# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii KBPN

# data[].attributes.attachment_link.title
Jak to działa: marihuana, dopalacze (Official Trailer)

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Administrator, 2015-07-21 13:02:41

Na niniejszej stronie przedstawiamy materiały profilaktyczne dostępne w Krajowym Biurze ds. Przeciwdziałania Narkomanii pomocne w prowadzeniu programów prewencyjnych dla młodzieży: ulotki, broszury, plakaty, gadżety i inne materiały. Każda z grup docelowych: studenci, licealiści, gimnazjaliści, uczniowie szkół podstawowych oraz najmłodsi znajdą w niniejszej ofercie publikację zarówno dopasowaną do wieku odbiorcy, jak i zaproponowaną w ciekawej formie wizualnej. Wysokonakładowa oferta z pewnością przyczyni się do poprawienia jakości prowadzonych działań profilaktycznych, w szczególności na poziomie lokalnym.

Poniższe publikacje są bezpłatnie przekazywane według reguł dystrybucji dostępnych na stronie - zasady dystrybucji wydawnictw.

Ulotka "Nowe narkotyki. Czy znasz prawdę o "dopalaczach"?"

Edukacyjno - informacyjna ulotka skierowana jest do młodzieży. Zawiera najważniejsze informacje o nowych narkotykach oraz o zasadach postępowania w sytuacji zagrożenia życia.

Ulotka „Narkotyki"

Ulotka „Narkotyki" informująe o ryzyku używania substancji psychoaktywnych, konsekwencji prawnych z tym związanych oraz zasad udzielania pierwszej pomocy przy zatruciu narkotykami.

Tytuł: "Ulotka - Narkotyki", Autor: Danuta Muszyńska, Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii

Publikacja skierowana do młodzieży licealnej i studenckiej. Ulotka informująca o negatywnych skutkach zażywania narkotyków, zawiera informacje nt. pierwej pomocy w przypadku zatruć nielegalnymi środkami psychoaktywnymi, porusza aspekty prawne, a także informuje o ryzyku mieszania poszczególnych narkotyków.

Tytuł: "Ulotka - Przyłapano Cię?", Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii

Informuje o możliwości przystąpienia do programu wczesnej interwencji FreD goes net, skierowanego do młodych osób eksperymentujących z narkotykami i alkoholem. Celem programu jest zachęcenie młodzieży do obiektywnego spojrzenia na używanie substancji psychoaktywnych - ulotka wydawana tylko dla realizatorów programu FreD goes net.

Tytuł: "Ulotka - Narkotyki - niebezpieczne związki", Autor: Danuta Muszyńska, Tomasz Zakrzewski, Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii- nakład wyczerpany

Publikacja skierowana do młodzieży gimnazjalnej i licealnej. Ulotka informująca o konsekwencjach ryzykownych zachowań pod wpływem narkotyków w różnych sferach życia młodego człowieka, ciekawa forma i skrótowa treść porusza szereg tematów, takich jak:

Narkotyki a prawo

Narkotyki a życie seksualne

Narkotyki a problemy w rodzinie

Narkotyki a wyniki w nauce szkolnej

Narkotyki a prowadzenie pojazdów

Narkotyki a spędzanie czasu wolnego

Broszurka skierowana do młodzieży szkół podstawowych. Opisuje w pomysłowy sposób tematykę ryzyka, relacji z rodziną i rówieśnikami, uzależnień i zagrożeń spowodowanych używaniem poszczególnych środków odurzających. Szczególnie przydatna w prowadzeniu zajęć szkolnych, a także pozaszkolnych programów profilaktycznych, opracowana jako swoista podróż po wyżej wyszczególnionych zagadnieniach.

Tytuł: Plakat "Narkotyki? Na co mi to? ", Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
Plakat do młodzieży w wieku 14-18 lat promujący kampanię profilaktyczną, która ma kształtować przekonania, że nie używanie narkotyków jest obecnie normą wśród nastolatków i tym samym ma wzmacniać tę tendencję.

Tytuł: Plakat "Brałeś? nie jedź! - po narkotykach rozum wysiada", Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii- nakład wyczerpany

Plakat do młodzieży w wieku 16-25 lat informujący o skutkach prowadzania samochodu pod wpływem narkotyków. Oficjalna kreacja Ogólnopolskiej Kampanii Antynarkotykowej pod hasłem: "Brałeś? Nie jedź! Po narkotykach rozum wysiada" promujący stronę akcji www.rozumwysiada.pl
Tytuł: gadżety profilaktyczne, Wydawca: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
Aby uatrakcyjnić prelekcje, konferencje, festyny czy inne formy spotkań z młodzieżą w ofercie Krajowego Biura znajdą Państwo gadżety (np: znaczki, breloczki, koszulki, kalendarze, notesy, wlepki, etc), które z jednej strony stanowią nośnik treści informacyjnych i profilaktycznych, z drugiej są formą materiałów BTL o charakterze promocyjnym. Zarówno zakres, jak i forma tzw. gadżetów jest uzależniona od aktualnej oferty związanej z prowadzoną w danym roku Ogólnopolską Kampanią Profilaktyczną.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
krajowe biuro ds. przeciwdziałania narkomanii

# data[].attributes.attachment_link.description
Administrator, 2015-07-21 13:02:41 Na niniejszej stronie przedstawiamy materiały profilaktyczne dostępne w Krajowym Biurze ds. Przeciwdziałania Narkomanii pomocne w prowadzeniu programów prewencyjnych dla młodzieży: ulotki, broszury, plakaty, gadżety i inne materiały. Każda z grup docelowych: studenci, licealiści, gimnazjaliści, uczniowie szkół podstawowych oraz najmłodsi znajdą w niniejszej ofercie publikację zarówno dopasowaną do wieku odbiorcy, jak i zaproponowaną w ciekawej formie wizualnej.

# data[].attributes.attachment_link.title
Profilaktyka uzależnień − materiały do pobrania

# data[].attributes.attachment_link.description
ORE - Ośrodek Rozwoju Edukacji jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzoną przez Ministra Edukacji Narodowej.

# data[].attributes.attachment_link.description
Programy adresowane do grup np. dzieci w wieku szkolnym, mające na celu polepszenie dobrostanu psychicznego oraz wzmocnienie umiejętności życiowych.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Szkoła Podstawowa - portal dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Profilaktyka uzależnień to specjalistyczne, świadomie podejmowane działania uprzedzające, nastawione na zapobieganie niekorzystnym zachowaniom dzieci i młodzieży, które mogą doprowadzić do rozwoju u nich nałogu, a których wystąpienie wydaje się prawdopodobne. Tak rozumiana profilaktyka jest działaniem wspomagającym proces wychowawczy i ściśle z nim związanym.

Czynniki ryzyka i czynniki chroniące w aspekcie uzależnień dzieci i młodzieży

Na profilaktykę składa się redukowanie i eliminowanie czynników ryzyka, przy jednoczesnym inicjowaniu i wzmacnianiu czynników chroniących.

Poprzez czynniki ryzyka rozumie się wszystkie cechy, sytuacje i warunki, które mogą sprzyjać rozwojowi uzależnień. W literaturze przedmiotu najczęściej wskazuje się następujące czynniki ryzyka rozwoju uzależnień u dzieci i młodzieży:

wczesny wiek inicjacji nikotynowej, alkoholowej, narkotykowej;

występowanie innych zachowań ryzykownych (np. kradzieże, bójki);

przebywanie wśród rówieśników, którzy podejmują zachowania ryzykowne;

stosunkowo wysoki poziom zapotrzebowania na mocne, ekstremalne wrażenia;

niski poziom umiejętności społecznych;

relatywnie duże trudności w zakresie radzenia sobie z przykrymi emocjami;

nadmiernie restrykcyjne lub skrajnie liberalne warunki wychowawcze;

brak bliskich relacji z rodzicami i wsparcia emocjonalnego z ich strony;

niepowodzenia szkolne w aspekcie dydaktycznym oraz integracji z rówieśnikami;

łatwy dostęp do substancji psychoaktywnych.

Czynnikami chroniącymi są natomiast te cechy, sytuacje i warunki, które kompensują istniejące zagrożenia i zwiększają odporność jednostki na działanie czynników ryzyka, pozwalając jej uniknąć uzależnienia.

Autorzy zajmujący się profilaktyką wskazują najczęściej następujące czynniki chroniące dzieci i młodzież przed uzależnieniami:

odpowiedni poziom kontroli ze strony dorosłych;

bliskie relacje z rodzicami i wsparcie emocjonalne z ich strony;

adekwatny do wieku poziom umiejętności społecznych i radzenia sobie z przykrymi emocjami;

stosunkowo wysoka odporność na stres i frustrację;

umiejętność poszukiwania pomocy oraz wsparcia w związku z zaistniałymi sytuacjami trudnymi;

pozytywny stosunek do nauki szkolnej;

konstruktywne pasje i sposoby spędzania czasu wolnego;

aktywny udział w pozytywnej grupie rówieśniczej;

wiara i praktyki religijne;

utrudniony dostęp do substancji psychoaktywnych.

Typologia działań profilaktycznych

W zależności od tego, jaki jest stopień zagrożenia uzależnieniem osób objętych działaniami zapobiegającymi, rozróżnia się trzy poziomy profilaktyki: uniwersalny, selektywny i wskazujący.

Profilaktyka uniwersalna adresowana jest do całej populacji dzieci i młodzieży, prowadzona w bardzo dużych grupach. Ma na celu uniemożliwienie bądź opóźnienie kontaktów młodych ludzi z używkami. Odbywa się to najczęściej poprzez:

dostarczanie dzieciom i młodzieży rzetelnych informacji na temat skutków zażywania substancji uzależniających;

zwiększanie kompetencji emocjonalnych i społecznych dzieci i młodzieży;

korektę błędnych przekonań normatywnych dzieci i młodzieży na temat stosowania substancji uzależniających;

promocję zdrowego stylu życia, rozwijanie wśród dzieci i młodzieży postaw dbałości o zdrowie własne i innych ludzi.

Profilaktykę selektywną kieruje się do mniejszych grup, obejmujących osoby obarczone zwiększonym ryzykiem uzależnienia. Są to dzieci i młodzież, u których ze względu na niewłaściwą sytuację społeczną, rodzinną, środowiskową lub niekorzystne uwarunkowania biologiczne występuje wyższe od przeciętnego prawdopodobieństwo rozwinięcia się nałogu. Mogą wśród nich być osoby, które mają już za sobą inicjację nikotynową, alkoholową lub narkotykową. Bardzo ważnym elementem profilaktyki selektywnej, oprócz działań charakterystycznych dla poprzedniego poziomu, jest tworzenie warunków, które umożliwią dzieciom i młodzieży wycofanie się z już podjętych zachowań ryzykownych.

