# data[].attributes.body
- Jongens lopen achter qua hersenontwikkeling

-meisjes vaker mening durven uitspreken (jongens overstemmen vaak)/ verschillende leerstijlen

-prestaties van de jongens zijn minder goed, volgens cijfers van het Ministerie van Onderwijs

Tegen:
-Gescheiden onderwijs is ouderwets, geslachten horen niet gescheiden te worden.

weerlegging:
Als het de ontwikkeling van de leerlingen helpt, is het juist modern, je hebt een hoge ontwikkeling nodig in onze maatschappij en het helpt slechte verdeling man en vrouw op werkvloer. (mannen luisteren vaak minder naar een vrouwelijke baas).

# data[].attributes.headline
Onderzoek ontwikkeling jongens en meisjes

# data[].attributes.subject
Onderzoek ontwikkeling jongens en meisjes

# data[].attributes.body
Lauk Woltering geeft aan dat de hersenen van jongens minder snel ontwikkelen

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Basistekst, sleutel begrippen
L.Woltring 29-10-2016 Deze tekst wordt regelmatig ge-update n.a.v. nieuwe of meer precieze inzichten. Bij citaat van delen uit deze tekst: gaarne bron vermelden met datum updateen liefst een link naar deze tekst of de site www.laukwoltring.nl maken.
1. Vooraf
2. Man-vrouw verhoudingen
3. Plezier of probleem?
4. Beleid
5. Jongens - een blinde vlek?
6. Aanleg, omgeving en rijping
a. Chromosomen en hormonen: the male body-brain
b. Stressreacties
c. Rijping van het brein
d. Motoriek
e. Risico's nemen
f. Emoties en grip op je eigen reacties
7. Jongens nu
8. Mannen in opvoeding en onderwijs: rolmodel en feeling voor leerstijlen jongens
9. Beelden, media en reclame
10. Machtsstrijd of balans?
11. Energie in banen leiden
12. Zone van naaste ontwikkeling (Vygotski)

1. Vooraf

Wij - mannen en vrouwen - leven in een boeiende tijd: spannend, soms vreselijk, maar ook vol nieuwe mogelijkheden en inzichten. Het klimaat verandert echt, wereldwijde verhoudingen veranderen, materialisme en hebzucht lijken te overheersen - de financiele crises of Panama-papers spreken boekdelen - maar dat is niet het enige verhaal. Hier worden ook lessen uit getrokken. Het inzicht in deze processen groeit, evenals de wens om het ánders te doen. Velen zien de uitzichtloosheid van steeds maar weer materiële compensatie voor onbevredigde behoeften die meer in het emotionele, zo men wil spirituele vlak liggen. Keihard werken om met de opbrengst ervan de spullen te kunnen kopen die ons moeten compenseren voor de gevolgen van dat harde werken... Uitzichtloos.
Veel mannen en vrouwen zoeken naar meer sociale vormen van ondernemerschap: een alternatief voor 'steeds meer' richting 'steeds beter'.

Ghandi: "There is enough for everybody's need, but not enough for everybody's greed".

Wereldwijde communicatie maakt duidelijk dat we met z'n allen één wereld delen. Er moet nog veel worden geleerd, er wórdt veel geleerd en er valt ook veel te leren. De vele uiteenlopende betekenissen van 'mannelijkheid' en 'vrouwelijkheid', en de onderlinge verhoudingen tussen mannen en vrouwen mogen dan worden beïnvloed door de economie, maar opvattingen over wie of wat je bent oefenen ook invloed uit óp die economie. Wij zijn geen slaafse volgers.

