# data[].attributes.attachment_link.title
Vereniging van Nederlandse Voedselbanken - Oog voor voedsel - Hart voor mensen

# data[].attributes.attachment_link.description
In Nederland leven meer dan een miljoen mensen onder de armoedegrens. De voedselbanken helpen hen die het 't hardste nodig hebben tijdelijk met voedselpakketten. Bedrijven, instellingen, overheden en particulieren helpen ons hierbij. Met geld, met eten, met hun diensten.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Kerst 1983, een bijzonder project gaat van start; het Aanloophuis van de kerken in Leeuwarden wordt geopend! (zie historie) Nu, 35 jaar later, is het Aanloophuis nog steeds ieder weekend open! Dit dankzij de vele, vele handen!! Zo bijzonder, al die jaren, al die mensen! Hoeveel bezoekers hebben zich hier welkom geweten?

Aan iedereen die op de één of andere manier een steentje bij gedragen heeft: Dank! Dank voor alle uren, de bakjes koffie, alle glimlachen, welkomstwoorden, luisterende oren, broodjes, pannen soep en de maaltijden. Dank voor het geld, de grapjes, het schoonmaken, het boodschappen doen, de gezellige uren, het delen van verdrietige berichten, het samen luisteren, alle gebeden. Dank voor alle betrokkenheid op welke wijze dan ook!

Jullie werk en uithoudingsvermogen maakt het Aanloophuis tot een warme en veilige plek in een roerige stad!

Hartelijke groet, Titia de Boer.

Het Aanloophuis van de kerken, in de Bagijnestraat 36 te Leeuwarden, is een plek waar een huiselijke sfeer heerst en waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.

Het is een plek waar tijd is voor een gesprek, waar iemand even op adem kan komen of een moment van stilte kan vinden. Ook zijn er spelletjes, liggen er kranten en natuurlijk is er koffie, thee, brood en soep.

Doelstelling
Doelstelling van het Aanloophuis Leeuwarden is beschikbaar te zijn voor de medemens, die hulp en aandacht nodig heeft. Een veilige plek bieden, waar warmte en aandacht is mensen die veelal op straat leven, met psychische problemen kampen en/of weinig sociale contacten hebben.
Openingstijden

Iedere zaterdagmiddag van 13:00 to 16:30 uur en iedere zondag van 09:30 tot 16:30 uur.

Eten en drinken

Naast de gewone broodjes en soep hebben we een paar keer per maand een gezamenlijke maaltijd waarbij alle bezoekers aan kunnen schuiven. In de maanden november tot en met april is het Aanloophuis ook iedere woensdag in de namiddag open en wordt er een warme maaltijd geserveerd.

Viering

Zondags is er een kleine kerkdienst voor belangstellenden in een ruimte op de eerste etage.

Vrijwilligers

Het Aanloophuis Leeuwarden wordt gerund door meer dan 100 vrijwilligers, en een coördinator. Al sinds 1983 wordt het Aanloophuis vanuit een groot aantal kerken in Leeuwarden ondersteund. Op deze website leest u meer over het werk van het Aanloophuis. Welkom!
Vrijwilliger worden?
Donateurs

Het is belangrijk dat het Aanloophuis breed wordt gedragen door de samenleving. Daarom is naast de geldelijke steun van de kerken particuliere financiële hulp onmisbaar. U steunt ons enorm met uw éénmalige of periodieke donatie!

Ga naar het donateursformulier en vul uw gegevens in.

# data[].attributes.attachment_link.title
Aanloophuis Leeuwarden: een veilige plek voor daklozen en thuislozen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Kerst 1983, een bijzonder project gaat van start; het Aanloophuis van de kerken in Leeuwarden wordt geopend! (zie historie) Nu, 35 jaar later, is het Aanloophuis nog steeds ieder weekend open! Dit dankzij de vele, vele handen!! Zo bijzonder, al die jaren, al die mensen! Hoeveel bezoekers hebben zich hier welkom geweten?

# data[].attributes.body
Welke informatie heb jij gevonden?

Wat zegt de wetenschap? cbs/rijksoverheid/europese instanties/ontwikkelingshulp?

# data[].attributes.body
http://www.effectiefarmoedebeleid.nl/

https://vng.nl/onderwerpenindex/werk-en-inkomen/armoedebeleid-en-schuldhulpverlening

# data[].attributes.body
De Rudi en Freddie show bespreekt o.a. armoede als probleem en heeft discussies over oplossingen. Interessant in huiskamersfeer.

De podcast is te beluisteren via spotify / podcast app

Aanraders:
- uitkeringstrekkers (zitten aan de top)
- de schuldenindustrie (met Ester Gould en Sarah Sylbing van docu Schuldig)
- Hoe de Nederlandse overheid onschuldige burgers kapot maakt
- dit simpele idee kan de wereld van de ontwikkelingshulp op zijn kop zetten

# data[].attributes.body
14.000 schuld kost 269.000 om op te lossen, he?!

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Hoe 269.000 euro uitgegeven wordt om een schuld van 14.000 euro op te lossen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
"Het zijn continu dezelfde partijen die je terugziet in de schuldenpakketten van mensen: telefoonproviders, verzekeraars, waterschappen, postorderbedrijven, en incasso-industrie."
Eén op de vijf huishoudens in Nederland kampt met schuldenproblematiek. Jaarlijks lopen de maatschappelijke kosten van deze groep op tot 11 miljard euro. E n toch schiet de hulpverlening vaak te kort. Dat het veel beter, efficiënter en goedkoper kan, laat Eelke Blokker van het Instituut voor Publieke Waarden zien. Dagelijks trekt hij met praktische oplossingen mensen uit het bureaucratisch moeras waarin ze verstrikt zijn geraakt.
'Toen ik nog directeur was van een daklozenopvang in Zwolle, ontmoette ik Marcel. Hij had 14.000 euro schuld, waar 48 verschillende instellingen aan werkten, wat bij elkaar opgeteld 269.000 euro per jaar kostte. Hulpverleners gaven dus samen bijna twintig keer het bedrag van de oorspronkelijke schuld uit om zijn problemen op te lossen, maar dan zonder zijn schuld te verhelpen. Volgens Marcel zelf was die schuld zijn belangrijkste probleem. Als we die direct hadden afbetaald, hadden we 255.000 euro over gehad om anderen mee te helpen.'

Waar raakte Marcel in de knel?
'Hij was verstrikt geraakt in bureaucratie. Hij had een schuld van 14.000 euro, waarvan 3.000 euro niet-saneerbaar was. Vanwege het niet-saneerbare deel van zijn schuld, kwam hij niet in aanmerking voor schuldsanering. Daardoor kon Marcel zijn schuld van 11.000 euro bij de woningcorporatie ook niet regelen. En dus kwam hij niet meer in aanmerking voor een huis, nergens in Nederland, want je krijgt geen verhuurdersverklaring als je een schuld open hebt staan. Zo kwam het dat hij in de daklozenopvang bleef hangen. Zonder toekomstperspectief.'

Hoe is het mogelijk dat geen van de 48 instellingen hem kon helpen?
'Als je het geld volgt, zie je dat er niemand belang bij heeft om iets anders met Marcel te gaan doen, omdat iedereen gefinancierd wordt voor zijn problemen, níet voor het oplossen van zijn probleem. Mijn daklozenopvang kreeg 40.000 euro per jaar om Marcel op te vangen. Zou hij uitstromen naar een woning, hadden wij minder inkomsten. Dat is een perverse prikkel. Natuurlijk willen hulpverleners helpen, maar hun goede bedoelingen in combinatie met deze perverse prikkels houden een inefficiënt systeem in stand. We bereiken niet wat we willen en het kost ook nog eens veel geld.'