Profilaktyką wskazującą obejmuje się wybrane osoby, u których stwierdzono oznaki problemowego stosowania używek lub wczesne symptomy uzależnienia. W tym przypadku celem podejmowanych działań zapobiegawczych jest:

zmniejszenie częstotliwości stosowania używek i zablokowanie mechanizmu przechodzenia na coraz bardziej szkodliwe wzory używania substancji uzależniających - co ma skutkować niedopuszczeniem do rozwinięcia się nałogu;

przy jednoczesnym stwarzaniu warunków, które umożliwią dzieciom i młodzieży powrót do prawidłowego funkcjonowania społecznego.

Model profilaktyki zintegrowanej

W literaturze przedmiotu podkreśla się, że jednym z najefektywniejszych jest tzw. model profilaktyki zintegrowanej. Wyrósł on na gruncie stwierdzenia, że różnego rodzaju problemy w zakresie funkcjonowania psychospołecznego dzieci i młodzieży współwystępują ze sobą i są pochodną wielu wspólnych czynników ryzyka. W związku z tym, profilaktyka nie może koncentrować się na wyizolowanych, pojedynczych problemach i czynnikach ryzyka, z pominięciem pozostałych.

Przeciwnie, musi każdorazowo postrzegać wszelkie zachowania ryzykowne dzieci i młodzieży w szerszym kontekście wielu innych problemów i reakcji destrukcyjnych. Dlatego też model profilaktyki zintegrowanej postuluje stosowanie rozwiązań prewencyjnych o charakterze całościowym, wieloaspektowym. Zapewnia to większą skuteczność i pozwala uniknąć tzw. pozornych efektów profilaktyki, czyli przesunięcia się objawów z jednego obszaru funkcjonowania dziecka na inny.

Model profilaktyki pozytywnej

Innym, równie efektywnym systemem oddziaływań zapobiegawczych jest tzw. model profilaktyki pozytywnej. Opiera się on na założeniu, że koncentracja tylko i wyłącznie na problemach nie jest najskuteczniejszym sposobem ich rozwiązywania. Najlepsze efekty osiągamy natomiast, gdy kładziemy nacisk na rozwijanie pozytywnego potencjału, mocnych stron dzieci i młodzieży oraz na wzmacnianie czynników chroniących ich przed uzależnieniem.

Taka koncentracja na pozytywnych aspektach funkcjonowania młodych ludzi stanowi istotny czynnik motywujący ich do prowadzenia zdrowego trybu życia. Gdy nasi podopieczni odczuwają, że dostrzegamy i doceniamy ich dążenia w tym zakresie, starają się coraz bardziej spełniać nasze pozytywne oczekiwania względem nich i sprostać zaufaniu, jakie w nich pokładamy.

Poprzez profilaktykę pozytywną należy także rozumieć identyfikowanie i wzmacnianie tej części dzieci i młodzieży, która nie podejmuje zachowań ryzykownych. Praktyka pokazuje bowiem, że osoby te często wstydzą się swoich prozdrowotnych postaw, uważając je za rzadkie i niepopularne. Należy więc utwierdzić je w przekonaniu, że wybrały właściwy model postępowania oraz sprawić, by nie czuły się z tego powodu negatywnie postrzegane przez rówieśników. Ponadto wskazane jest takie zaaranżowanie oddziaływań wychowawczo-profilaktycznych, by osoby te mogły pełnić role liderów zdrowego stylu życia w sensie pozytywnego przykładu, wywierając, z naszą pomocą, właściwy wpływ na rówieśników.

Strategie profilaktyczne

Podejmując działalność profilaktyczną, można stosować kilka różnych strategii.

Strategia informacyjna polega na dostarczaniu dzieciom i młodzieży rzetelnych, adekwatnych do ich wieku i poziomu rozwoju informacji na temat negatywnych skutków sięgania po substancje uzależniające. Takie działanie samo w sobie nie jest efektywne. Odnosi pożądany skutek dopiero w połączeniu z kilkoma pozostałymi strategiami, kiedy stanowi ich uzupełnienie.

Strategia edukacyjna kładzie nacisk na rozwijanie u dzieci i młodzieży szeregu umiejętności psychologicznych i społecznych, takich jak: nawiązywania i podtrzymywania konstruktywnych kontaktów interpersonalnych; radzenia sobie z przykrymi emocjami, stresem i frustracją; rozwiązywania konfliktów; poszukiwania wsparcia w sytuacjach trudnych; opierania się destrukcyjnym naciskom otoczenia. Jest to bardzo efektywna strategia, dlatego też może być stosowana nawet samodzielnie.

Strategia alternatyw to stwarzanie warunków, dzięki którym dzieci i młodzież mogą w sposób konstruktywny, sprzyjający zdrowiu i akceptowany społecznie zaspokajać swoje potrzeby i osiągać satysfakcję życiową. Najczęściej jest to umożliwianie młodym ludziom zaangażowania się w atrakcyjne dla nich formy pozytywnej działalności: sportowej, artystycznej lub charytatywnej. Tego typu zajęcia mają stanowić dla nich alternatywę wobec zachowań ryzykownych. Omawiana strategia bardzo dobrze sprawdza się jako uzupełnienie działań edukacyjnych i informacyjnych.

Strategię interwencyjną stanowi pomoc dzieciom i młodzieży, którzy znaleźli się w sytuacji kryzysowej. Polega na udzielaniu im wsparcia w zakresie identyfikowania i rozwiązywania zaistniałych problemów.

Opisane strategie profilaktyczne cechują się różnym stopniem skuteczności. Dlatego też najlepiej jest stosować je razem, aby się wzajemnie uzupełniały i wzmacniały swoją efektywność.

Warunki zapewniające największą skuteczność oddziaływań profilaktycznych

W literaturze przedmiotu wskazuje się kilka warunków, które spełnione łącznie zapewniają wysoką skuteczność podejmowanych oddziaływań profilaktycznych.

Profilaktykę trzeba wdrażać jak najwcześniej, nawet wobec kilkulatków. Tak wcześnie rozpoczęte działania zapobiegawcze należy kontynuować na wszystkich etapach edukacyjnych, poszerzając je o coraz to nowe elementy, adekwatnie do rozwoju dzieci. Zabiegi profilaktyczne muszą być bowiem każdorazowo dostosowane do rzeczywistych potrzeb adresatów oraz adekwatne do ich poziomu funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego i społecznego. Implikuje to zasadę, że prewencja nie może opierać się na jednorazowych akcjach. Powinna być działalnością regularną, prowadzoną systematycznie, na zasadzie cyklicznego powracania do poszczególnych wątków.

Ponadto działalność zapobiegawcza nie może ograniczać się do jednego typu problemów. Powinna obejmować możliwie szeroki zakres obszarów stanowiących zagrożenie. Ważna jest także metodyka działań profilaktycznych. Trzeba je prowadzić w oparciu o aktywny udział dzieci i młodzieży, czyli z wykorzystaniem dwustronnego modelu komunikacji i otwartego stylu porozumiewania się dorosłych z dziećmi i młodzieżą.

Tekst powstał w oparciu o następujące źródła:

S. Grzelak (red.): Vademecum skutecznej profilaktyki problemów młodzieży. Przewodnik dla samorządowców i praktyków oparty na wynikach badań naukowych;

R. Porzak (red.): Profilaktyka w szkole. Stan i rekomendacje dla systemu oddziaływań profilaktycznych w Polsce;

Autor: Elżbieta Wika - pedagog Szkoła Podstawowa - portal dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.authors[].name
Szkola Podstawowa - portal dla nauczycieli

# data[].attributes.attachment_link.title
Profilaktyka uzależnień dzieci i młodzieży

# data[].attributes.attachment_link.description
Profilaktyka uzależnień to specjalistyczne, świadomie podejmowane działania uprzedzające, nastawione na zapobieganie niekorzystnym zachowaniom dzieci i młodzieży, które mogą doprowadzić do rozwoju u nich nałogu, a których wystąpienie wydaje się prawdopodobne. Tak rozumiana profilaktyka jest działaniem wspomagającym proces wychowawczy i ściśle z nim związanym.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Z głębokim żalem i smutkiem żegnamy naszego Przyjaciela, profesora Janusza Gęsickiego, człowieka niezwykłej mądrości, dobroci, wielkiego serca i skromności, Fundatora i Przewodniczącego Rady Fundacji EDUSA.

# data[].attributes.attachment_link.title
Programy profilaktyczne dla dzieci i młodzieży

# data[].attributes.attachment_link.description
I. PROGRAM PROFILAKTYCZNY - CIEMNA STRONA MOCY II. PROGRAM PROFILAKTYCZNY - AGRESJA I PRZEMOC SZKOLNA III. PROGRAM PROFILAKTYCZNY - CYBERPRZEMOC IV. SZKOLENIE LIDERÓW KAMPANII ANTYUZALEŻNIENIOWEJ V. DYLEMATY MORALNE A PODEJMOWANIE TRUDNYCH DECYZJI VI. MOJA WOLNOŚĆ KOŃCZY SIĘ TAM, GDZIE ZACZYNA WOLNOŚĆ DRUGIEGO CZŁOWIEKA...