2 Man-vrouw verhoudingen

De discussie in de publieke media over de verhoudingen tussen de seksen is intussen nog vaak erg modieus en oppervlakkig: "Vrouwen gaan vooruit, nemen meer ruimte in" en dat is natuurlijk volstrekt terecht, zolang ze maar niet bepérkte en beperkende zgn. 'mannelijke' idealen als de hunne gaan zien, dan komen we immers nóg niet verder. . Soms hoor je " Mannen zijn zielenpoten of lopen belachelijk achter " en dát is nodeloos denigrerend, een weinig krachtige visie die hen geen recht doet. Het is overigens opmerkelijk hoe veel modieuze mannelijke publicisten meegaan met een vals klinkende jeremiade van 'weg met ons'. Cynisch, klagerig en vol gespeeld zelfbeklag benemen zij het zicht op een toekomst waarin zowel mannen als vrouwen hun kracht ontwikkelen, meer in balans zijn en daar ook actief naar stréven. Tussen de regels sluimert bij mannen én vrouwen soms een terugverlangen naar de klassieke machoman, de ruige en aantrekkelijke testosteronheld. Dit is een regressief en stereotype beeld dat opgroeiende jongens weinig verder helpt. Er is niets mis met een sterke wil, kracht, ambitie en enige competitie, maar idealisering van ellebogenwerk, geweld en oorlog is niet het pad waarop we verder komen.

De reclamewereld en daardoor beïnvloede - en vaak ook daarvan afhankelijke - media roepen door hun beelden voortdurend gevoelens van tekortschieten op. Zij gijzelen hun lezers en kijkers met dit soort karikaturale of negatieve beelden. Zij houden hen voor dat zij zichzelf een meer gewenste identiteit kunnen verschaffen, als dat al zou kunnen. Of zij suggereren dan toch minstens dat het gewenste gevoel bereikbaar is door allerlei producten te kopen. Dat gevoel is overigens maar slechts voor éven, want straks wacht de volgende productcampagne. Reflectie is de vijand van reclame.

Mannen hoeven niet identiek aan vrouwen te worden, evenmin als andersom. Mannen kunnen hun eigen kracht ontwikkelen en juist dátgene doen waar zíj goed in zijn, maar zij kunnen - net als vrouwen - ook nieuw gedrag leren in die aspecten die hen minder gemakkelijk komen aangewaaid. Een zekere spanning tussen de seksen is er, en dat is ook onvermijdelijk. Dat is ook creatief, leidt tot essentiële aantrekkingskracht over en weer, het is een spel dat ik niet zou willen missen, maar dan niet met de een boven en de ander onder. Dit 'spel' wisselt overigens tussen mannen en vrouwen per levensgebied.

3 Plezier of probleem?

Use it or lose it. Dit geldt niet alleen voor het zich ontwikkelende brein en de verbindingen die we daarin al dan niet maken juist dóór het leven mee te maken en er op te reageren, maar het geldt zeker ook voor de energie en de kwaliteiten van jonge mannen. In een tijd van tekorten aan gekwalificeerde jonge arbeidskrachten en een vergrijzende bevolking zien we hoe een deel van de vooral mannelijke jeugd vroegtijdig uitvalt en zijn energie destructief gebruikt. Een groot deel blijft onder zijn kwaliteiten.

Dadendrang, creativiteit, speelsheid en het aftasten van grenzen zijn kwaliteiten die bij jongens veelal in het oog springen. Zij tonen initiatief, mogen graag experimenteren, zijn oplossingsgericht, tonen ambitie en hebben vaak een elementair gevoel voor rechtvaardigheid. Iedere jongen is natuurlijk anders. Met veel jongens gaat het prima, de huidige generatie jongeren leert veel van waar vorige generaties wel eens mistastten en zij gaat soms opmerkelijk wijs, soepel en plezierig met elkaar en anderen om. Er is niets mis met het ten volle verkennen en benutten van je kracht en je mogelijkheden, maar uiteindelijk wel graag in balans met je omgeving en je eigen verantwoordelijkheden. Derhalve: laten we vooral geen problemen maken waar ze niet zijn.

Sommige jongens komen echter maar half uit de verf en er is een groep waarmee het écht niet goed gaat. Hun imago in onderwijs, politiek en media is vaak slecht: ze zouden onrustig zijn, ontoegankelijk, lui, grof, agressief of onberekenbaar (en zijn dat soms ook). Zij willen te weinig of juist teveel. Dit geldt natuurlijk maar sommigen, maar dan nog... Zíjn deze jongens zo en daarmee uit? Of kunnen wij hun gedrag ook zien als hún reactie of antwoord op hun gebrekkige opvoeding en op wat volwassenen hen te bieden hebben? De wereld van sport, media, videoclips en reclame lijkt wangedrag soms te verheerlijken.

