# data[].attributes.body
Það er mikilvægt að huga að mataræði barna.  Margir leikskólar eru farnir að innleiða sérstaka matseðla . Þar er búið að mæla öll næringarefni sem börnin þurfa og minnka sykur og hvítt hveiti.

# data[].attributes.body
Börn eiga rétt á hvíld. Þetta á að sjálfsögðu við í leikskólum. Börn þurfa mörg hver á hvíld yfir daginn að halda.

# data[].attributes.headline
12. grein    Réttur til að láta skoðanir sínar í ljós og til að hafa áhrif

# data[].attributes.subject
12. grein    Réttur til að láta skoðanir sínar í ljós og til að hafa áhrif

# data[].attributes.body
Á sumum leikskólum hefur verið tekin upp Matstofa. Þar fá börnin að ráða sjálf hvað þau borða og hversu mikið þau fá sér á diskinn.

# data[].attributes.body
það ber að kynna börnum réttindi sín . Í tilefni af 25 ára afmæli sáttmálans árið 2014 gaf umboðsmaður barna út veggspjald með myndum sem útskýra innihald sáttmálans. Veggspjaldið er ætlað leik- og grunnskólum en vissulega eiga réttindi barna við  víðar t.d. á heilsugæslum og annarstaðar þar sem annast er um börn. Hér má skoða veggspjaldið og hvaða greinar eiga við hverja mynd

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Veggspjald fyrir yngstu börnin

Í tilefni að 25 ára afmæli Barnasáttmálans 20. nóvember 2014 hefur umboðsmaður barna gefið út veggspjald sem ætlað er börnum á leikskólaaldri og börnum í yngri bekkjum grunnskóla. Á veggspjaldinu eru myndir sem eiga að útskýra innihald Barnasáttmálans.

Með því að smella á myndina opnast veggspjaldið sem JPG skjal. Hér er veggspjaldið lóðrétt.
Barnasáttmálinn í myndum

Hér að neðan er útskýrt til hvaða greina Barnasáttmálans myndir á veggspjaldinu Barnasáttmálinn í myndum vísa. Á veggspjaldinu eru sett fram í myndum þau atriði sem helst eiga erindi til ungra barna. Greinar Barnasáttmálans tengjast allar hver annarri og því getur verið eðlilegt að fleiri en ein grein sáttmálans eigi við hverja mynd. Textinn er ætlaður fullorðnum en gæti gefið hugmyndir að umræðuefni í tengslum við myndirnar. Greinar Barnasáttmálans sem vitnað er í eru hér settar fram í styttri útgáfu. Hægt er að nálgast Barnasáttmálann í heild sinni hér.

Þórey Mjallvít H. Ómarsdóttir teiknaði myndirnar á veggspjaldinu en hún hefur líka séð um myndskreytingar á vef umboðsmanns barna. Athugið að textinn er enn í vinnslu og kann því að breytast lítillega. Allar ábendingar um hann eru vel þegnar.

Hér eru neðangreindar upplýsingar í PDF skjali. Þeir sem vilja eintök af veggspjaldinu geta nálgast það á skrifstofu umboðsmanns barna. Veggspjaldið er 33 cm X 96 cm.

Mynd 1. Jöfn en ekki eins

Öll börn eru jafn mikilvæg og eiga að njóta sömu réttinda. Á myndinni má sjá alls konar verur sem búa saman á Íslandi. Þó að þær séu af ólíkum uppruna og séu mismunandi í laginu og á litinn eiga þær öll sömu réttindin. Það á að koma jafn vel fram við öll börn. Sumir þurfa meiri aðstoð en aðrir til að geta notið réttinda sinna til jafns við aðra.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 2. Lifa og þroskast

Blómálfurinn þarf sól, vatn og einhvern sem passar hann til að lifa, þroskast og líða vel. Börn þurfa líka góðar aðstæður og margir þurfa að vinna saman að velferð þeirra. Til dæmis þurfa þau umhyggju, næringu, vernd og margt annað til að eiga sem besta möguleika á að þroskast og lifa góðu lífi. Froskurinn getur hjálpað okkur að tengja myndina við orðið „þroski" (sbr. að fara í froskamat en ekki þroskamat).