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
W pierwszej połowie lat 90-tych jednym z najważniejszych zadań, jakie postawiła przed sobą Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych było wprowadzenie do środowisk szkolnych w całej Polsce nowoczesnych programów profilaktycznych dla młodzieży, które stanowiłyby przeciwwagę dla tradycyjnych, słabych pod względem merytorycznym i nisko ocenianych przez młodzież pogadanek i konkursów trzeźwości. Chodziło również o to, aby nowoczesna wiedza na temat problemów alkoholowych oraz sposobów radzenia sobie z tymi problemami nie była ograniczona jedynie do wąskich, elitarnych grup, skupionych wokół niewielkiej liczby specjalistów realizujących eksperymentalne i pilotażowe programy edukacyjne. Jednak najważniejszym powodem, dla którego zdecydowano się na tak szeroki rozwój szkolnych programów profilaktycznych było przekonanie, że staną się one zalążkiem lub podstawą przyszłych lokalnych koalicji trzeźwościowych, skupiających nie tylko nauczycieli, pedagogów czy psychologów pracujących z dziećmi i młodzieżą, ale również rodziców tej młodzieży. Badania naukowe na temat czynników ryzyka związanego z piciem alkoholu przez młodzież oraz czynników chroniących w tym zakresie, prowadzone na początku lat 90-tych w USA (J.D. Hawkins, R.F. Catalano i L.A. Kent) wyraźnie pokazały, iż jednym z najważniejszych czynników chroniących młodych ludzi przed szkodami wynikającymi z picia alkoholu jest silna więź z rodzicami. W tej sytuacji niezwykle ważnym elementem programów profilaktycznych, ściśle zintegrowanym z treścią przekazów edukacyjnych dla młodzieży stały się spotkania z rodzicami, wprowadzające do tzw. profilaktyki domowej przygotowującej rodziców do rozmawiania ze swoimi dziećmi nt. problemów wynikających z picia alkoholu oraz do podejmowania interwencji w sytuacjach kryzysowych.
Dzięki powszechnej dostępności do programów profilaktycznych, które objęły swym zasięgiem znaczną część systemu oświaty w całym kraju, w stosunkowo krótkim czasie udało się stworzyć kilkutysięczne, profesjonalne środowisko ludzi zaangażowanych w działania profilaktyczne i naprawcze, którzy w sposób kreatywny włączyli się w realizację zadań wynikających z Narodowego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
Po wprowadzeniu przez Ministerstwo Edukacji Narodowej rozporządzenia nakazującego szkołom realizację Szkolnego Programu Profilaktycznego, wiele środowisk miało nadzieję, że pozwoli to na dalszy rozwój programów profilaktycznych. Niestety coraz częściej okazywało się, że placówki edukacyjne i samorządy lokalne zamiast długotrwałych i systematycznych zajęć profilaktyczno-edukacyjnych, wybierają jednorazowe akcje, konkursy, pogadanki, spektakle teatralne, czy koncerty. Tego typu formy zamiast stanowić uzupełnienie, zaczęły wypierać programy oparte na wiedzy naukowej, skutecznych strategiach profilaktycznych. Pojawiła się więc silna potrzeba by stworzyć bank programów o udowodnionej skuteczności oraz edukacji opartej na najnowsze wiedzy o strategiach profilaktycznych. Odpowiedzią na tę potrzebę jest stworzenie Systemu Rekomendacji Programów Profilaktyki i Promocji Zdrowia Psychicznego.

System rekomendacji
„System rekomendacji programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego", jest wdrażany przez: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Ośrodek Rozwoju Edukacji oraz Instytut Psychiatrii i Neurologii.
Zachęcamy do zgłaszania swoich programów, które po uzyskaniu rekomendacji umieszczone zostaną w elektronicznym banku programów rekomendowanych na stronach internetowych Krajowego Biura oraz Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.

Więcej informacji o Systemie oraz baza programów rekomendowanych znajduje się również na stronie: http://programyrekomendowane.pl/

CELE SYSTEMU REKOMENDACJI:

podniesienie jakości programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego

szersze upowszechnienie sprawdzonych praktyk/programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego

popularyzacja wiedzy na temat skutecznych strategii profilaktyki oraz metod konstruowania programów.

PRZEDMIOT REKOMENDACJI
W ramach systemu rekomendacji dokonywana jest ocena programów promocji zdrowia psychicznego, profilaktyki uzależnień (profilaktyka narkomanii, profilaktyka problemów alkoholowych) oraz programów profilaktyki innych zachowań problemowych (ryzykownych) dzieci i młodzieży.

OCENA JAKOŚCI
Elementem systemu rekomendacji są szczegółowe wymagania odnoszące się do jakości programu jako całości, a także poszczególnych etapów jego realizacji - etapu diagnozy i oceny potrzeb, planowania celów i sposobów ich realizacji, monitorowania i oceny efektów programu w trakcie ewaluacji. Wymagania pogrupowane zostały w kilkanaście kategorii, dla których sformułowano standard oraz kryteria oceny.

„Standardy i kryteria jakości programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego" spełniają rolę zaleceń użytecznych przy opracowywania programu; opis sposobu realizacji ww. standardów jest wymagany w przypadku ubiegania się o rekomendację programu.

Terminologia zastosowana w „Standardach..." została wyjaśniona w „Słowniku pojęć i terminów" .

ZASADY I PROCEDURY UDZIELANIA REKOMENDACJI
1. Rekomendacja jest udzielana łącznie przez wszystkie instytucje odpowiedzialne za wdrażanie systemu rekomendacji: Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
2. O uzyskanie rekomendacji może się ubiegać podmiot odpowiedzialny za program profilaktyczny / promocji zdrowia psychicznego.
3. Podmiot ubiegający się o rekomendację przesyła opis programu wraz z wymaganymi załącznikami do zespołu ds. rekomendacji na adres:

Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
02-776 Warszawa
Ul. Dereniowa 52/54
oraz w formie elektronicznej na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
lub
Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych
Al. Jerozolimskie 155
02-326 Warszawa
oraz w formie elektronicznej na adres: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
4. Opis programu powinien być sporządzony na obowiązującym druku kwestionariusza aplikacyjnego.
5. Program jest oceniany przez Zespół do spraw rekomendacji i oceny programów, w skład którego wchodzą przedstawiciele Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Ośrodka Rozwoju Edukacji, Instytutu Psychiatrii i Neurologii, Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych.
6. Zespół ds. rekomendacji dokonuje wstępnej oceny wniosku pod względem spełnienia kryteriów formalnych (kompletność, zakres merytoryczny).
7. Wniosek spełniający kryteria formalne zostaje poddany dalszej ocenie merytorycznej pod względem zgodności programu ze standardami jakości programów profilaktycznych i promocji zdrowia psychicznego.
8. Spełnienie poszczególnych kryteriów jakości programu jest punktowane. Ocena jest dokonywana na arkuszu „Oceny programu" .
9. W zależności od liczby uzyskanych punktów program może uzyskać rekomendację na jednym z trzech poziomów rekomendacji:

program obiecujący - uzyskanie min. 50 punktów

dobra praktyka - uzyskanie min. 65 punktów

program modelowy - uzyskanie min. 80 punktów

Spełnienie przez program wszystkich kryteriów jest równoznaczne z uzyskaniem 100 punktów (ocena maksymalna).
10. Ocena programu w przypadku I poziomu rekomendacji (program obiecujący) jest dokonywana przez zespół ds. rekomendacji.
11. W przypadku rekomendacji na poziom II (dobra praktyka) i III (program modelowy) wymagana jest dodatkowa ocena programu przez dwóch zewnętrznych recenzentów.
12. Rekomendacja jest przyznawana na okres 5 lat, rok przed upływem terminu ważności rekomendacji, podmiot odpowiedzialny za program, otrzyma pismo z prośbą o aktualizację danych o programie.
13. Informacje o programach, które uzyskają rekomendacje, zostaną umieszczone w elektronicznym banku programów rekomendowanych.
Ewentualne pytania można kierować:
Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii
Anna Radomska
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
tel. 22 641 15 01 wew. 108
Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych
Robert Frączek
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
tel. 22 250 63 48
Ośrodek Rozwoju Edukacji
Anna Borkowska, Dorota Macander
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. ; Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
tel.: 22 825 44 51 (do 53) wew. 105.
Baza programów rekomendowanych: Poziom III Program modelowy
1. Fantastyczne Możliwości
Poziom II Dobra praktyka
2. Szkoła dla Rodziców i Wychowawców
3. Archipelag Skarbów
4. Program Wzmacniania Rodziny dla rodziców i młodzieży w wieku 10-14 lat 5. Program wspomagania rozwoju psychospołecznego dzieci nielubianych przez rówieśników z powodu zachowań antyspołecznych
6. Spójrz inaczej - Szkolny program profilaktyki uniwersalnej, ukierunkowany na wczesne zapobieganie zachowaniom ryzykownym oraz przeciwdziałanie nieprawidłowej adaptacji społecznej dzieci w wieku wczesnoszkolnym.

Poziom I Program obiecujący
9. Program Przeciwdziałania Młodzieżowej Patologii Społecznej
10. Szkolna Interwencja Profilaktyczna
11. Program Domowych Detektywów (program został oceniony na najwyższy poziom rekomendacji w międzynarodowej bazie programów EDDRA)12. Środowiskowa profilaktyka uzależnień
13. FreD goes net
14. Przyjaciele Zippiego
15. PROGRAM PROFILAKTYCZNO-WYCHOWAWCZY EPSILON
16. Wspomaganie rozwoju psychospołecznego dzieci nieśmiałych
17. Laboratorium Wiedzy Pozytywnej 18. Debata
19. Program Nauki Zachowania
20. Spójrz Inaczej (dla klas 4-6)
21. Program ARS, czyli jak dbać o miłość
22. Profilaktyczny Bank Dobrych Praktyk
23. Apteczka Pierwszej Pomocy Emocjonalnej

# data[].attributes.attachment_link.description
W pierwszej połowie lat 90-tych jednym z najważniejszych zadań, jakie postawiła przed sobą Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych było wprowadzenie do środowisk szkolnych w całej Polsce nowoczesnych programów profilaktycznych dla młodzieży, które stanowiłyby przeciwwagę dla tradycyjnych, słabych pod względem merytorycznym i nisko ocenianych przez młodzież pogadanek i konkursów trzeźwości.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Profilaktyka selektywna i wskazująca w szkole
Powszechnie wiadomo, że szkoła jest miejscem, w którym realizowane są programy profilaktyczne adresowane do uczniów i rodziców. Istnieją trzy poziomy profilaktyki: uniwersalna, selektywna i wskazująca. Kryterium tego podziału odnosi się do oceny indywidualnego ryzyka wystąpienia problemów związanych z psychospołecznym funkcjonowaniem i zdrowiem uczniów. Anna Borucka
Profilaktyka uniwersalna skierowana jest do ogólnej populacji uczniów w określonym wieku, bez względu na poziom indywidualnego zagrożenia rozwojem problemów alkoholowych i narkotykowych lub innych związanych ze zdrowiem psychicznym. Natomiast profilaktyka selektywna skierowana jest do grup dzieci i młodzieży, u których poziom zagrożenia rozwojem zachowań problemowych jest wyższy niż przeciętny, zaś profilaktyka wskazująca obejmuje działaniami jednostki o wysokim poziomie ryzyka rozwoju problemów społecznych, psychicznych i zdrowotnych (Ostaszewski, 2010, 2016).

Właśnie zagadnieniom związanym ze szkolną profilaktyką selektywną i wskazującą poświęcony jest ten artykuł. W porównaniu ze szkolnymi programami profilaktyki uniwersalnej programy adresowane do dzieci i młodzieży, doświadczających różnych przeciwności losu, stanowią rzeczywiste wyzwanie dla nauczycieli.