Zij zijn niet lastig; 'lastig' is geen eigenschap; wij hebben last van hen. Last is iets in een relatie. De een heeft last van mij, de ander juist niet... Jongens staan voor stevige opgaven, en slagen daar niet steeds in. Datgene wat zij daarbij van ons vragen is soms veel. Dat rust als een last op onze schouders, en daarom noemen wij hen lastig omdat wij hen niet aankunnen. Wellicht hebben 'wij' volwassenen hen in de kou laten staan, hebben 'wij' dit gedrag mede veroorzaakt door niet goed op hen in te spelen, hen verwend of hebben we ons te weinig opvoedkundige vaardigheden eigen gemaakt. Zij en wij leren van vallen en opstaan, en niet van het weghouden van alle problemen. Opvoeding in deze tijd kost nu eenmaal aandacht, tijd en vooral ook speelruimte, die gestreste ouders of leraren vaak niet hebben.

De grote vraag is wat jongens met hun energie gaan doen. Waar dromen zij van? Welke volwassenen - mannen en vrouwen - steunen hen om uit te zoeken wat nu eigenlijk wérkelijk waarde heeft, waarin zij hun talenten gaan ontwikkelen en waar zij hun energie op gaan richten? Hoe kunnen zij hun gewaarwordingen uitbreiden, zich bewust worden van zichzelf en de wereld, hun verantwoordelijkheid voor de wereld oppakken als zij dat al niet doen, en hoe kunnen zij zich met anderen verbinden in plaats van op hun verwarde ego te blijven vast zitten?

4 Beleid

Jongens die zich niet sterk manifesteren vallen buiten de aandacht en staan bij problemen dikwijls alleen. Bij diegenen die grenzen overschrijden werkt een ongerichte harde aanpak meestal averechts. Het roept nieuwe agressie op en na het blussen van een brandje is het wachten op het volgende incident. Professionals in de jeugdzorg en ambtenaren in het jeugdbeleid zitten vaak met de handen in het haar. Jeugdgevangenissen doen veelal geen recht aan achterliggende stoornissen en verworden gemakkelijk tot een school voor criminaliteit als zij geen perspectieven weten te bieden.

Sinds jaren heeft men in onderwijs en overig beleid bijzondere aandacht voor meisjes en hún problemen, vragen en mogelijkheden en dat is prima! Maar voor jongens geldt dat nog maar nauwelijks. Bijzondere aandacht voor jongens anticipeert vooral op mogelijke overlast en is vaak repressief. Zij zoeken het verder zelf maar uit en krijgen 'zo nodig' op hun donder ('Daar leren ze van...'). Teveel verwijten in opvoeding en onderwijs werkt echter slecht. Schuld en schaamte zijn zeer sterke emoties. Wanneer je je niet in staat voelt om schaamte te verhinderen of schuld in te lossen, wordt het gevoel van tekortschieten slechts versterkt. Dit vormt samen met wrok een explosieve combinatie. Je kunt natuurlijk straf vermijden door te gehoorzamen, maar ook door onzichtbaar te worden, te duiken, stiekem te worden. Vernederende sancties of onvervulbare opdrachten leiden tot afsluiting, afweer en verharding. Vroegtijdig school verlaten is zelden de opmaat voor een succesvolle toekomst.
Jeugdbeleid en justitie zijn vaak ambivalent: jongens krijgen erg veel ruimte maar worden ook in de gaten gehouden, soms hard aangepakt.

Natuurlijk zijn er betere manieren om met jongens om te gaan. Het vergt creativiteit en feeling voor sekse- en cultuurverschillen om die te ontwikkelen. Op basis van jarenlange ervaring in binnen- en buitenland kan ik U daarbij van dienst zijn.

5 Jongens - een blinde vlek?

Waar media en beleidsnota's spreken over 'jongeren' betreft het in feite vaak jóngens, zonder daar nader op in te gaan. Neem een willekeurig krantenartikel, vervang het woord jongeren door 'jongens' of 'meisjes' en kijk of hetgeen er staat nog wel klopt. Vaak blijkt dan dat met jongeren eigenlijk 'jongens' wordt bedoeld. Een blinde vlek? Of is de schrijver te lui om zich in die verschillen te verdiepen? Of wil hij/zij zich niet aan die discussie branden?
Willen we die blinde vlek onderzoeken dan komen vragen op als: Wat houdt jóngens eigenlijk bezig? Waarin schuilen hún kwaliteiten en plezier? Hoe kunnen zij die ontdekken? Waar zit hun kracht en waar lopen zij vast? Hoe maak je contact? Waarin kunnen wij hen steunen?