Wat doe je nu anders?
'Door het probleem af te pellen ontstaat er een beeld waarvan je je kan afvragen of dit nu de bedoeling is. Bij het Instituut voor Publieke Waarden proberen wij vanuit de wensen en doelen van Marcel zelf te kijken of we iets kunnen doen wat wél de bedoeling is. We zetten bureaucratische competenties in om dat voor elkaar te krijgen: we brengen het probleem in kaart en zoeken naar een overstijgende oplossing.'
Hoe doorgeslagen bureaucratie tot willekeur leidt
Maak je dan een uitzondering op de regel?
'Onze systemen zijn te veel ingericht op het idee van gelijke monniken, gelijke kappen. Maar als mensen meerdere problemen hebben, zoals gebrek aan huisvesting, psychische problemen en schulden, passen ze niet meer netjes in een vakje, waardoor ze niet de hulp krijgen die ze nodig hebben. Zo houden we mensen gevangen in het systeem. Je moet je steeds afvragen of je aan de rest van de samenleving uit kunt leggen waarom je een uitzondering maakt. Dat doet ertoe in een land waarin we gelijkheid ontzettend belangrijk vinden. In Nederland vinden we het vooral erg als iemand beter wordt behandeld dan wij, maar we zouden het ook erg kunnen vinden als iemand slechter wordt behandeld dan wij zelf. In een tijd waarin we allemaal klant zijn geworden van de overheid, voelen we ons per definitie benadeeld door die overheid. Maar we moeten ongelijke gevallen juíst ongelijk behandelen. Alleen zo kunnen we tot rechtvaardige, betere en goedkopere oplossingen komen.'

Toch hebben we vaak het idee dat een schuld iemands eigen schuld is.
'In het Engels wordt onderscheid gemaakt tussen guilt, wat morele schuld betekent en debt, wat een financiële schuld is. In het Nederlands is dat onderscheid er niet. We gebruiken in beide gevallen het woord 'schuld'. Je bent zelf in de schulden gekomen, dus je moet het zelf oplossen. Schuld en boete horen bij elkaar, en iemand met een schuld is schuldig. Dat klinkt ook sterk door in de manier waarop er over schuldhulpverlening gesproken wordt. We zeggen: 'Wij geven iemand een huis', terwijl iemand gewoon huur betaalt en hooguit toegang is gegeven tot een betaalbare woning. En we 'geven' geen huurtoeslag, daar heb je simpelweg recht op. In het vocabulaire voor bestaanszekerheidsvoorzieningen, dan gaat het om bijvoorbeeld uitkeringen en schuldhulp, zit een transactiemodel: 'We geven het je, maar je moet wel wat terugdoen en dat moet volgens onze manier.' Dat lukt nu eenmaal niet iedereen.'

En we kunnen mensen niet alleen beter, maar ook goedkoper helpen? Daar kan niemand iets op tegen hebben.
'Als je kosten-batenanalyses maakt, zie je vaak dat het goedkoper kan. Dat is een opportunistisch argument, maar wel effectief. In het sociaal domein, waaronder schuldhulpverlening, gaat jaarlijks 24 miljard om, waarvan we 8 miljard besteden aan één procent van de huishoudens. Dat betekent dat we dertig procent van de middelen in één procent van de huishoudens stoppen. Dus we moeten daar een andere verhouding zoeken. Neem mensen met een bijstandsuitkering die jaren in de schuldsanering zitten. Dat is op zich prima, want als iemand een ton schuld heeft gemaakt, moeten we die schuld saneren. Maar de maatschappelijke kosten van een schuldsaneringstraject zijn bij elkaar 7.000 euro, terwijl de aflossingscapaciteit van iemand in de bijstand in drie jaar tijd 1.800 euro is. Dat weten we vooraf, dus waarom geven we zoveel geld uit om zo'n relatief klein bedrag te innen, als we de schuldeiser rechtstreeks 1.800 euro kunnen geven? De rest van het geld kunnen we dan investeren in iets anders.'

Maar ontstaat dan niet het idee dat je een schuld toch niet hoeft terug te betalen?
'Nee, ik ben er wel voorstander van dat mensen hun opgebouwde schuld zoveel mogelijk terugbetalen. Maar dan moet je mensen niet uit hun huis zetten bijvoorbeeld. Dan moeten we intelligentere oplossingen verzinnen die minder maatschappelijke en persoonlijke schade berokkenen. Misschien moet je een tijdje je autonomie inleveren, zoals onder bewindvoering, waarbij de geldzaken worden geregeld voor iemand die dat zelf niet kan. Maar het vrij lompe instrument van huisuitzetting werkt niet. Zo maak je mensen dakloos en is de schuld geen cent verder terugbetaald.'
Eelke Blokker praat verder met Coen Verbraak over schulden in het nieuwe Human-programma De publieke tribune, maandag 29 april van 20.30u tot 21.30 uur op NPO Radio 1.
En wat als mensen met een schone lei mogen beginnen?
'Ook dat zou zinnig zijn. Nu hebben partijen er te veel belang bij om mensen in de schulden te steken. Het zijn continu dezelfde partijen die je terugziet in de schuldenpakketten van mensen: telefoonproviders, verzekeraars, waterschappen, postorderbedrijven, en incasso-industrie die namens de schuldeisers opslag organiseren. Zij zouden vanzelf hun kredietwaardigheidstoetsen beter inrichten als ze weten dat schulden makkelijker kunnen worden kwijtgescholden. De markt moet meer worden betrokken in het belang om geen schuldenaren te creëren, door bedrijven zelf meer verantwoordelijk te houden voor het verstrekken van krediet, en grenzen te stellen aan wat ze op het individu mogen verhalen.'

Hoe is het met Marcel afgelopen? Welke oplossing hebben jullie voor hem gevonden?
'Marcels niet-saneerbare schuld van 3.000 euro is uiteindelijk met een lening uit bijzondere bijstand ingelost. Waardoor hij een saneerbare schuld van 14.000 euro overhield. Daarvoor is hij geholpen met een schuldregeling. Vervolgens kon hij zich inschrijven voor een huisje. Marcel is niet 'zomaar' van die 3.000 euro schuld af gekomen. Hij heeft met de gemeente en de lokale afdeling van het Openbaar Ministerie afgesproken boete te doen door vrijwilligerswerk te gaan doen, in plaats van een geldboete te betalen. Daarmee heeft hij op de koop toe dus ook nog eens een zwaardere straf aanvaard. In de strafrechtketen is een werkstraf namelijk van een hogere orde dan een geldboete.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Hoe 269.000 euro uitgegeven wordt om een schuld van 14.000 euro op te lossen

# data[].attributes.attachment_link.description
In Nederland heeft ongeveer 1 op de 5 huishoudens te maken met risicovolle schulden. De maatschappelijke kosten zijn jaarlijks 11 miljard euro. Hulpverlening schiet vaak te kort. Dat kan veel beter, efficiënter en goedkoper, laat Eelke Blokker van het Instituut voor Publieke Waarden zien.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe kijkt Jetta Klijnsma, staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, naar het armoedebeleid van dit kabinet?
Sinds de crisis is armoede met 40 procent toegenomen. Het laatste jaar loopt het aantal mensen in armoede weer wat terug, maar langdurige armoede blijkt hardnekkig. Ook is er een nieuwe groep armen bij gekomen: de mensen met een baan, de 'working poor'. Dit wetende, hoe evalueren jullie jullie armoedebeleid?
De crisis heeft hard huisgehouden in Nederland en veel mensen geraakt. Gelukkig loopt de armoede sinds 2014 eindelijk weer terug. Over de langdurige armoede bestaan alleen cijfers van vóór 2014 maar volgens de laatste cijfers van het SCP lijkt de piek van langdurige armoede ook te zijn bereikt.

