# data[].attributes.headline
Geleerde lessen uit de webinars: Blog deel 1

# data[].attributes.subject
Geleerde lessen uit de webinars: Blog deel 1

# data[].attributes.body
Op Vernieuwenderwijs.nl kan je nu het eerste deel lezen met de lessen die uit de webinars naar voren kwamen over FE op afstand. Hierin aandacht voor de fasen 1-2-3. In deel 2 lees je meer (zie hieronder)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Voor veel docenten uit de FE-leernetwerken is het vormgeven van formatief evalueren tijdens de lessen zo goed als vanzelfsprekend. Toen de scholen sloten wegens de corona-uitbraak gingen zij dus al gauw op zoek naar mogelijkheden voor formatief evalueren bij het lesgeven op afstand. Hoe selecteer je bijvoorbeeld welke leerdoelen online worden behandeld? En hoe houd je op afstand zicht op het leerproces van de leerlingen? Ook tijdens het lesgeven op afstand blijkt de FE-cyclus een bruikbaar model om het FE-proces concreet vorm te geven. In twee artikelen lees je de tips en lessen die tijdens de webinars zijn gedeeld door docenten en zijn beschreven vanuit de fasen van de FE-cyclus. Dit is deel 1, deel 2 vind je hier.
Fase 1: Verhelderen van verwachtingen

Keuzes maken in leerdoelen

Formatief evalueren begint bij het helder krijgen van de leerdoelen. Niet alles dat gepland stond, kan op dit moment meer worden behandeld bij het (verkort) lesgeven op afstand. Dat vraagt om het maken van keuzes in de leerstof, om zo tot de kern van het vak te komen en het leggen van een focus voor jou als docent. Deze focus van tevoren helpt ook bij bijvoorbeeld het gericht feedback geven later in het proces. "En dat werkt!" aldus Lianne, docent aardrijkskunde, "Je merkt dat je 'gewone' lessen vaak te vol zitten en online lesgeven je dwingt om te komen tot wat belangrijk is voor je vak. Van mijn acht leerdoelen, behandel ik er nu drie. Ik merk nu dat die drie leerdoelen dan eigenlijk echt de kern van mijn vak bevatten en dat de overige leerdoelen vooral dingen zijn die ik extra doe, omdat ik ze bijvoorbeeld leuk vind."

Delen van leerdoelen met leerlingen

Veel docenten leggen tijdens het online lesgeven nu meer nadruk op het explicieter en bewuster bespreken van de leerdoelen met leerlingen. Belangrijk hierbij is dat de leerdoelen in leerlingentaal zijn geschreven, zodat deze ook voor hen begrijpelijk zijn. Daarnaast is het belangrijk dat de leerlingen weten waar ze de leerdoelen online kunnen vinden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het delen van een PDF-document met de leerdoelen voor een periode, zoals een studiewijzer in een online leeromgeving. Het hebben van een structuur of werkwijze voor hoe met leerdoelen moet worden gewerkt, schept duidelijkheid en (zelf)vertrouwen bij leerlingen. Zo kun je bijvoorbeeld de les beginnen met het bespreken van de leerdoelen en de succescriteria. Je kan ook open vragen stellen via de chatfunctie, of met de handraise-functie beurten geven aan leerlingen, om te controleren of zij begrijpen wat van hen wordt verwacht. Door hierbij random beurten te geven, zorg je er bovendien voor dat alle leerlingen actief betrokken blijven.

Succescriteria verhelderen door gebruik van voorbeelden

Met name de succescriteria helder krijgen voor leerlingen helpt leerlingen richting te geven aan waar hun leren aan moet voldoen. Een goede manier om dit te doen, is door uitgewerkte voorbeelden te gebruiken van de opdracht die verschillen in kwaliteit. Oftewel: bespreek zowel een goed als minder goed voorbeeld met de leerlingen.

"Tijdens de les deel je je scherm met daarop een voorbeeld dat bijna helemaal goed gemaakt is door een (anonieme) leerling", zegt Marjette, docent Nederlands. "Samen met de leerlingen bespreek je dan wat het voorbeeld goed maakt en wat er nog beter kan. Dit worden de succescriteria. Wanneer de leerlingen dan zelf de opdracht gaan maken, kijken ze of hun eigen opdracht voldoet aan deze succescriteria of dat ze nog iets moeten verbeteren voordat ze de opdracht inleveren."

Je kan ook de leerlingen vóór de les verschillende voorbeelden van gemaakte opdrachten geven. Leerlingen zetten de voorbeelden voor de les op volgorde van best naar minst goed. Tijdens de online les bespreek je met de leerlingen welke volgorde ze hebben gekozen en waarom. Wat maakt de ene opdracht beter dan de andere? Dat zijn dan de succescriteria. Handig is om het lijstje met criteria te delen met leerlingen.

Een voordeel van het werken met voorbeelden is dat ze tijdens de les fungeren als een gemeenschappelijk referentiekader. "Het voordeel is ook dat ik er later naar terug kan refereren (tijdens fase 3-5)", vertelt Marjette. "Het geeft leerlingen meer beeld van wat er van hen wordt verwacht en dat helpt om het leerdoel en de succescriteria concreter te maken."

Fase 2 & 3: Leerlingreacties verzamelen, analyseren en interpreteren

Nieuwe manieren van leerlingenreacties verzamelen en analyseren

Wanneer leerlingen weten wat ze moeten leren en aan welke succescriteria hun werk moet voldoen, gaan zij aan de slag. Alleen, in online lesgeven kan je moeilijk rondlopen om te kijken hoe het gaat.

"Ik mis ontzettend de non-verbale communicatie om zicht te krijgen op de leerlingen", vertelt Valentina, docent geschiedenis. "Daarom ben ik gaan zoeken naar digitale tools die me hier beter bij helpen. Zo kwam ik op Nearpod, dat mij nu in online onderwijs fantastisch zicht geeft op individuele leerlingen én helpt om alle leerlingen actief bij de les te betrekken. De analyse en feedback (fase 4) kun je direct in de les doen, of achteraf met de rapportages die eruit rollen." Zie deze link voor een instructiefilmpje van haar over Nearpod. Ook Emma, docent Engels, ziet voordelen van dit online informatie verzamelen: "Je kan zo zelf een compleet overzicht maken, waar je je feedback en vervolgstappen aan kunt koppelen (fase 5)." Julliette bevraagt de concepten die ze uitlegt en opneemt in een filmpje in Edpuzzle "Tijdens het instructiefilmpje moeten leerlingen vragen beantwoorden, voordat ze verder kunnen kijken. Ik krijg hun antwoorden te zien en zie daardoor al snel of er bijvoorbeeld misconcepties zijn bij leerlingen en kan hier gericht feedback op geven."

Verschillende tools worden genoemd om reacties van alle leerlingen te zien en deze (direct) te analyseren zoals: LessonUp voor tijdens het lesgeven en het laten beantwoorden van vragen (ook vooraf), Breakout-rooms in Zoom bij subgroep-opdrachten en Socrative voor checks en toets afname. Daarnaast worden nog genoemd het werken met de chatfuncties in de online omgevingen voor het stellen van vragen en het werken met portfolio's, bijvoorbeeld de Sportfolio-app bij LO, waarin de docent en de leerlingen hun werkproces en prestaties monitoren.

Het stellen van vragen en gebruik van exit tickets

Wanneer je een klassikale tool of chatfunctie gebruikt voor het stellen van vragen, is het belangrijk om de vragen te stellen die je zicht geven op waar de leerlingen staan in het behalen van de leerdoelen. Met name conceptvragen waarbij je probeert te achterhalen of er misconcepties spelen bij leerlingen zijn hiervoor bijvoorbeeld heel handig. De kaartenset uit het boek Didactisch coachen (Voerman & Faber, 2019) kun je goed gebruiken als je vragen wilt stellen gericht op de taak (inhoud), proces of zelfregulatie. Je kan ook gebruik maken van de opdrachten of vragen die staan in de methode en deze aanpassen naar de leerniveaus van de leerlingen.

Je kan op verschillende momenten vragen stellen aan leerlingen, bijvoorbeeld ter voorbereiding voor de les om zo op de misconcepties en fouten in te gaan tijdens de les. Of tijdens een les zoals Marjette toelichtte, "Na de instructie gaan leerlingen eerst zelf aan de slag en tien minuten voor het einde van de les komen ze terug met vragen die ze hebben over de leerstof. Ze kunnen ook elkaars vragen dan nog beantwoorden." Een tip voor het stellen van vragen aan het eind van de les is het gebruik maken van digitale exit tickets via het online platform ( hier vind je een handige tool). Dat kunnen inhoudelijke checkvragen zijn maar ook reflectievragen, zoals 'Wat vind je nog moeilijk?'

Het betrekken van leerlingen bij het analyseren van reacties

Hoe betrek je leerlingen online bij van het analyseren van de reacties? De grootste belemmering hierbij is tijd, aldus de docenten. Maar alsnog: het is goed mogelijk en de investering in tijd waard. "Ik besteedde eerst vooral mijn online les aan fase 1 en 2 en dan was de les al voorbij. Ik heb nu de laatste tien minuten ingelast voor de analyse van de reacties en het boven tafel krijgen en bespreken van misconcepties. Dit werkt heel goed om de wat minder zelfsturende leerling erbij te krijgen en houden", aldus Emma.

Een ander idee is om leerlingen hun eigen werk of dat van een ander na te laten kijken. De succescriteria vormen hierbij de eisen waaraan hun werk moet voldoen. Je kan ook leerlingen actief aan het denken zetten door ze zelf te laten reflecteren op hun leren of gemaakte werk a.d.h.v. reflectievragen (evt. met behulp van een tool).

Valentina gebruikt de tool Quizziz om te kijken of leerlingen de leerstof begrijpen en om een analyse te maken van de leerlingreacties die ze vervolgens met leerlingen bespreekt. "Ik maak in Quizziz onderscheid tussen inhoudsdoelen en vaardigheidsdoelen (oorzaak-gevolgredeneringen maken). Zo kan ik bij de nabespreking per leerling teruggeven waar ze nog aandacht aan moeten besteden en hier een passende vervolgstap aan koppelen. Een nabespreking via een online les is erg belangrijk voor het bespreken van de misconcepties en maakt voor leerlingen helder waar ze staan en hoe ze hun leren kunnen verbeteren. Leerlingen lijken bij online onderwijs meer behoefte te hebben aan een soort checkmoment. Ze hebben me na de les bedankt: nu snappen we het echt veel beter!" Zie deze link voor een instructiefilmpje Quizziz.
In deel 2 kijken we verder naar fase 4&5, en naar een aantal algemene conclusies. Kijk ook op de Padlet, met daarin veel extra informatie.

# data[].attributes.attachment_link.title
Formatief evalueren in online onderwijs: lessen uit de praktijk (Deel 1) - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Voor veel docenten uit de FE-leernetwerken is het vormgeven van formatief evalueren tijdens de lessen zo goed als vanzelfsprekend. Toen de scholen sloten wegens de corona-uitbraak gingen zij dus al gauw op zoek naar mogelijkheden voor formatief evalueren bij het lesgeven op afstand. Hoe selecteer je bijvoorbeeld welke leerdoelen online worden behandeld?

# data[].attributes.headline
In deze kolom vind je meer informatie over wat FE is. Je vindt hier o.a. links naar uitleg over de FE cyclus, animaties over FE en andere tools die zijn ontwikkeld in het FE leernetwerk.

# data[].attributes.subject
In deze kolom vind je meer informatie over wat FE is. Je vindt hier o.a. links naar uitleg over de FE cyclus, animaties over FE en andere tools die zijn ontwikkeld in het FE leernetwerk.

# data[].attributes.body
Ook vind je hier webinars met wat meer fundamentele onderbouwing van formatief evalueren van internationale experts

# data[].attributes.headline
Mooie en concrete lesideeën, suggesties en tips van docenten uit het leernetwerk en daarbuiten, die je kan gebruiken in je lesgeven op afstand, vind je hier.

# data[].attributes.subject
Mooie en concrete lesideeën, suggesties en tips van docenten uit het leernetwerk en daarbuiten, die je kan gebruiken in je lesgeven op afstand, vind je hier.

# data[].attributes.headline
Er wordt veel gepost op het internet over hoe je FE kan gebruiken in afstandonderwijs. In deze kolom vind je blogs en columns met nuttige tips die geschreven zijn door docenten en experts.

# data[].attributes.subject
Er wordt veel gepost op het internet over hoe je FE kan gebruiken in afstandonderwijs. In deze kolom vind je blogs en columns met nuttige tips die geschreven zijn door docenten en experts.

# data[].attributes.headline
Tal van mogelijkheden zijn te vinden aan tools op internet. Deze tools zijn zeer handig om informatie over het leerproces van de leerlingen te verzamelen en helpen bij het zicht houden op leerlingen. 

# data[].attributes.subject
Tal van mogelijkheden zijn te vinden aan tools op internet. Deze tools zijn zeer handig om informatie over het leerproces van de leerlingen te verzamelen en helpen bij het zicht houden op leerlingen. 

# data[].attributes.body
Tip! Kijk hiervoor eerst naar de handige poster om te besluiten welke tool voor jouw leerdoelen het meest handig is.

# data[].attributes.headline
Het is van groot belang om met collega's teamssessies te organiseren over geleerde lessen en wat je wilt bestendigen vanuit het onderwijs op afstand. 

# data[].attributes.subject
Het is van groot belang om met collega's teamssessies te organiseren over geleerde lessen en wat je wilt bestendigen vanuit het onderwijs op afstand. 

# data[].attributes.body
Op dit platform worden veel nuttige vragen gesteld en kan je zelf ook vragen stellen aan andere docenten rondom FE.

# data[].attributes.attachment_link.title
Edualdo is dé plek waar leraren kennis en ervaring uitwisselen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Stel jouw vragen op Edualdo en leraren uit het hele land denken met je mee. Deel jouw kennis en ervaring door vragen van andere leraren te beantwoorden. Of volg vakken en thema's en krijg informatie, tips en adviezen die voor jou interessant zijn.