Warto podkreślić, że wyniki badań wskazują, że tego typu działania mogą być z powodzeniem realizowane w szkołach i przyczyniają się do ograniczenia używania substancji psychoaktywnych (narkotyków, alkoholu), absencji w szkole oraz przedwczesnego przerywania nauki (Wilson i wsp., 2001).
Profilaktyka selektywna
Profilaktyka selektywna, jak wspomniałam, jest adresowana do dzieci i młodzieży, które ze względu na swoją sytuację społeczną, rodzinną, środowiskową lub uwarunkowania biologiczne są w większym stopniu zagrożone wystąpieniem zachowań ryzykownych, problemów zdrowotnych i społecznych (Ostaszewski, 2010). Jej celem jest niesienie pomocy dzieciom, u których nie występują zaburzenia zachowania i problemy psychiczne, a zostają objęte działaniami profilaktycznymi tylko ze względu na sam fakt, że dorastają w niekorzystnych warunkach życiowych (np. w ich rodzinach występuje problem uzależnienia od alkoholu czy innych substancji psychoaktywnych), żyjącym na skraju ubóstwa czy doświadczającym przemocy. Przede wszystkim chodzi o podjęcie działań, które mają minimalizować poziom ryzyka w życiu tych dzieci i zapobiegać powstaniu problemów w przyszłości.

Na podstawie wyników badań wiadomo, że programy profilaktyki selektywnej, w porównaniu z programami profilaktyki uniwersalnej, muszą mieć charakter długoterminowy (ponad 45 godzin zajęć w porównaniu z 10-15 godzinami rocznie w przypadku programów z profilaktyki uniwersalnej) i muszą charakteryzować się większą ich częstotliwością (Kumpher, 2012). Wykorzystuje się w nich strategie ukierunkowane na osłabianie negatywnego wpływu konkretnych czynników ryzyka, które mają udowodniony związek z występowaniem problemów, i na wzmacnianie czynników chroniących.
W tym kontekście warto pamiętać, że istotne znaczenie dla prawidłowego psychologicznego i społecznego rozwoju dzieci z grup zwiększonego ryzyka ma przyjazne środowisko szkolne. Charakteryzuje się ono zaangażowaniem nauczycieli w życie szkoły, wspieraniem uczniów w osiąganiu sukcesów w nauce, dbaniem o dobry klimat społeczny w klasach, zapobieganiem odrzuceniu przez rówieśników itp. Nauczyciele, mając codzienny kontakt z uczniami, powinni już na wczesnych etapach rozpoznawać sygnały świadczące o zwiększonym ryzyku wystąpienia problemów u danego dziecka w przyszłości i adekwatnie na nie reagować.

W celu zilustrowania zwiększonego poziomu ryzyka, stanowiącego zagrożenie dla prawidłowego rozwoju psychospołecznego, posłużę się przykładem dzieci, które doświadczają przemocy w domu (tabela 1). W ich przypadku istnieje podwyższone ryzyko wystąpienia w przyszłości zaburzeń zdrowia psychicznego i zachowań problemowych. W zależności od wieku dziecka i okresu trwania przemocy wzrasta prawdopodobieństwo, że samo będzie zachowywało się w sposób agresywny (Bolger, Patterson, 2003). Z perspektywy profilaktyki selektywnej, która ma charakter uprzedzający, należy podjąć działania, które wzmocnią procesy ochronne w tej grupie dzieci. Nauczyciele, którzy podejmują się tego zadania, powinni pamiętać, że negatywne doświadczenia życiowe tych dzieci kształtują ich poglądy na temat świata, ludzi, najbliższego otoczenia społecznego oraz tego, jak spostrzegają i oceniają siebie samych. Wpływają też na sposoby radzenia sobie ze stresem w codziennym życiu, w tym także w szkole. Dobrze jest, gdy nauczyciel, planując pracę z takimi uczniami,
określa jej cele etapowe. Poszczególne cele mogą odnosić się stopniowo do wymienionych w przykładzie czynników chroniących.

Takim celem może być na przykład wzmocnienie pozycji dziecka w klasie; podejmuje się wtedy działania, które opierają się na umiejętnym wykorzystaniu mocnych stron ucznia w aktywnościach na rzecz wspólnoty, jaką tworzy klasa. Poza tym, dostarczenie dziecku okazji do nowych pozytywnych doświadczeń - może być pierwszym krokiem do nawiązania przez nie bliższych kontaktów z rówieśnikami i zwiększenia prawdopodobieństwa znalezienia przyjaciela w przyszłości. Dla osiągnięcia jak najlepszych efektów, zalecana jest współpraca szkoły z innymi instytucjami, takimi jak: sąd rodzinny, policja, organizacje pozarządowe udzielające pomocy dzieciom i młodzieży.

Zadania nauczycieli z obszaru profilaktyki selektywnej dotyczą:
* wczesnego identyfikowania czynników ryzyka przejawiających się w zachowaniu uczniów lub w ich sytuacji szkolnej,
* podejmowania odpowiednich i skutecznych działań, które sprzyjają pokonaniu trudności przez dziecko i poprawiają jego funkcjonowanie w szkole,
* okazywania zainteresowania uczniowi w innych sytuacjach szkolnych niż lekcja (na przerwie, wycieczce, w trakcie wydarzeń, które odbywają się w szkole),
* udzielania dziecku wsparcia emocjonalnego i praktycznego, poprzez doraźną pomoc w konkretnych sytuacjach,
* przekazywania informacji, które rozwijają umiejętności psychospołeczne i aspiracje dziecka,
* modelowania właściwych zachowań,

* podjęcia współpracy z różnymi organizacjami czy instytucjami, które działają na rzecz poprawy sytuacji dzieci i niosą im pomoc.

Tabela 1. Przykład dzieci doświadczających przemocy w domu.

Ryzyko jest związane z występowaniem u dzieci doznających przemocy domowej zaburzeń zdrowia psychicznego (np. depresja, stany lękowe) oraz zachowań problemowych (np. agresja, łamanie prawa czy sięganie po substancje psychoaktywne) Czynniki ryzyka:

* obniżona samoocena,

* problemy w szkole.
Czynniki chroniące:
* rozwój umiejętności społecznych,

Profilaktyka wskazująca
Realizowane programy z obszaru profilaktyki wskazującej są adresowane do dzieci i młodzieży, którzy ze względu na swoją trudną sytuację rodzinną, społeczną czy cechy indywidualne, są szczególnie zagrożone rozwojem problemów społecznych i zdrowotnych oraz przejawiają wczesne symptomy tych problemów. Należą do nich: niskie osiągnięcia w nauce, niewypełnianie obowiązków szkolnych, wagarowanie, używanie wulgaryzmów, obrażanie innych, napady złości, przyłączanie się do grup młodzieżowych, które wchodzą w konflikt z prawem, zachowania agresywne, używanie substancji psychoaktywnych oraz inne zaburzenia zachowania.

W wielu przypadkach dzieci te są narażone na działanie rodzinnych czynników ryzyka, na przykład tych związanych z uzależnieniem rodziców od substancji psychoaktywnych. W takiej sytuacji najlepiej sprawdzają się działania profilaktyczne prowadzone przez specjalistów, które obejmują całą rodzinę, a nie tylko dzieci lub ich rodziców (Broning i wsp., 2012). Ich celem jest podniesienie kompetencji i umiejętności wychowawczych rodziców, tak by mogli oni zapewnić troskliwą opiekę swojemu potomstwu i tym samym zapobiec wystąpieniu u nich zachowań problemowych. Jednak w praktyce wiele trudności sprawia zmotywowanie rodziców do udziału w tego typu programie.

Programy z obszaru profilaktyki wskazującej powinny być realizowane w małych grupach, trwać dłużej i mieć większą częstotliwość niż programy profilaktyki selektywnej. Wskazane są dla tych dzieci, u których stwierdzono występowanie behawioralnych, emocjonalnych i szkolnych problemów. Programy te w swoich założeniach mają osłabiać negatywny wpływ czynników ryzyka, np. takich jak: nieśmiałość, przeżywanie lęku, brak umiejętności życiowych.
W wyniku stosowania profilaktyki wskazującej spodziewane są następujące zmiany u dzieci: poprawa funkcjonowania społecznego, dobre wypełnianie
obowiązków szkolnych, kontrolowanie własnych zachowań, wzrost poczucia więzi ze szkołą, poprawa obrazu własnej osoby i wzmacnianie postaw przeciwnych używaniu substancji psychoaktywnych. Jednocześnie towarzyszy temu obniżenie poziomu depresyjności, złości, agresji, poczucia beznadziei, stresu oraz ograniczenie prób samobójczych i używania substancji psychoaktywnych (Kumpher, 2011). Im wcześniej te dzieci otrzymają pomoc i wsparcie, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo, że ich zaburzenia, związane z psychospołecznym funkcjonowaniem,
będą się rozwijać i pogłębiać.

W tabeli 2 została przedstawiona sytuacja dzieci w rodzinach, w których występuje problem nadużywania lub uzależnienia od alkoholu. Została ona naszkicowana z perspektywy występujących w ich życiu czynników ryzyka, jak i potencjalnych czynników chroniących, które można wzmacniać w działaniach profilaktycznych.

W przypadku dzieci z tej grupy praca profilaktyczna nauczyciela może zakładać zrealizowanie takich celów etapowych, jak pomoc uczniowi w osiąganiu lepszych wyników w nauce i przestrzeganiu obowiązujących w szkole zasad. Praca nauczyciela może wyrażać się poprzez udzielanie praktycznej pomocy dziecku w jego obowiązkach szkolnych, jak i w jego osobistym zaangażowaniu. Już samo wykazywanie zainteresowania dzieckiem jest często źródłem pozytywnych doświadczeń, które rozwijają i wzmacniają obraz jego własnej osoby oraz motywują do zmiany zachowania.

Jednak w niektórych przypadkach dodatkowym źródłem negatywnych doświadczeń uczniów mogą być nieprawidłowe reakcje nauczycieli na ich zachowania problemowe. Mogą się one przyczyniać do wzrostu już i tak wysokiego poziomu ryzyka i wystąpienia zaburzeń Jednak w niektórych przypadkach dodatkowym źródłem negatywnych doświadczeń uczniów mogą być nieprawidłowe reakcje nauczycieli na ich zachowania problemowe. Mogą się one przyczyniać do wzrostu już i tak wysokiego poziomu ryzyka i wystąpienia zaburzeń i przemyślanych działań. Odsłaniają one także
słabość i bezradność nauczycieli, a tym samym osłabiają ich pozycję i autorytet.