De economie trekt weer aan, de werkgelegenheid neemt toe en de armoede daalt. Dat is uiteraard niet alleen op het conto van het kabinet te schrijven, ook de conjunctuur is belangrijk. Voor wat het kabinet wel kan doen, heeft het er voor gezorgd dat werken lonender is, vooral voor de laagste inkomens. De koopkracht van werkenden met een laag inkomen is deze kabinetsperiode dan ook het sterkst gestegen van alle groepen. Een alleenstaande die gaat werken vanuit de bijstand gaat er daardoor 25 procent in inkomen op vooruit.

Er moet nog veel gebeuren, maar we hebben ook flinke stappen kunnen zetten.

(Er wordt in 2017 opnieuw meer dan een miljard euro geïnvesteerd om de koopkracht van ouderen en uitkeringsgerechtigden te verbeteren. O.a. de huurtoeslag, de zorgtoeslag, de ouderenkorting en het kindgebonden budget gaan omhoog. Werkenden met een laag inkomen en werkenden met kinderen profiteren van bovendien van de verhoging van de arbeidskorting, de inkomensafhankelijke combinatiekorting en kinderopvangtoeslag. )
Jullie hebben ingezet op 'werk moet lonen' en extra (ongeoormerkt) geld aan gemeentes gegeven. Heeft dit gewerkt in jullie ogen?
Het kabinet heeft er voor gekozen de lasten voor werkenden met een inkomen rond minimumloon flink te verlagen. Zo zijn de arbeidskorting en algemene heffingskorting gestegen waardoor werkenden minder belasting betalen en zijn de zorg- en huurtoeslag verhoogd.

De voornaamste reden dat werkenden een laag inkomen hebben is dat zij weinig uren per week werken of niet het hele jaar werken. Om mensen te stimuleren meer uren te werken heeft het kabinet de arbeidskorting flink verhoogd.

Dit verbetert de inkomenspositie van werkenden en stimuleert om meer te gaan werken. Deze en andere maatregelen zijn terug te zien in de gedaalde armoedeval: het heeft dus gewerkt.

Dat laat onverlet dat voor sommige mensen full time werk (nog) niet mogelijk is of dat mensen door andere omstandigheden (bijvoorbeeld schulden) de eindjes niet aan elkaar kunnen knopen. Mede daarom heeft het kabinet ook de bestrijding van armoede en schulden van het begin af aan hoog op de agenda staan. Er is structureel 100 miljoen euro extra beschikbaar voor het tegengaan van armoede en schulden. Daarnaast is er vanaf 2017 nog eens 100 miljoen euro structureel extra zodat kinderen die in een gezin opgroeien waar weinig te besteden is, ook mee kunnen doen.
In 2017 bestaat de voedselbank 15 jaar. De PvdA had in 2006 staan dat voedselbanken moesten verdwijnen. Hoe kijken jullie naar dit aanstaande jubileum? Is het zegen of een schande?
De voedselbank heeft een enorme toegevoegde waarde met zijn duizenden fantastische vrijwilligers.

Natuurlijk wenst het kabinet iedereen toe dat hij geen gebruik hoeft te maken van de voedselbank. Maar iedereen heeft momenten in het leven dat het tegenzit. Soms ook financieel. Er is altijd een vangnet vanuit de overheid, gelukkig, maar het leven loopt niet altijd volgens het boekje. Dan is het heel mooi dat er mensen zijn die zeggen: wij zorgen er voor dat er een gevulde doos voor je klaar staat.

Dat mensen elkaar helpen is een groot goed. Niet alleen de voedselbanken, ook heel veel stichtingen en andere organisaties zetten zich in voor mensen. Dit kabinet geeft dan ook elk jaar weer subsidie om die clubs te ruggesteunen.

EenVandaag maakte ook een rondje langs verschillende fracties. Vinden zij de armoedebestrijding van afgelopen jaren geslaagd, wat kan er beter, zijn ze blij met de voedselbank, maar ook: vinden ze dat armoede in Nederland bestaat? Bekijk dat hier.

# data[].attributes.attachment_link.title
Vragen over armoede aan staatssecretaris Klijnsma

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe kijkt Jetta Klijnsma, staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, naar het armoedebeleid van dit kabinet? Sinds de crisis is armoede met 40 procent toegenomen. Het laatste jaar loopt het aantal mensen in armoede weer wat terug, maar langdurige armoede blijkt hardnekkig.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dit beeld van Richard Tuschman is geïnspireerd op 'Hotel by a Rail Road' van Edward Hopper, waarin de thema's rijkdom en ongeluk een rol spelen. Foto: HH

De crème de la crème van intellectueel Nederland is van de partij. Op de gastenlijst staan namen van topambtenaren, Tweede Kamerleden, professoren en journalisten (van De Groene Amsterdammer tot Elsevier). Ze worden ontvangen met een glaasje wijn en een deftig hapje. De gelegenheid is de jaarlijkse lezing van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Locatie: de Nieuwe Kerk in Den Haag. En de hoofdvraag:

'Hoeveel (on)gelijkheid kunnen samenlevingen aan?'

Al snel blijkt dat die haakjes niet hadden gehoeven, want over te veel gelijkheid gaat het niet vandaag. De hoofdspreker is Richard Wilkinson, een Britse professor in de gezondheidswetenschappen. Zijn verhaal laat zich als volgt samenvatten:

Simple as that. Of het nu gaat om depressies, drugsmisbruik, schooluitval, criminaliteit, overgewicht, kindersterfte, tienerzwangerschappen of ongelukkige kinderen - steeds lijkt er één grote boosdoener te zijn.

Ongelijkheid.

Samen met collega Kate Pickett publiceerde Wilkinson een paar jaar geleden het geruchtmakende boek The Spirit Level. De ondertitel laat weinig aan de verbeelding over: Why More Equal Societies Almost Always Do Better. En inderdaad, de grafieken spatten van de pagina's af. Wie de laatste bladzijde omslaat kan moeilijk níet geloven dat ongelijkheid een van de grootste monsters is die de westerse wereld teistert. Relatief egalitaire landen als Japan, Noorwegen en Zweden scoren geweldig op de sociale ranglijstjes. Maar Engeland, Portugal en de Verenigde Staten (landen met grote inkomensverschillen) staan bovenin de ranglijstjes van ellende.

Het meest fascinerende is misschien wel dat zelfs de rijken lijden onder ongelijkheid. Ook zij kampen met meer depressies, drugsmisbruik, tienerzwangerschappen, criminaliteit - noem maar op. 'Ongelijkheid raakt iedereen,' aldus Wilkinson.

Groei heeft zijn werk gedaan

Maar geld maakt gelukkig, toch?