# data[].attributes.body
Op vernieuwenderwijs.nl vind je nu ook het tweede deel van onze geleerde lessen rondom FE in online onderwijs. Met hierin aandacht voor fasen 4 & 5 en de gehele FE cyclus.

# data[].attributes.body
Via de vragenlijst zijn al veel leuke ideeën binnengekomen van docenten in en buiten het leernetwerk om FE te gebruiken in je les. Met name online tools werden vaak genoemd, zoals Peergrade, Mentimer of het gebruik van Exit tickets. Lees hieronder de tips en tricks die werden gegeven.

# data[].attributes.body
Via onderstaande link kom je uit op een downloadbare brochure van de VO-content met allemaal nuttige tips voor het verzorgen van les op afstand en (formatief) toetsen.
O.a. tips over hoe je leerlingen kan monitoren via een (toets)dashboard (met Quayn en Woots), het creëren van interactie en verhogen van de motivatie (bijv. door gebruik van Flashcards in Quizlet), de sociaal-emotionele ontwikkeling in de gaten houden (met de Kracht in Controle applicatie) en nog veel meer wordt gedeeld.

# data[].attributes.body
75 gratis of bijna gratis digitale tools in te zetten in het FE proces.

# data[].attributes.attachment_link.title
75 digital tools and apps teachers can use to support formative assessment in the classroom

# data[].attributes.attachment_link.description
We’ve compiled an extensive list of 75 digital tools that can help teachers use formative assessment to elicit evidence of student learning.

# data[].attributes.body
Hier vind je een gespreksleidraad voor schoolleiders om rond de draden van het curriculaire spinnenweb met collega's van je team in gesprek te gaan over geleerde lessen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) richt zich op de gevolgen van de coronapandemie voor de leerresultaten en de ontwikkeling van leerlingen.

# data[].attributes.headline
Wiki afstandsonderwijs inclusief toetsen 

# data[].attributes.subject
Wiki afstandsonderwijs inclusief toetsen 

# data[].attributes.body
Op deze wiki steeds nieuwe informatie over afstandonderwijs met speciaal aandacht voor (formatief) toetsen

# data[].attributes.headline
Blog van een van onze leernetwerk schoolleiders: niet terug naar af! 

# data[].attributes.subject
Blog van een van onze leernetwerk schoolleiders: niet terug naar af! 

# data[].attributes.body
Hoe kan de FE cyclus helpen bij t nadenken over hoe het onderwijs er na 1 juni uit moet zien. Anja Schoots deelt haar idee.

# data[].attributes.attachment_link.description
Wil je meer weten over leerdoelen en succescriteria? Bekijk dan deze animatie.

# data[].attributes.headline
Afstandsonderwijs en FE bij aardrijkskunde

# data[].attributes.subject
Afstandsonderwijs en FE bij aardrijkskunde

# data[].attributes.body
Twee studenten aan de docentenopleiding voor aardrijkskunde hebben leuke digitale lessen ontwikkeld en delen deze via instagram. Via de instagram stories en instagram quizjes krijgen zij zicht op de ontwikkeling van hun leerlingen. Leerlingen actief en docenten ervaren een goed beeld van hun leerlingen

# data[].attributes.body
Jouke Brouwer, docent Frans, post regelmatig handige tips en ideeën over FE. In deze blog geeft hij vijf concrete tips die je kan gebruiken in het online lesgeven om de leerlingen te betrekken en actief te houden.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Interactie tijdens je online les is erg belangrijk

Veel leraren worstelen met de onlinelessen via Zoom of Teams. Natuurlijk kan iedereen wel online een PowerPoint laten zien en er wat bij vertellen. Maar hoe weet je of je leerlingen nog aangehaakt zijn en of ze nog echt aan het leren zijn? Afhaken is immers heel simpel: camera en geluid uit en ondertussen andere dingen gaan doen. Om dat te voorkomen is interactie nodig. Hoe breng je deze interactie tot stand in een les via Zoom of Teams? In dit artikel presenteer ik vijf eenvoudige formatieve technieken die ik zelf in bijna elke online-les toepas.

Tip 1: Ik zorg aan het begin van de les dat iedere leerling zichtbaar is en (weer) aanhaakt bij het leerdoel en de succescriteria

Het activeren van het leerdoel en de succescriteria is in een online-les nog belangrijker dan in een gewone les. Ik start daarom pas met de les als iedereen er is en neem extra tijd om te kijken hoe elke leerling erbij zit. Dat betekent dat de camera's van de leerlingen aan staan en dat ik elke leerling even kort welkom heet. Ik start dus vanuit het scherm waarop alle leerlingen zichtbaar zijn en niet vanuit een gedeeld scherm met daarop een PowerPoint of een online-lesmethode. Meestal vindt de feed-up verder plaats in de vorm van een kort gesprek over het leerdoel/de leerdoelen en de succescriteria. Bij dit gesprek staan alle microfoons aan, want...

Tip 2: Ik geef korte beurten met behulp van een random name picker

Zelf gebruik ik de wheel of names ( wheelofnames.com). Dit is een gratis name picker waarin ik alle namen van de betreffende klas klaar heb staan. Het is echt heel eenvoudig om complete klassen in te voeren met behulp van de leerlingenlijst. Met een Google account kun je ze vervolgens ook nog opslaan, zodat je er altijd bij kunt. Ik gebruik deze tool omdat alle leerlingen op deze manier aangehaakt moeten zijn. Iedereen kan immers de beurt krijgen. Leerlingen vinden dat in dit gedeelte van de les niet bedreigend, want ik stel eenvoudige open vragen over het leerdoel en de succescriteria.

Tip 3: Ik behandel nieuwe stof door middel van vragen die iedereen moet beantwoorden

Na de feed-up is het tijd om nieuwe stof te behandelen of om samen een tekst te lezen of te beluisteren. Ook hier geen lange monologen van mijn kant, want ik laat leerlingen steeds zelf antwoorden geven op de vragen die ik ter plekke verzin. Op deze manier blijft iedereen ook tijdens dit deel van de les goed aangehaakt. Om te zorgen dat elke leerling een antwoord geeft dat ik ook nog kan zien gebruik ik de website https://whiteboard.fi/. Ik maak binnen een tel een online klaslokaal aan, zonder dat ik daarvoor een account nodig heb. Leerlingen krijgen een unieke code voor dit klaslokaal. Zodra iedereen ingelogd is zie ik het scherm van iedere leerling. Mijn vragenvuur kan starten. Als ik bijvoorbeeld nieuwe grammatica uitleg, presenteer ik de nieuwe vorm(en) en ik vraag ze meteen daarna terug. De leerlingen geven antwoord via hun mini-whiteboards. Eerst zijn mijn vragen nog simpel van het type 'Wat is ook alweer de wij-vorm van de imparfait van être', maar al heel snel worden de opdrachten wat uitdagender door bijvoorbeeld een hele zin te vragen. Ik zorg wel dat elke leerling de tijd krijgt om antwoord te geven. Lege bordjes zijn niet toegestaan, want iedereen moet meedoen. Het leuke is dat ik al kijkend meteen zie of de leerlingen nog fouten maken. Soms zijn de snelle leerlingen ook wat slordig. Ik laat ze hun antwoord dan meteen verbeteren. Ik sluit elke vraag af met het correcte antwoord (van een leerling), dat ik presenteer door mijn scherm te delen. De andere leerlingen verbeteren hun antwoord als het fout was. Ik kan ondertussen nog steeds gewoon meekijken hoe ze dit doen.

Tip 4: Ik laat leerlingen samenwerken in break-out rooms

Bij Zoom is er de optie om leerlingen in kleine kamertjes te zetten. Je kunt deze optie aanzetten door in te loggen bij de website van Zoom en deze optie aan te vinken bij settings. In Teams kun je ook break-out rooms maken door vooraf kleine submeetings te maken. Dit is iets ingewikkelder, maar het werkt hetzelfde. In de break-out rooms gaan de leerlingen samen aan een opdracht werken. Ik laat ze altijd random toewijzen, maar als je dat wilt kun je ook zelf een indeling maken. Dat kost alleen iets meer tijd. Meestal zet ik ze in twee- of in drietallen, dan is er minder kans dat een leerling niet meedoet. In de break-out rooms werken de leerlingen samen aan een leestekst of een spreekopdracht. De break-out rooms werken fantastisch bij wat langere opdrachten (vanaf ongeveer tien minuten). Terwijl de leerlingen aan het werk zijn, kan ik ook meekijken in een break-out room (een per keer). Ik doe dit vooral als ik twijfel of leerlingen echt serieus aan het werk zijn. Meestal valt het mee en werken ze hard, want...

Tip 5: Ik laat de leerlingen aan het eind van de les altijd vertellen of presenteren wat ze geleerd hebben

Althans dat vertel ik ze. Soms lukt het en soms niet. Een Zoomsessie duurt 40 minuten, dus dat is best kort. Als ik ze vertel dat ze hun werk moeten laten zien, houdt dat ze scherp en zorgt het dat ze serieuzer oefenen dan wanneer ik dit niet zou zeggen. Soms lukt het ook inderdaad om bijvoorbeeld een mondelinge opdracht die in een van de break-out rooms is voorbereid te laten presenteren en daar feedback op te geven, andere keren kom ik in tijdnood. Dan stel ik een korte vraag zoals: 'Hoe zei je ook alweer in het Frans .... ?' Of: 'Wat was ook alweer de nous-vorm van ...?' Hoe weinig tijd ik ook over heb, ik sluit de les altijd plenair af, met alle leerlingen weer zichtbaar in beeld. Op die manier voorkom ik dat leerlingen er alleen aan het begin actief bij zijn.

Conclusie

Natuurlijk is de interactie in een echte les altijd sterker dan in een online-les. Toch hoop ik dat het je met behulp van deze tips lukt om meer interactie met en tussen je leerlingen tot stand te brengen. Als ik echt een wat langere presentatie heb, zet ik die trouwens ook vaak op YouTube (mijn kanaal heet Frans met Bro). Dan is er geen interactie mogelijk, maar die kan ik weer tot stand brengen door het YouTube-filmpje als huiswerk te laten bekijken en dan in de online-les meteen via https://whiteboard.fi/ allerlei vragen te stellen over de stof uit het filmpje, of leerlingen in break out rooms elkaar te laten overhoren.

# data[].attributes.attachment_link.title
5 tips voor meer interactie tijdens je online-les -

# data[].attributes.attachment_link.description
Veel leraren worstelen met de onlinelessen via Zoom of Teams. Natuurlijk kan iedereen wel online een PowerPoint laten zien en er wat bij vertellen. Maar hoe weet je of je leerlingen nog aangehaakt zijn en of ze nog echt aan het leren zijn?

# data[].attributes.body
Inventarisatie van allerlei digitale tools voor online kennistoetsen, gescoord op relevante kwaliteitscriteria. Van de 11 beste mogelijkheden zijn handleidingen gemaakt.
Dank aan Natasja Kok en colllega's van Fontys Hogeschool.

Op onderstaande SURF Drive posters, rapporten, en een overzicht van alle tools gescoord op de criteria

# data[].attributes.headline
Hoe zorg je dat je al het moois dat nu ontstaan is inzichtelijk krijgt en behoud? 

# data[].attributes.subject
Hoe zorg je dat je al het moois dat nu ontstaan is inzichtelijk krijgt en behoud? 

# data[].attributes.body
Kijken jullie docenten ook juist meer bij elkaar mee in de online lessen? Leren ze ook veel meer van elkaar in deze tijd waarin het onderwijs toch ontzettend snel kon aanpassen aan online onderwijs? Wellicht een mooie opstap naar een feedback cultuur?

Een mooie bijdrage van Marco Snoek over het organiseren van observaties en reflectie op school

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Tekst Marco Snoek
Gepubliceerd op 05-05-2020

Marco Snoek - In de coronacrisis zet iedereen zijn beste beentje voor. Het is belangrijk om juist nu teamleden te vragen goed te observeren en die observaties ook vast te leggen. Niet om dat direct in het team aan de orde te stellen, maar om dit op te sparen tot een moment dat er sprake is van iets rustiger vaarwater. Dan kunnen we stilstaan bij de dingen die geleerd kunnen worden van deze periode en van de inzichten die dat opgeleverd heeft.

Scholen in tijden van crisis

Leraren, scholen, leerlingen en ouders zijn de afgelopen weken geconfronteerd met een grote uitdaging: van de ene op de andere dag was geen contactonderwijs meer mogelijk. Een ongekende situatie waarin iedereen zijn comfortzones en routines achter zich moest laten. En dat heeft geleid tot een omslag in onderwijs die zijn weerga niet kent. Binnen één tot enkele dagen - in een enkel geval een paar weken - hadden scholen zich aangepast, werd er online materiaal beschikbaar gesteld, en werd er gechat, geskyped, gezoomd, geteamd of geclassroomd tussen leraren en leerlingen en tussen leraren onderling. Het vooroordeel - dat ook ik had - dat het onderwijs maar slecht in staat is tot verandering, is hiermee definitief naar het rijk der fabelen verwezen.

Natuurlijk was het verre van ideaal. Het zorgde voor hoge werkdruk en stress en het bleek moeilijk om alle leerlingen te bereiken en te motiveren. De thuissituatie van groepen leerlingen was soms verre van optimaal, niet alleen qua fysieke omgeving - rustige studieplekken en beschikbare apparatuur en internet -, maar ook qua veiligheid. Sommige leerlingen verdwenen helemaal van de radar en leraren en leerlingen misten elkaar. Dat gecombineerd met de zorg om gezondheid, en leraren die ook te maken hadden met thuiszittende kinderen of zieke familie die om aandacht vroegen, maakt dat iedereen weer snel naar het heropenen van scholen verlangt (met inachtneming van de nodige voorzorgmaatregelen uiteraard).

We zitten nog midden in de crisis en scholen en leraren staan nog voor heel veel lastige keuzes, bijvoorbeeld over de wijze hoe onderwijs in een anderhalvemeter samenleving op een voor leerlingen en leraren verantwoorde wijze vorm kan krijgen. Toch is het goed om ook stil te staan bij de vraag wat de crisis aan goede dingen oplevert, welke positieve lessen daaruit te trekken zijn en wat daarvan waardevol is om te behouden ter verrijking van het onderwijs. En daarbij gaat het niet (alleen) om het feit dat leraren zich meer vertrouwd voelen met online communicatiemogelijkheden als Teams of Zoom. Een aantal opbrengsten zit dieper en vraag meer systematische reflectie.