Bij een economische recessie of stilstand is 'niets doen' destructief voor het zelfbeeld en het tast de motivatie aan. Er was en is genoeg te doen. Ook bij 'werkeloosheid' is het van belang te bezien waar je je energie aan gaat besteden. In de huidige economische situatie is de druk om te participeren in onderwijs en arbeidsmarkt hoog, maar het daar geldende format past jongens vaak niet. De daar gestelde eisen zijn voor sommige jongens zonder adequate begeleiding eenvoudigweg te hoog of te laag. Meisjes doen het op veel terreinen steeds beter, al is er nog veel te verbeteren. Jongens scoren gemiddeld veel hoger dan meisjes bij allerlei riskant gedrag, alcohol- en drugsgebruik, schoolvijandig gedrag of (kleine) criminaliteit, met niet alleen schade aan anderen maar ook bij hen zelf. In het onderwijs begint men er langzaamaan achter te komen dat jongens in het huidige onderwijs vaak beduidend minder goed gedijen. Natuurlijk geldt dit niet voor alle jongens, er is echter een grote groep die achter blijft of ver onder hun kunnen blijft. Dwingen en/of roepen dat zij meer hun best moeten doen is niet het antwoord. Misschien zien wij hun 'best' niet...

6 Aanleg, omgeving en rijping

Het effect van opvoeding, onderwijs en allerlei interventies kan fors omhoog wanneer men contáct met hen maakt, hen serieus neemt en weet in te inspelen op de bijzondere aanleg en rijping van jongens.

6a Chromosomen en hormonen: the male body-brain[3].

XX of XY? Praten over aanleg in het sekse-(of gender-)debat is lange tijd verdacht geweest. Aanlegverschillen werden en worden immers aangevoerd als legitimatie van maatschappelijke misstanden. Alsof je voor afwassen een bepaald gen nodig zou hebben. Aanleg geeft de grenzen aan, maar ontwikkeling van ieders mogelijkheden heeft alles te maken met de omgeving.

Het wordt steeds duidelijker dat jongens zich gemiddeld wat ánders ontwikkelen dan meisjes. Bijvoorbeeld qua groei van het lichaam, m.n. ook van het brein en qua werking van hormonen. Op sommige terreinen gaan zij sneller: ruimtelijke, fysieke en visuele oriëntatie, grote motoriek. Op andere terreinen juist langzamer: talige expressie van emoties, de ontwikkeling van de kleine motoriek - denk bijvoorbeeld aan schrijven - langdurige concentratie, empathie, remming van impulsief gedrag.
Het 'go-systeem' (beloning van nieuwe ervaringen, opwinding bij risiconemend en experimenterend gedrag) ontwikkelt zich sneller dan het 'stop-systeem' (nadenken over de gevolgen van gedrag, anticipatie en planning). Ergens inspringen en dan maar kijken waar het schip strandt is zowel rijk aan leerervaringen alsook soms gewoon schadelijk, voor zichzelf en voor anderen. Op individueel maar ook op wereldniveau. De hevigheid van de beurscrisis was deels toe te schrijven aan het snelle korte termijnperspectief van jonge mannen op de beursvloer en in de dealing-rooms van banken, die opleven bij snel korte termijn effecten en riskant gedrag, maar onvoldoende stabiel, emotioneel vaardig sociaal en reflectief zijn om het in andere beroepen te redden.
Men kan concluderend wel zeggen dat jongens en mannen bij het beheer van hun energie voor andere opgaven staan dan meisjes of vrouwen.

Mannen kunnen prima zorgen, maar dat gaat vaak niet vanzelf. De ontwikkeling van empathie en zorgen voor anderen verloopt deels langs ándere wegen en gebieden; het is voor ieder die jongens en jonge mannen serieus neemt een uitdaging om daar de weg in te vinden. Kortom: de omgeving speelt een grote rol, maar dan moet die omgeving haar/zijn rol wel serieus nemen en goed kijken hóe jongens opgroeien, wat tijdens hun rijping hun bijzondere opgaven zijn.