Jazeker, maar voor een land geldt dat slechts tot op zekere hoogte. Tot een bbp van ongeveer 5.000 dollar per persoon per jaar, neemt bijvoorbeeld de levensverwachting vrijwel automatisch Maar als de magen zijn gevuld, de daken gerepareerd en het schone drinkwater uit de kranen stroomt, is groei geen garantie meer voor welzijn. Ongelijkheid wordt dan een veel betere voorspeller.

Neem de onderstaande grafiek. Op de y-as zien we een index van sociale op de x-as het bbp per hoofd van de bevolking. Wat blijkt: er is geen enkel verband tussen beide variabelen. Sterker nog, het rijkste land (de Verenigde Staten) scoort samen met Portugal (waar het bbp per hoofd meer dan twee keer zo laag is) het hoogste als het om sociale problemen gaat.

Bron: Wilkinson/Pickett. Beeld: Momkai.

Dat verandert als we in plaats van het inkomen de op de x-as zetten. Ineens ontstaat er een veel helderder plaatje: de VS en Portugal komen samen rechtsbovenin te staan.

Bron: Wilkinson/Pickett. Beeld: Momkai.

'Economische groei heeft zijn werk gedaan in rijke landen,' concludeert Wilkinson. 'Meer en meer maakt minder en minder verschil.' Sterker nog, als het om een primaire behoefte als voedsel gaat, zouden de meesten van ons nu minder willen consumeren. Wereldwijd sterven er al meer mensen aan overgewicht dan aan honger. En voor het eerst in de geschiedenis zijn armen dikker dan rijken.

Correlatie en causatie

Is ongelijkheid dan echt de wortel van al het kwaad?

Laat ik het zo zeggen: menig wereldbeeld bezwijkt onder de bevindingen van de Britse hoogleraar. Het eerste slachtoffer is misschien wel de populairste rechtvaardiging van ongelijkheid: 'Wat maakt het uit als sommige mensen puissant rijk zijn als zelfs de armen nu rijker zijn dan koningen in de zeventiende eeuw?'

Volgens Wilkinson een heleboel. Zijn theorie draait om relatieve armoede. Hoe rijk een land ook wordt; ongelijkheid blijft roet in het eten gooien. Neem pestgedrag. In landen met een grotere inkomensongelijkheid wordt significant meer gepest omdat er hogere statusverschillen zijn. Wilkinson spreekt van 'psychosociale gevolgen': mensen in ongelijke landen maken zich grotere zorgen over hoe ze door anderen worden gezien. De kwaliteit van relaties neemt daardoor af (denk aan het wantrouwen van vreemden, minder vrijwilligerswerk en meer geweld). De stress die daaruit voortvloeit speelt weer een grote rol bij (chronische) gezondheidsproblemen.

Een andere rechtvaardiging dan: 'Gaat het niet om gelijkheid van kansen in plaats van gelijkheid van uitkomsten?'

'Minstens zo naïef,' vindt Wilkinson. Die vormen van gelijkheid zijn niet van elkaar te scheiden. Kijk maar naar de ranglijstjes: terwijl de ongelijkheid stijgt, daalt de sociale mobiliteit. Er is geen land waar de American Dream minder vaak uitkomt dan de Verenigde Staten - we zouden het eigenlijk over de Zweedse of Japanse droom moeten hebben. In een land als Japan hebben dubbeltjes wel een prima kans een kwartje te

Goedkoper en effectiever

Zo lijkt The Spirit Level een wetenschappelijk fundament te leggen onder een nogal links wereldbeeld. Toch hoopt Wilkinson ook rechtse mensen te overtuigen. Volgens hem is het veel effectiever - en goedkoper - om te nivelleren dan om nog meer geld in voorlichting, therapie en camera's te pompen.

En zowaar. Zelfs de conservatieve premier David Cameron heeft inmiddels aangegeven dat hij onder de indruk is van het bewijsmateriaal. Is nivelleren dan toch een feestje?

Niet te snel. In Engeland kregen rechtse columnisten en conservatieve denktanks een halve rolberoerte toen ze Cameron over The Spirit Level Een storm van kritiek stak op. In 2010 verscheen er zelfs een heel anti-boek, met de niet mis te verstane titel The Spirit Level Delusion: Fact-checking the Left's New Theory of Everything. Wilkinson en Pickett zouden selectief landen en sociale problemen hebben gekozen die kloppen met hun theorie. Ze zouden ook de factor 'cultuur' over het hoofd

Toch kunnen de meeste wetenschappers zich vinden in The Spirit Level. In 2011 stelde de Joseph Rowntree Foundation (JRF) een in naar het bewijs. De conclusie: ja, er bestaat grote wetenschappelijke consensus over de correlatie tussen ongelijkheid en sociale problemen. En ja, ook voor het oorzakelijke verband (de causatie) bestaat aardig wat bewijs.

Wilkinson en Pickett zijn niet de enigen die onderzoek doen naar ongelijkheid. In de afgelopen decennia zijn er honderden papers verschenen die het verband met sociale problemen aantonen. Sterker nog, sinds de publicatie van The Spirit Level zijn er nog eens tientallen onderzoeken gepubliceerd die de bevindingen van Wilkinson en Pickett bevestigen.

De hamvraag blijft voorlopig of ongelijkheid ook de oorzaak van al die ellende is. Het is erg moeilijk om aan te tonen, maar 'een aantal rigoureuze studies levert het bewijs voor dit verband,' schrijven de onderzoekers van de JRF. Toch zal de volgende dooddoener nog wel even in de lucht blijven hangen: er is meer onderzoek nodig.

En Nederland?

Jort Kelder heeft het al vaak genoeg opgeschreven: Nederland is een van de meest genivelleerde landen ter wereld.

Toch?

Nou, nee. Paul de Beer, bijzonder hoogleraar Arbeidsverhoudingen aan de Universiteit van Amsterdam, laat die middag zien dat het een tikje genuanceerder ligt. Zo is de kloof tussen top en onderkant flink gegroeid in de afgelopen dertig jaar. De armste 10 procent ging er met maar liefst 30 procent op achteruit. Maar volgens andere maatstaven (die ook de middenklasse meenemen) lijkt de inkomensongelijkheid juist te

Het echte denivelleringsfeestje speelt zich ergens anders af. Bas van Bavel, hoogleraar economische geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, vertelt dat de Nederlandse vermogens ongelijkheid enorm is - en groeiende. Op dit moment bezit de onderste 60 procent nog maar 1 procent van al het vermogen. Onze vermogensongelijkheid is nog groter dan in Engeland en even groot als in de Verenigde Staten.

Wilkinson lijkt een beetje verrast als hij hoort over de Nederlandse situatie. Hoe past vermogensongelijkheid eigenlijk in zijn theorie? Niemand heeft een pasklaar antwoord, maar over één ding twijfelt Van Bavel niet: 'Het wordt tijd de discussie uit de sfeer van jaloezie, morele verontwaardiging en nivelleren om het nivelleren te

De andere vraag is dan nog altijd niet aan bod gekomen: hoeveel gelijkheid kunnen samenlevingen eigenlijk aan? In een land waar de dokter evenveel verdient als de schoenlapper wil niemand wonen. Of beter gezegd: wil niemand ziek worden. Geen enkele samenleving kan functioneren zonder een zekere mate van ongelijkheid. En één probleem lijkt zelfs toe te nemen naar mate een nivelleringsfeestje op stoom komt: zelfmoord. In veel landen bestaat er een omgekeerde relatie tussen het aantal moorden en het aantal zelfmoorden. Verklaring? Wellicht geven mensen in gelijke landen sneller zichzelf de schuld.

