moet gebeuren. Houd goed in de gaten of het kind goed opgenomen is in de groep: mag het meespelen? Worden er geen vervelende opmerkingen gemaakt? Kinderen met een TOS voelen zich vaak onzeker en zullen zich snel alleen en buitengesloten voelen. Negeer dat niet, praat met het kind en met de groep. Zoek de activiteiten waar het kind wel goed in is en breng die wat vaker voor het voetlicht.

Stimuleer samenwerken en samenspelen in je klas. Sociale vaardigheden leer je door samen dingen te doen. Een middagje bordspellen spelen is een prachtige manier. Hoe vraag je eigenlijk of je mee mag doen? Hoe vraag je of iemand met je wil spelen? Wat doe je als diegene nee zegt? Hoe gaat dat als je een pen wilt lenen? Al deze situaties vragen om taal. Een perfecte oefengrond.

Emoties verwoorden

Het niet kunnen verwoorden van emoties leidt eerder tot 'probleemgedrag.' Omgekeerd helpt het als je woorden hebt om je emoties kenbaar te maken. Uit onderzoek blijkt dat je daardoor je primaire reactie (vaak is dat slaan of schelden), beter kunt inhouden. Kinderen met een TOS vinden het verwoorden van emoties net zo moeilijk als andere taaluitingen. Ze hebben er dus extra ondersteuning bij nodig.

Je kunt kinderen ondersteunen op de volgende manieren:

Benoem wat jij aan emoties denkt te zien: 'Ik zie dat je boos bent, klopt dat?' 'Volgens mij ben je teleurgesteld omdat..'

Laat het kind benoemen wat het voelt in zijn lijf.

Gebruik emotiekaartjes om aan te laten geven hoe een kind zich voelt. Oefen ermee. Op Pinterest vind je er vele.

Soms kun je helpen door het kind uit twee emoties te laten kiezen: 'Ben je boos of verdrietig?'

In sommige klassen hangen alle kinderen een emotiekaartje op bij binnenkomst. Goede oefening en stof voor gesprekjes.

Eventueel kun je ook de bekende emotie-thermometer gebruiken.

Kijk voor meer ideeën op Kindenemotie/TOS.

Meer lezen?

Handboek Taalontwikkelingsstoornissen van Ellen Gerrits, Mieke Beers, Gerda Bruinsma en Ingrid Singer.

Snel alle informatie over TOS bij elkaar:

Literatuur:

Conti-Ramsden, G., Mok, P.L.H., Pickles, A., & Durkin, K. (2013). Adolescents with a history of specific language impairment (SLI): Strengths and difficulties in social, emotional and behavioural functioning. Research in Developmental Disabilities, 34, 4161-4169.
Gerrits, E. (2017). Handboek taalontwikkelingsstoornissen. Bussum: Coutinho.
Gertner, B.L., Rice, M.L., & Hadley, P.A. (1994). Influence of communicative competence on peer preference in a preschool classroom. Journal of Speech and Hearing Research 37, 913-923.

Gorter, H. (2022). Vechten voor mijn kind met een TOS. Over Taal Ontwikkeling Stoornis en de gevolgen op de sociaal-emotionele ontwikkeling. Schagen: Uitgeverij Leessst.

Hadley, P.A., & Rice, M.L. (1991). Conversational responsiveness of speech and language-impaired preschoolers. Journal of Speech and Hearing Research 34, 1308-1317.
Horeweg, A. (2021). Handboek Gedrag op school. Deel 3. Huizen: Pica.
Kamphuis, D. & Hermsen, L. (2015) TOS en ik. Verhalen over een taalontwikkelingsstoornis en hoe dat voelt. Breda: De spreekhoorn.