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 3. Hagsmunir barna í forgang

Myndin sýnir margar hendur halda á einu barni. Það þurfa margir að vinna saman að því að réttindi barna séu virt. Þegar eitthvað er ákveðið sem snertir börn með einhverjum hætti á alltaf að huga að því hvernig ákvörðunin hefur áhrif á börn. Þetta á við í persónulegum málum, t.d. þegar foreldrar taka ákvörðun fyrir barn og þegar skólar eða aðrir opinberir aðila taka ákvörðun sem varðar barn. Þetta á einnig við þegar eitthvað er ákveðið sem hefur áhrif á stærri hópa barna eða öll börn í samfélaginu. Þegar hagsmunir fullorðinna og barna rekast á eiga börn að njóta forgangs.

Hverjir þurfa að vinna saman til að bjóða börnum upp á sem bestar aðstæður?

Af hverju skipta hagsmunir barna meira máli en hagsmunir fullorðinnar?

Getur þú nefnt dæmi þar sem það sem er best fyrir fullorðna er ekki það sama og það sem er best fyrir börn?

Getur þú nefnt dæmi um mál þar sem fullorðnir og börn eru ekki alveg sammála?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 4. Hafa áhrif

Fullorðna fólkið þarf að „setja sig í stellingar" til að hlusta og heyra það sem börnin hafa að segja. Þeir fullorðnu eiga alltaf að athuga hvað börnum finnst þegar eitthvað er ákveðið sem skiptir börnin máli. Þegar fullorðnir eiga samráð við börn er mikilvægt að börn fái tækifæri til að tjá sig við aðstæður sem hentar þeim. Þetta á við þegar foreldrar eða kennarar ákveða eitthvað fyrir börnin en líka þegar þeir sem ráða í landinu, borginni eða bænum taka ákvarðanir. Það er gott að börnin fái að æfa sig í að segja hvað þeim finnst, hlusta á aðra og finna lausnir. Þetta skiptir miklu máli því við búum í lýðræði og við viljum að það virki vel, líka fyrir börn.

Af hverju beygir fullorðna fólkið á myndinni sig niður?

Færð þú tækifæri til að segja hvað þér finnst um það sem skiptir þig máli?

Hverju myndir þú vilja breyta ef þú fengir að ráða?

Við hverja talar þú þegar þú vilt segja hvað þér finnst?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 5. Nafn og ríkisfang

Við erum öll mismunandi og með alls konar einkenni sem aðgreina okkur frá öðrum. Allir heita eitthvað og ekkert nafn er betra eða verra en annað.

Það eiga allir líka rétt á ríkisfangi en það segir í hvaða landi maður er borgari. Á Íslandi búa börn sem eru frá ýmsum löndum. Þau eiga rétt á að halda því sem auðkennir þau og fjölskyldu þeirra.

Hvað heitir barnið á myndinni og frá hvaða landi er það?

Hvað heitir þú og frá hvaða landi eða löndum ert þú?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 6. Fjölskylda og umönnun

Fjölskyldur eru alls konar. Öll börn eiga rétt á að þekkja og vera með báðum foreldrum sínum ef það er hægt, þó að þeir búi ekki saman. Foreldrar bera saman ábyrgð á börnum og þeir eiga að vera góðir við börnin sín. Foreldrar eiga líka rétt á stuðningi, t.d. þegar þeir þurfa að vinna, eru veikir eða eiga erfitt með að sinna börnum sínum. Þess vegna þurfa að vera til leikskólar, barnavernd og fleira til að það sé vel hugsað um börnin.

Myndin byggir aðallega á:

5. grein Ábyrgð foreldra
Aðildarríki eiga að virða ábyrgð, réttindi og skyldur foreldra til að veita börnum sínum leiðsögn og stuðning í samræmi við þroska þeirra.

9. grein Aðskilnaður frá foreldrum
Aðildarríki skulu tryggja að börn verði ekki skilin frá foreldrum sínum nema ef velferð barnanna verður ekki tryggð með öðru móti. Barn sem ekki elst upp hjá báðum foreldrum á rétt á að umgangast þá báða reglulega nema það sé andstætt hagsmunum þess.