Wydaje się, że na osobisty autorytet nauczycieli można spojrzeć również z perspektywy umiejętności budowania pozytywnych relacji społecznych i interpersonalnych w szkole, które opierają się na wzajemnym zaufaniu. Przyjmowanie przez nauczycieli postawy racjonalnej i empatycznej umożliwia im reagowanie na problemowe zachowanie ucznia w sposób wyrażający dla niego szacunek. Istnieją dowody naukowe na to, że wsparcie ze strony nauczycieli, sprawiedliwe traktowanie przez nich uczniów - ma istotny związek ze zmniejszaniem ryzyka używania substancji psychoaktywnych, niebezpiecznych kontaktów seksualnych, stosowania przemocy oraz wiązania się z przestępczymi grupami młodzieżowymi (Ostaszewski, 2014).

Zadania realizowane przez nauczyciela w ramach profilaktyki wskazującej są w znacznym stopniu tożsame z tymi, które są wykonywane
w działaniach z zakresu profilaktyki selektywnej.
Dodatkowo wymagają one od nauczyciela:
* umiejętności prowadzenia interwencji profilaktycznej wobec uczniów zachowujących się problemowo,
* motywowania ucznia do zmiany zachowania,
* konsekwencji w podejściu do zachowania problemowego ucznia,
* umiejętności kontrolowania zachowania uczniów w klasie,
* rozwijania wzajemnego zaufania w kontaktach z uczniami,
* przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu uczniów poprzez wzmacnianie poczucia ich wartości i wzmacniania pozycji w grupie,
* konstruktywnego radzenia sobie z konfrontacyjnym zachowaniem uczniów,
* pozytywnego reagowania na zmianę zachowania ucznia,
* podejmowania współpracy z rodzicami, a jeśli to konieczne - z sądami rodzinnymi, policją oraz organizacjami pozarządowymi udzielającymi pomocy specjalistycznej dzieciom i młodzieży z grup ryzyka.

Zarówno w ramach profilaktyki selektywnej, jak i wskazującej nieskuteczne jest moralizowanie, dawanie przestróg, wzbudzanie strachu i lęku. Na przykład wykorzystywanie funkcjonariuszy policji z psami w celu wykrycia w szkole uczniów, którzy mają przy sobie narkotyki. Również stosowanie losowego testowania uczniów na obecność narkotyków jest poważnym błędem.

Tego typu praktyki bardzo negatywnie wpływają na poziom zaufania uczniów do nauczycieli i pogarszają wzajemne relacje. Uczniowie odbierają to często jako przejaw stosowania wobec nich przemocy. Ponadto tego typu strategia - oparta tylko na kontrolowaniu uczniów - nie wpływa na redukowanie istotnych czynników ryzyka związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, takich jak: wczesna inicjacja używania substancji psychoaktywnych, błędne przekonania normatywne dotyczące poziomu akceptacji i rozpowszechnienia używania substancji psychoaktywnych w najbliższym otoczeniu, pozytywne oczekiwania dotyczące skutków działania substancji. Równocześnie zostaje osłabione ochronne działanie tak ważnego czynnika, jakim jest pozytywny klimat społeczny szkoły, który sprzyja ograniczeniu zachowań ryzykownych w szkole, w tym używania substancji psychoaktywnych (Woynarowska-Sołdan, 2007).

Tabela 2. Przykład dzieci dorastających w domach, w których nadużywa się alkoholu.

Ryzyko jest związane z nieprawidłowym rozwojem poznawczym i społecznym, z przeżywaniem przez dzieci niepokoju, wystąpieniem objawów depresji, zaburzeń opozycyjno-buntowniczych, problemów w szkole, przypadków łamania prawa. Czynniki ryzyka:

* konflikty między rodzicami,

* posiadanie niskiej samooceny.
Czynniki chroniące:
relacji z rówieśnikami,

* picie alkoholu,

* częste konflikty z nauczycielami,

* wulgaryzmy,

* wagary,

* okazjonalne używanie narkotyków.

Podsumowanie
Realizowanie programów z zakresu profilaktyki selektywnej i wskazującej jest bardziej wymagające niż z obszaru profilaktyki uniwersalnej. Jest to spowodowane tym, że adresatem tych działań jest grupa dzieci i młodzieży, która doświadcza poważnych przeciwności losu. Oznacza to, iż aby je pokonać, potrzebne są długofalowe działania pozwalające wyrównać różnego rodzaju deficyty (poznawcze, społeczne) lub utrzymać dobre funkcjonowanie mimo niekorzystnych warunków życiowych. W związku z tym ważne jest, by działania z zakresu profilaktyki selektywnej i wskazującej tworzyły komplementarny system składający się ze skutecznych strategii profilaktycznych i były wdrażane z dbałością o ich wysoką jakość.

Podobnie, jak ma to miejsce w przypadku programów realizowanych w ramach profilaktyki uniwersalnej, pożądanymi realizatorami szkolnych działań z obszaru profilaktyki selektywnej i wskazującej są odpowiednio do tego przygotowani nauczyciele i pedagodzy oraz psycholodzy szkolni. Nauczyciele i wychowawcy to dorośli, którzy, obok rodziców, mają znaczący wpływ na rozwój poznawczy, społeczny i emocjonalny dzieci i nastolatków. Jakość relacji nauczycieli z uczniami, którzy mają problemy, pełni ważną i szczególną rolę profilaktyczną w odniesieniu do dzieci doświadczających poważnych przeciwności losu. Zaangażowany nauczyciel, który swoim zachowaniem okazuje pełną akceptację dla dziecka, rozwija i umacnia pozytywny obraz jego własnej osoby, doradza i aktywnie wspiera w wypełnianiu przez dziecko stawianych przed nim zadań, może w jakimś stopniu dawać wzór, jak powinny wyglądać dobre i bliskie kontakty z dorosłymi. Ma to szczególne znaczenie w przypadku dzieci, które nie mają oparcia w rodzinie, a ich rodzice
nie wypełniają troskliwie swoich obowiązków.

Wyniki niektórych badań naukowych wskazują, że programy prowadzone przez nauczycieli, np. dotyczące obniżenia poziomu lęku u dzieci, są bardziej skuteczne niż te, które były realizowane przez profesjonalistów (Neil i Christensen, 2009). Jest to jeszcze jeden dowód, który może świadczyć o istotnej roli ochronnej, jaką pełnią pozytywne - ciepłe i przyjazne - relacje społeczne w szkole. Potwierdzają to również
wyniki badań prowadzonych wśród warszawskich gimnazjalistów (Ostaszewski, 2014).

W przypadku realizacji ustrukturalizowanych programów profilaktyki selektywnej i wskazującej należy szczególną uwagę poświęcić ustaleniu precyzyjnych kryteriów kwalifikacyjnych uczestników do programu. Zapewni to w większym stopniu dostosowanie programu do specyficznych potrzeb dzieci, które wynikają z charakteru doświadczanych przeciwności losu. Inne potrzeby będą miały dzieci, których rodzice się rozwodzą, inne, których rodzice są uzależnieni od substancji psychoaktywnych, inne, które dorastają w biedzie itd.
Należy również wziąć pod uwagę, że rekrutacja
do programów może też wiązać się z większym ryzykiem umacniania stereotypów. Na przykład nazwa „Program dla dzieci odrzucanych" może sprzyjać stygmatyzacji tej grupy, przynieść negatywne efekty programu oraz utrudniać rekrutację. Ważne jest więc, aby być uważnym i przede wszystkim pamiętać, że celem działań profilaktycznych jest w szerokim ujęciu - dobro dziecka.

Baza rekomendowanych programów profilaktycznych (profilaktyka uniwersalna, selektywna i wskazująca) i promocji zdrowia psychicznego, które można prowadzić w szkołach, jest dostępna w serwisie Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii pod adresem: www.programyrekomendowane.pl.
Bibliografia
Bogler K.E., Patterson Ch., Sequelae of children Maltreatment: Vulnerability and resilience (w:) S.S. Luthar (red.), Resilience and Vulnerability, Cambridge University Press, 2003.
Bröning et al., Selective prevention programs for children from substance-affected families: a comprehensive systematic review (2012 Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy 7:23,http://www.substanceabusepolicy.com/content/7/1/23

Kumpher K.L., Identification of Drug Abuse Prevention Programs, Literature Review, https://archives.drugabuse.gov/about/organization/despr/hsr/da-pre/KumpferLitReviewPartB.html.
Kumpher K.L., Johnson L., Enhancing positive outcomes for children of substance-abusing parents, Addiction Medicine, 2011.
Manly J.D., Kim J.E., Rogosch F. Cicchetti D., Dimensions of child maltreatment and children's adjustment: Contributions of developmental timing and subtype, Development and Psychopathology 13, 2001.
Neil A.L., Christensen H., Efficacy and effectiveness of school-based prevention and early intervention programs for anxiety, Clinical Psychology Review 29, 2009.
Ostaszewski K., Kompendium wiedzy o profilaktyce (w:) Przewodnik metodyczny po programach promocji zdrowia psychicznego i profilaktyki, Fundacja ETOH, Warszawa 2010.
Ostaszewski K., Zachowania ryzykowne młodzieży w perspektywie mechanizmów resilience, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 2014.
Ostaszewski K., Standardy profilaktyki, Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Warszawa 2016.
Rogosch F.A., Oshri A., Cicchetti D., From child maltreatment to adolescent cannabis abuse and dependence: A developmental cascade model, Development and Psychopathology 22, 2010.
Walker J.P, Lee R.E., Uncovering strengths of children of alcoholic parents, Contemporary Family Therapy 12, 1998.
Werner E.E., Johnson L., The role of caring adults in the lives of children of alcoholics, Substance Use &Misuse, vol. 39, 5, 2004.
Wilson, D.B., Gottfredson, D.C. & Najaka, S.S., School-Based Prevention of Problem Behaviors: A Meta-Analysi, Journal of Quantitative Criminology 17: 247, 2001.
Woynarowska-Sołdan, M., Klimat społeczny szkoły a zachowania uczniów, „Remedium", 10, 2007.

# data[].attributes.attachment_link.title
Profilaktyka selektywna i wskazująca w szkole - Miesięcznik „Świat Problemów"

# data[].attributes.attachment_link.description
Powszechnie wiadomo, że szkoła jest miejscem, w którym realizowane są programy profilaktyczne adresowane do uczniów i rodziców. Istnieją trzy poziomy profilaktyki: uniwersalna, selektywna i wskazująca. Kryterium tego podziału odnosi się do oceny indywidualnego ryzyka wystąpienia problemów związanych z psychospołecznym funkcjonowaniem i zdrowiem uczniów.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Administrator, 2015-08-18 11:23:51

Odpowiednio do stopnia zagrożenia profilaktyka uzależnień prowadzona jest na trzech poziomach: profilaktyka uniwersalna, selektywna oraz wskazująca.