Leonard, B.L. (2014). Children with Specific Language Impairment. Cambridge, Massachusetts: The MIT Press
Sanders, B. (2017). Taalontwikkelingsstoornissen in de klas. Praktische handelingsadviezen en tips. Houten: Lannoocampus.
Sanders, B. (2019). Taalontwikkelingsstoornissen in het voortgezet onderwijs en mbo. Tielt: Lannoocampus.
Sanders, B. (2021). Taalontwikkelingsstoornissen bij het jonge kind (0-8 jaar). Tielt: Lannoocampus.
Tomblin, J.B., Records, N.L., Buckwalter, P., Zhang, X., Smith, E. & O'Brien, M. (1997). Prevalence of specific language impairment in kindergarten children. Journal of Speech, Language, and Hearing Research 40, 1245-1260

Handige sites
Deelkracht : alles over TOS. Kindenemotie.nl

# data[].attributes.attachment_link.title
TOS Taalontwikkelingsstoornissen - Gedragsproblemen in de klas

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel van onderstaande tekst over TOS taalontwikkelingsstoornissen is ontleend aan het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas (2017) van Bernadette Sanders. Inmiddels zijn er ook versies voor het 'het jonge kind' en VO en MBO. Deze tekst is uitgebreid met de nieuwste onderzoeken op 27-04-2022 Een stoornis die nog niet heel bekend is: TOS of taalontwikkelingsstoornis.

# data[].attributes.body
https://tosinbeeld.nl/signaleren/

# data[].attributes.attachment_link.description
Is er sprake van een blootstellingsachterstand aan de omgevingstaal of van TOS? Een blootstellingsachterstand kan zijn ontstaan door minder/latere input van het Nederlands en kan vaak worden ingelopen als het taalaanbod wordt versterkt. Een TOS bestaat zowel in de moedertaal als in de omgevingstaal.

# data[].attributes.body
https://open.spotify.com/show/0O8m911u6Wh3ZmOo5kwmzu

# data[].attributes.attachment_link.description
Listen to TOScast, dé podcast over TOS on Spotify.

# data[].attributes.attachment_link.description
Steeds meer kinderen in Nederland groeien bijvoorbeeld op met Nederlands en Turks of Fries. Heeft een meertalig kind moeite met taal? Dan kan dit komen door een taalontwikkelingsstoornis (TOS).

# data[].attributes.body
https://www.viertaal-ad-po-amsterdam.nl

# data[].attributes.body
https://tosinbeeld.nl/materialen/simea-vragenlijst-signaleren-van-taal-en-of-spraakproblemen-4-6-jaar/

# data[].attributes.attachment_link.description
De lijst heeft tot doel het signaleren van taal en/of spraakproblemen bij kinderen in de onderbouw van het regulier onderwijs. De lijst is te gebruiken voor kinderen in […]

# data[].attributes.body
Herkenbare filmpjes over het leven met een taalontwikkelingsstoornis vanuit de ogen van leerlingen

https://www.youtube.com/watch?v=0zIrKshoNQw

# data[].attributes.attachment_link.title
Mijn TOS en ik - VierTaal leerlingen vertellen

# data[].attributes.body
De Alexander Roozendaalschool is een cluster 2 school in Amsterdam Noord, die veel waardevolle info over TOS heeft.

# data[].attributes.body
https://www.viertaal.nl/wp-content/uploads/sites/2/2020/01/vtl_21_vtl_16_heeft-jos-n-tos-groot-formaat-700x975.jpg

# data[].attributes.body
https://dspace.library.uu.nl/handle/1874/338242

# data[].attributes.body
https://www.tosinbeeld.nl

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kaat heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Dat betekent dat je taal moeilijk vindt. Kaat weet nog niet dat zij een stoornis heeft. Daarom denkt ze dat ze een Taalmonster in haar hoofd heeft.

Kaat heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Dat betekent dat je taal moeilijk vindt. Het begrijpen van wat andere mensen zeggen is lastig, maar ook zelf dingen vertellen is moeilijk. Kaat weet nog niet dat zij een taalontwikkelingsstoornis heeft. Daarom denkt ze dat ze een monster in haar hoofd heeft, een Taalmonster. Dat monster maakt een rotzooi van alle taal in haar hoofd. In dit boek lees je hoe het leven voor Kaat is, met dat monster in haar hoofd. Ook lees je hoe Kaat uiteindelijk door veel mensen geholpen wordt om samen met het monster minder in de war te raken van taal. Dit prentenboek is in de eerste plaats geschreven voor kinderen met TOS vanaf zes jaar. Het boek maakt het mogelijk om over de symptomen en gevolgen van TOS te praten met een ouder en/of begeleider. De begeleider kan een logopedist, maar ook een ambulant begeleider of leerkracht zijn. In de tweede plaats wil dit boek er graag zijn om deze stoornis bekender te maken in de omgeving van een kind met TOS, waardoor deze begripvoller kan reageren op de problematiek. TOS is een nog relatief onbekende ontwikkelingsstoornis, in tegenstelling tot bijvoorbeeld ADHD of dyslexie, maar in elke schoolklas zitten ook gemiddeld een of twee leerlingen met TOS. Het komt dus vaker voor dan je denkt.