Hieronder beschrijf ik een aantal van die opbrengsten, om tenslotte stil te staan bij de gedachte dat crisismanagement ook vraagt om het organiseren van reflectie op die opbrengsten om daar van te kunnen leren. Daar is het nu misschien nog te vroeg voor, maar als scholen nu niet hun ervaringen vastleggen, gaan er mogelijk rijke inzichten verloren die scholen kunnen helpen als de situatie meer genormaliseerd is.

Opbrengsten die het waard zijn om vast te houden

Op basis van een aantal gesprekken met leraren in de afgelopen twee weken (met de deelnemers van de Amsterdam leergang Gedeeld Leiderschap voor Leraren, en met leraren en schoolleiders uit Estland, Zwitserland en Nederland (de laatste groep zijn studenten aan de master pedagogiek)) kom ik tot een interessante lijst van opbrengsten die het waard zijn om vast te houden. Natuurlijk scheer ik grote groepen scholen en leraren over één kam, maar enkele van de onderstaande observaties zullen ook van toepassing zijn op jou of op jouw school.
Zelfvertrouwen en respect
Allereerst heeft de crisis bij veel leraren tot sterker zelfvertrouwen geleid: we zijn in staat om in korte tijd ons onderwijs aan te passen aan een grote maatschappelijke crisis en daarbij in te spelen op de behoefte van leerlingen. Natuurlijk zijn er grote verschillen tussen scholen en leraren: binnen de ene school (waar het team op de eerste dag de koppen bij elkaar stak om tot gezamenlijke afspraken te komen) ging dit soepeler dan binnen de andere school (waar het initiatief in eerste instantie bij afzonderlijke leraren of vaksecties gelegd werd en in tweede instantie meer eenheid moest worden gecreëerd in aanpak en systemen). Maar over de breedte is dat zelfvertrouwen terecht: de toewijding, betrokkenheid, verantwoordelijkheid en professionaliteit waarmee dit is opgepakt is indrukwekkend en dwingt respect af.

Daarmee is het respect voor leraren toegenomen. Leerlingen missen hun leraar en beseffen dat zelf en in je eentje leren maar beperkte impulsen en voldoening geeft. Dat kan aanleiding zijn om - als de klassen zich weer vullen - als leerlingen en leraar hier bij stil te staan en met elkaar na te denken over de vraag hoe betekenisvol je voor elkaar bent en wat dat betekent voor de inrichting van het leren.

Ook ouders en anderen beseffen weer wat de opdracht en uitdaging is waar leraren dagelijks voor staan: het dag in dag uit motiveren en inspireren van kinderen en jongeren. Menigeen heeft aan de keukentafel gemerkt dat dit niet makkelijk en behoorlijk slopend is. Tegelijk kan de afgelopen periode ook bij leraren leiden tot meer inzicht in wat de rol van ouders is of kan zijn. Dat kan aanleiding zijn tot hernieuwde partnerschappen tussen ouder en school.
Thuiscontext en relatie
In de afgelopen jaren hebben veel scholen steeds minder aandacht besteed aan huisbezoeken. In de afgelopen weken hebben leraren echter in korte tijd veel inzicht gekregen in de thuissituatie van leerlingen en hoe die thuissituatie het leren beïnvloedt. Die situatie is soms schrijnend en staat in groot contrast tot wat veel leraren van huis uit gewend zijn. Dat inzicht kan hen helpen om in hun begeleiding en ondersteuning beter aan te sluiten bij de individuele behoeften van hun leerlingen.

Opvallend was dat een aantal leraren aangaf dat in het afstandsonderwijs dat ze gecreëerd hadden, sommige leerlingen beter leken te gedijen dan in het reguliere klassikale onderwijs. Dat roept vragen op over wat die leerlingen in het huidige onderwijs in de weg zit en wat je als leraar daar mee moet en kunt als het onderwijs op school weer hervat wordt.

In het gewone contactonderwijs lijkt het vaak vanzelfsprekend, maar in de afgelopen weken werd weer haarscherp duidelijk dat relatie een essentiële voorwaarde is voor het leren en het zelfvertrouwen van leerlingen. Die relatie blijkt veel lastiger te leggen bij afstandsonderwijs. Vanzelfsprekende contacten en contactmomenten verdwijnen, zowel voor leerlingen als voor leraren. Bovendien neigen online contacten tot meer zakelijkheid. Dat kan zowel voor leerlingen als leraren leiden tot gevoelens van eenzaamheid. Het besef van het belang en niet-vanzelfsprekende van de pedagogische relatie tussen leraar en leerling kan voeding geven aan gesprekken binnen de school rond de vraag hoe die relatie nu, maar ook straks weer in het gewone onderwijs, versterkt kan worden.

Dat roept niet alleen nieuwe vragen op voor scholen, maar ook voor onderzoekers en ontwikkelaars: hoe richten we afstandsonderwijs zo in dat het een sterke en veilige pedagogische relatie tussen leraren en leerlingen mogelijk maakt en ondersteunt?
Visie en focus
Scholen hebben in de afgelopen weken keuzes moeten maken. In het herontwerpen van het onderwijs op afstand was de vraag wat essentieel is. Welke vakken moeten prioriteit krijgen en koste wat kost doorgaan, welke vakken of thema's hadden minder prioriteit? Die keuzes veronderstellen een scherpe visie op waar de school voor staat. Dat leidt tot de vraag in hoeverre de keuzes die gemaakt zijn nog corresponderen met de visie van de school en in hoeverre het proces en de ervaringen van de afgelopen weken ook handvatten geven voor het aanscherpen van visie of prioriteiten binnen de school.
Vernieuwing en creativiteit
In de afgelopen weken bleek dat scholen in staat waren om verrassend snel te veranderen. Veranderprocessen die soms tijden konden duren, werden nu in korte tijd gerealiseerd. Punten die voorheen uren discussie konden kosten, werden nu zonder problemen ingevoerd omdat de noodzaak in de huidige situatie door iedereen gevoeld wordt.

Het feit dat leraren op zoek moeten naar nieuwe aanpakken geeft ook een impuls aan de creativiteit van leraren. Nieuwe onbekende didactische aanpakken worden uitgeprobeerd, er wordt hard nagedacht over activerende werkvormen en activiteiten, er wordt geëxperimenteerd met nieuwe toetsvormen, etc. Het feit dat leraren gedwongen worden buiten de gebaande paden te stappen geeft een impuls aan de creativiteit van leraren. Door het vallen en opstaan ontwikkelen leraren bovendien nieuwe vaardigheden. Daarbij helpt dat bestaande kwaliteitskaders in de beperkingen van de huidige situatie hun betekenis verloren hebben. Er ontstaat zo ruimte om nieuwe wegen te verkennen en te experimenteren, zonder dat het gelijk dichtgeregeld wordt door strikte kwaliteitskaders.

Interessant is de opmerking in één van de gesprekken dat er hierdoor binnen de school weer ruimte kwam voor kwetsbaarheid. Omdat iedereen te maken had met een nieuwe situatie waarvoor nog geen routines bestonden was het algemeen geaccepteerd om te zeggen dat je niet wist hoe je iets moest aanpakken. Tegelijk bleken leraren bereid om gul en op grote schaal aanpakken, materialen en opdrachten met elkaar te delen via internet. Dat alles kan leiden tot nieuwe culturen in scholen waarin kwetsbaarheid geaccepteerd is en gezien wordt als een kracht, waarin sprake is van wederzijdse afhankelijkheid, en collega's meer samenwerken en gericht zijn op het ondersteunen van elkaar.
Nieuwe vormen van leiderschap
De corona crisis deed een sterk beroep op het crisismanagement binnen de school. Crisismanagement vraagt om snelle besluiten, korte lijnen en een duidelijk gezicht. In tijden van crisis is grote behoefte aan heldere lijnen, transparantie en niet te veel discussie. Dat wordt op dit moment niet alleen gevraagd van politici, maar ook van schoolleiders. Dat doet een groot beroep op schoolleiders en bestuurders. Vraag is of dat ten koste gaat van het leiderschap van leraren. Vallen scholen die vormgaven aan gedeeld leiderschap, in een situatie van crisismanagement weer terug in oude hiërarchische patronen? Of zijn ze in staat om ook in de huidige situatie vorm te geven aan gedeeld leiderschap, bijvoorbeeld door het vormen van een crisisteam met een variëteit aan experts? Een van de observaties was dat in crisissituaties bestaande patronen uitvergroot worden. Dat maakt crisissituaties bij uitstek geschikt om die patronen bloot te leggen en (na de crisis) ter discussie te stellen.

Tegelijk komt in de gesprekken ook iets anders naar boven: Naast het formele beslissingsgerichte leiderschap dat centraal staat in crisismanagement, ontstaat er juist ook ruimte voor nieuwe vormen van leiderschap: inhoudelijk leiderschap op basis van expertise. Wie thuis is in bepaalde didactische aanpakken of ICT-tools krijgt haast automatisch de rol om anderen te ondersteunen. Daarnaast vraagt een crisis ook om sociaal leiderschap: oog voor elkaar, zorg voor elkaar, verbinden. Ook dat is een vorm van leiderschap die in deze periode nodig is binnen scholen en niet alleen uitgeoefend hoeft te worden door de crisismanagers. Die erkenning van verschillende vormen van leiderschap kan helpen om traditionele leiderschapspatronen te doorbreken en waardering te creëren voor de verschillende soorten inbreng en leiderschap die de huidige situatie vragen en die binnen de school aanwezig zijn.

Het organiseren van observatie en reflectie in tijden van crisis

Het overzicht hierboven laat ziet dat de corona crisis naast alle stress, spanning en gemiste leeropbrengsten, ook leerpunten biedt waar scholen op voort kunnen bouwen. Dat vraagt wel om het vermogen om bewust stil te staan bij die leerpunten en bij de vraag wat het schoolteam daar van kan leren.

Uiteraard zijn er grote verschillen tussen scholen. Dat kan te maken hebben met de sector (po, vo of mbo), context (aantal kinderen in achterstandssituaties), schoolculturen, de infrastructuur die binnen de school wel of niet aanwezig was, of de kwaliteit van bestuur of schoolleiding. Dus niet alle punten hierboven zullen op alle scholen van toepassing zijn. Kernpunt in de gesprekken was dan ook niet het formuleren van algemene leerpunten over alle scholen heen, maar de vraag hoe scholen zelf stil kunnen staan bij ervaringen die in de afgelopen weken zijn opgedaan.

Daarbij is het van belang om niet alleen te focussen op wat er minder ging dan voorheen. Wanneer we met de traditionele kaders en criteria naar de huidige situatie kijken, zal immers al snel de conclusie zijn dat het ondanks alle inspanningen van iedereen niet optimaal was, voor leerlingen, leraren, ouders, schoolleiders, .... En dat kan aanleiding om zo snel mogelijk de oude situatie te herstellen, desnoods op anderhalve meter afstand. En dat is een gemiste kans omdat dan niet gekeken wordt naar de positieve inzichten en ervaringen die de crisis heeft opgeleverd. Die inzichten kunnen helpen om lering te trekken uit de crisis. Als we enige afstand durven nemen om naar de afgelopen weken te kijken en oog hebben voor nieuwe onverwachte inzichten die die periode heeft opgeleverd, kan dat nieuwe handvatten voor de toekomst geven.

Dat afstand nemen is echter nog niet zo makkelijk. De huidige crisis zet leraren en schoolleiders nog onder grote druk. Het voorbereiden op een voorzichtige opstart van de scholen in mei met alle moeilijke keuzes die daar bij horen, vraagt nog alle aandacht. De focus ligt daarom begrijpelijkerwijze binnen de meeste scholen op het hier en nu. Toch is het van belang om nu reeds goed te observeren en te reflecteren. In de gesprekken bleek dat het erg gewaardeerd werd om even afstand te nemen van de hectiek en het met elkaar over dit soort zaken te hebben. Tegelijk werd erkend dat niet iedereen binnen de school daar op dit moment de mentale ruimte voor heeft.

Zo ontstond de suggestie om binnen de school het belang van observatie en reflectie te erkennen en die rol ook bij iemand te beleggen. Dat creëert gelijk een nieuw soort leiderschap binnen scholen - naast het reeds genoemde formele beslissingsgerichte leiderschap, het inhoudelijk leiderschap van experts en het sociale leiderschap - , namelijk het leiderschap ten aanzien van observatie en reflectie en het stimuleren van een collectief leerproces binnen de school. Het is goed om juist in deze periode deze vorm van leiderschap te erkennen en bij één of meerdere personen te beleggen: enkele mensen die goed observeren en die observaties vastleggen. Niet om dat direct in het team aan de orde te stellen, maar om dit op te sparen tot een moment dat er sprake is van iets rustiger vaarwater en er weer wat meer ruimte is om gezamenlijk wat verder naar voren te kijken. Dat is een moment om stil te staan bij de dingen die geleerd kunnen worden van deze periode en van de inzichte n die dat opgeleverd heeft. Om vervolgens samen te bepalen wat de implicaties zijn voor de toekomst van de school en het onderwijs dat ze aanbiedt.

Het nu organiseren van die observatie en reflectie is een essentieel onderdeel van crisismanagement en van goed en gedeeld leiderschap.

Marco Snoek

# data[].attributes.attachment_link.title
Observatie en reflectie in tijden van corona

# data[].attributes.attachment_link.description
Tekst Marco Snoek Gepubliceerd op 05-05-2020 Marco Snoek - In de coronacrisis zet iedereen zijn beste beentje voor. Het is belangrijk om juist nu teamleden te vragen goed te observeren en die observaties ook vast te leggen.

# data[].attributes.attachment_link.description
Bekijk deze animatie om te zien en horen wat formatief evalueren is en hoe je het in je les vormgeeft. Wil je weten hoe je leerdoelen en succescriteria verheldert met je leerlingen? Deze animatie zoomt in op fase 1 van de FE-cyclus: het verhelderen van verwachtingen.