Inzicht in hormonale en neurofysiologische processen is geen alibi voor wangedrag, maar biedt ons juist inzicht in hóe jongeren zich ontwikkelen en wáár zij een steuntje, voorbeelden, een interventie of grenzen goed kunnen gebruiken. Bio- en neuropsychologie leggen niet uit hoe jongens enmannen zijn, hoe zij in elkaar zitten, maar laten zien hoe jongens en mannen zich ontwikkelen. Recent onderzoek maakt telkens weer het belang van de epigenetische ontwikkeling duidelijk (de ontwikkeling die volgt na, en invloed uitoefent op het ruwe materiaal waarmee wij zijn geboren ('aanleg'). Hoever dat gaat blijft natuurlijk een eeuwige discussie.

Het Y-chromosoom zorgt ervoor dat de foetus via een reeks complexe processen wordt omgebouwd of doorontwikkeld ('t is maar hoe je het brengt) tot de mannelijke variant. Hierbij speelt testosteron al een grote rol; het is een prachtig hormoon, het maakt mannen van ons, maar het stelt ons ook voor extra opgaven[4]. En daarbij gaat wel eens wat mis: meer complicaties tijdens de zwangerschap en bij de geboorte. De eerste 10 jaar zijn jongens wellicht het zwakke geslacht, daarna worden zij sterker.

Jongens hebben veel meer testosteron dan meisjes en zijn daardoor wat beweeglijker, energieker. Op enkele gebieden zijn zij waarschijnlijk iets minder ontwikkeld bij de geboorte, er moet nog meer gebeuren dan bij de meisjesbaby. Gemiddeld rijpen zij ook iets langzamer. Hun afweersysteem is aanvankelijk wat zwakker: zij hebben vaker kinderziekten. Zijn die eenmaal overwonnen dan wordt ook hun afweersysteem krachtiger. Hun fysieke groei en emotionele, verbale en cognitieve ontwikkeling verlo
pen vaak wat onregelmatiger, zo op het oog minder samenhangend. Zichzelf accepteren, de eigen emoties en energie leren kennen, het uitbreiden van hun gewaarwordingen, hun verantwoordelijkheid leren hanteren en 'in balans komen' zijn voor jongens de overkoepelende ontwikkelingsopgaven bij uitstek.

Mannen hebben - zo ziet het er naar uit - meer zenuwcellen in de hersenen dan vrouwen, maar die cellen hebben minder verbindingen; deze ontwikkelen zich al doende. Het mannelijke brein heeft deels ook een wat andere structuur dan het vrouwelijke. Verschillende functies lijken aanvankelijk en deels meer gescheiden in afzonderlijke hersengebieden en gebiedjes, lijken wel minder verbonden, hoewel er altijd van een samenspel van hersengedeelten sprake blijft. Rijping van de hersenen en integratie van verschillende functies vanuit de dieper gelegen functies, eerst in het achterste gedeelte van het brein en later de meer voorin gelegen delen, vindt bij jongens gemiddeld wat later plaats dan bij meisjes. Overigens kunnen verschillende hersenstructuren overigens ook weer tot vergelijkbaar gedrag leiden.

Ook de hormonale dynamiek verschilt. Soms corrigeert de hormonale dynamiek de structuurverschillen in de hersenen, en soms versterkt die juist de verschillen in gedrag.