Wij vonden geen specificaties voor jouw zoekopdracht '{SEARCH}'.

Inhoud

Oorspronkelijke releasedatum

30 oktober 2020

Illustraties

Met illustraties

Overige kenmerken

Verpakking breedte

216 mm

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

1

1

0

0

0

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

Gratis verzending door bol.com vanaf 20 euro

Ophalen bij een bol.com afhaalpunt mogelijk

30 dagen bedenktijd en gratis retourneren

Dag en nacht klantenservice

Doordeweeks ook 's avonds in huis

# data[].attributes.attachment_link.title
Het Taalmonster van Kaat, Janneke Ipenburg | 9789491740930 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Kaat heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Dat betekent dat je taal moeilijk vindt. Kaat weet nog niet dat zij een stoornis heeft. Daarom denkt ze dat ze een Taalmonster in haar hoofd heeft. Kaat heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Dat betekent dat je taal moeilijk vindt.

# data[].attributes.headline
Onderzoek Emoties tekenen bij TOS kinderen

# data[].attributes.subject
Onderzoek Emoties tekenen bij TOS kinderen

# data[].attributes.body
https://www.bol.com/nl/nl/p/hoofd-vol-tos/9200000108319838/?bltgh=o4-4E0zqE5BI4zlDRgtOKg.2_15.17.ProductImage

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoofd vol TOS | 9789492525703 | Veerle Stevens | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoofd vol TOS (Paperback). 60.000 jongeren in Nederland hebben een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Er zijn boeken over jongeren met TOS. Er zijn sinds…

# data[].attributes.headline
Jonge kinderen worden belast met dubbele belasting

# data[].attributes.subject
Jonge kinderen worden belast met dubbele belasting

# data[].attributes.body
https://www.vakbladvroeg.nl/jonge-kinderen-met-tos-kampen-met-dubbele-belasting/?fbclid=IwAR2YT3xR8l16J29l7OxRLgBP8TOvfU_o0hSCI9crudj9hhqs6FlkhtcgBXM

# data[].attributes.attachment_link.title
Jonge kinderen met TOS kampen met dubbele belasting

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel kinderen met TOS kampen met uiteenlopende problematiek, met name op sociaal-emotioneel gebied, aldus Constance Vissers, spreker op het online Vroegcongres

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ongeveer 5 procent van de kinderen heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Kinderen met een TOS hebben een normale intelligentie, maar veel moeite met het uiten en begrijpen van taal. Kinderen die de taal niet goed beheersen kunnen informatie minder goed verwerken en onthouden en hebben daardoor moeite met leren. Ook kunnen ze vaak niet goed verwoorden wat ze voelen en denken en slecht begrijpen wat een ander bedoelt; hierdoor zijn ze sociaal-emotioneel kwetsbaar.
De Hulpwaaier TOS is een naslagwerk voor professionals in zorg en onderwijs en voor gebruik thuis. In overzichtelijke secties wordt informatie gegeven over de kenmerken en signalen van TOS, de gevolgen ervan voor de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling en over diagnostiek, behandeling en prognose. Ook worden tips en strategieën aangereikt voor het stimuleren van de taalontwikkeling en het vergemakkelijken van de communicatie, het leren en het sociaal functioneren.

Wij vonden geen specificaties voor jouw zoekopdracht '{SEARCH}'.

Inhoud

Oorspronkelijke releasedatum

09 januari 2017

Illustraties

Met illustraties

Je vindt dit artikel in

Boek, ebook of luisterboek?