Toch blijven de grafiekjes van Wilkinson knagen, zelfs als ik me naderhand te goed doe aan de bitterballen in de sjieke kelder van de Nieuwe Kerk. Het relatief egalitaire Nederland doet het goed, daar niet van. Maar als je Japan, Zweden en Noorwegen ziet, daar onderin de ranglijstjes van ellende, bekruipt je dat ene, bijna verboden, gevoel.

Nog een beetje nivelleren zou zo gek niet

Een TED-talk van Richard Wilkinson uit 2011 (ondertiteld).

# data[].attributes.attachment_link.description
Dit beeld van Richard Tuschman is geïnspireerd op 'Hotel by a Rail Road' van Edward Hopper, waarin de thema's rijkdom en ongeluk een rol spelen. Foto: HH De crème de la crème van intellectueel Nederland is van de partij. Op de gastenlijst staan namen van topambtenaren, Tweede Kamerleden, professoren en journalisten (van De Groene Amsterdammer tot Elsevier).

# data[].attributes.body
Lees het artikel of kijk deze youtube video: https://www.youtube.com/watch?v=8CaZHWcBG4g

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
New Delhi, India. Foto: Simon de Trey-White/Hollandse Hoogte

Het is zo'n boek waarvan je denkt: waarom wordt dit nu pas geschreven? Harvard-econoom Sendhil Mullainathan en Princeton-psycholoog Eldar Shafir hebben een simpele, maar gedurfde hypothese: Wat als het gedrag van armen vergelijkbaar is met het gedrag dat wij allemaal vertonen als we druk, gestrest en overwerkt zijn? Wat als armen niet dom zijn, maar zich dom gedragen door de armoede om hen heen?

Het duo voorziet in een eindeloze stroom aan studies om dit punt te onderbouwen. Boeren in India blijken in de ene helft van het jaar een hoger iq te hebben dan in het andere. In de maanden na de oogst, als ze genoeg geld en voedsel hebben, scoren ze een stuk beter. Volgens Mullainathan en Shafir moeten we de verklaring zoeken in 'de psychologie van de schaarste.' Het gebrek aan geld of tijd kaapt een deel van ons denkvermogen. Vergelijk het met een prima computer waar een groot aantal programma's tegelijkertijd op de achtergrond draaien. Het apparaat is traag, maakt fouten en loopt misschien zelfs vast - niet omdat het traag is, maar omdat een groot deel van zijn rekenkracht wordt opgeslokt.

Deze week interview ik Shafir en zal ik jullie meer vertellen over zijn en Mullainathans theorie (die al veel losmaakte in de Verenigde Staten). Woensdagavond is Shafir te gast in debatcentrum waar ik ook commentaar zal leveren op zijn verhaal.

Voor nu: een voorpublicatie.

Een beter leven voor de armen

In de Tweede Wereldoorlog werd de luchtmacht van de Verenigde Staten geplaagd door talloze landingsongelukken. Piloten trokken na de landing de wielen in in plaats van de kleppen - en als het vliegtuig op de grond is, kun je de wielen uiteraard beter niet intrekken. Om het probleem op te lossen, haalden ze er een expert bij. Luitenant Alphonse Chapanis was van huis uit psycholoog, bijzonder geschikt om in het hoofd van deze piloten te kijken. Waarom maakten ze zo'n slordige fout? Waren ze moe? Lieten ze na zo'n stressvolle missie hun aandacht te snel verslappen? Kwam het door de opleiding?

Chapanis vond al snel een aanwijzing: het probleem deed zich alleen voor bij piloten van bommenwerpers, piloten die in een B-17 of een B-25 vlogen. Piloten van transportvliegtuigen maakten de fout niet. Door deze aanwijzing kon Chapanis zich van zijn eigen vooroordelen bevrijden. Hij besloot niet in het hoofd van de piloten te kijken, maar in hun cockpit. In de bommenwerpers zaten de bedieningshendels van de wielen en de kleppen naast elkaar en ze zagen er vrijwel hetzelfde uit. In transportvliegtuigen leken de bedieningshendels veel minder op elkaar. Wat de piloten van de bommenwerpers onderscheidde van die van de transportvliegtuigen was de cockpit. In een bepaald type cockpit was de fout snel gemaakt.

Hij besloot niet in het hoofd van de piloten te kijken, maar in hun cockpit.

Na deze ontdekking is men cockpits anders gaan ontwerpen. Chapanis en vele anderen kwamen tot het besef dat veel fouten van piloten in feite fouten van de cockpit waren. Tot dan toe had men zich voornamelijk toegelegd op het opleiden van piloten en het aanleren van waakzaamheid, op het produceren van 'excellente piloten' die weinig fouten maken.

Maar dankzij de bevindingen van Chapanis kwam daar verandering in. Uiteraard moeten piloten worden opgeleid; uiteraard moet je de besten selecteren. Maar hoe goed hun opleiding ook is en hoe zorgvuldig ze ook worden uitgekozen, ze zullen altijd fouten maken, met name als ze in een verwarrende context worden gezet.

Fouten zijn onvermijdelijk, maar ongelukken niet. Een goed ontworpen cockpit zou fouten niet in de hand moeten werken en moet vooral voorkomen dat fouten uitlopen op een ramp. Chapanis loste het probleem in de bommenwerpers op door een klein rubberen wieltje op de punt van de hendel voor het landingsgestel te zetten, zodat de piloten konden voelen welke hendel ze aanraakten. Een goede cockpit geeft feedback in situaties waarin de mogelijkheid bestaat dat een piloot een fout maakt. Een alarm naast de hoogtemeter dat de piloot waarschuwt bij een lage vlieghoogte geeft meer zekerheid dat een laag vliegende piloot ook werkelijk laag wíl vliegen. Vliegtuigen zijn tegenwoordig niet alleen veel veiliger omdat we betere vleugels en motoren hebben gebouwd, maar ook omdat we beter kunnen omgaan met het feit dat mensen fouten maken.

Gedrag van de armen

Aanvankelijk begreep Chapanis niets van het gedrag van de piloten. Veel analisten staan op een vergelijkbare manier versteld van het gedrag van de armen. Zo worden in de Verenigde Staten cursussen voor het omgaan met geld die zijn bedoeld voor minvermogenden geplaagd door absenties, voortijdig afhaken en het feit dat de doelgroep zich er niet voor aanmeldt. Bij microfinancieringsprojecten in de ontwikkelingslanden is de klacht dat de cliënten niet genoeg investeren in winstgevende activiteiten: de leningen worden gebruikt om schulden af te lossen, om brandjes te blussen (zoals schoolgeld dat betaald moet worden) of gewoon om duurzame gebruiksgoederen te kopen. En vaccinatieprogramma's slagen niet als men niet komt opdagen om zich te laten inenten, met als gevolg dat er in grote delen van de derde wereld nog altijd slopende, maar te voorkomen ziekten woeden.