# data[].attributes.body
In deze blog van Jörgen van Remoortere lees je veel tips om FE in wiskunde vorm te geven.

# data[].attributes.headline
Webinar Formatief evalueren in online onderwijs

# data[].attributes.subject
Webinar Formatief evalueren in online onderwijs

# data[].attributes.body
Liesbeth en Judith gaven een webinar voor MBO Midden Nederland over wat FE en de FE cyclus is en welke mooie kansen we voor het uitvoeren van de vijf fasen in onlineonderwijs zien en horen van jullie als docenten. De krenten uit de pap dus.

# data[].attributes.body
Breakoutrooms zijn aparte kleine online ruimtes waar je groepjes deelnemers kunt laten samenwerken, en meestal kom je daarna weer in de centrale online ruimte terug. De kracht ervan is dat je samenwerkingsopdrachten kunt inbouwen in je lessen en er veel meet uitwisseling en interactie tussen leerlingen ontstaat.

# data[].attributes.body
Een leuke blog waarin Nelianne van Schaik vertelt hoe zij nu FE inzet in het lesgeven in Nederlands.

# data[].attributes.attachment_link.description
Het Nationaal Programma Onderwijs (NPO) richt zich op de gevolgen van de coronapandemie voor de leerresultaten en de ontwikkeling van leerlingen.

# data[].attributes.body
In deze column geeft Gerdineke vier concrete tips om FE vorm te geven in afstandsonderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe maak je doordachte keuzes in je onderwijsaanbod?

SLO ondersteunt scholen en leraren bij de uitvoering van het Nationaal Programma Onderwijs met informatie en producten die de volle breedte van het curriculum bestrijken.

Voor het primair onderwijs zijn diverse producten beschikbaar die goed passen bij de doelstellingen van het Nationaal Programma Onderwijs en die je helpen om binnen bepaalde thema's aan de ontwikkeling van leerlingen te werken. Per thema is vermeld bij welk doelgebied van de menukaart de producten ondersteuning bieden.

Voor het voortgezet onderwijs biedt SLO kaders ('wat moet' in het curriculum) en handreikingen ('wat mag' in het curriculum) om het onderwijsprogramma doelgericht verder vorm te geven.

De website geeft antwoord op veelvoorkomende vragen en biedt gelegenheid om vragen te stellen. SLO organiseert ook interactieve webinars.

De rol van SLO

SLO biedt deze ondersteuning in het kader van het Nationaal Programma Onderwijs. Dit programma richt zich op de gevolgen van de coronapandemie voor de leerresultaten en de ontwikkeling van leerlingen. Vanuit onze missie dat alle leerlingen recht hebben op inspirerend en doordacht onderwijs, willen we het onderwijs ondersteunen bij het ontwikkelen van een doordacht curriculum in deze periode waarin scholen kampen met gevolgen van de coronacrisis.

# data[].attributes.attachment_link.description
SLO ondersteunt scholen en leraren bij de uitvoering van het Nationaal Programma Onderwijs met informatie en producten die de volle breedte van het curriculum bestrijken. Voor het primair onderwijs zijn diverse producten beschikbaar die goed passen bij de doelstellingen van het Nationaal Programma Onderwijs en die je helpen om binnen bepaalde thema's aan de ontwikkeling van leerlingen te werken.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Sinds dit jaar werken wij op mijn school zoveel mogelijk formatief. De summatieve toetsmomenten zijn zoveel mogelijk uit het programma geschrapt. We werken met vijf toetsweken, waarin niet ieder vak iedere toetsweek een summatieve toets mag afnemen. Gedurende het hele jaar evalueren we formatief, geven we feedback en kijken we samen met leerlingen naar wat zij nodig hebben voor een vervolgstap in hun leerproces. Nu we vooral op afstand werken is formatief evalueren nog belangrijker. Een van de manieren die ik gebruik is formatief evalueren met Forms.

Wat is formatief evalueren?

Het idee is dat cijfers an sich niet voldoende informatie geven over het leerproces van leerlingen en dat leerlingen ook niet veel leren van het ontvangen van een cijfer. Bij formatief evalueren gaat het meer om inzicht krijgen in het leerproces van de leerling (ook of eigenlijk voornamelijk voor de leerling zelf), het geven van feedback op dit leerproces, het evalueren van dit leerproces om erachter te komen wat een leerling nodig heeft om een stap vooruit te zetten. Hoe meer inzicht een leerling heeft in zijn eigen leerproces, hoe beter hij ook weet wat hij nodig heeft. Voor de duidelijkheid: deze uitleg is kort door de bocht. Overigens wil dit niet zeggen dat het krijgen van een cijfer niet kan bijdragen aan dit proces, je moet het dan wel goed inzetten en met de resultaten aan het werk gaan. Er zit een hele theorie achter formatief evalueren, maar dat is voor dit moment te veel om op in te gaan. Wil je er meer over lezen? Kijk dan eens hier.

Inzicht geven in het leerproces

In dit artikel wil ik een hulpmiddel bespreken voor formatief evalueren. Dit is er een van velen. Er zijn natuurlijk veel meer tools en werkvormen die je kunt inzetten. De laatste periode van dit jaar geven wij niet de geplande summatieve toets. We behandelen deze periode grammatica in havo 3 en in principe is dit de laatste keer dat ze dit zo uitgebreid behandelen. In havo 4 en havo 5 komt dit slechts zijdelings aan bod, terwijl wel van hen verwacht wordt dat ze een goede zinsopbouw kunnen maken. Kortom, hoewel er niet getoetst wordt voor een cijfer is het onderwerp wel belangrijk en wil ik graag dat de leerlingen en ik zelf inzicht hebben in het leerproces en de mate van begrip.

Formatief evalueren met Forms

We geven dus geen toetsen in deze laatste periode, maar soms is het (ook als leerling) wel fijn om te weten of je de stof begrijpt en kan toepassen. Om dit inzicht krijgen maak ik toetsjes in Forms. De leerlingen maken deze toetsjes en krijgen direct de antwoorden te zien. Het geeft ze inzicht in de mate waarin ze de stof begrijpen, maar ook welke onderdelen ze wel en welke onderdelen ze niet begrijpen. Op basis van de resultaten kunnen ze zelf inschatten welke onderdelen ze nog extra aandacht moeten geven. Maar ze kunnen ook op basis van de resultaten een gesprekje met mij aangaan of vragen over de inhoud van de stof formuleren.

Hoe kun je formatief evalueren met Forms?

Wanneer je naar Forms gaat is het mogelijk om te kiezen voor quiz. Hier kun je vragen maken voor je leerlingen. Je kunt kiezen voor meerkeuzevragen, open vragen en meer. Na het maken van de vragen kun je het juiste antwoord aangeven en/of er punten per vraag aan hangen.
Wanneer je open vragen gebruikt kun je, naast het antwoord, ook aangeven waarom dit het juiste antwoord is. Zo geef je je leerlingen direct nog een extra keer uitleg.

Hoewel bij formatief evalueren cijfers niet zomaar worden gegeven, kunnen ze wel worden ingezet om een volgende stap in het leerproces aan te geven. Zoals gezegd kun je in Forms per vraag aangeven hoeveel punten de vraag waard is. Dit kan handig zijn om je leerlingen te helpen bij het interpreteren en evalueren van hun toets en de vervolgstap. Wanneer de toets is gemaakt, de fouten bekend zijn en ook het behaalde aantal punten duidelijk zijn, kan de leerling met dit puntenaantal kijken wat hij/zij nu kan doen.

Zorg ervoor dat je een overzicht maakt om de resultaten te interpreteren. Stel dat je een toets hebt waar je 50 punten voor kunt halen, dan maak je een verdeling met drie opties:

Optie 1 de leerling behaald 40 tot 50 punten, dit betekent dat hij/zij de stof voldoende onder de knie heeft en door kan naar het volgende onderdeel.

Optie 2 de leerling behaald 20 tot 40 punten, dit betekent dat hij/zij een deel van de stof onder de knie heeft, maar nog niet alles. De leerling moet nagaan welke fouten hij heeft gemaakt en de stof die bij deze vraag hoort nog eens bekijken. Zijn er vragen of onduidelijkheden? Dan schrijft de leerling deze op en stelt ze aan de docent. Vervolgens maakt de leerling de toets nog een keer. Als dit goed gaat kan hij door naar het volgende onderdeel.

Optie 3 de leerling behaald 0 tot 20 punten, dit betekent dat de leerling de stof in zijn geheel nog onvoldoende beheerst en nog niet door kan met het volgende onderdeel. De leerling meldt zich bij de docent en krijgt nogmaals uitleg en de gelegenheid om zijn vragen te stellen. Vervolgens maakt de leerling de toets nogmaals, als dit goed gaat kan hij door naar het volgende onderdeel.

Voor de duidelijkheid, dit is een manier om inzicht te krijgen en te creëren. Er zijn heel veel manieren om formatief te evalueren. Formatief evalueren met Forms is er een van. Het geeft jou en de leerling inzicht in de mate van het beheersen van de stof en zonder dat er een hard oordeel komt in de vorm van een cijfer, krijgt de leerling de kans zichzelf te verbeteren en zichzelf klaar te stomen voor de volgende stap in het leerproces.

Zeker bij een onderdeel als grammatica is het belangrijk om iedere stap goed te begrijpen, omdat het opbouwt. Een zin ontleden vraagt het nemen van een aantal stappen in een bepaalde volgorde. Iedere stap is daarbij belangrijk en moet dus goed begrepen worden. Door op deze manier te checken of dit begrip er is, weten docent en leerling of de volgende stap genomen kan worden.

Author: Marjolein

http://www.docentenlevenacademie.nl

Marjolein is 39 jaar, getrouwd en moeder van vijf kinderen. Ze werkt als docent Nederlands op een middelbare school. In december 2021 verscheen van haar hand het boek Opeens weet je het... je wordt leraar! via Uitgeverij Pica. In het kader van de master Onderwijswetenschappen doet zij onderzoek naar zij-instromers en starters in het onderwijs. Het is haar missie om startende docenten en zij-instromers een reëel beeld te geven van het onderwijs. Maar vooral ook om (startende) docenten te inspireren om zoveel mogelijk uit het vak te halen. Voor Docentenleven schrijft zij artikelen over starten en studeren in het onderwijs, actieve lessen, klassenmanagement, didactiek en meer. Daarnaast ontwikkelt zij trainingen, online cursussen en lesmateriaal. In november 2021 komt haar eerste boek uit!

# data[].attributes.attachment_link.title
Formatief evalueren met Forms - Docentenleven.nl

# data[].attributes.attachment_link.description
Ben jij op zoek naar een makkelijke manier om te weten hoe je leerlingen ervoor staan? Met formatief evalueren met Forms krijg je meer inzicht.

# data[].attributes.body
Op 4 november gaf Shirley Clarke een lezing tijdens het online festival Formatief evalueren. In deze inspirerende lezing benoemt ze een aantal gamechangers: effectief leren met formatief evalueren. Inclusief verhelderende voorbeelden uit de lesprakijk. Lees ook deze blog met de gamechangers handig op een rijtje.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op 4 november gaf Shirley Clarke een lezing tijdens het online festival Formatief evalueren. In deze inspirerende lezing benoemt ze een aantal gamechangers: effectief leren met formatief evalueren. Inclusief verhelderende voorbeelden uit de lesprakijk. Lees ook deze blog met de gamechangers handig op een rijtje.

# data[].attributes.attachment_link.description
Livestream Shirley Clarke. Opgenomen op 4 november 2020 tijdens het Online festival formatief evalueren

# data[].attributes.headline
EdPuzzle bij biologie voor flipping the classroom, conceptchecks en goede individuele en groepsfeedback

# data[].attributes.subject
EdPuzzle bij biologie voor flipping the classroom, conceptchecks en goede individuele en groepsfeedback

# data[].attributes.body
Een docent biologie gebruik EdPuzzle. Instructie spreekt ze in in EdPuzzle en bouwt hierin conceptvragen in. Voor de les doorloopt iedere lln deze instructie met vragen. Als docent zie je meteen waar miscepties zitten, kun je (voor je les) individuele lln feedback geven en op basis van alle info een feedback sheet maken die je deelt in je gezamenlijke online les.
Zicht op ALLE lln, op misconcepties en effectief gebruiken van je korte gezamenlijke online les.

zie hieronder voor een handzame instructie voor Edpuzzle op deze manier

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Hoe werkt het?

Door een video te uploaden of uit te kiezen uit de verschillende kanalen kan je je lesstof ontwikkelen. Vragen kan je op gepaste momenten in de tijdlijn van de video toevoegen. Deze vragen kunnen schriftelijk worden ingevoerd, maar ook worden ingesproken.

Tips

Studenten kunnen zien op welke momenten er een vraag is toegevoegd aan de video. Dit lokt uit dat ze snel vooruit spoelen naar de vraag. Je kan als docent aangeven dat dit niet mogelijk is waardoor de student eerst de video moet bekijken voordat de vraag kan worden gesteld.

AVG-proof*

Helaas, je kan alleen gebruik maken van EDPuzzle wanneer er een account wordt aangemaakt. Dit geldt zowel voor de organisator als voor deelnemers. Het is daarom van belang dat er een verwerkingsovereenkomst wordt opgesteld wanneer er binnen het onderwijs gebruik van wordt gemaakt.

* NB: bij de educatieve tools is er gekeken in hoeverre je als organisator of deelnemer persoonsgegevens moet invoeren om de tool te gebruiken. Daarnaast is uitgezocht welke data er wordt verzameld en wat daarmee wordt gedaan. Wij adviseren te allen tijde om de richtlijnen van de eigen school te volgen, vraag bij twijfel advies aan de functionaris gegevensbeschermer.

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe werkt het? Door een video te uploaden of uit te kiezen uit de verschillende kanalen kan je je lesstof ontwikkelen. Vragen kan je op gepaste momenten in de tijdlijn van de video toevoegen. Deze vragen kunnen schriftelijk worden ingevoerd, maar ook worden ingesproken.