Boek

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

1

1

1

0

0

Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

Gratis verzending door bol.com vanaf 20 euro

Ophalen bij een bol.com afhaalpunt mogelijk

30 dagen bedenktijd en gratis retourneren

Dag en nacht klantenservice

Doordeweeks ook 's avonds in huis

Ook zondag in huis (bestel voor za 23:59)

Vandaag nog in huis (bestel ma-vr voor 12:00, bezorging tussen 17:30 en 22:00)

Kies zelf de bezorgdag

Van ma t/m vrij voor 12:00 uur besteld, dezelfde dag ophalen bij

Bekijk alle bezorgopties

# data[].attributes.attachment_link.title
Hulpwaaier TOS, Jet Isarin | 9789491806988 | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Ongeveer 5 procent van de kinderen heeft een taalontwikkelingsstoornis (TOS). Kinderen met een TOS hebben een normale intelligentie, maar veel moeite met het uiten en begrijpen van taal. Kinderen die de taal niet goed beheersen kunnen informatie minder goed verwerken en onthouden en hebben daardoor moeite met leren.

# data[].attributes.body
https://www.uitgeverijpica.nl/titels/nieuw/pluis-heeft-tos-pica

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
De zoektocht van Noita

'Nog maar zelden werd het verhaal rond TOS op zo een aangename, gevoelvolle en leerzame manier gebracht.' - Lieven Coppens, Boeketje Onderwijs

Dit (voor)leesboek gaat over Pluis, een konijntje met TOS (een taalontwikkelingsstoornis). Haar zus Noita helpt haar vaak, maar op een gegeven moment krijgt Noita daar genoeg van. Als ze dan ook nog eens ruzie krijgt met haar broers, loopt ze weg, het grote bos in. Daar ontdekt ze wat er nu eigenlijk aan de hand is met haar zusje.

Kinderen met TOS (van 6 tot 10 jaar) kunnen dit boek met een begeleider lezen. Bij de tekst staan woordbetekenissen, illustraties, vragen en spelvormen. Hierdoor gaan kinderen ook nadenken over hun eigen TOS en ontdekken ze hoe ze er beter mee om kunnen gaan.

De 12-jarige Jolijn Thijssen schreef Pluis heeft TOS. Ze putte inspiratie voor het verhaal uit haar eigen gezin. Haar broertje heeft namelijk TOS.
'(Voor)leesverhaal van een jonge schrijfster (12 jaar) die zelf maar al te goed weet hoe het voelt om een broertje met TOS te hebben, alleen daarom al een aanrader!' - Hannelore Rubie, redactie NBD Biblion 'De worsteling van Pluis, maar ook die van Noita als zus, roept begrip en medeleven op. Verder is het een spannend en avontuurlijk kinderboek, een aanrader voor iedereen die te maken heeft met TOS.'- June Bragg, de Pedagoog
Download
De downloads bij dit boek vind je hier.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
boeken én hulpmiddelen voor het onderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
'Nog maar zelden werd het verhaal rond TOS op zo een aangename, gevoelvolle en leerzame manier gebracht.' - Lieven Coppens, Boeketje Onderwijs Dit (voor)leesboek gaat over Pluis, een konijntje met TOS (een taalontwikkelingsstoornis). Haar zus Noita helpt haar vaak, maar op een gegeven moment krijgt Noita daar genoeg van.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Veel van onderstaande tekst is ontleend aan het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas (2017) van Bernadette Sanders. Scroll omlaag om het boek te bestellen.

Een stoornis die nog niet heel bekend is: TOS. Tot 2014 heette dit ESM: Ernstige Spraak- en Taal Moeilijkheden. De definitie van TOS is als volgt: 'Een TOS wordt gedefinieerd als een beperking in taalbegrip en/of taalproductie waarbij de taalproblemen niet kunnen worden verklaard door aantoonbaar hersenletsel, intelligentieproblemen, gehoorverlies, lichamelijke problemen of sociaal-emotionele problemen.' (Kamphuis en Hermsen, 2015). TOS komt bij ongeveer 5% van de bevolking voor.