In ons eigen werk hebben we dit ook gezien. We hebben als adviseur meegewerkt aan een programma in de Verenigde Staten dat tot doel had mannen en vrouwen met een uitkering aan een baan te helpen. Een van de grootste problemen waren de cliënten zelf. Ze verschenen vaak verkeerd gekleed op de werklocatie, hoewel ze er herhaaldelijk op gewezen werden dat ze de juiste werkkleding moesten dragen. Veel cliënten hadden een slecht verzorgd cv, verkeerd ingedeeld en vol typefouten. Soms was dat het gevolg van een gebrek aan kennis of vaardigheden, maar dikwijls kwam het doordat ze dingen niet nauwkeurig volgens plan uitvoerden. Ook nadat ze uitleg hadden gekregen, maakten maar weinigen gebruik van de computers die tot hun beschikking stonden om hun cv aan te passen of van het aanbod om voor gepaste kleding te zorgen. Was er ten slotte een afspraak voor een sollicitatiegesprek gemaakt, dan vergaten cliënten hun cv mee te nemen en lieten ze zich niet van hun beste kant zien. Vaak kwamen ze gewoon niet opdagen.

Als we accepteren dat piloten kunnen falen en dat cockpits slim moeten worden ingedeeld om dat falen te verhinderen, waarom kunnen we bij de armen dan niet hetzelfde doen?

Maar de bedenkers van deze sociale programma's kijken er zelden naar zoals Chapanis. Ze kijken niet in de cockpit, maar gaan ervan uit dat de problemen bij de mensen liggen. Ze veronderstellen dat het probleem een gebrek aan kennis of motivatie is. De volgende stap is dan ook dat ze de cliënten meer kennis proberen bij te brengen of de prikkels proberen te versterken. In ontwikkelde landen heeft dit geleid tot een discussie over de 'uitkeringscultuur'. Een van de oplossingen die werden bedacht, was het stellen van een maximum aan het aantal jaren dat iemand in zijn leven een uitkering kan krijgen. De beweegreden achter deze oplossing is heel eenvoudig: werklozen motiveren op zoek te gaan naar werk. Er werd ook zware kritiek op hulpprogramma's geuit, en soms besloten overheden een einde te maken aan simpele vormen van steun - bijvoorbeeld door mensen drinkwater niet gratis te geven, maar hen ervoor te laten betalen. Daarnaast werden programma's met sterke prikkels ontwikkeld, zoals voorwaardelijke inkomenssteun, waarbij de hoeveelheid financiële steun die men ontvangt afhangt van allerlei vormen van 'goed' gedrag.

Maar waarom zouden we uitsluitend naar het functioneren van de piloot en niet naar het ontwerp van de cockpit kijken? Waarom kijken we naar het falen van de cliënten en niet naar de opzet van de programma's? Als we accepteren dat piloten kunnen falen en dat cockpits slim moeten worden ingedeeld om dat falen te verhinderen, waarom kunnen we bij de armen dan niet hetzelfde doen? Waarom bedenken we geen programma's die zo zijn opgezet dat ze fouttolerant zijn?
Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir, Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen (Maven Publishing 2013)

# data[].attributes.attachment_link.title
Verbeter de wereld, begin bij de cockpit

# data[].attributes.attachment_link.description
New Delhi, India. Foto: Simon de Trey-White/Hollandse Hoogte Het is zo'n boek waarvan je denkt: waarom wordt dit nu pas geschreven? Harvard-econoom Sendhil Mullainathan en Princeton-psycholoog Eldar Shafir hebben een simpele, maar gedurfde hypothese: Wat als het gedrag van armen vergelijkbaar is met het gedrag dat wij allemaal vertonen als we druk, gestrest en overwerkt zijn?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Waarom nemen armen zoveel domme beslissingen?
Het is een harde vraag, maar de cijfers zijn nog harder: ze lenen meer, sparen minder, roken meer, sporten minder, drinken meer, voeden slechter op en eten vaker bij de McDonald's. Als er een workshop 'omgaan met geld' wordt georganiseerd, komen de armen het minst vaak opdagen. Als er een vacature online wordt gezet, schrijven de armen de slechtste sollicitatiebrieven en verschijnen zij het sjofelst op gesprek.

Inmiddels zijn het er 1,3 miljoen: Nederlanders die leven onder de Uitkeringsformulieren gaan als warme broodjes over de gemeentelijke toonbank en voedselbanken draaien overuren - inmiddels zijn er zelfs wachtlijsten voor opgesteld. Wat is er toch aan de hand? Crisis ja, natuurlijk. Maar wat nog meer? Margaret Thatcher, de eerste vrouwelijke premier van Engeland, zei eens dat armoede is. Niet veel Nederlandse politici zouden nu zo ver gaan, maar dat de oplossing vooral bij het individu moet worden gezocht, dat is allang geen uitzonderlijk standpunt meer.

Uitkeringsformulieren gaan als warme broodjes over de toonbank en voedselbanken draaien overuren - er zijn zelfs wachtlijsten voor

Neem het plan van staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken, PvdA). Ze wil mensen in de bijstand "prikkels" geven om aan het werk te gaan. Bij 'onaangepast gedrag', 'gebrek aan persoonlijke verzorging' of 'onverzorgde kleding' komt er een strafkorting op hun uitkering van drie maanden. Dat past in een internationale trend: van Australië tot Engeland en van Zweden tot de Verenigde Staten heerst de overtuiging dat mensen zichzelf uit de armoede moeten helpen. De overheid moet daar de juiste duwtjes voor geven - een activerend beleid wordt het genoemd. Denk aan: voorlichting, toeslagen, boetes en, bovenal, scholing. Onderwijs is de heilige graal bij het bestrijden van armoede.

Maar. Er is een maar.

Wat als de armen niet in staat zijn zichzelf te helpen?

Wat als de prikkels, de voorlichting en het onderwijs van ze afglijden als water van een eend?

Of sterker nog, wat als de duwtjes van de overheid de situatie alleen maar erger maken?

Schaarste

Ook dat zijn harde vragen, maar ze worden door niet zomaar iemand gesteld. Eldar Shafir is psycholoog aan de prestigieuze Universiteit van Princeton. Samen met Sendhil Mullainathan, econoom aan de Universiteit van Harvard, publiceerde hij onlangs een nieuwe, baanbrekende Deze laat zich als volgt samenvatten:

Het is de context, stupid.

Staatssecretaris Klijnsma mag zich aangesproken voelen. Neem de gloednieuwe website van haar ministerie: 'Mensen kunnen meer dan zijzelf denken,' staat onder het kopje 'Preventie & eigen kracht'. De website is een platform om kennis uit te wisselen over de beste anti-armoede-initiatieven. En de inzet is helder: 'Door uit te gaan van zelfredzaamheid en talent, komt iemand met eigenwaarde en kracht makkelijker uit een moeilijke situatie.'

Als ik die tekst aan professor Shafir voorleg, in de lobby van een Amsterdams hotel, verschijnt er een glimlach op zijn gezicht. 'Dit is zo ongeveer het tegenovergestelde van wat ik betoog.'

'Schaarste neemt bezit van je geest, mensen handelen anders bij een gevoel van gebrek'

En Eldar Shafir is niet zomaar iemand. Het toonaangevende tijdschrift Foreign Policy riep hem uit tot één van de honderd invloedrijkste denkers van dit moment. President Obama vroeg hem als adviseur en onlangs sprak hij nog op het World Economic Forum. Shafirs ambitie is dan ook niet gering: het grondvesten van een geheel nieuwe wetenschap. De wetenschap van de schaarste.