Profilaktyka uniwersalna ma na celu przeciwdziałanie inicjacji w zakresie różnych zachowań ryzykownych (zwłaszcza wśród młodzieży szkolnej) poprzez dostarczenie odpowiedniej informacji oraz wzmacnianie czynników chroniących i redukcję czynników ryzyka. Działania te dotyczą zagrożeń rozpowszechnionych, takich jak np. używanie substancji psychoaktywnych (narkotyki, alkohol) czy przemoc.

Odbiorcy działań profilaktyki uniwersalnej to ogół populacji, np. dzieci i młodzież szkolna, społeczność lokalna. Grupy, do których są kierowane działania profilaktyki uniwersalnej nie są uprzednio diagnozowane pod względem poziomu ryzyka zachowań problemowych, choć w obrębie grupy poszczególne jednostki moga się różnić stopniem zagrożenia i rodzajem czynników ryzyka.

Czynniki ryzyka i czynniki chroniące - niektóre z cech jednostki oraz środowiska sprzyjają powstawaniu zachowań ryzykownych, inne natomiast je ograniczają. Czynniki ryzyka to cechy, sytuacje lub warunki sprzyjające powstawaniu zachowań ryzykownych, natomiast do czynników chroniących zaliczamy cechy, sytuacje lub warunki zwiększające odporność jednostki na działanie czynników ryzyka. Za najważniejsze czynniki chroniące i czynniki ryzyka uważa się te związane z sytuacją rodzinną, szkolną, czynniki osobowościowe, czynniki związane z funkcjonowaniem w grupie rówieśniczej oraz zaangażowanie religijne (Hawkins 1992; Kazdin 1996; Kay 1996). Celem interwencji profilaktycznych jest eliminacja lub redukcja czynników ryzyka oraz wzmacnianie czynników chroniących

Zachowania ryzykowne są to zachowania niosące ryzyko negatywnych konsekwencji, zarówno dla zdrowia fizycznego i psychicznego jednostki, jak i dla jej otoczenia społecznego. Do zachowań ryzykownych zaliczamy: palenie tytoniu, używanie środków psychoaktywnych (alkoholu, narkotyków, leków), wczesną aktywność seksualną, zachowania agresywne i przestępcze.

Rodzice w profilaktyce zachowań ryzykownych, w tym profilaktyce używania substancji odurzających, odgrywają kluczową rolę. Pozytywna więź emocjonalna pomiędzy rodzicami i dziećmi, postawy rodziców wobec używania alkoholu i narkotyków, a także umiejętności i praktyki wychowawcze rodziców (m.in. monitorowanie zachowań dziecka) stanowią czynniki chroniące przed używaniem substancji.

Realizatorzy profesjonalnych programów profilaktyki uniwersalnej to przede wszystkim nauczyciele wspierani przez psychologów. Działania przeprowadzane są najczęściej w szkołach. Rządowym organem odpowiedzialnym za wdrażanie w polskich szkołach działań z zakresu profilaktyki jest Ministerstwo Edukacji Narodowej (art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 o przeciwdziałaniu narkomanii). W szkołach wdrażane są programy profilaktyki uniwersalnej oraz programy dla rodziców.

Program „Szkoła dla Rodziców i Wychowawców" to program profilaktyczny adresowany do osób mających kluczowy wpływ na proces wychowania dzieci i młodzieży- rodziców, opiekunów oraz nauczycieli. Celem programu jest pogłębienie umiejętności wychowawczych oraz kształtowanie postaw wychowawczych sprzyjających budowaniu podmiotowej relacji oraz więzi pomiędzy rodzicami (opiekunami) i dziećmi. Upowszechnianie programu jest koordynowane przez Ośrodek Rozwoju Edukacji Ministerstwa Edukacji Narodowej.

Inne programy profilaktyki uniwersalnej o sprawdzonej skuteczności to programy „ Domowych Detektywów" i „Fantastyczne Możliwości" Instytutu Psychiatrii i Neurologii.

Program „Program Domowych Detektywów" jest adresowany do uczniów szkół podstawowych, jego celem jest przeciwdziałanie inicjacji alkoholowej. Program wzmacnia wybrane czynniki chroniące takie jak: umiejętności odpierania presji dotyczącej używania substancji, spostrzegane normy dotyczące używania substancji, komunikację pomiędzy rodzicami a dziećmi oraz wiedzę uczniów na temat konsekwencji używania substancji. Prowadzony jest w formie zajęć w klasie szkolnej prowadzonych przez nauczyciela przy współudziale liderów rówieśniczych oraz zadań wykonywanych w domu przez rodziców razem z dziećmi.

Program „Fantastyczne Możliwości" jest kontynuacją programu „Domowych Detektywów" przeznaczonym dla starszej młodzieży.

1. J. Szymańska „Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki", wyd. Ośrodek Rozwoju Edukacji, 2012

2. P. Jabłoński i in. „Zapobieganie narkomanii w gminie", wyd. Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii, 2007

3. A.P. Goldstein, K.W. Kenneth, W. Reagles, L.L. Amann „Umiejętności chroniące" - zapobieganie narkomanii wśród młodzieży", wyd. Stowarzyszenie Karan

Ośrodek Rozwoju Edukacji

European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
krajowe biuro ds. przeciwdziałania narkomanii

# data[].attributes.attachment_link.description
Administrator, 2015-08-18 11:23:51 Odpowiednio do stopnia zagrożenia profilaktyka uzależnień prowadzona jest na trzech poziomach: profilaktyka uniwersalna, selektywna oraz wskazująca. Profilaktyka uniwersalna ma na celu przeciwdziałanie inicjacji w zakresie różnych zachowań ryzykownych (zwłaszcza wśród młodzieży szkolnej) poprzez dostarczenie odpowiedniej informacji oraz wzmacnianie czynników chroniących i redukcję czynników ryzyka.

# data[].attributes.attachment_link.provider_name
Platforma Edukacyjna Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Film
Adresaci: nauczyciele, psycholodzy, pedagodzy, wychowawcy.
W prezentacji poruszone zostały zagadnienia związane ze sposobem korzystania z internetu przez dzieci i młodzież. Omówiono zagrożenia bezpieczeństwa w internecie, w tym dostęp do szkodliwych treści, nawiązywanie niebezpiecznych kontaktów, cyberprzemoc, seksting. Poruszono także problem nadużywania internetu.
W materiale zaprezentowane są także standardy bezpieczeństwa on-line - podstawowe elementy szkolnego systemu bezpieczeństwa uczniów w sieci, a także oraz zagadnienia związane z profilaktyką zagrożeń w internecie.

Film
Adresaci: nauczyciele, psycholodzy, pedagodzy.
W prezentacji przedstawione zostały cele i założenia programu Chronimy Dzieci, a także propozycje wdrażania go w placówkach. Materiał przedstawia standardy ochrony dzieci przed krzywdzeniem i możliwości ich realizowania przez placówki oświatowe. Przedstawiono także zasady ubiegania się o certyfikat Chronimy Dzieci oraz omówiono funkcjonowanie portalu www.chronimydzieci.pl. W prezentacji zaprezentowano także doświadczenia realizatorów programu.

# data[].attributes.attachment_link.keywords[]
dla profesjonalistów pracujących z dziećmi

# data[].attributes.attachment_link.title
Prezentacja multimedialna: Bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w internecie

# data[].attributes.attachment_link.description
FilmAdresaci: nauczyciele, psycholodzy, pedagodzy, wychowawcy.W prezentacji poruszone zostały zagadnienia związane ze sposobem korzystania z internetu przez dzieci i młodzież. Omówiono zagrożenia bezpieczeństwa w internecie, w tym dostęp do szkodliwych treści, nawiązywanie niebezpiecznych kontaktów, cyberprzemoc, seksting.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Celem artykułu jest przedstawienie niektórych zmian w zakresie profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i ich wybranych uwarunkowań. Jest to zaproszenie do refleksji nad tym, gdzie byliśmy, gdzie jesteśmy i gdzie moglibyśmy być, korzystając z dotychczasowego dorobku w dziedzinie profilaktyki.

Maria Deptuła
Katedra Pedagogiki Opiekuńczej i Profilaktyki Społecznej
Wydział Pedagogiki i Psychologii
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego

John D. Coie, Norman F. Watt, Stephen G. West, J. Dawid Hawkins, Joan R. Asarnow, Howard J. Markman, Sharon L. Ramey, Myrna B. Shure i Beverly Long prekursorzy naszego dzisiejszego sposobu myślenia o profilaktyce przyjęli, że profilaktyka to działalność uprzedzająca wystąpienie choroby (Coie i in., 1996). W odniesieniu do ryzykownych zachowań dzieci i młodzieży oznacza to działanie zanim zaczną one zagrażać rozwojowi, zdrowiu, a nawet życiu dzieci i młodzieży. Jej celem jest zapobieganie najbardziej szkodliwym zachowaniom, zmniejszanie ich natężenia, eliminowanie lub łagodzenie czynników zagrażających prawidłowemu rozwojowi. Profilaktyka jako nauka koncentruje się na badaniu „zwiastunów choroby lub zdrowia, zwanych odpowiednio czynnikami ryzyka (risk factors) oraz czynnikami chroniącymi (protective factors) (Coie i in., 1996, s. 16). Mianem czynników ryzyka określa się te zmienne, które „wiążą się z wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia, większym nasileniem i dłuższym czasem trwania istotnych problemów dotyczących zdrowia psychicznego". Do czynników chroniących zalicza się warunki zwiększające „odporność człowieka na czynniki ryzyka i zaburzenie" (Coie i in., 1996, s. 16). W profilaktyce zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży opartej na naukowych podstawach przyjęto ten sposób myślenia, odnosząc wyżej wymienione grupy czynników do zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży.

Ścieżki zmiany

Profilaktyka zarówno jako nauka, jak i praktyka społeczna zmieniała się na przestrzeni lat dzięki rozwojowi badań naukowych, w tym zwłaszcza nad przejawami i natężeniem zachowań ryzykownych oraz ich podmiotowymi i środowiskowymi uwarunkowaniami, a także interakcjami obu rodzajów czynników. Zmieniała się również dzięki intensywnemu rozwojowi praktyki społecznej w tym zakresie.

Najważniejsze zmiany zachodzące w sposobie myślenia o profilaktyce zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i jej uprawianiu w praktyce przedstawiono w tabeli 1.

Cele główne profilaktyki

Zapobieganie zjawiskom ocenianym jako niekorzystne.

Tworzenie warunków do pozytywnego rozwoju.

Cele szczegółowe - zmienne w polu zainteresowania

Zachowania problemowe/ryzykowne oraz ich indywidualne i środowiskowe uwarunkowania.

Czynniki chroniące/czynniki ryzyka w środowiskach życia dzieci i młodzieży.
Kompetencje dzieci i młodzieży sprzyjające pozytywnemu rozwojowi.