Specifieke TOS of niet- specifieke TOS

TOS wordt verdeeld in twee groepen. Een specifieke groep (S-TOS) en een niet-specifieke groep (TOS). Bij een specifieke groep staat de TOS op de voorgrond, er is geen heel duidelijke oorzaak te vinden. Het woord 'specifiek' wordt vaak weggelaten, er wordt gesproken over TOS, meestal wordt 'een specifieke TOS' bedoeld. Bij niet specifieke taalontwikkelingsstoornissen is de taalontwikkeling vertraagd of verloopt afwijkend als gevolg van, of in combinatie met, een ander probleem, zoals een auditieve beperking, moeite met of een andere ontwikkelingsstoornis (denk aan ADHD, ASS), of een verstandelijke beperking. De grenzen tussen deze twee vormen zijn vaag (Sanders, 2017).

Een taalontwikkelingsstoornis kan voorkomen in taalbegrip of in taalproductie. Dat kan in alle taaldomeinen (taalvorm, taalinhoud en taalgebruik) en ook ingesproken taal, gebarentaal en geschreven taal. Een TOS belemmert een kind in zijn interactie met de directe omgeving en in zijn sociaal-emotionele en cognitieve ontwikkeling. De inner speech, of innerlijke taal ontwikkelt minder goed. Het taal-denken, het leggen van verbanden, het begrijpen van situaties, problemen oplossen, het reguleren van emoties en het abstracte denken worden aangestuurd door innerlijke taal.

Signalering

Een vroegtijdige signalering van een TOS is van groot belang. Hoe langer men wacht met een gerichte interventie, hoe groter de problemen worden, zeker op sociaal-emotioneel gebied (Sanders, 2017). Onderstaande lijst is niet compleet en kun je niet zomaar een op een gebruiken om een diagnose te stellen, maar je kunt de lijst wel gebruiken als aandachtpuntenlijstje. Waar je op kunt letten zijn de volgende zaken:

Het kind heeft moeite om anderen te begrijpen en zichzelf begrijpbaar te maken.

Het kind heeft een kleine woordenschat.

Het kind heeft woordvindingsproblemen.

Het kind is moeilijk te verstaan als het praat.

Het heeft moeite met talige instructie.

Het lukt het niet om talige opdrachten goed uit te voeren.

Het kind heeft grote moeite met of kan geen samenhangend verhaal vertellen.

Het kind vermijdt deelname aan klassengesprekken (het vindt adequaat reageren moeilijk door bijvoorbeeld woordvindingsproblemen).

Het kind antwoord vaak 'Ik weet niet' op gestelde vragen, omdat snel antwoorden lastig is.

Het kind is verbaal nauwelijks weerbaar en komt (daardoor) sneller in fysiek conflict.

Het kind heeft weinig zelfvertrouwen.

Sociale contacten verlopen zeer moeizaam.

Kinderen met een TOS hebben het zwaar op school. Hun gedrag dat voortkomt uit 'onbeholpenheid' wordt vaak uitgelegd als moedwillig verkeerd gedrag. Uitspraken als het kind is niet gemotiveerd, het kind is chaotisch, het kind droomt veel, het kind heeft een kort lontje, zijn uitspraken die vaak gehoord worden. Op zich kloppen ze misschien wel, maar de onderliggende oorzaak wordt niet ontdekt.

Motivatie

Kinderen met een TOS lijken ongemotiveerd. Ze hebben een negatief zelfbeeld, want ze merken dat veel zaken niet lukken die anderen wel goed afgaan. Bovendien krijgen ze vaak veel negatieve reacties van de omgeving en worden ze door andere kinderen soms raar gevonden en buitengesloten of gepest. Meedoen in de talige wereld van het onderwijs is voor hen een constante strijd, die ze vaak verliezen. Op den duur stop je met proberen. Een talige opdracht zal negatieve gevoelens oproepen: angst (om weer te falen)boosheid, frustratie, schaamte, enz. Het gedrag dat daaruit voortkomt zal ook vaak negatief zijn: clownesk gedrag, storend gedrag of totale terugtrekking.

Wat kun je doen in de klas?

De leerkracht kan het kind ondersteunen door:

Veel vertrouwen te tonen in het kind.

Geduld te hebben als het kind iets wil uitleggen aan je.

Taalfouten 'ongemerkt' te verbeteren, door het zelf goed te herhalen.

Het kind een plek te geven waar hij jou goed kan zien praten.

Je uitleg kort te houden en te herhalen.

Een verlengde instructie te geven.

De overgebleven tijd voor een les zichtbaar te maken met een timetimer.