10. grein Endurfundir fjölskyldu
Barn sem á foreldra búsetta í mismunandi ríkjum á rétt á að halda persónulegum tengslum við þá báða ef mögulegt er. Aðildarríkjum ber að stuðla að sameiningu eða endurfundum sundraðra fjölskyldna með því að auðvelda ferðir milli ríkja.

11. grein Vernd gegn brottnámi
Aðildarríkin skulu tryggja það að börn séu ekki flutt ólöglega úr landi og haldið erlendis og skulu gera um það samninga við önnur ríki.

18. grein Uppeldi og þroski
Foreldrar bera sameiginlega ábyrgð á uppeldi barna sinna og skulu taka mið af því sem börnunum er fyrir bestu. Stjórnvöldum ber að veita foreldrum viðeigandi aðstoð við að rækja uppeldisskyldur sínar og sjá til þess að byggðar séu upp stofnanir og þjónusta veitt til umönnunar barna.

21. grein Ættleiðing
Þegar börn eru ættleidd innanlands eða á milli landa skal það gert með leyfi stjórnvalda. Alltaf skulu hagsmunir barnanna hafðir að leiðarljósi.

37. grein Frelsissvipting, ill meðferð og refsingar
Börn sem svipt eru frelsi sínu eiga rétt á mannúðlegri meðferð [...] Börn í fangelsum eða sambærilegum stofnunum eiga rétt á að halda sambandi við fjölskyldur sínar.

Mynd 7. Heilsuvernd

Ef börn verða veik, slasa sig eða líður illa eiga þau að geta farið á heilsugæslustöðina eða spítala til að fá hjálp. Í grunnskólum er líka hjúkrunarfræðingur sem getur hjálpað börnum sem eru veik, meiða sig eða líður illa eða í skólanum. Á myndinni getur sá fullorðni í hvíta sloppnum staðið fyrir einhvern sem starfar í heilbrigðiskerfinu.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 8. Vernd og öryggi

Það má ekki meiða börn og þau eiga að geta treyst því að fullorðna fólkið passi upp á þau. Börn eiga rétt á vernd gegn hvers konar ofbeldi, misnotkun og vanrækslu. Stóra regnhlífin á myndinni getur staðið fyrir alla þá sem vernda börn, s.s. foreldra, starfsfólk í skólum, heilsugæslu og barnavernd eða einhverja aðra fullorðna sem gæta þess að ýmislegt neikvætt í samfélaginu dynji ekki á börnum og skaði þau.

Hvað táknar regnhlífin á myndinni?

Hverjir geta hjálpað börnum?

Hvað getur skaðað börn mest?

Af hverju skiptir svo miklu máli að vera öruggur?

Myndin byggir aðallega á:

19. grein Vernd gegn ofbeldi og vanrækslu
Börn eiga rétt á vernd gegn hvers kyns líkamlegu, andlegu og kynferðislegu ofbeldi, misnotkun, skeytingarleysi og vanrækslu, innan eða utan heimilis. Stjórnvöld skulu veita börnum sem sætt hafa illri meðferð og fjölskyldum þeirra viðeigandi stuðning.

33. grein Ávana- og fíkniefni
Börn eiga rétt á vernd gegn ólöglegri notkun ávana- og fíkniefna og gegn því að þau séu notuð við ólöglega framleiðslu slíkra efna og verslun með þau.

34. grein Kynferðislegt ofbeldi
Börn eiga rétt á vernd gegn hvers kyns kynferðislegu ofbeldi, s.s þátttöku í hvers kyns kynferðislegri háttsemi, vændi eða klámi.

35. grein Brottnám, sala og verslun með börn
Aðildarríki skulu gera allt sem við á til að koma í veg fyrir brottnám barna og verslun með börn í hvaða tilgangi sem er.

36. grein Önnur misnotkun
Börn eiga rétt á vernd gegn hvers kyns annarri misnotkun sem á einhvern hátt getur stefnt velferð þeirra í hættu.