# data[].attributes.body
Zie hier een heldere uitleg van Dominique over wat je nu kan doen met FE en toetsing bij afstandsonderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Niet toetsen maar leren - Dominique Sluijsmans - Lerarencollectief

# data[].attributes.attachment_link.description
Doel van deze bijdrage is het bieden van een kapstok waarmee je met je team kunt toewerken naar een visie op toetsing gericht op leren. Niet alleen voor nu van belang, maar vooral ook voor straks, als de scholen weer opengaan.

# data[].attributes.headline
Formatief evalueren in TEAMS met Microsoft Forms

# data[].attributes.subject
Formatief evalueren in TEAMS met Microsoft Forms

# data[].attributes.body
Een student van de lerarenopleiding (AK) laat in een filpmje zien hoe je Microsoft Forms kunt gebruiken voor formatief evalueren in TEAMS. Makkelijk Quizjes maken, direct feedback geven op verkeerde antwoorden en meteen de resultaten van je klas zien. Heel fijn voor vervolgacties!

# data[].attributes.body
Op deze pagina word je overzichtelijk doorgelinkt naar allerlei projecten en onderzoek in verschillende sectoren over de FE-cyclus, dat is ontwikkeld door Judith Gulikers en Liesbeth Baartman.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Welkom op deze landingspagina van onze Cyclus Formatief Evalueren (FE-cyclus). Wij zijn Judith Gulikers en Liesbeth Baartman. In 2017 voerden wij, met subsidie van het National Regieorgaan Onderwijsonderzoek, een overzichtsstudie uit naar de vraag "Wat DOET de docent in de klas als hij formatief evalueren inzet?". Deze studie resulteerde in de FE-cyclus bestaande uit 5 fasen die in samenhang het formatieve proces laten zien.

Hierop volgend zijn allerlei initiatieven ontstaan, zowel wetenschappelijke vervolgactiviteiten, maar ook veel professionaliseringsactiviteiten in het HBO en VO. Inmiddels ook in het MBO en PO.

Vanuit al deze vervolgactiviteiten zijn weer nieuwe tools, artikelen, voorbeelden en inspiratiemateriaal ontstaan, die veelal weer op eigen websites ontsloten worden.

Het doel van deze pagina is om alle initiatieven die werken vanuit de FE-cyclus te verbinden. Dit laat de gezamenlijke wetenschappelijke onderbouwing zien en laat ook zien dat en hoe de FE-cyclus in allerlei contexten ingezet wordt. Hiermee willen we ook leren binnen en over onderwijscontexten heen stimuleren.

# data[].attributes.attachment_link.description
Welkom op deze landingspagina van onze Cyclus Formatief Evalueren (FE-cyclus). Wij zijn Judith Gulikers en Liesbeth Baartman. In 2017 voerden wij, met subsidie van het National Regieorgaan Onderwijsonderzoek, een overzichtsstudie uit naar de vraag "Wat DOET de docent in de klas als hij formatief evalueren inzet?".

# data[].attributes.body
Docent Matthijs van Nask/Science gebruikt een stempel of effectief en efficient feedback te geven. Bij een fout van de leerling zet hij de stempel en omcirkelt het type fout. De leerling moet nu zelf op zoek wat er dan precies fout aan is en hoe dit op te lossen: Efficient voor de docent; effectief voor de leerling want die moet wel in actie komen. En zo staat het zweet op de goede rug! Je eigen stempel is zo gemaakt!

# data[].attributes.headline
Blogs op Voortgezetleren.nl - Werken met leerdoelen

# data[].attributes.subject
Blogs op Voortgezetleren.nl - Werken met leerdoelen

# data[].attributes.body
Lees deze interessante blogs met tips van Voortgezetleren.nl die je helpen concrete stappen van FE.

# data[].attributes.attachment_link.title
Online lesgeven met behulp van leerdoelen

# data[].attributes.attachment_link.description
Hoe geef je leerlingen zo veel mogelijk kennis en vaardigheden mee dit schooljaar, zonder dat je hen overvraagt? Lees de tips over lesgeven met leerdoelen.

# data[].attributes.headline
75 digitale tools voor het ontlokken van bewijs in de klas (fase 2). In Engels. Met de boodschap: kijk eerst naar je leerdoelen, kies dan een geschikte  tool

# data[].attributes.subject
75 digitale tools voor het ontlokken van bewijs in de klas (fase 2). In Engels. Met de boodschap: kijk eerst naar je leerdoelen, kies dan een geschikte  tool

# data[].attributes.body
We didn’t just add any old tool to this list. Here are the criteria we used for those that made the cut:

Supports formative instructional strategies and ways to activate learners to be resources for themselves and peers

Is free or awful close to it (under $10 per year, where possible)

Allows both students and teachers to take the activator role when possible (sometimes teachers need to get things started)

Before you dig into the tools, I encourage you to spend some time thinking about exactly what you want to accomplish with your students. “How to pick the right digital tool: Start with your learning goal” by Erin Beard can help you wrap your head around goals and guide you in choosing the best tool for the task.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
There is no shortage of formative assessment strategies, techniques, and tools available to teachers who use formative instructional practice in their classrooms. Here is an extensive list of 75 digital tools, apps, and platforms that can help you and your students use formative assessment to elicit evidence of learning. We didn't just add any old tool to this list. Here are the criteria we used for those that made the cut:

Supports formative instructional strategies and ways to activate learners to be resources for themselves and peers

Is free or awful close to it (under $10 per year, where possible)

Allows both students and teachers to take the activator role when possible (sometimes teachers need to get things started)

Before you dig into the tools, I encourage you to spend some time thinking about exactly what you want to accomplish with your students. "How to pick the right digital tool: Start with your learning goal" by Erin Beard can help you wrap your head around goals and guide you in choosing the best tool for the task. "27 easy formative assessment strategies for gathering evidence of student learning" can help you decide what strategies work best for you and your students.

Record audio and video

Create quizzes, polls, and surveys

1. Crowdsignal Lets you create online polls, quizzes, and questions. Students can use smartphones, tablets, and computers to provide their answers, and information can be culled for reports.

2. Edulastic Allows you to make standards-aligned assessments and get instant feedback.

3. FreeOnlineSurveys Helps you create surveys, quizzes, forms, and polls.

4. Gimkit Lets you write real-time quizzes. And it was designed by a high school student!

5. Kahoot! A game-based classroom response system that lets you create quizzes using internet content.

6. MicroPoll Helps you create polls, embed them into websites, and analyze responses.

7. Naiku Lets you write quizzes students can answer using their mobile devices.

8. Obsurvey Designed to make surveys, polls, and questionnaires.

9. Poll Everywhere Lets you create a feedback poll or ask questions and see results in real time. Allows students to respond in various ways. With open-ended questions, you can capture data and spin up tag clouds to aggregate responses.

10. Poll Maker Offers unique features, like allowing multiple answers to one question.

11. ProProfs Helps you make quizzes, polls, and surveys.

12. Quia Lets you create games, quizzes, surveys, and more. Access a database of existing quizzes from other educators.

13. Quizalize Helps you create quizzes and homework.

14. Quizizz Guides you through designing quizzes and lets you include students in the quiz-writing process.

15. Quizlet Lets you make flashcards, tests, quizzes, and study games that are mobile friendly.

16. Survey Hero Designed to build questionnaires and surveys.

17. SurveyMonkey Helpful for online polls and surveys.

18. SurveyPlanet Also helpful for online polls and surveys.

19. Triventy Lets you create quizzes students take in real time using individual devices.

20. Yacapaca Helps you write and assign quizzes.

21. Zoho Survey Allows you to make mobile-friendly surveys and see results in real time.

Brainstorm, mind map, and collaborate

Present, engage, and inspire

Generate word or tag clouds

1. EdWordle Generates word clouds from any entered text to help aggregate responses and facilitate discussion. Word clouds are pictures composed of a cloud of smaller words that form a clue to the topic.

2. Tagxedo Allows you to examine student consensus and facilitate dialogues.

3. Wordables Helps you elicit evidence of learning or determine background knowledge about a topic.

4. WordArt Includes a feature that allows the user to make each word an active link to connect to websites, including YouTube.

Get real-time feedback

Foster family communication

1. Remind Lets you text students and stay in touch with families.

2. Seesaw Helps you improve family communication and makes formative assessment easy, while students can use the platform to document their learning.

3. Voxer Lets you send recordings so families can hear how their students are doing, students can chat about their work, and you can provide feedback.

Strengthen teacher-to-student or student-to-student communication

Keep the conversation going with live chats

1. Yo Teach A backchannel site great for keeping the conversation going with students.

2. Chatzy Supports live, online chats in a private setting.

Create and store documents or assignments

1. Google Forms A Google Drive app that allows you to create documents students can collaborate on in real time using smartphones, tablets, and laptops.

2. Piazza Lets you upload lectures, assignments, and homework; pose and respond to student questions; and poll students about class content. This tool is better suited for older students as it mimics post-secondary class instructional formats.

Learn more

There are several resources for learning more about formative assessment and responsive instruction strategies. Consider our formative practices workshops, where school and district teams can gain a better understanding of the role formative practice plays in instruction and the four foundational practices to use in the classroom. Or for a quick start, download our eBook "Making it work: How formative assessment can supercharge your practice."

Jump in, try new tools and methods, and have fun!

# data[].attributes.attachment_link.title
75 digital tools and apps teachers can use to support formative assessment in the classroom

# data[].attributes.attachment_link.description
We've compiled an extensive list of 75 digital tools that can help teachers use formative assessment to elicit evidence of student learning.

# data[].attributes.headline
Toolkit FE, ontwikkeld vanuit de FE leernetwerken. Inclusief animaties en lesvoorbeelden per vak en onderwijsniveau!

# data[].attributes.subject
Toolkit FE, ontwikkeld vanuit de FE leernetwerken. Inclusief animaties en lesvoorbeelden per vak en onderwijsniveau!

# data[].attributes.body
Op deze website worden al onze ontworpen tools uit het leernetwerk gedeeld, waaronder ook concrete lesvoorbeelden!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Ik zie nu makkelijk waar ik goed in ben en waar ik nog aan kan werken." Leerling Ashram College, Alphen aan de Rijn

Je toetsbeleid en toetsen (weer) in dienst van het leren stellen, dat wil elke leraar en schoolleider wel. Formatief evalueren staat daarom volop in de schijnwerpers. Het invoeren ervan is nog een zoektocht voor veel scholen. Hoe krijg je collega's mee? Hoe pak je dat aan in je les? Werkt het echt? Op deze website lees en zie je wat formatief evalueren (niet) is. Hoe je het op jouw school en in jouw les vormgeeft. Waarom het een krachtig middel is om de kwaliteit van je lessen te versterken.

Wat is formatief evalueren (niet)?

Formatief evalueren staat in dienst van leren. Het biedt leraar en leerlingen inzicht in het leerproces. Het gaat dus niet alleen over het wel of niet geven van cijfers, het halveren van de hoeveelheid summatieve toetsen of het altijd feedback moeten geven.

Formatief evalueren heeft een aantal belangrijke eigenschappen. Er is sprake van een cyclisch proces gericht op verder leren. Het gaat om doelgericht in plaats van toetsgericht onderwijs. Daarbij gaan leraar en leerlingen met elkaar in gesprek en geven ze samen het leren vorm.

Goed inzicht hebben in het leerproces van leerlingen betekent dat je als leraar:

helder hebt waar de leerling naartoe werkt;

een goed beeld hebt waar de leerling staat;

de leerling gerichte instructie, mogelijk feedback geeft en verder op weg helpt.

Op deze webpagina's maak je kennis met de verschillende fasen van formatief evalueren. Je vindt er mooie lesvoorbeelden, schoolpraktijken, kaartspellen, werkvormen en interessante publicaties.

Te veel toetsen waar veel van afhangt voor de leerling betekent zweten, weten en vergeten." Gerdineke van Silfhout, SLO

# data[].attributes.attachment_link.description
Ik zie nu makkelijk waar ik goed in ben en waar ik nog aan kan werken." Leerling Ashram College, Alphen aan de Rijn Je toetsbeleid en toetsen (weer) in dienst van het leren stellen, dat wil elke leraar en schoolleider wel. Formatief evalueren staat daarom volop in de schijnwerpers.

# data[].attributes.body
Docent Cindy geeft Frans en gebruikt veel Quizziz voor/in de les voor fase 2-3-4. In dit instructiefilmpje legt ze uit hoe dit werkt. Docent Valentina van geschiedenis voegt hieraan toe haar leerlingen bij het nabespreken van een Quizziz in de online les nog actiever met de feedback aan de slag gingen dan zij in een fysieke les gewend was. Mooie kansen voor FE online dus!

# data[].attributes.headline
Blogs op Voortgezetleren.nl - Zicht houden op leerlingen 

# data[].attributes.subject
Blogs op Voortgezetleren.nl - Zicht houden op leerlingen 

# data[].attributes.body
Lees deze interessante blogs met tips van Voortgezetleren.nl die je helpen concrete stappen van FE.

# data[].attributes.attachment_link.title
Tips om óók op afstand het leerproces van leerlingen te volgen en sturen

# data[].attributes.attachment_link.description
Zicht houden op de vorderingen van je leerlingen is niet makkelijk als je op afstand lesgeeft. Leraren van het Oostvaarders College in Almere zetten - waar mogelijk - formatief leren in om zicht te houden op het leerproces van leerlingen. Lees hun tips.

# data[].attributes.body
Natasja Kok heeft een uitgebreid onderzoek gedaan naar welke online tools zich het beste ontlenen voor toetsing.