Te zorgen voor een rustige omgeving: dat helpt het kind focussen op de taal (die zo lastig is).

Geen onverwachte beurt te geven.

Woorden uit te leggen, liefst met veel visuele ondersteuning (plaatjes, uitbeelden).

Voldoende (soms meer) tijd te geven voor bijvoorbeeld overschrijfwerk.

Te controleren of het kind zaken wel goed heeft opgeschreven, ook als jij denkt dat dit stuk echt 'heel makkelijk' was.

Met de leerling te bespreken hoe de taak aangepakt moet worden (eventueel met visuele ondersteuning, bijv. de beertjes methode).

Het kind soms wat minder te laten maken (maar pas op: teveel 'verminderen'geeft het kind het gevoel te falen!)

Het kind eventueel de lesjes telaten typen (het handschrift is vaak moeilijk leesbaar).

Het kind te helpen met organiseren: wat heb je bij deze les nodig?

Gebruik te maken van steunkaartjes voor spelling, rekenen,enz.

Te werken met stappenplannen die je samen maakt.

Gebruik te maken van voorlees-software bij bijvoorbeeld begrijpend lezen, toetsen,enz.

Het kind te leren leren. Maak gebruik van mindmap, de methode van Loci.

Te jouw handelen te verwoorden. 'Modelen' helpt kinderen hun denkproces te structureren.

Lees elke dag voor.

Bernadette Sanders (TOS in de klas, 2017)) ontwikkelde een handige faciliteitenkaart, die zorgcoordinatoren en mentoren kunnen invullen met de leerling. Als je deze verspreidt onder de docenten weten zij meteen de specifieke ondersteuningsbehoefte.

Vertrouwen geven

Een belangrijke taak van de leerkracht is het kind vertrouwen te geven. Het kind merkt immers dat talige uitingen vaak niet lukken.

Neem de tijd om te luisteren.

Als je het verhaal niet kunt volgen, vertel dan dat jij het niet goed begrepen hebt (dus niet: 'Leg nou eens goed uit..')

Vat samen wat je hebt begrepen.

Spreek zelf in korte, niet te complexe zinnen. Dat geeft het kind vertrouwen: hij kan je begrijpen.

Laat liever geen klasgenoten 'helpen' als een antwoord niet snel genoeg komt. Handiger is: 'Ik zie dat je nadenkt, heb je meer tijd nodig?'

Maak regelmatig zomaar praatjes met het kind.

Gebruik bestaande kennis en koppel de nieuwe kennis daaraan. Het kind 'weet' het begin dan al.

Samenwerken en samen spelen met anderen

Samenwerken, maar ook samen spelen met anderen is lastig. Het kind is niet ad rem genoeg, begrijpt opdrachten niet zo snel als klasgenoten of kan de antwoorden niet verwoorden. Kortom allemaal zaken die andere kinderen ertoe kunnen aanzetten hun klasgenootje links te laten liggen. In een veilig klasklimaat is het goed om uit te (laten)leggen waarmee en waarom het kind veel moeite heeft. in een zorgzame klas zullen andere kinderen dan graag willen helpen. Het helpt het kind om bij grotere samenwerkopdrachten (zoals een werkstuk) een stappenplan te geven waarin staat wie wat waar wanneer en hoe alles moet gebeuren. Houd goed in de gaten of het kind goed opgenomen is in de groep: mag het meespelen? Worden er geen vervelende opmerkingen gemaakt? Kinderen met een TOS voelen zich vaak onzeker en zullen zich snel alleen en buitengesloten voelen. Negeer dat niet, praat met het kind en met de groep. Zoek de activiteiten waar het kind wel goed in is en breng die wat vaker voor het voetlicht.

Stimuleer samenwerken en samenspelen in je klas. Sociale vaardigheden leer je door samen dingen te doen. Een middagje bordspellen spelen is een prachtige manier. Hoe vraag je eigenlijk of je mee mag doen? Hoe vraag je of iemand met je wil spelen? Wat doe je als diegene nee zegt? Hoe gaat dat als je een pen wilt lenen? Al deze situaties vragen om taal. Een perfecte oefengrond.