Wacht even, zul je zeggen, was er niet al zoiets? De economie? 'Dat horen we wel vaker,' lacht Shafir. 'Maar ik ben geïnteresseerd in de psychologie van de schaarste. En daar is verrassend weinig onderzoek naar gedaan.' Voor economen is alles schaars - zelfs de grootste rijkaards kunnen niet alles kopen. Maar het gevoel van schaarste is niet alomtegenwoordig, stelt Shafir. Een lege agenda geeft een ander gevoel dan een volle werkdag. En dat is niet onschuldig. 'Schaarste neemt bezit van je geest', zegt Shafir. 'Mensen handelen anders bij een gevoel van gebrek.'

Het maakt niet zo gek veel uit wat dat gebrek is: te weinig tijd, geld, vrienden, calorieën - het zorgt allemaal voor een 'schaarstementaliteit'. En dat brengt voordelen met zich mee. Mensen die schaarste ervaren, zijn goed in het managen van hun kortetermijnproblemen. Armen slagen er verrassend goed in de touwtjes - op korte termijn - aan elkaar te evenals overwerkte CEO's bedreven zijn in het halen van hun laatste target.

Van armoede kun je niet vrij nemen

Toch zijn de nadelen van de 'schaarstementaliteit' groter dan de voordelen. Schaarste laat je focussen op je directe gebrek: de rekening die morgen moet worden betaald of de vergadering die over een paar minuten begint. Zo verdwijnt het langetermijnperspectief. 'Schaarste slokt je op', zegt Shafir. 'Je hebt minder aandacht voor dingen die je eigenlijk ook belangrijk vindt.'

Vergelijk het met een nieuwe computer die tien zware programma's tegelijk draait. Het apparaat is traag, maakt fouten en loopt vast - niet omdat het een slechte computer is, maar omdat het te veel tegelijkertijd moet doen. Bij armen is iets vergelijkbaars aan de hand. Ze nemen geen domme beslissingen omdat ze dom zijn, maar omdat ze in een context leven waarin iedereen domme beslissingen zou nemen.

Schaarste laat je focussen op je directe gebrek: de rekening die morgen moet worden betaald of de vergadering die over een paar minuten begint

Wat eten we vanavond? Waarvan betaal ik het schoolgeld? Hoe haal ik het einde van de week?

Zulke vragen nemen iets cruciaals in beslag: 'bandbreedte', noemen Shafir en Mullainathan het. 'Als je de armen wilt begrijpen, moet je je voorstellen dat je met je gedachten elders bent,' schrijven ze. 'Het kost veel moeite om jezelf in de hand te houden. Je bent afwezig en raakt snel van streek. En dat elke dag.' Zo leidt schaarste - of het nu van tijd, eten of geld is - tot onverstandige beslissingen.

Maar er is wel een cruciaal verschil tussen drukke en arme mensen: van armoede kun je niet vrij nemen.

Nu Desiree werkloos is past zij op de kinderen, zodat de anderen kunnen werken. Zo besparen ze samen geld. Foto: Barbara Doux/Hollandse Hoogte

Twee experimenten

Even concreet: hoeveel dommer word je van armoede?

'Ons onderzoek wijst uit dat je zo'n 13 punten aan IQ verliest,' zegt Shafir. 'Dat is vergelijkbaar met een nacht niet slapen, of verslaafd zijn aan alcohol.' En het fascinerende is: dit had dertig jaar geleden al ontdekt kunnen worden. 'We maken geen gebruik van ingewikkelde breinscans,' vertelt Shafir. 'Het zijn relatieve simpele onderzoeksmethoden. Economen hebben jarenlang armoede bestudeerd en psychologen hebben jarenlang onderzoek gedaan naar cognitieve beperkingen. Wij hebben die vakgebieden slechts bij elkaar gebracht.'

Het begon een paar jaar geleden, met een reeks experimenten in een Amerikaans winkelcentrum. Voorbijgangers werd gevraagd wat ze zouden doen als hun auto een reparatie van 150 dollar zou moeten ondergaan; anderen kregen dezelfde vraag, maar dan ging het om een reparatie van 1.500 dollar. Zouden ze het bedrag in één keer betalen, iets lenen, wat harder werken, of de reparatie uitstellen? Terwijl de winkelgangers nadachten, werden ze onderworpen aan een reeks cognitieve tests. Wat bleek: bij de kleine reparatie scoorden mensen met een laag inkomen even goed als mensen met een hoog inkomen. Maar als de reparatie 1.500 dollar zou kostten, scoorden de armen een stuk slechter. Alleen al het denken aan een fors financieel probleem tastte hun cognitieve vermogen aan.

'Ons onderzoek wijst uit dat je zo'n 13 punten aan IQ verliest, vergelijkbaar met een nacht niet slapen, of verslaafd zijn aan alcohol'

'In het winkelcentrum hadden we voor zoveel mogelijk andere factoren gecorrigeerd,' vertelt Shafir. 'Maar we bleven met één probleem zitten: de rijken en de armen in deze studie waren niet dezelfde mensen. Onze droom was om hetzelfde onderzoek nog eens te doen, maar dan binnen één subject. Dus bij iemand die op het ene moment arm is en op het andere moment rijk.'

De perfecte plek voor dat experiment vond Shafir 13.000 kilometer verderop, in de districten Viluppuram en Tiruvannamalai, op het platteland van India. 'Het was een match made in heaven,' lacht hij. Shafir ontdekte dat Indiase suikerrietboeren 60 procent van hun jaarinkomen in één keer ontvangen, net na de oogst. Dat betekent dat ze een deel van het jaar rijk zijn en een deel van het jaar Wat bleek: de Indiase boeren scoren een stuk slechter op de cognitieve tests op het moment dat ze relatief arm zijn. Niet omdat er iets in hun brein is veranderd - het zijn nog steeds dezelfde boeren - maar gewoon, omdat er beslag is gelegd op een deel van hun

Binnen de bandbreedte

'Het bestrijden van armoede heeft enorme voordelen waar we tot nu toe blind voor zijn geweest,' concludeert Shafir. 'Meer bandbreedte betekent beter opgevoede kinderen, lagere zorgkosten, productievere werknemers, noem maar op. Het bestrijden van schaarste zou zelfs kosten kunnen besparen.' En: de economische crisis betekende niet alleen een aanslag op onze koopkracht, maar ook op onze bandbreedte. 'Misschien wordt het tijd om naast het bruto nationaal product ook de bruto nationale bandbreedte te meten,' oppert Shafir.

Toch zijn de oplossingen van de professor bescheiden. Denk aan korting op de kinderopvang, hulp bij het invullen van formulieren en lichtgevende medicijndoosjes (om aan het slikken van pillen te herinneren). De heilige graal van de moderne armoedebestrijding - scholing - heeft meestal niet zo'n zin, denkt Shafir. Armen missen er de bandbreedte voor.

'In de VS is onlangs nog een metastudie gedaan van 120 onderzoeken naar de effectiviteit van workshops voor armen en werklozen,' vertelt hij. 'Ze bleken niets te helpen.' Let wel: het wil niet zeggen dat er niets geleerd wordt tijdens zulke trainingen. Werklozen kunnen er best wat van opsteken, het is alleen niet genoeg. Shafir: 'Die workshops zijn vergelijkbaar met iemand leren zwemmen, om hem vervolgens in een woeste oceaan te gooien.'