Oczekiwane efekty programów profilaktycznych

Obniżenie natężenia/częstotliwości zachowań niepożądanych.
Osłabienie czynników ryzyka.

Wzmacnianie czynników chroniących:

środowiskowych − rozwój kompetencji wychowawczych rodziców i nauczycieli; poprawa relacji w rodzinie, klimatu w szkole,

indywidualnych − rozwój kompetencji dzieci i młodzieży ważnych dla realizacji posiadanego potencjału (np. samoregulacji, funkcji wykonawczych1) i dobrych relacji z innymi ludźmi (np. samoregulacji, stylu komunikowania się opartego na aktywnym słuchaniu, używaniu komunikatu „ja"; teorii umysłu2, empatii, gotowości pomagania innym, umiejętności współpracy, konstruktywnego rozwiązywania konfliktów).

Strategie, metody, struktura odziaływań profilaktycznych

Programy jednowątkowe - ukierunkowane na jedno zachowanie ryzykowne/na jedną grupę odbiorców.
Programy krótkotrwałe z ewentualną „dawką przypominającą" po upływie pewnego czasu.

Programy wielowątkowe - ukierunkowane na wiele czynników ryzyka i obejmujące wiele lat pracy z jedną grupą − dziećmi i nastolatkami.
Programy wielowątkowe - ukierunkowane na wiele czynników ryzyka, na więcej grup społecznych jednocześnie, obejmujące dzieci z grupy ryzyka i ich środowiska życia przez wiele lat.

Tabela 1. Najważniejsze zmiany zachodzące w sposobie myślenia o profilaktyce zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i jej uprawianiu w praktyce.
Źródło: Opracowanie własne z wykorzystaniem analizy zmian wykonanej przez Krzysztofa Ostaszewskiego (2014) oraz Marię Deptułę (2013).

Zmiana w zakresie formułowania celu głównego oddziaływań profilaktycznych polega na przejściu od koncentracji na zapobieganiu zjawiskom ocenianym jako niekorzystne do tworzenia warunków do pozytywnego rozwoju. W celach szczegółowych programów profilaktycznych widać wyraźnie, że drogą do ograniczania zachowań ryzykownych młodzieży jest coraz częściej wzmacnianie czynników chroniących, o których, dzięki stale prowadzonym badaniom, wiadomo coraz więcej (por. Junik, 2014; Ostaszewski, 2014). Przez wiele lat naukowcy poszukiwali odpowiedzi na pytanie: dlaczego część nastolatków pije alkohol, upija się, używa narkotyków, podejmuje życie seksualne przed uzyskaniem psychospołecznej dojrzałości, uprawia ryzykowny seks itp.? Czym oni się różnią od tych młodych ludzi z tego pokolenia, którzy mają większy respekt dla norm społecznych i realizują swoje potrzeby i zadania rozwojowe - autonomii, budowania tożsamości, bez ryzyka lub z mniejszym ryzykiem dla swojego zdrowia i możliwości realizowania posiadanego potencjału?

Kierunek zmian w zakresie celów oddziaływań profilaktycznych jest konsekwencją systematycznego poszerzania przedmiotu badań profilaktyki i ich celów - od koncentracji na zagrożeniach do koncentracji na tworzeniu warunków do aktualizacji potencjału jednostek i grup społecznych oraz zwiększania ich szans na satysfakcjonujące życie bez substancji psychoaktywnych i ponadnormatywnego zaangażowania w czynności prowadzącego do uzależnień behawioralnych. Zachodzące zmiany są efektem:

badań empirycznych nad ryzykownymi zachowaniami młodzieży (badania epidemiologiczne) i ich uwarunkowaniami,

rozwoju teorii wyjaśniających podejmowanie ryzykownych zachowań przez młodzież,

rozwoju teorii opisujących przebieg rozwoju psychospołecznego od urodzenia człowieka do kresu jego życia, radzenie sobie z zadaniami życiowymi i barierami na drodze do ich realizacji.

Ta wiedza zmieniała punkt widzenia naukowców i praktyków 3. Lepsze rozumienie wielości i złożoności przyczyn sięgania przez młodych ludzi po substancje psychoaktywne, podejmowania zachowań szkodliwych dla swojego zdrowia i zagrażających prawidłowemu rozwojowi pozwoliło na dostrzeżenie zachowań ryzykownych młodzieży w szerszym kontekście - w perspektywie szans na pozytywny rozwój, udane życie w roli osoby dorosłej.

Dzięki nagromadzeniu wiedzy naukowej możliwe było także przejście od koncentracji na pojedynczym zachowaniu ryzykownym, np. takim jak palenie papierosów, picie alkoholu, używanie narkotyków − do koncentracji na syndromie zachowań ryzykownych, czyli współwystępowaniu niepożądanych zachowań (Ostaszewski, 2014, s. 58-68). Profilaktyka zmienia się też w wyniku zmian cywilizacyjnych. Wraz z upowszechnieniem dostępu do internetu, elektronicznych urządzeń mobilnych i pojawieniem się nowych form aktywności młodych ludzi w sieciach społecznościowych prowadzone są badania nad przejawami i rozmiarami tej aktywności młodzieży. Ocenia się ich konsekwencje dla zdrowia i pozytywnego rozwoju (por. np. Pyżalski, 2010, 2012; Jarczyńska, 2016). Projektuje się też oddziaływania profilaktyczne.

Zmiana w zakresie oczekiwanych efektów programów profilaktycznych polega przede wszystkim na tym, że w polu uwagi profilaktyków są nie tylko dzieci i młodzież, ale też osoby dorosłe- rodzice i nauczyciele oraz tworzone przez nich dzieciom i młodzieży warunki rozwoju. Wynika to ze zrozumienia, że dziecko i młody człowiek częściej wybierają zdrowe życie, jeśli w domu i w szkole czują się bezpiecznie, są w dobrym kontakcie emocjonalnym z ważnymi osobami dorosłymi i rówieśnikami, mają poczucie autonomii i sprawstwa oraz mogą rozwijać kompetencje niezbędne do realizacji zadań rozwojowych, które przed nimi stoją w danym okresie życia. Umiejętność radzenia sobie z problemami i świadomość, że w razie potrzeby uzyskają wsparcie w rodzinie, od rówieśników lub nauczycieli, dopełnia obraz czynników ważnych dla pomyślnego rozwoju (por. m.in. Brzezińska, 2005).

Wcześniej adresatem oddziaływań były przede wszystkim nastolatki. Obecnie są nimi także dzieci, grupa rówieśnicza, rodzice, nauczyciele, środowisko lokalne. Podejmowane są próby wpływania na całe społeczeństwo poprzez rozwiązania prawne oraz za pośrednictwem mediów - poprzez kampanie profilaktyczne. Kampanie adresowane są do różnych grup odbiorców, przykładowo:

do kobiet w ciąży i wszystkich dorosłych ludzi - „Ciąża bez alkoholu"4,

do rodziców najmłodszych dzieci − „Dobry rodzic, dobry start"5,

do młodzieży w celu przeciwdziałania hejtowaniu w sieci - „Dodaj znajomego"6,

do młodzieży i dziadków w celu wzmacniania więzi międzypokoleniowych - „Dziadkowie i wnuki, wspólna historia"7.

Wiedza o rozwoju człowieka i mechanizmach zmian zachodzących w jego zachowaniach doprowadziła też do zmian w zakresie strategii i metod profilaktycznego działania. Dokonało się przejście od koncentracji wyłącznie na edukacji, której celem było powstrzymanie dzieci i młodzieży przed używaniem substancji psychoaktywnych, poprzez dostarczanie wiedzy o ich szkodliwych skutkach (często wywoływano strach o zdrowie i życie), do wplatania wątków edukacyjnych, dostarczających wiedzy o przyczynach zachowań ryzykownych i ich skutkach w szerszy kontekst wzmacniania czynników chroniących w danej grupie wiekowej, tworzenia warunków sprzyjających pozytywnemu rozwojowi i zdrowemu życiu.

Przekaz wiedzy jest zastępowany przez tworzenie adresatom oddziaływań warunków do jej odkrywania w toku pracy indywidualnej i wspólnej z innymi uczestnikami zajęć. Większą wagę przypisuje się rozwijaniu przez osoby biorące udział w zajęciach profilaktycznych własnych umiejętności będących ważnymi czynnikami chroniącymi.

Zmienia się także struktura oddziaływań profilaktycznych. Większość programów profilaktycznych, które powstały w latach 80. i 90. ubiegłego wieku miała charakter kilkutygodniowych oddziaływań adresowanych do młodzieży, których głównym celem było przeciwdziałanie jej problemowym zachowaniom. Jeden z pierwszych w Polsce programów profilaktycznych „Elementarz alkoholowy" (realizowany od 1993 roku, za: Fatyga i in., 2000, s. 5), którego wersja druga „Drugi Elementarz, czyli Program Siedmiu Kroków: program profilaktyki dla młodzieży, nauczycieli i rodziców" (Arendarska i in., 1995) miała bardzo szeroki zasięg, a do dziś jest realizowana jego trzecia wersja 8 − dotyczył przede wszystkim jednej substancji psychoaktywnej, najbardziej rozpowszechnionej w Polsce - alkoholu. Początkowo program był adresowany do uczniów 14-16-letnich. Wersję drugą uzupełniono obowiązkową częścią dla rodziców pt. „Przygotowanie do profilaktyki domowej", na którą składały się trzy scenariusze spotkań z rodzicami (Arendarska, Wojcieszek, 1996). Można powiedzieć, że to był program, którego głównym celem było zapobieganie zjawiskom ocenianym jako niekorzystne przez dostarczanie wiedzy w atrakcyjny sposób, okazji do refleksji i konfrontacji przekonań z wiedzą naukową.

Jednak już w tamtym czasie powstały programy, których głównym celem było tworzenie warunków do pozytywnego rozwoju.

Jednym z pierwszych w tej grupie był program psychoedukacyjny dla młodzieży „Nasze Spotkania" (Król-Fijewska, Fijewski, 1992), realizowany w ciągu kilkutygodniowych spotkań w grupie 15-18-latków. Jego cele szczegółowe dotyczyły wzmacniania czynników chroniących w postaci:

większej świadomości swoich uczuć i potrzeb oraz umiejętności ich komunikowania innym ludziom, rozwijania poczucia własnej wartości,

osobistych kompetencji młodzieży ważnych dla budowania dobrych relacji z innymi ludźmi (między innymi takich jak: aktywne słuchanie, empatyczne reagowanie na potrzeby rówieśników i pomaganie im),

umiejętności asertywnej obrony swoich praw.