Emoties verwoorden

Het niet kunnen verwoorden van emoties leidt eerder tot 'probleemgedrag.' Omgekeerd helpt het als je woorden hebt om je emoties kenbaar te maken. Uit onderzoek blijkt dat je daardoor je primaire reactie (vaak is dat slaan of schelden), beter kunt inhouden. Kinderen met een TOS vinden het verwoorden van emoties net zo moeilijk als andere taaluitingen. Ze hebben er dus extra ondersteuning bij nodig.

Je kunt kinderen ondersteunen op de volgende manieren:

Benoem wat jij aan emoties denkt te zien: 'Ik zie dat je boos bent, klopt dat?' 'Volgens mij ben je teleurgesteld omdat..'

Laat het kind benoemen wat het voelt in zijn lijf.

Gebruik emotiekaartjes om aan te laten geven hoe een kind zich voelt. Oefen ermee. Op Pinterest vind je er vele.

Soms kun je helpen door het kind uit twee emoties te laten kiezen: 'Ben je boos of verdrietig?'

In sommige klassen hangen alle kinderen een emotiekaartje op bij binnenkomst. Goede oefening en stof voor gesprekjes.

Eventueel kun je ook de bekende emotie-thermometer gebruiken.

Meer lezen?

Handboek Taalontwikkelingsstoornissen van Ellen Gerrits, Mieke Beers, Gerda Bruinsma en Ingrid Singer.

Snel alle informatie over TOS bij elkaar:

Literatuur:

Gerrits, E. (2017). Handboek taalontwikkelingsstoornissen. Bussum: Coutinho.

Sanders, B. (2017). Taalontwikkelingsstoornissen in de klas. Praktische handelingsadviezen en tips. Houten: Lannoocampus.

# data[].attributes.attachment_link.title
TOS Taalontwikkelingsstoornissen - Gedragsproblemen in de klas

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel van onderstaande tekst is ontleend aan het boek Taalontwikkelingsstoornissen in de klas (2017) van Bernadette Sanders. Scroll omlaag om het boek te bestellen. Een stoornis die nog niet heel bekend is: TOS. Tot 2014 heette dit ESM: Ernstige Spraak- en Taal Moeilijkheden.

# data[].attributes.body
De diagnose TOS is niet niets. Oudervereniging FOSS kan je in contact brengen met lotgenoten en biedt heldere informatie voor ouders.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Als je kind TOS heeft, heb je als ouder vaak veel vragen. Hoe communiceer je het beste met elkaar, welke school past het best bij je kind, hoe regel ik de juiste ondersteuning, zijn er hulpmiddelen en welke passen er dan bij jouw kind, etc.

Veel ouders zijn jou voorgegaan en hebben hun ervaringen gedeeld. Daarnaast is er ook veel geschreven over kinderen met TOS. Wij hebben deze informatie op deze website overzichtelijk voor je op een rij gezet.

Heb je andere vragen, wil je meer weten? Dan kan je altijd contact met ons opnemen. Wij zijn er voor jou!

# data[].attributes.attachment_link.title
Ik ben ouder van een kind met TOS - Foss

# data[].attributes.attachment_link.description
Als je kind TOS heeft, heb je als ouder vaak veel vragen. Hoe communiceer je het beste met elkaar, welke school past het best bij je kind, hoe regel ik de juiste ondersteuning, zijn er hulpmiddelen en welke passen er dan bij jouw kind, etc. Veel ouders zijn jou voorgegaan en hebben hun ervaringen gedeeld.

# data[].attributes.attachment_caption
“Op Woordenjacht” laat zien hoe leerkrachten kansen kunnen creëren voor woordenschatonderwijs voor alle kinderen, ook met problemen in de taalontwikkeling.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee. Bol.com betaalt niet voor reviews. Als een reviewer door een andere partij is vergoed, staat dit in de review zelf.

# data[].attributes.attachment_link.title
Op woordenjacht | 9789044127270 | Jack Duerings | Boeken | bol.com

# data[].attributes.attachment_link.description
Negatief, positief, neutraal: we zetten een review altijd online. We controleren wel eerst of 'ie voldoet aan onze reviewvoorwaarden en niet nep is. We controleren ook of 'ie is geschreven door iemand die het artikel heeft gekocht via bol.com en zetten dit er dan bij. De controles gebeuren automatisch, al kijken er soms mensen mee.