De heilige graal van de moderne armoedebestrijding - scholing - heeft meestal niet zo'n zin. Armen missen er de bandbreedte voor

Toch kan voorlichting zin hebben, als ze helpen bij het managen van bandbreedte bijvoorbeeld. Denk aan de bureaucratie van de moderne verzorgingsstaat, waar vaak niet doorheen te komen is. Je zou zeggen dat de mensen die een bepaalde toeslag niet echt nodig hebben door deze papierwinkel worden afschrikt. Maar het werkt precies andersom: juist de armen met de minste bandbreedte - zij die het geld het hardste nodig hebben - zullen het minst vaak om geld vragen bij Vadertje Staat.

'In de VS zijn er heel wat regelingen waar armen geen gebruik van maken,' vertelt Shafir. 'Sommige studiebeurzen worden door slechts 30 procent van degenen die er recht op hebben aangevraagd. En dat terwijl uit onderzoek na onderzoek blijkt dat zo'n beurs - van duizenden dollars - een enorm verschil kan maken. Een econoom denkt dan: het is rationeel om die beurs aan te vragen, ze zullen het wel doen. Maar zo werkt het niet. De baten van de beurs vallen buiten de tunnelvisie van de schaarste.'

Wat te doen? Simpel eigenlijk, zegt Shafir: de armere studenten even helpen met dat papierwerk.

Mike en Desiree rokend op de veranda voor hun huis. Waarschijnlijk moeten ze binnenkort uit het huis vertrekken omdat ze de rekeningen niet meer kunnen betalen. Foto: Barbara Doux/Hollandse Hoogte

Gratis geld

Maar zijn dit niet veel te bescheiden oplossingen? Om de metafoor van de computer nog eens te gebruiken: waarom zouden we er niet gewoon een paar gigabyte aan geheugen in plaats van alleen wat te morrelen aan de software?

Shafir kijkt me niet-begrijpend aan.

'O, je bedoelt gewoon meer geld geven? Ja, dat zou geweldig zijn,' lacht hij. 'Maar gegeven de evidente beperkingen... wat jullie hier linkse politiek noemen bestaat niet eens in de VS. Gelukkig hoeft het ook niet per se de overheid te zijn die de schaarste verlicht; ook werkgevers, kerken of goede doelen kunnen een rol spelen.'

'Schaarste ontstaat niet alleen bij een gebrek aan inkomen, maar ook bij een teveel aan verwachtingen'

En daar komt nog iets anders bij: geld alleen is niet genoeg.

'Schaarste is een relatief begrip,' legt Shafir uit. 'Het ontstaat niet alleen bij een gebrek aan inkomen, maar ook bij een teveel aan verwachtingen.' Eigenlijk is het simpel: als je meer geld, tijd, vrienden of calorieën wilt, dan ervaar je ook eerder een gevoel van schaarste. En wat je wilt, wordt in hoge mate bepaald door wat de mensen om je heen al hebben. 'De in de westerse wereld zit hier dan ook enorm in de weg,' zegt Shafir. 'Als je om je heen mensen ziet met flatscreentelevisies, dan wil je er zelf ook een.' Terwijl de ongelijkheid groeit, krimpt de bruto nationale bandbreedte.

Aan het einde van het gesprek vraag ik Shafir wat hij van de plannen van Klijnsma vindt, om onverzorgde bijstandstrekkers te korten op hun uitkering. Hij schudt het hoofd.

'Verschrikkelijk. Het probleem bij deze mensen is meestal niet een gebrek aan motivatie, maar een gebrek aan bandbreedte. Dat betekent dat ze een beetje hulp nodig hebben om die bandbreedte te managen of te vergroten. Als je ze in plaats daarvan verplicht cursussen te volgen, of ze straft als ze zich niet netjes kleden, dan gaat dat ten koste van hun bandbreedte. Ze zullen minder tijd besteden aan hun kinderen, aan hun gezondheid, aan hun boekhouding. Als je ze dan ook nog eens straft door hun uitkering af te pakken, verliezen ze niet alleen hun geld, maar ook nog méér bandbreedte. Dat maakt de situatie nog erger.'

Minder dom dan het lijkt

Een paar uur na ons gesprek geeft Shafir een lezing in debatcentrum De Balie te Amsterdam. Freek Ossel, wethouder Wonen en Wijken van de gemeente Amsterdam, is ook van de partij. Hij heeft het boek nog niet gelezen - te weinig tijd - maar lijkt oprecht geïnteresseerd in de implicaties voor het armoedebeleid van zijn stad. Ossel vertelt dat hij onlangs nog op huisbezoek was bij een vrouw die net een nieuwe flatscreen had gekocht. Ze had niet genoeg geld meer om haar baby te voeden.

'Dat is toch behoorlijk irrationeel gedrag,' verzucht de wethouder. Margaret Thatcher had het wel geweten: mevrouw kampt met 'een fundamenteel karaktergebrek.'

Toch heeft Shafir een ander idee. 'Als je arm bent en je krijgt ineens een grote smak geld, dan is het een kwestie van tijd voordat je zus, broer of vriend daar iets van nodig heeft. In die context is het uitgeven van het geld de beste manier om het Voor wie in armoede leeft is dit misschien wel minder dom dan het lijkt.'

De psychologie van de schaarste zet menig wereldbeeld op zijn kop. Shafir is dan ook een man met een missie. Net als zijn collega Sendhil Mullainathan vliegt hij de hele wereld over om beleidsmakers te vertellen over zijn nieuwe wetenschap. 'Als we maar een klein beetje in termen van bandbreedte zouden denken, als we iets meer oog zouden hebben voor de context van armoede,' mijmert hij aan het einde van de avond, al nippend aan zijn cola light. 'Dat zou al een enorm verschil maken.'

Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir, Hier vind je een voorpublicatie. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen (Maven Publishing 2013)

Lees ook Rutgers boek: 'Gratis geld voor iedereen.' Een paar maanden geleden verscheen Rutgers boek over hoe het anders kan - van een basisinkomen voor iedereen tot een werkweek van vijftien uur, van een wereld zonder grenzen tot een wereld zonder armoede. De Volkskrant schreef: 'Schaamteloos grote ideeën, een genot om te lezen.' Wil je een seintje ontvangen zodra mijn volgende nieuwsbrief verschijnt? Als correspondent Vooruitgang probeer ik de actualiteit vanuit een historisch perspectief te belichten. Meer lezen? Geef je dan hieronder op. Ik stuur je een e-mailtje als mijn nieuwe nieuwsbrief verschijnt.

# data[].attributes.attachment_link.description
Waarom nemen armen zoveel domme beslissingen? Het is een harde vraag, maar de cijfers zijn nog harder: ze lenen meer, sparen minder, roken meer, sporten minder, drinken meer, voeden slechter op en eten vaker bij de McDonald's. Als er een workshop 'omgaan met geld' wordt georganiseerd, komen de armen het minst vaak opdagen.

# data[].attributes.headline
Er leven meer mensen in armoede dan we denken

# data[].attributes.subject
Er leven meer mensen in armoede dan we denken

# data[].attributes.attachment_link.title
Er leven veel meer Nederlanders in armoede dan we denken

# data[].attributes.attachment_link.description
Als we de cijfers moeten geloven, gaat het beter. Maar is dat zo? Daalt die armoede wel? Nederlandse armen zijn steeds vaker mensen die misschien geen honger hebben, maar wel een berg ongeopende post. Mensen die lamgeslagen onder een dekentje liggen met de gordijnen dicht.

# data[].attributes.attachment_link.title
Schuldig gemist? Start met kijken op NPO Start

# data[].attributes.attachment_link.description
Een nieuwe documentaireserie over hoop, wanhoop en veerkracht in een buurt verbonden door schulden.