37. grein Frelsissvipting, ill meðferð og refsingar
Börn sem svipt eru frelsi sínu eiga rétt á mannúðlegri meðferð, lögfræðilegri og/eða annarri aðstoð til að fá mál sitt borið undir dómstól eða stjórnvald og rétt á að fá skjótan úrskurð í málinu. Ekki má beita börn pyndingum eða annarri grimmilegri, ómannúðlegri eða niðurlægjandi meðferð eða refsingu. Ekki skal dæma börn til dauða eða í lífstíðarfangelsi án möguleika á lausn. Börn í fangelsum eða sambærilegum stofnunum eiga rétt á að halda sambandi við fjölskyldur sínar.

Mynd 9. Menntun við hæfi

Myndin sýnir alls konar hluti sem tengjast bóknámi, verknámi og listnámi. Það er ekki nóg að börn læri að lesa og skrifa heldur er fullt af öðrum hlutum sem er mikilvægt að þau læri til að þroskast og geta tekið þátt í samfélaginu. Á sama tíma erum við misjöfn og börn eiga að fá að rækta hæfileika sína og áhugamál eins og hægt er. Eftir því sem börn eldast eiga þau að fá að hafa meira um það að segja hvað þau gera. Börn sem eiga erfitt með að læra eða að fara eftir reglum eiga að fá aðstoð við það í skólanum. Foreldrar og starfsfólk skóla eiga saman að sjá til þess að börn fái þá hjálp sem þau þurfa.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 10. Hvíld

Börn eiga rétt á hvíld. Þó að við höfum stundum mikið að gera er mikilvægt að hafa í huga að hvíld er nauðsynleg til að börnum líði vel og nái eins miklum þroska og hægt er.

Börn þurfa meiri svefn en fullorðnir. Yngri börn þurfa að leggja sig á daginn en fyrir önnur börn er nóg að vera í ró og næði í smá tíma til að safna orku.

Af hverju er mikilvægt að hvíla sig?

Hvað gerist ef maður er þreyttur og getur ekki hvílt sig?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 11. Leikur, frístundir og menning

Börn eiga rétt á því að fá að leika sér. Leikurinn er börnum nauðsynlegur til þess að þau þroskist og dafni, kynnist lífinu og tilverunni og læri að verða þátttakendur í mannlegu samfélagi. Þátttaka í skipulögðu frístundastarfi skiptir miklu máli þegar kemur að forvörnum en frjáls leikur og sköpun eru alveg jafn mikilvægir þættir fyrir hugrænan og félagslegan þroska barna.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 12. Eigin menning og tungumál

Á Íslandi búa börn sem eiga sér annað móðurmál, menningu eða trú en meirihlutinn í landinu. Þau eiga að fá að njóta menningar sinnar með þeim minnihlutahópi sem þau tilheyra.

Þau eiga líka rétt á að iðka trú sína og nota sitt eigið tungumál. Myndin á að tákna mismunandi menningarhópa sem geta búið saman í sátt.

Myndin byggir aðallega á:

30. grein Minnihlutahópar
Börnum sem tilheyra minnihlutahópum skal ekki bannað að njóta eigin menningar, iðka eigin trú eða nota eigið tungumál í samfélagi með öðrum í hópnum.

2. grein Jafnræði - bann við mismunun
Öll börn skulu njóta réttinda Barnasáttmálans án tillits til kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungu, trúar, stjórnmálaskoðana, ætternis, fötlunar, félagslegrar stöðu eða annarra aðstæðna þeirra eða stöðu eða athafna foreldra þeirra.

8. grein. Réttur til að halda persónulegum auðkennum
Aðildarríkjum er skylt að virða rétt barns til að halda persónulegum auðkennum sínum svo sem ríkisfangi, nafni og fjölskyldutengslum.

Mynd 13. Hreint vatn og hollur matur

Öll börn eiga rétt á því að fá hollan mat að borða. Þau börn sem þurfa örðuvísi mat en aðrir vegna þess að þau eru t.d. með ofnæmi, eiga rétt á að fá þann mat sem hentar þeim.