# data[].attributes.headline
Nearpod: zie direct wie het wel en niet snappen in de les!

# data[].attributes.subject
Nearpod: zie direct wie het wel en niet snappen in de les!

# data[].attributes.body
Docent Geschiedenis Valentina is sinds het online onderwijs ineens enthousiast over Nearpod: mn omdat je meteen in de les zie welke leerlingen het snappen, welke leerlingen misconcepties hebben en welke leerlingen niet actief meedoen. Ideaal voor feedback, vervolginstructie of differentiatie. Met zowel direct, als achteraf in de rapporten, overzicht van de leerling reacties voor analyse. Zie hieronder een uitlegfilmpje (nb gemaakt voor interne docenten, maar verder voor iedereen bruikbaar)

# data[].attributes.headline
10 concrete handvatten voor feedback in de praktijk. 

# data[].attributes.subject
10 concrete handvatten voor feedback in de praktijk. 

# data[].attributes.body
Blog van Valentina Devid en Dominque Sluijsmans met 10 concrete handreikingen voor effectief en efficient geven van feedback in de klas. Veel ook heel goed bruikbaar voor feedback online!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Docenten besteden veel tijd en energie aan het geven van feedback. De frustratie is groot als de student deze feedback negeert of niet weet om te zetten in de juiste vervolgstap. Ook lijkt het zweet vooral op de rug van de docenten te staan: zij vinden het belangrijk het werk van de student te corrigeren en te verbeteren en voelen zich ook vaak verantwoordelijk voor de kwaliteit van het werk. Maar is dit de bedoeling van feedback? Als de student slechts de correcties overneemt zonder zelf na te denken (e.g. "accept all changes"), bestaat het risico dat feedback niet leidt tot actie en (langetermijn) leren.
Maar hoe kan het dan wel? We weten dat feedback zeer waardevol is binnen het onderwijsleerproces, maar niet eenvoudig is goed te organiseren. Zie de eerdere artikelen ' Handvatten om effectieve feedback te geven' en ' In korte tijd veel feedback geven op veel gemaakte fouten, hoe doe je dat?'. Om wat houvast te geven delen we graag twee bijdragen over feedback. Deze bijdragen zijn gebaseerd op de workshops die Naomi Winstone en Dominique Sluijsmans hebben verzorgd op het Toetsrevolutie congres op 3 maart jl. Dit congres stond geheel in het teken van het thema feedback.

In deel 1 zijn we ingegaan op de belangrijkste inzichten uit de literatuur. In dit deel geven we voorbeelden van hoe je het in de praktijk kunt aanpakken.

Deel 2. Feedback in de praktijk

Het aantal studies over feedback is ontelbaar. Voor docenten is het vaak zoeken hoe feedback het beste kan worden georganiseerd in de grilligheid van de eigen onderwijspraktijk. Ook voor hen is oefentijd belangrijk om te komen tot een feedbackpraktijk die studenten en henzelf helpt en motiveert . In de workshop van Dominique Sluijsmans zijn tijdens het Toetsrevolutie-congres 10 concrete sleutels gegeven voor de organisatie van effectieve, efficiënte en motiverende feedback. Deze tien voorbeelden kunnen worden geordend naar drie categorieën:

1) het organiseren van hele-groep feedback;
2) het stellen van goede feedbackvragen en
3) feedback om het leren behapbaar te houden.

Je zult merken dat feedbackprocessen heel goed kunnen worden geïntegreerd in de lessen, waardoor veel sneller te achterhalen is of studenten nog begrijpen wat het doel is dat je met het onderwijs beoogt. Feedback is niet voor niks één van de meest krachtige didactische bouwstenen. Hieronder beschrijven we kort elke sleutel.

Categorie 1: organiseer hele-groep feedback
1. Van individuele naar collectieve feedback
Elk individueel werk van studenten van feedback voorzien is tijdrovend. Een andere optie is het werk van alle studenten door te nemen en vervolgens een feedbacksheet te maken. Definieer, in plaats van specifieke feedback naar elke student, een aantal algemene opmerkingen (zie voorbeeld).

Je kunt de eerstvolgende les starten met de presentatie van voorbeelden (bijv. via 'visualizer'), die typische fouten laten zien. Communiceer deze naar je studenten, bij voorkeur vergezeld van 'hoe te verbeteren'- feedback. Geef studenten vervolgens tijd om de misconcepties te verhelderen en studenten te laten reageren op de feedback op basis van eigen werk.
2. Live beoordelen
In plaats van individueel werk van feedback voorzien, kun je als docent hardop denkend een (fictief) werk 'live' beoordelen. Je kunt de studenten vragen daarna het eigen werk of het werk van een medestudent te beoordelen op basis van de expert-beoordeling door de docent. Ook hier gaat het wederom om de student actief met feedback te laten werken. Je kunt ook studenten moeilijke (open) vragen laten beantwoorden met een digitale tool. Zo kan de docent snel en live feedback organiseren. Bijvoorbeeld door de studenten de vraag te stellen: Welk antwoord vind je het beste en waarom? Of hoeveel punten zou je jezelf geven als dit een toetsvraag was geweest? Waar denk je dat nog meer uitleg nodig is? Wat zou je meer willen oefenen/herhalen?
3. Detectivewerk
Een derde mogelijkheid om studenten om feedback op individueel werk behapbaar te houden is het werk niet te verbeteren, maar feedback te geven als: " In jouw werk staan nog vijf misvattingen/fouten, zoek ze en verbeter ze." Door de feedback zo te organiseren wordt de student geactiveerd. Er zit ook een uitdaging in: kan je de 5 misvattingen vinden en verbeteren? Een andere optie is: Vraag studenten drie feedbackvragen te formuleren bij het indienen van een concept en geef gerichte feedback met gebruik makend van de succescriteria. Geef alleen feedback als de vragen geschikt zijn. Hierdoor is de student betrokken bij de feedback, hij heeft immers van tevoren moeten nadenken over de vragen waarop hij feedback wilt. De gegeven feedback komt daardoor niet "gratis" maar de student heeft er wat voor moeten doen. Het eigenaarschap en de betrokkenheid van/bij de feedback die vervolgens komt zal daardoor groter zijn.

Categorie 2: Stel de juiste feedbackvragen

De kwaliteit van de vraag bepaalt de kwaliteit van het antwoord. Een goede vraag is een vraag die de student aan het denken zet en leidt tot antwoorden die je als docent helpen om de vervolgstap in het onderwijs te bepalen (bijvoorbeeld extra instructie, andere feedback, meer oefening en herhaling van kennis en vaardigheden).
4. Feedbackvraag achterhaalt voorkennis
Leren begint bij wat je als student al weet. Vaak geven we feedback die de student nog niet kan begrijpen, simpelweg omdat hij de kennis en het begrippenkader mist die nodig is de feedback te vertalen naar een vervolgstap. Zo heeft het bijvoorbeeld pas zin om te zeggen: " Pas de probleemstelling aan" als de student weet waar een goede probleemstelling aan dient te voldoen. Wat helpt is om in de wijze van feedback eerst vragen te stellen die je als docent helpen in te schatten welke voorkennis een student heeft. Bij een nog zwak geformuleerde vraagstelling kan dat bijvoorbeeld zijn: Aan welke criteria denk jij dat een goede probleemstelling voldoet? Of: ik heb hier drie probleemstellingen, welke vind je het beste en waarom? Afhankelijk van het antwoord kun je dan als docent de vervolgactie bepalen.
5. Feedback vraag achterhaalt misconcepties
Als docent weet je vaak heel goed waar jouw studenten vaak veel fouten maken. Neem een vraag waarvan je weet dat studenten vaak misconcepties over hebben. Bouw deze vraag om tot een goede meerkeuzevraag waar de verschillende misconcepties verstopt zitten in de meerkeuze-antwoorden. Hierdoor kan je snel inzicht krijgen in welke misconceptie het meest en door wie gemaakt wordt. Vervolgens genereer je daar specifieke feedback op.

6. Welke feedbackvraag wanneer, bij wie en waarom?
Goede feedbackvragen houden rekening met het het doel van de feedback (helderheid geven over doelen, helderheid over waar de student staat en houvast geven bij de vervolgstap), het expertiseniveau van de student (noviet of gevorderd) en de focus van feedback (taak, proces, zelfregulatie en persoon). Al deze elementen komen prachtig samen in het artikel A Matrix of Feedback for Learning. Deze matrix kan je als docent helpen bepalen wanneer welke feedbackvraag voor welke student zinvol is te stellen.

Categorie 3: Zet feedback in als kans het leren behapbaar te houden
7. Feedbacklegenda
Wanneer je studenten feedback wilt geven op criteria en doelen die vaker terugkomen, is het interessant te werken met een feedbacklegenda. Deze bevat bijvoorbeeld een aantal symbolen dat verwijst naar de standaarden/criteria inclusief een aanwijzing hoe ze hun werk ten aanzien hiervan kunnen verbeteren. Concreet kun je denken aan een opdracht die je jouw studenten geeft en waarvan zij een concept dienen in te leveren. Schrijf het leerdoel en vijf criteria voor succes op (waaraan kun je zien dat studenten het leerdoel hebben bereikt?). Bedenk vervolgens een feedbacklegenda die de student gaat helpen jouw feedback te begrijpen en erop te gaan handelen. Bedenk tevens een wijze waarop je de feedback terug gaat koppelen naar de groep.
8. Stap voor stap feedback
Een veel voorkomend probleem bij met name complexe opdrachten is dat feedback pas na teveel stappen wordt gegeven. Werk - met name bij moeilijke opdrachten - met kleine feedbackinterventies die studenten helpen in het nemen van de eerste stap, 'less is more'. Maak opdrachten niet te groot (bijv. schrijf een review, los deze complexe som op, etc.), maar deel ze op in stap-voor-stap-opdrachten. Het is dan niet alleen makkelijker feedback te geven die de student in staat stelt een volgende stap te zetten, je kunt sneller bijsturen bij een 'verkeerde afslag'. De student zal bij opsplitsing in kleinere stappen ook sneller een succeservaring opdoen. Dit is belangrijk voor de motivatie: motivatie volgt na succes.

Een andere mogelijkheid is te werken met andere vormen van schriftelijke feedback. Om studenten aan het denken te zetten kun je denken aan een manier zoals hier in de afbeelding in weergegeven.
9. Meedenken over succescriteria
Voorbeelden zijn zinvol om studenten een neus voor kwaliteit te laten ontwikkelen. Comparative judgement (paarsgewijs vergelijken) is daar een zeer geschikte methode voor. Met deze methode presenteer je aan studenten paren van voorbeelden van werk en laat je hen kwaliteit en succescriteria bespreken. Als docent kun je studenten door het houden van een feedbackdialoog de succescriteria bespreken en bijvoorbeeld een single-point rubric laten ontwikkelen. Paarsgewijs vergelijken is bovendien een krachtige methode om werk van studenten efficiënt en betrouwbaar te beoordelen, zie hiervoor de website van Comprove.
10. Hoge verwachtingen stellen
Studenten hebben baat bij hoge verwachtingen. Al ver in de vorige eeuw voerden Rosenthal onderzoek uit naar de invloed van verwachtingen op de ontwikkeling van leerlingen. De resultaten lieten zien dat het hebben van hoge verwachtingen ervoor zorgt dat leerlingen zich sneller ontwikkelen en meer leren. Marcel Schmeier schreef er een mooie blog over. Ook voor een leerrijk feedbackproces is het stellen van hoge verwachtingen belangrijk. Een feedbackrelatie gebaseerd op vertrouwen en competentie is essentieel en zal de student als prettig ervaren.

Ter afsluiting

Een feedbackproces inrichten dat is gericht op leren en succeservaringen van alle studenten is moeilijk en afhankelijk van doel, context en leerlingen/studentenpopulatie. In deze bijdrage hebben we tien voorbeelden benoemd die hierbij behulpzaam kunnen zijn. Kies vooral de voorbeelden die jou energie geven, haalbaar zijn en passen bij de doelen die jij met je studenten voor ogen hebt.

Deze set van sleutels is ter inspiratie en ter oefening. Rode draad is dat feedback de student dient aan te zetten tot denken als misschien wel de belangrijkste indicator van leren. Maar pas op: feedback geven, ontvangen én omzetten naar actie (denk)tijd kost. Geef deze tijd, zodat feedback echt een kans wordt voor leren en motivatie.
Meer lezen?

# data[].attributes.attachment_link.title
10 concrete handreikingen om feedback in de praktijk toe te passen

# data[].attributes.attachment_link.description
Op welke manier kun je effectief feedback geven in de praktijk? In dit aritkel 10 krachtige voorbeelden. Door Dominique Sluijsmans en Valentina Devid (2/2).

# data[].attributes.headline
24 tools voor het checken van begrip (fase 2) (Engels)

# data[].attributes.subject
24 tools voor het checken van begrip (fase 2) (Engels)

# data[].attributes.headline
FE leerlingencyclus - blogs op vernieuwenderwijs

# data[].attributes.subject
FE leerlingencyclus - blogs op vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.title
Formatief evalueren: de leerlingencyclus - Vernieuwenderwijs

# data[].attributes.attachment_link.description
Scholen in het Leernetwerk formatief evalueren onderzoeken welk gedrag leerlingen vertonen bij formatief evalueren. Lees in dit artikel over de opbrengsten.

# data[].attributes.headline
Wekelijks leerdoelen per vak, bewust reacties ontlokken en feedback geven (1-2-4). Gewoon in Magister

# data[].attributes.subject
Wekelijks leerdoelen per vak, bewust reacties ontlokken en feedback geven (1-2-4). Gewoon in Magister

# data[].attributes.body
Bij teamleider Anja op school heeft het online onderwijs geleid tot een nieuwe praktijk: met positieve effecten op leerlingen, docenten en goede samenwerking met ouders! Lees korte beschrijving in deze bijdrage.

# data[].attributes.headline
Feedback geven in FE op afstand - Blog van Renee Kneyber

# data[].attributes.subject
Feedback geven in FE op afstand - Blog van Renee Kneyber

# data[].attributes.body
Wanneer is het nuttig om feedback te geven? Inclusief een aantal tips voor toetsen op afstand.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
DOOR: René Kneyber

Het is een situatie die op veel scholen en opleidingen terugkeert. De leerling (of student) levert een opdracht in, en de docent gaat daarna aan de slag met het geven van feedback. Hoe groter de opdracht, hoe meer tijd de docent kwijt is. En als de leerling er een janboel van heeft gemaakt dan is de docent nog langer bezig.

Al die noeste arbeid gaat naar de leerling terug, die bestudeert het allemaal grondig, verbetert wat er verbeterd moet worden, en levert het wellicht nog een keer in. Wat blijkt? De leerling heeft de feedback goed ter harte genomen, en de grafiek/het leesverslag/de brief/de essay/etc. is helemaal goed.