Tak skonstruowany program uwzględniał indywidualne czynniki chroniące, ale dzięki realizacji zajęć w małej grupie, umożliwiał nawiązanie lub pogłębianie więzi między uczestnikami, co mogło prowadzić do poprawy czynników środowiskowych - np. klimatu w klasie szkolnej. Zmiana klimatu w klasie mogła też być konsekwencją lepszych kompetencji uczniów w zakresie komunikowania się z rówieśnikami i rozwiązywania problemów. Szkolenia przygotowujące pedagogów szkolnych do realizacji tych zajęć umożliwiały im rozwijanie umiejętności niezbędnych do nawiązania relacji wspierającej rozwój (Rogers, 2002).

Drugi program, który zaliczam do kategorii ukierunkowanych na tworzenie warunków do pozytywnego rozwoju, nosi nazwę „Spójrz Inaczej. Program zajęć profilaktyczno-wychowawczych" (Kołodziejczyk, Czemierowska, 1993) 9. Powstał w roku 1993 i do dziś jest realizowany w klasach szkolnych w całym kraju. Jak dotąd jest on jedyną ofertą tak długofalowej pracy profilaktycznej z dziećmi i młodzieżą. Składa się z trzech części. Pierwsza z nich adresowana jest do uczniów klas I-III szkoły podstawowej, a druga do uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej. Adresatem części trzeciej byli początkowo uczniowie klas VII-VIII szkoły podstawowej, następnie uczniowie gimnazjum, a teraz po zmianie sytemu szkolnego w Polsce i powrotu do ośmioklasowej szkoły podstawowej powstaje wersja dla klas VII-VIII. Każda z części programu w obecnie realizowanej wersji (Kołodziejczyk i in. 2007; 2008; 2010) zawiera cztery bloki tematyczne: postrzeganie siebie i rozumienie swoich uczuć, uczestnictwo w grupie, rozwiązywanie problemów i dbanie o zdrowie. Ostatni blok w częściach 2 i 3 zawiera również scenariusze dotyczące uzależnień. Zajęcia z dziećmi i nastolatkami są ukierunkowane na wzmacnianie kluczowych czynników chroniących związanych z jednostką, ale dzięki metodyce ich prowadzenia wzmacniają także więzi w klasie szkolnej między uczniami i z nauczycielem-wychowawcą klasy, który te zajęcia prowadzi po uprzednim przeszkoleniu.

Prezentowane wyżej przykłady programów profilaktycznych są ofertą profilaktyki uniwersalnej, dawniej nazywanej profilaktyką pierwszego stopnia albo pierwszorzędową, adresowane są bowiem do całej populacji, niezależnie od stopnia indywidualnego zagrożenia, które dotyczy poszczególnych osób. W tej dziedzinie mamy w Polsce największe osiągnięcia, o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części tego artykułu.

Znacznie wolniej rozwijają się oferty działań profilaktycznych adresowanych do dzieci i młodzieży z grup ryzyka. Przed nami wyzwanie nie tylko wzbogacania i podnoszenia jakości oferty dla tej grupy, ale także budowania profilaktyki systemowej, obejmującej dzieci i młodzież z grup ryzyka oraz środowiska ich życia - rodzinę, placówki wczesnej opieki i edukacji dla dzieci do lat 3, przedszkole i szkołę. Przykładem takiej systemowej profilaktyki jest wieloletni program Fast Track 10, opracowany i empirycznie zweryfikowany w USA. Dotyczy on dzieci zaliczonych do grupy ryzyka na podstawie diagnozy indywidualnej i środowiskowej w okresie przedszkolnym. Interwencja profilaktyczna trwała przez całą szkołę podstawową (I-VI klasa) i w gimnazjum. Obejmowała dzieci z grupy ryzyka, ich rodziców oraz ich nauczycieli. W okresie szkoły podstawowej pracowano również z całą klasą, realizując program z zakresu profilaktyki uniwersalnej. Treści i formy wsparcia dla dzieci i ich rodziców zmieniały się wraz z wiekiem dzieci (patrz m.in. CPPRG 2004a i 2004b; Gagnon, Vitaro 2003; Bierman, 2004; CPPRG 2011). Jest to przykład długofalowego (10 lat) programu wieloskładnikowego ukierunkowanego na zmianę w środowiskach życia dziecka - w rodzinie i w szkole, obejmujący samo dziecko i jego rówieśników w klasie szkolnej, rodziców i nauczycieli. Jego celem jest stworzenie dzieciom z grupy ryzyka szansy na pozytywną adaptację, wykorzystanie i rozwój posiadanego potencjału. Obiecujące są też efekty odroczone programu (szerzej na ten temat Deptuła, 2013, rodz. 8).

Uważam, że wielkim osiągnięciem Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii, Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, Instytutu Psychiatrii i Neurologii (instytucje podlegające Ministerstwu Zdrowia) oraz Ośrodka Rozwoju Edukacji (agenda Ministerstwa Edukacji Narodowej) jest wypracowanie standardów oceny programów profilaktycznych i konsekwentne rozwijanie od roku 2010 systemu rekomendacji programów (zob. programyrekomendowane.pl). Znaczenie wprowadzenia tej procedury dla rozwoju profilaktyki jako nauki i praktyki społecznej w naszym kraju trudno przecenić.

W systemie mamy obecnie (sierpień 2018 roku) 21 programów opartych na naukowych podstawach i spełniających standardy przynajmniej w stopniu minimalnym (program obiecujący). W grupie programów rekomendowanych 11 na poziomie promocji zdrowia mamy - 3 programy, na poziomie profilaktyki uniwersalnej - 13, profilaktyki selektywnej - 8, wskazującej - 3. W przypadku większości programów adresatem są nastolatki, a tylko dwa dotyczą bezpośrednio rodziców, w tym jeden także wychowawców/nauczycieli. We wszystkich programach bierze się pod uwagę ważne w danym okresie rozwojowym czynniki chroniące i czynniki ryzyka, uwzględnia strategie i metody, których skuteczność została opisana w literaturze naukowej.

Po pierwsze, po drugie, po trzecie czyli podsumowanie

Myślę, że dysponując taką ofertą, warto się zastanowić nad dalszym jej doskonaleniem. Po pierwsze, warto przeprowadzić analizę programów znajdujących się w tej bazie według kryteriów wieku adresatów i czynników, na które ukierunkowane są oddziaływania. Pozwoli ona odpowiedzieć na pytanie, jakie ważne czynniki chroniące/czynniki ryzyka zostały uwzględnione na danym poziomie profilaktyki w danej grupie wiekowej, a jakie czekają jeszcze na włączenie ich w ofertę profilaktyki opartej na naukowych podstawach. Uważam, że analiza powinna dotyczyć nie tylko czynników indywidualnych, czyli związanych z jednostką (takich programów mamy najwięcej na wszystkich poziomach), ale też czynników występujących w podstawowych środowiskach życia dzieci i młodzieży - w rodzinie i instytucjach opieki i edukacji, by profilaktyka profesjonalna miała miejsce jak najwcześniej, co znacznie obniży jej koszty a podniesie skuteczność.

Po drugie, warto przeanalizować, czego potrzebują poszczególne oferty działań profilaktycznych, by mogły uzyskać rekomendacje na wyższym poziomie niż obecny. Być może pozwoli to odkryć, jakiego wsparcia w zakresie badania skuteczności programów potrzebujemy, by poddać wpisane do systemu oferty bardziej rygorystycznej ewaluacji i dzięki temu je doskonalić, rekomendować na wyższy poziom. Kto wie, czy efektem takiej analizy nie byłoby odkrycie, że konstrukcja czy adaptacja kilkunastu skal o sprawdzonych wartościach psychometrycznych dla poszczególnych grup wiekowych pozwoliłaby podnieść jakość procesu ewaluacji nie tylko tych ofert profilaktycznych, które już w systemie mamy, ale także tych, które z powodu braku ewaluacji nie mogą tam być zgłoszone. Przy okazji mógłby powstać otwarty lub częściowo otwarty bank narzędzi, które sprawdzono już w dotychczasowych badaniach. Bogaty dorobek w tym zakresie ma Pracownia Profilaktyki Młodzieżowej Pro-M Instytutu Psychiatrii i Neurologii.

Po trzecie, należałoby precyzyjnie wskazać, jakich programów potrzebujemy, by tworzyć ofertę profilaktyki systemowej, zwłaszcza na poziomie profilaktyki selektywnej i wskazującej począwszy od żłobka, klubu malucha, przedszkola i szkoły podstawowej obejmującej dzieci, ich rodzinę i te instytucje. Efektem tego działania mogłoby być wyszukanie stosowanych już w praktyce społecznej rozwiązań, ale nieznanych szerzej, nieupowszechnianych z powodu braku ewaluacji, środków na promocję, braku możliwości zaangażowania się w takie działania autorów i realizatorów tych oddziaływań. Uzupełnieniem takiego działania mogłoby być projektowanie nowych oddziaływań profilaktycznych uzupełniających brakujące ogniwa systemu i badanie ich skuteczności w powiązaniu z istniejącymi już programami. Efektem takich działań mogłoby być w niedalekiej przyszłości projektowanie, realizowanie i badanie efektów oddziaływań systemowych trwających przez wiele lat.

Profilaktyka zawsze będzie kosztowała społeczeństwo mniej niż leczenie i wspieranie przez wiele lat ludzi, którzy nie potrafią żyć bez substancji psychoaktywnych, z ich powodu mają poważne problemy zdrowotne, nie wykorzystali posiadanego potencjału (nie zdobyli kwalifikacji umożliwiających znalezienie pracy zaspokajającej ich potrzeby materialne i aspiracje co do standardu życia), nie znajdują radości i satysfakcji w utrzymywaniu siebie i rodziny z własnej pracy, przejawiają zachowania antyspołeczne lub popełniają poważne przestępstwa skutkujące osadzeniem w zakładach karnych. Inwestycja w profilaktykę może ograniczyć skalę występowania tych problemów oraz ich transmisję międzypokoleniową.
Bibliografia dostępna w redakcji.
Przypisy

# data[].attributes.attachment_link.title
Profilaktyka zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży dawniej i dziś

# data[].attributes.attachment_link.description
Celem artykułu jest przedstawienie niektórych zmian w zakresie profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży i ich wybranych uwarunkowań. Jest to zaproszenie do refleksji nad tym, gdzie byliśmy, gdzie jesteśmy i gdzie moglibyśmy być, korzystając z dotychczasowego dorobku w dziedzinie profilaktyki. Maria DeptułaKatedra Pedagogiki Opiekuńczej i Profilaktyki SpołecznejWydział Pedagogiki i PsychologiiUniwersytet Kazimierza Wielkiego John D.