Við erum svo heppin að á Íslandi geta allir fengið hreint vatn sem er nauðsynlegt öllum börnum (og álfum).

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 14. Heimili

Heimili eru alls konar, alveg eins og fjölskyldur. Á sumum heimilum búa margir en á öðrum búa fáir.

Heimili er ekki bara húsið eða íbúðin sem maður býr í heldur þýðir orðið líka staður sem manni á að líða vel á. Sum börn eiga fleiri en eitt heimili.

Hvernig eru heimili mismunandi?

Hverjir búa saman á heimilum?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 15. Föt við hæfi

Á Íslandi er veður mjög breytilegt og því þurfa börn að eiga alls konar föt til að geta klætt sig eftir veðri. Það er þeirra réttur. Það er alltaf mat hvað er við hæfi hverju sinni en hér er átt við fatnað sem er nauðsynlegur til að börnum líði vel og þau haldi heilsu.

Hvernig föt eru nauðsynleg á Íslandi?

Þurfa börn í öðrum löndum alveg eins föt?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 16. Skoðanir og trú

Myndin á að sýna að þó að við aðhyllumst mismunandi trúarbrögð eða höfum ólíkar skoðanir getum við samt verið vinir og liðið vel saman. Börn ráða því sjálf hverju þau trúa og hvað þeim finnst um ýmsa hluti. Flest börn eiga sömu trú og foreldrar sínir en eftir því sem börnin eldast fara þau að hafa eigin skoðanir á hlutunum. Þessi mynd tengist mynd nr. 12 sem fjallar m.a. um réttinn til að iðka eigin trú.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 17. Aðstoð við hæfi

Öll börn eru jafn mikilsverð. Börn með andlega eða líkamlega fötlun eiga rétt á góðu lífi sem stuðlar að jákvæðri sjálfsmynd og virkri þátttöku í samfélaginu. Börn sem hafa skerðingu, eru veik eða með aðrar sérþarfir þurfa oft ýmis konar aðstoð til að geta notið réttinda sinna.

Af hverju er mikilvægt að veita sumum börnum sérstaka aðstoð?

Hvers vegna er stundum erfitt fyrir börn með sérþarfir að njóta sömu réttinda og aðrir?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 18. Upplýsingar

Vandaðar upplýsingar er nauðsynlegar til að efla gagnrýna hugsun og þekkingu um samfélög. Börn eiga að geta fengið upplýsingar sem hæfa þeim úr ýmsum áttum, svo sem úr fjölmiðlum og skólanum. Börn eiga að fá vernd fyrir efni sem skaðar þau eða lætur þeim líða illa.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 19. Tjáning

Börn eiga rétt á að tjá sig og koma upplýsingum á framfæri. Þau geta t.d. grátið, brosað, sagt frá einhverju, skrifað, sungið, dansað, málað og teiknað. Listsköpun er ein leið til að tjá sig og segja frá einhverju. Val á fötum, hárgreiðslu og ýmis önnur hegðun getur líka verið einhvers konar tjáning á því sem maður vill koma á framfæri, hvernig manneskja maður er eða vill verða.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 20. Einkalíf

Börn eiga að fá að velja sjálf vini sína og hverjum þeim þykir vænt um. Börn mega eiga leyndarmál og þau ráða sjálf hvort þau segja foreldrum eða einhverjum frá leyndarmálum, t.d. ef þeim líður illa með eitthvað. Börn ráða líkama sínum sjálf og enginn má gera eitthvað við börn sem er slæmt fyrir þau. Foreldrar eiga að passa upp á velferð barna sinna og takmarkar það rétt barna til einkalífs að einhverju leyti. Þegar börn verða eldri og sjálfstæðari skiptir réttur til einkalífs meira máli. Börn eiga rétt á því að vera í friði ef þau vilja það sjálf.

Hvað eru góð leyndarmál?

Hvað eru vond leyndarmál?

Hvenær má segja frá leyndarmálum?

Hvar getur þú fengið að vera í friði?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 21. Félög og fundir

Það er gaman að hitta félaga sem eiga sömu áhugamál og gera eitthvað skemmtilegt saman eða spjalla.