Perfect! Eind goed, al goed! Toch? Nou, nee.

Nu vrijwel alle lessen in het onderwijs online worden gegeven stoeien veel docenten met hoe er het beste feedback kan worden gegeven. Op sociale media komen er tal van ideeën voorbij. Docenten laten leerlingen foto's maken van hun schrift en gaan er dan van alles bijschrijven. Ze laten opdrachten inleveren, die ze rijkelijk voorzien van commentaar. Bij gebrek aan een betrouwbare toetsomgeving, gaan scholen 'formatief' toetsen. Leerlingen krijgen dan feedback in plaats van een cijfer, niet helemaal een correcte invulling van formatief toetsen (zoals ik al eerder schreef), maar men moet toch wat...

En de intentie hier is uiteraard goed. Maar in dit blog wil ik waarschuwen voor een aantal valkuilen - die mogelijkerwijs nodeloos veel tijd en energie kunnen kosten -, en wat andere perspectieven aandragen die hopelijk behulpzamer.

Willen we een beter product of een beter mens?

In een eerder blog schreef ik al over het principe van goed-genoeg-feedback. Leerlingen (of studenten) willen het liefst de perfecte feedback: er bestaat precies beschreven wat er anders moet, en als het van de leraar komt is het beter dan wanneer het van een klasgenoot komt, want dan hoef je niet te twijfelen of het allemaal wel klopt of niet. Je kunt dan als leerling, bij wijze van spreken, bij al het commentaar zonder te aarzelen de 'Accept All Changes'- knop indrukken , en dan is het product goed. De grafiek klopt. Het leesverslag is ontdaan van alle spelfouten, de structuur van de brief klopt, het essay is net even wat scherper geworden. Maar de grote vraag is natuurlijk: Het product is dan nu wel goed, maar is de mens ook beter geworden?

Is de leerling nu wel in staat om nu een grafiek te tekenen? Is de leerling nu in staat om alle spelfouten zelf te vinden? Is de leerling nu een beter mens geworden? Autonomer, zelfstandiger, vaardiger? En het antwoord daarop is natuurlijk niet automatisch een ja.

Dat hoeft - uiteraard - niet per se een probleem te zijn. Soms willen we gewoon dat het goed is. Voor de motivatie van leerlingen kan het behulpzaam zijn om succes te ervaren, zelfs al is dat aan de hand van hele specifieke feedback (je zou het bijna voorzeggen kunnen noemen). Ook voor een belangrijke zwaarwegende toets of opdracht kan het fijn zijn als ze leerling of student het gewoon heel goed doet.

Maar als we willen dat feedback de vaardigheden van leerlingen helpt verbeteren dan is het noodzakelijk dat:

1) Zij zelf gaan nadenken over de kwaliteit van hun werk: door zelf te reflecteren op de kwaliteit van hun werk, weten we dat leerlingen vaardigheden ontwikkelen waar ze op de lange termijn nog profijt van hebben.

2) Dit denkwerk resulteert in een activiteit: Er kan een boel misgaan en een boel goed gaan bij het ontvangen van feedback. Veel van de mogelijke problemen kun je voorkomen door leerlingen iets te laten doen met de feedback.

Minder doen met meer resultaat

Het goede nieuws is dus dat feedback effectiever wordt, juist door minder te doen. Het slechte nieuws is dat je wat meer op je handen moet gaan zitten, en dat dat niet iedereen gelegen is.

Tom Sherrington beschrijft in zijn blog de praktijk van een Engelse school die serieus werk hebben gemaakt van dit principe. Ten eerste verwachten ze op deze school van alle docenten dat als zij feedback geven er altijd een vervolgactiviteit klaarligt waarbij die feedback benut kan worden..

Het tweede wat zij tot beleid hebben verheven is het principe van goed-genoeg-feedback: Als leraar moet jij niet al het werk doen, je geeft een aanzet, en de leerling maakt dit af. Hun handreiking heb ik vertaald, en is hieronder te vinden (of als PDF te downloaden).

Stickers plakken

Harry Fletcher-Wood, auteur van Responsive Teaching en docent geschiedenis, toonde in een van zijn blogs ook al een mooi voorbeeld van goed-genoeg-feedback.

Na het geven van een essay plakte hij op het werk van leerlingen een sticker: Rood, oranje of groen. Vervolgens liet hij een volgende les onderstaande slide zien.

Gebruik een andere kleur pen (Blauw of Zwart)
Rood Maak een volgende zin af:
Henry VII controleerde baronnen door...

Hij loste zijn geldproblemen op door...

Hij hield Engeland veilig van andere landen door...

Henry VIII nam ook de ... over tot...
Oranje Je hebt veel al uitgelegd, maar niet alles.
Zorg ervoor dat je het volgende hebt uitgelegd: geld, de legers van de baron, andere landen (welke), en de huizen van York en Lancaster verenigen.
Groen Welke problemen bleven er nog over voor de Tudors?

De leerlingen die een rode sticker hadden, kregen zo meer hulp (maak de volgende zinnen af...), degenen met oranje kregen al weer iets minder hulp, en degenen die het al goed hadden kregen een aanvullende opdracht.

Minder werk, meer resultaat!

Feedback op afstand

Ook als je leerlingen op afstand lesgeeft is het goed om na te denken hoe je je feedback geeft: wat ga jij doen en wat kan de leerling doen. Stel jezelf daarbij de volgende vragen:

1. Kan een leerling het zelf niet nakijken? Zeker nu jij niet meer in de buurt bent om al het huiswerk na te bespreken, is er wellicht een mogelijkheid om leerlingen het zelf te laten nakijken. Waarbij jij eventueel alleen nog maar even hoeft na te lopen of ze dat goed gedaan hebben?

2. Moet ik per se alles bekijken, of zijn een paar sleutelopdrachten voldoende? Als leraar hoef ik echt niet alles te weten wat leerlingen doen. Maar er zijn soms specifieke opdrachten die mij een goed beeld kunnen geven van wat een leerling wel of niet kan, en ik ben geneigd om daar dan alleen naar te kijken.

3. Welke hulp hebben leerlingen minimaal nodig om zelf een volgende stap te zetten? Bovenstaande tabel kan daarbij helpen. Probeer te voorkomen dat jij degene bent die al het werk doet.

Toetsen in tijden van afstandsonderwijs, what is it good for?

Dan nog tot slot: het is begrijpelijk dat scholen op zoek zijn naar manieren om de traditionele toetsen te vervangen. Maar toetsen voor een cijfer gewoonweg te vervangen door toetsing met feedback is meestal weggegooide tijd & verspilde energie. Naar mijn idee zijn er andere dingen die je met toetsing zou kunnen doen die momenteel heel behulpzaam zouden zijn, en mogelijkerwijs ook nog bepaalde problemen oplossen

1) Gebruik toetsing om de ontstane hiaten in kaart te brengen. Afstandsonderwijs is niet optimaal en er zullen mogelijkerwijs hiaten in kennis en vaardigheden ontstaan, die in een klassikale niet zouden zijn ontstaan. Gebruik daarom toetsing de komende tijden om hiaten in beeld te krijgen. De eerlijke vraag die je je zelf daarbij moet stellen is, 'Is het echt een probleem als de leerling dit niet kan of weet?' Zo ja, dan weet je waar je volgend schooljaar jaar extra tijd en energie in zult moeten stoppen. En nog belangrijker: bij wie! Maar zo nee, laat het dan liggen, volgend jaar wordt vast al druk genoeg.

2) Toets alleen het haalbare. Je kunt leerlingen thuis niet alleen maar laten herhalen. Maar moeilijke nieuwe stof bijbrengen, waar jij als leraar een noodzakelijke rol hebt, zal ook niet altijd gaan. Richt je daarom - zolang als afstandsonderwijs nog (deels) doorgaat - op onderwerpen die met enig gemak thuis nog wel te doen zijn.

3) Beoordelen kan ook op andere manieren dan met een papieren toets. Ongetwijfeld wil je leerlingen toch beoordelen. Al was het maar om leerlingen aan de gang te houden. Sommige scholen gaan zo ver dat het idee van een toets, letterlijk proberen te vertalen tot een online-variant: Camera en microfoon aan, en een verplichte scan van de slaapkamer, en soms zelfs software die je computergebruik in de gaten hout. Hoe begrijpelijk ook, de inbreuk op de privacy is hier nogal ongemakkelijk, zo niet onwenselijk, als ook onnodig. Er zijn tal van varianten op de klassieke toets te verzinnen: Je kan leerlingen een poster laten maken van een hoofdstuk en die laten presenteren. Je kan beoordelende opdrachten maken waarbij leerlingen moeten samenwerken (zoals toetsdeskundige Eric Mazur ook stelt: in het echte leven breng je je kennis en kunde ook altijd in samenwerking ten berde). Aangezien je de afnameomstandigheden niet kunt controleren kan dit in ieder geval een motiverende manier zijn om leerlingen aan de gang te houden, en waarvoor ze toch over de benodigde kennis en kunde moeten beschikken. Pas hier je PTA op aan als dat nodig is - die ruimte heeft de minister geboden.

4) Geef pas feedback op een toets of een opdracht als het ergens kan landen. Feedback moet ergens landen, was de boodschap van Naomi Winstone op ons congres begin maart. Feedback moet leiden tot een activiteit. Je kunt natuurlijk feedback geven op een opdracht, maar waar kan een leerling (of student) daar dan iets mee? Als je feedback op een schrijfopdracht geeft, laat ze die feedback dan benutten bij een volgende 'toets'. Als feedback gewoon eenmalig is, en geen vervolgactiviteit kent, overweeg het dan gewoon achterwege te laten.

5) Quizjes in zetten voor herhaling. Op afstand kun je ook prima kleine quizjes van een minuut of vijf of tien laten maken, waarbij je reeds geleerde kennis of vaardigheden weer even terughaalt. Dit bevordert het langetermijnleren, maar het kan je ook inzicht geven in hiaten (zoals besproken in punt 1).

# data[].attributes.attachment_link.description
DOOR: René Kneyber Het is een situatie die op veel scholen en opleidingen terugkeert. De leerling (of student) levert een opdracht in, en de docent gaat daarna aan de slag met het geven van feedback. Hoe groter de opdracht, hoe meer tijd de docent kwijt is.

# data[].attributes.headline
Whiteboard.fi - Free online whiteboard tool for teachers and classrooms!

# data[].attributes.subject
Whiteboard.fi - Free online whiteboard tool for teachers and classrooms!

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
About

About Us

Whiteboard.fi is created by Sebastian Laxell and Jaakko Virtanen, and is run by Digital Teaching Tools Finland Ltd - a Kahoot! company. We have experience in teaching and IT-management - so we know the struggle in finding good digital tools.

Certificates

FERPA Certified

COPPA Safe Harbor

California Student Privacy Certified

# data[].attributes.attachment_link.title
Whiteboard.fi - Free online whiteboard for teachers and classrooms

# data[].attributes.attachment_link.description
Whiteboard.fi is an instant formative assessment tool for your classroom, providing you with live feedback and immediate overview over your students.

# data[].attributes.headline
Formative Assessment college van Dylan Wiliam (Engels)

# data[].attributes.subject
Formative Assessment college van Dylan Wiliam (Engels)

# data[].attributes.body
In dit college van ongeveer 50 min. legt expert Dylan Wiliam uit wat FA is.

# data[].attributes.attachment_link.title
Formative assessment: Confusions, clarifications, and prospects for consensus

# data[].attributes.attachment_link.description
OUCEA was proud to host an all-day event at St Annes College Oxford celebrating 25 years of the influential journal Assessment in Education: Principles, Policy and Practice.

# data[].attributes.body
Docent Flemming geeft maatschappijleer en werkt met Google Docs als het gaat om het geven van PO's. Dat biedt veel voordelen en lees je hier!

# data[].attributes.headline
Formative assessment in distance learning (Engels)

# data[].attributes.subject
Formative assessment in distance learning (Engels)

# data[].attributes.body
Mooie blog over een aantal kernbeslissingen om FE zo goed mogelijk in te zetten in online onderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.title
Formative Assessment in Distance Learning

# data[].attributes.attachment_link.description
The pandemic has closed schools, but schooling goes on—and it remains crucial that teachers find ways to see what students are learning.

# data[].attributes.body
Snel inzicht in de leeropbrengsten (fase 2-3) en kansen voor differentiatie voor volgende les (fase 5)

# data[].attributes.headline
Feedback ontvangen: college van Naomi Winstone (Engels)

# data[].attributes.subject
Feedback ontvangen: college van Naomi Winstone (Engels)

# data[].attributes.body
Feedback geven speelt een belangrijke rol in FE. Dat we ons soms te weinig afvragen wat de leerling ermee doet, wordt door Naomi in dit college duidelijk.

# data[].attributes.attachment_link.description
Dr. Naomi Winstone discusses "Supporting Learners' Agentic Engagement With Feedback: A Systematic Review and a Taxonomy of Recipience Processes.”

# data[].attributes.body
Op het Ichthus Lyceum heeft de wiskunde vakgroep tijdens het online lesgeven een leuke korte manier bedacht om formatief toetsen in te zetten op afstand: een FoTo van de dag. Oftewel een Formatieve Toets van de dag. Door de leerlingen een korte opdracht te laten maken en ze die opdracht te laten inleveren voor 19:00 uur, verzamelden de wiskunde docenten informatie over of de leerlingen de leerstof begrepen en het leerdoel hadden behaald. Deze opdrachten zijn niet groot en lang, zodat de leraar in een paar minuten kan zien waar de leerlingen staan.

# data[].attributes.headline
Webinar formatief handelen in online onderwijs

# data[].attributes.subject
Webinar formatief handelen in online onderwijs

# data[].attributes.body
op 7 mei gaven Rene Kneyber en Dominique Sluijsmans een webinar over formatief handelen (in algemeen en bij online onderwijs). Hieronder kun je het webinar op youtube terugkijken

# data[].attributes.body
Op deze placemat staan vast tips om je op weg te helpen met digitale peerfeedback in je onderwijs!