Þau börn sem vilja, mega stofna félög og halda fundi til að tala um alls konar mál. Fullorðna fólkið má ekki banna það nema það skaði önnur börn eða brjóti gegn lögum.

Hvernig félag myndir þú vilja stofna?

Hvað þarf að passa þegar maður stofnar félag?

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 22. Réttlát málsmeðferð

Börn gera mistök eins og allir aðrir. Þegar börn gera eitthvað rangt eins og t.d. að brjóta lög á að koma vel fram við þau og hjálpa þeim að læra af mistökunum og byggja sig upp. Börn þurfa meiri vernd en fullorðnir og það þarf að gæta þess sérstaklega vel að viðbrögð við afbrotum þeirra séu sanngjörn. Öll börn eiga rétt á því að það sé komið vel fram við þau og tekið á brotum þeirra með sanngjörnum hætti. Á myndinni sjást tveir álfar. Þó að annar sé stærri en hinn eiga þeir báðir að fá réttláta málsmeðferð.

Myndin byggir aðallega á:

Mynd 23. Vinnuvernd

Þegar börn eldast geta þau farið að hjálpa meira til við heimilisstörf. Margir unglingar á Íslandi vinna í sumarfríum og sumir vinna þó að þeir séu líka í skóla. Það er gott að læra að vinna og fá pening í staðinn en það verður samt að gæta þess að vinnan sé ekki of erfið, hættuleg eða skaðleg af öðrum ástæðum.

Myndin byggir aðallega á:

24. Þekkja réttindi sín

Börn eiga mörg réttindi og þau eiga rétt á því að þekkja þau. Sumir fullorðnir og mörg börn þekkja ekki nema brot af réttindum barna á Íslandi.

Við viljum að sem flestir þekki réttindi barna og virði þau. Það er líka mikilvægt að tala um réttindi við börnin, foreldra og alla þá sem vinna með börnum.

Myndin byggir aðallega á:

# data[].attributes.attachment_link.description
Í tilefni að 25 ára afmæli Barnasáttmálans 20. nóvember 2014 hefur umboðsmaður barna gefið út veggspjald sem ætlað er börnum á leikskólaaldri og börnum í yngri bekkjum grunnskóla. Á veggspjaldinu eru myndir sem eiga að útskýra innihald Barnasáttmálans. Með því að smella á myndina opnast veggspjaldið sem JPG skjal.

# data[].attributes.body
Hér er myndband ætlað börnum og kynnir þeim þann rétt sem sáttmálinn veitir þeim.

# data[].attributes.attachment_link.title
The Convention on the Rights of the Child

# data[].attributes.body
Hér er í stuttumáli farið yfir sögu sáttmálans og hvað það felur í sér þegar ríki skrifar undir og lögbindur sáttmálann.

# data[].attributes.attachment_link.description
Þetta er fræðsluvefur um Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindi barna. Vefurinn er ætlaður til notkunar í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum, en hentar einnig öllum almenningi, bæði börnum og fullorðnum. Á þessum hluta vefsvæðisins er efni ætlað kennnurum, foreldrum og öðrum þeim sem vinna með börnum eða hafa áhuga á réttindum þeirra.

# data[].attributes.headline
                                           Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna

# data[].attributes.subject
                                           Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna

# data[].attributes.body
Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna er samningur aðildaríkjana um vernd og rétt barna. Hér að neðan er fjallað stuttlega um ýmsa þætti sem tengjast sáttmálanum.

# data[].attributes.body
Árið 1946 gerðist Ísland aðildarríki Sameinuðu Þjóðanna.  Árið 1992 var sáttmálinn fullgildur hér á landi og árið 2009 var hann bundin við lög.

# data[].attributes.body
Samtökin voru stofnuð af 51 ríki 1946. Eftir að skrifað  var undir mannréttinda sáttmálann 1948 fóru menn að ræða vöntunn á skjali sem útlistar sérstaklega réttindi barna. Árið 1979 fóru menn að vinna fyrir alvöru að slíkum samning og barnasáttmálinn var samþykktur 1989. Nú hafa alls 192 ríki skrifað undir sáttmálann.