Ontwikkeld binnen het versnellingsteam Docentenprofessionalisering met ICT

# data[].attributes.attachment_link.description
Naast de placemat Online Didactiek heeft de zone Docentprofessionalisering de placemat Digitale Peerfeedback beschikbaar. Voor digitale peerfeedback hebben we gekozen voor de vorm van professionaliseren in professionele leergemeenschappen

# data[].attributes.headline
Een formatieve of een summatieve toets? 

# data[].attributes.subject
Een formatieve of een summatieve toets? 

# data[].attributes.body
What every teacher should know about assessment.

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.text
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq

# data[].attributes.wish_content.attachment_props.original_text
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq https://t.co/c0qA1jStIg

# data[].attributes.attachment_link.embed_code
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq pic.twitter.com/c0qA1jStIg
— Bas Trimbos (@bastrimbos) May 12, 2020

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props_source.data.text
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq https://t.co/c0qA1jStIg

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.original_text
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq https://t.co/c0qA1jStIg

# data[].attributes.attachment_link.metadata.attachment_props.text
What every teacher should know about assessment #conclusions #interpretations #formative #summative I added Dutch subtitles. Complete video: https://t.co/QzP3gJf3Hq

# data[].attributes.body
Zeer overzichtelijke poster waarbij punt 2 en punt 7 zeer relevant zijn bij FE! Gemaakt en gedeeld door Katrien Troubleyn

# data[].attributes.headline
Formatief en summatief toetsen op afstand.

# data[].attributes.subject
Formatief en summatief toetsen op afstand.

# data[].attributes.body
Vrij basic beschrijft Simon Beute  hoe je summatief en formatief kan toetsen op afstand.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Na een start te hebben gemaakt met afstandsonderwijs is een van de volgende stappen dat we nadenken over hoe we ons programma van toetsen vormgeven. Want de geplande hoofdstuktoets komt eraan, maar is op afstand niet zo makkelijk af te nemen. Wie houdt er toezicht, een ouder? En hoe weet ik dat ondertussen het boek of andere hulpbronnen niet gebruikt worden?

De situatie dwingt ons om na te denken waarom we willen toetsen en welke vorm daarvoor het meest geschikt is. In deze blog doen we dit aan de hand van een aantal begrippen om zicht te krijgen op de plek van toetsing in het onderwijs. De bijdrage wordt afgesloten met een overzicht van online toetsvormen voor afsluiting.

1.1 Constructive alignment

Afstandsonderwijs is een wezenlijke andere vorm van onderwijs aanbieden dan dat we tot nu toe hebben gedaan. Om de leerdoelen te halen worden we gedwongen de aan te bieden leerstof opnieuw te bekijken en soms zelfs te herontwerpen.

Op weg naar het einddoel of leerdoel worden toetsen gebruikt om inzichtelijk te maken hoe ver de leerlingen zijn of om te bepalen in welke mate het doel behaald is. Het leerdoel bepaald dan ook wat voor soort toets er wordt afgenomen. Vaardigheden toets je door presentaties, zowel mondeling als schriftelijk. Het toepassen van kennis door toetsen waarbij berekeningen of redeneringen moeten worden opgezet. En feitenkennis door bijvoorbeeld het vertalen van woorden en zinnen.
Deze afstemming tussen toets en leerdoel, maar ook de samenhang van toetsen in het programma en de toegepaste didactiek (wijze van onderwijs aanbieden) heet constructive alignment. Het belang van deze afstemming of uitlijning van verschillende onderwijsactiviteiten zit in het gegeven dat we studiegedrag willen beïnvloeden en willen bepalen of een leerling toe is aan een volgende stap in het onderwijsproces of -carrière.

Vraag je dus steeds af wanneer en welk soort toets je inzet om duidelijk te krijgen of leerdoelen zijn behaald.

1.2 Toetspraktijk

Het leren van leerlingen gaat niet zonder evaluatie (toetsing). Zonder kunnen we namelijk niet met zekerheid zeggen in hoeverre er geleerd is. Het lijkt echter of we in een situatie zijn terechtgekomen, waarbij in de praktijk de afstemming tussen toetsen en didactiek in sommige gevallen zoek is geraakt. Of dat in ieder geval de balans verstoord is, zie figuur 1. In principe is hier sprake van een verstoorde balans, want aan het eind van de rit wordt pas duidelijk of een leerling de aangeboden stof beheerst. Daarnaast levert deze vorm van werken piekbelasting op de leerling. In een korte tijd wordt veel informatie tot zich genomen, maar ook heel snel weer vergeten.

Figuur 1: ontwrichte verhouding toets- en onderwijstijd (Sluijsmans & Ringenaldus, 2020).

Het zou beter zijn als na elk deel onderwijs een toets wordt afgenomen om in kaart te brengen in hoeverre de leerstof begrepen is of eigen gemaakt. Het geeft de docent dus feedback op basis waarvan het onderwijsproces vervolgd moet worden. Dit brengt ons bij twee begrippen die erg actueel zijn. Summatief en formatief toetsen.

1.3 Summatief toetsen en formatief werken

Bij toetsen wordt vaak aan de situatie gedacht waarin leerlingen een proefwerk of werkstuk maken die beoordeeld wordt en waaraan een cijfer of OVG wordt verbonden. Echter is toetsing een breder thema, waarin twee lijnen naar voren komen.
De eerste lijn is dat er getoetst wordt om te examineren of te beoordelen. Met andere woorden: is de prestatie van de leerling van voldoende kwaliteit? Dit noemen we summatief toetsen. Op basis van de uitkomsten/ cijfers wordt aan het eind van het jaar beslist of een leerling over mag of slaagt en een diploma ontvangt. Dit is vastgelegd in een PTA.

In de tweede lijn wordt er getoetst om van te leren, waar bevindt de leerling zich ten opzichte van het leer- of einddoel? Dit is het zogenaamde formatief toetsen. Door middel van discussies, quizjes en observaties brengt de docent in kaart of de leerstof voldoende begrepen is en toegepast kan worden. Als dat zo is, dan kan het volgende leerdoel behandeld worden. Zo niet, dan zal er herhaalde of verlengde instructie nodig zijn. Bij formatief toetsen gaat het dus meer om het instructieproces waarbij de docent uitleg geeft, de leerlingen laat oefenen en checkt of de leerstof begrepen is.

1.3.1 Spraakverwarring

In de praktijk blijkt dat in het gesprek rondom de verschillen tussen summatief en formatief toetsen verwarring is over de daadwerkelijke betekenis. Formatief zou bijvoorbeeld een toets zijn waarbij het cijfer niet meetelt. Of helemaal cijferloos lesgeven. Of dat er summatieve of formatieve toetsen zijn. Dit levert spraakverwarring op. Daarom wordt er steeds meer voor gekozen om te spreken over formatief werken of handelen. Bij deze vorm van werken ligt de nadruk op het in kaart brengen waar de leerling staat ten opzichte van het leerdoel en welke eerstvolgende stap er gezet moet worden op weg naar het leerdoel. Dus de docent verzamelt feedback (waar staat de leerling?) en beslist op klas- of individueel niveau welke feedforward (hoe komt de leerling verder?) er gegeven moet worden om het leerdoel te halen (feed-up). Daarbij is het van belang om spaarzaam om te gaan met het geven van feedback aan leerlingen, zodat zij niet overladen worden.

1.3.2 Formatieve strategieën

Formatief werken kent vijf strategieën die helpen om deze praktijk vorm te geven. Daarbij zijn er verschillende actoren. De docent, de leerling en de medeleerling. In onderstaand figuur wordt dit schematisch weergeven.

Figuur 2. Vijf kernstategieën voor formatief toetsen (Wiliam & Leahy, 2018)

1. De docent presenteert het leerdoel en de stapjes om tot succes te komen. Doelen en tussenstapjes worden besproken en teruggevraagd aan bijvoorbeeld het eind van de les of aan het begin van de volgende les.

2. Door middel van observaties, bediscussiëren van de leerdoelen en succescriteria (welke uitvoering is beter en waarom), presenteren van werk en/of quizjes brengt de docent in kaart of de leerstof begrepen is.

3. De docent geeft feedback aan de leerling of klas o.b.v. van de informatie bij strategie 2 waarmee de leerling aan het werk kan om het leerdoel te halen. Let op wees beperkt in het geven van feedback. Niet teveel tegelijk. Leren gebeurt in kleine stapjes.

4. Door strategie 1 en 2 krijgt de leerling meer zicht op het leerproces en kan deze een medeleerling helpen of voorzien van feedback.

5. Door te reflecteren op de opdracht, aanpak of houding krijgt de leerling kans om meer eigenaar te worden van zijn eigen leerproces. Zelfregulering dus.

Formatief werken is dus meer dan toetsen, het gaat om verschillende didactische handelingen waarbij rijke feedback gedurende het leerproces leerlingen helpt om beter te leren en hen stimuleert tot actieve betrokkenheid en zelfregulering.

1.3.3 Toetsen als leerstrategie

1.4 Toetsen op afstand

Er liggen twee vragen voor ons:

1. Kunnen we door middel van formatief werken voldoende in kaart brengen of de leerstof beheerst wordt en hoe kan daar een uitspraak aan verbonden worden met het oog op de overgang naar het volgende leerjaar?

2. Als vraag 1 niet met ja beantwoord kan worden, hoe kan er dan summatief getoetst worden op afstand?

De grootste uitdaging bij toetsen op afstand is hoe we moeten om gaan met toezicht en spieken. Ouders zijn niet altijd in te schakelen en de vraag is of we dat moeten willen. En achter je Chromebook is het makkelijk om een spiekbriefje of gewoon je boek en aantekeningen uit beeld klaar te leggen.

Er zijn verschillende (on)mogelijkheden om toch op afstand summatief te toetsen. Daarnaast zal er misschien uitstel of zelfs afstel nodig zijn.

Kennistoets (reproductieniveau)

Gesloten en meerkeuzevragen online afnemen is erg ingewikkeld. Leerlingen zullen op hetzelfde moment verschillende vragen aangeboden moeten krijgen. Daarnaast zal de antwoordtijd beperkt moeten zijn en de docent willen bepalen wanneer de volgende vraag start. Alles om fraude te voorkomen. We moeten overwegen om deze vragen te laten vervallen.

Kennistoets (toepassingsniveau)

Dit zou kunnen door het laten schrijven van een essay of door complexe open vragen. Ook hier zal een tijdslimiet moeten zijn en wil je live meekijken om fraude zoveel mogelijk te voorkomen.

Mondeling

Een mondeling afnemen bij leerlingen is een tijdrovende toets activiteit, maar geeft wel de mogelijkheid om door te vragen. Bepaal eerst of je deze vorm nodig hebt om inzicht te krijgen of het leerdoel gehaald is.

Project/product

Laat de leerling een vlog, blog, website of verslag over het leerdoel maken. Let op dat de leerling wat de beoordelingscriteria zijn.

Presentatie

In een video of powerpoint kan je de leerling de aanpak om tot het antwoord te komen laten presenteren. Let op dat de leerling wat de beoordelingscriteria zijn.

Reflectieopdracht

In een opgenomen video- of audiogesprek (Google Meet) reflecteert en klein groepje leerlingen, bij voorkeur 3, op een leerdoel. Lever hier voor reflectievragen aan en geef duidelijke criteria waarop beoordeeld wordt (mate en inhoud van inbreng). Natuurlijk kan dit ook in een individueel verslag.

Tabel 1: Online summatieve toetsvormen.

Online proctoring is een mogelijkheid om leerlingen online te volgen bij het maken van een toets, waarbij de kans op fraude wordt verkleind. Op verschillende universiteiten en hogescholen wordt daar op dit moment mee geëxperimenteerd. Gezien de kosten en de organisatie tijd wordt geadviseerd om dit niet in het VO toe te passen.

Verder zal online toetsing het resultaat beïnvloeden. Het is voor leerlingen nieuw en kan dus spannend zijn. Daarnaast kan de thuissituatie afleiding geven die op dat moment niet gewenst is.

1.5 Hoe nu verder?

Antwoorden op de volgende vragen zal duidelijkheid moeten geven of en hoe er online summatief getoetst moet worden.

Hoe erg is het niet doorgaan van de toets?

Hoeveel hangt er van deze toets af?

Kan de toets vervangen worden door een andere vorm?

Is een formatieve toets voldoende om zicht te krijgen op de leeruitkomst?

Kan de toets verplaatst of eventueel zelfs vervallen?

Figuur 3: 3 kernvragen bij online summatieve toetsing (OU, 2020).

1.6 Visuele samenvatting

Mijn collega's Iris Wijngaarden en Remon Brink maakten van bovenstaande bijdrage een flowchart. Een mooie visuele samenvatting die gericht is op de huidige ontwikkelingen en mogelijkheden tijdens deze periode van afstandsonderwijs. Hierbij is aangesloten bij de huidige kennis en kunde rondom toetsing op onze school.

Figuur 4: Flowchart toetsing op het Corlaer College tijdens afstandonderwijs.

Bronnen

# data[].attributes.attachment_link.description
Na een start te hebben gemaakt met afstandsonderwijs is een van de volgende stappen dat we nadenken over hoe we ons programma van toetsen vormgeven. Want de geplande hoofdstuktoets komt eraan, maar is op afstand niet zo makkelijk af te nemen. Wie houdt er toezicht, een ouder?

# data[].attributes.body
Op Todaysteachingtools vind je veel blogs makkelijk geschreven, o.a. over formatief toetsen en digitale tools.

# data[].attributes.headline
Hoe geef je individueel en groepsfeedback in online onderwijs?

# data[].attributes.subject
Hoe geef je individueel en groepsfeedback in online onderwijs?

# data[].attributes.body
Handzame poster van Naomi Windstone over op welke manieren je goed individueel en groepsfeedback kunt geven in online onderwijs.

# data[].attributes.headline
Verschillende vormen van individuele en groepsfeedback online. Vertaling in NL van bovenstaande poster!

# data[].attributes.subject
Verschillende vormen van individuele en groepsfeedback online. Vertaling in NL van bovenstaande poster!

# data[].attributes.body
Handzame poster van Naomi Windstone over op welke manieren je goed individueel en groepsfeedback kunt geven in online onderwijs.