Heel simpel en kort door de bocht (veel is nog in onderzoek): onder invloed van o.a. testosteron wordt de ontwikkeling van een aantal delen in het brein die vooral functioneren bij de intelligentie van lichaam en beweging, gevoelde emoties, ruimte, muziek, creativiteit en intuïtie, minder (vroeg) geïntegreerd met die delen die een belangrijke rol spelen bij logica, taal, analyse en bewustestructuur.
Sommige van deze hersenfuncties zouden vooral bij jongens wat meer in aparte gebieden zijn gelokaliseerd dan bij meisjes, er zijn aanwijzingen dat deze functies meer aan hersenhelften zijn gebonden ('meer gelateraliseerd'). Daar komt nog bij dat verschillende hersengebieden bij jongens sowieso zeker de eerste jaren minder onderling geïntegreerd lijken dan bij meisjes. De hersenmassa (cellen en verbindingen) groeit bij jongens wat langer door, uiteindelijk neemt ook bij jongens gemiddeld zo rond 12 jaar het aantal hersencellen weer wat af (bij meisjes al rond 11 jaar) en neemt de efficiëntie van de inmiddels gemaakte verbindingen toe.
Het werkgeheugen wordt kleiner maar veel efficiënter. Wat blijft en wat verdwijnt hangt mede af van de wijze waarop de omgeving inspeelt op de potentiële kwaliteiten. "Use it or lose it" klinkt wat erg definitief, maar feit is dat een aantal zaken in een vroeger stadium gemakkelijker worden geleerd dan later in de adolescentie. (Denk bijvoorbeeld aan talen, maar ook aan empathie). Voor veel vaardigheden is er een 'ontwikkelingsvenster': te vroeg een kind iets willen aanleren waar het nog niet voor openstaat leidt gemakkelijk tot teleurstelling en bij het kind tot een laag zelfbeeld. Maar 'te laat' iets leren maakt het weer moeilijker. Een zaak dus van goed observeren, luisteren naar het kind en experimenteren (zie verderop in deze tekst: Vygotski's 'zone van naaste ontwikkeling')

6b Stressreacties

De hersenstam en diep in de hersenen het limbische brein zijn o.a. verantwoordelijk voor snelle, soms ook impulsieve en intuïtieve reacties, vaak aangeduid als Fight, Flight & Fright-reacties. Onder stress nemen bij jongens deze dieper gelegen hersencentra het stuur snel over van de hoger en meer voorin gelegen hersendelen (delen van de frontale cortex waar meer bewuste en soms ook rationele afweging plaatsvinden, maar ook inhibitie: de remming van eigen impulsen). Dit kán tot snelle redding en zelfbehoud leiden, maar ook tot impulsieve, onveilige, riskante en domme reacties die ook nog eens in confrontaties tot snelle escalatie kunnen leiden. Als op straat een klein kind tussen de auto's achter een bal aanrent, dan is dat in 9 van de 10 gevallen een jongetje.
Meisjes zijn in de regel minder snel in die intuïtieve en impulsieve handelingen en worden onder stress juist zeer actief in de hoger gelegen hersendelen; zij scannen de omgeving, en proberen met zoveel mogelijk dingen rekening houden. Dit kán bij meisjes leiden tot verstandiger reacties, maar ook tot verwarring, niet kunnen kiezen en het handelen maar aan anderen overlaten. Dat kán leiden tot slachtofferschap, maar mogelijk ook tot het innemen van slachtofferrollen en het manipuleren van anderen, bijvoorbeeld mannen of jongens. Die reageren daar dan weer op en zo komt er gemakkelijk een cyclus van slachtofferschap en daderschap tot stand, een soort symmetrische escalatie omdat we onze eigen impulsen en gedragingen niet voldoende kènnen.

Opmerkelijk is verder dat (nauw samenhangend met het vorige) de prefrontale cortex - sterk betrokken bij inhibitie (remming van impulsen), anticipatie op de gevolgen van eigen en andermans gedrag en planning - bij jongens later tot volle wasdom en integratie komt dan bij meisjes, tenzij wij hen bewust trainen in het gebruik van die functies. Dit gegeven is bijvoorbeeld van groot belang bij zaken als weerbaarheid, omgaan met conflicten en in het verkeer.

6c Rijping van het brein

De rijping van de frontale cortex, de verbindingen tussen hersengebieden en meer in het algemeen de integratie tussen verschillende delen en functies, groeien met de jaren. De kwalitéit echter van die groei en integratie hangt vooral af van de bewerkte ervaringen: alles wat jongens meemaken, vaak door de juiste uitdaging, soms geleide gewaarwording, aandacht, oefening en stimulans. Het is dus zaak om alle gedeelten van het brein juist dán uit te dagen en in combinatie aan het werk te zetten als een jongen of meisje op dat moment daar aan toe is. Wanneer de integratie van de verschillende gebieden minder slaagt is het niet ondenkbaar dat bij jongens en mannen de cognitieve ontwikkeling van logica, taal, analyse en argumentatie wat los komt te staan van de emotionele ontwikkeling, of zelfs wordt ingezet om emotionele impulsen niet alleen te controleren (tot op zekere hoogte gezond) maar ook te onderdrukken of te omzeilen en te veronachtzamen (afweer).

6d Motoriek

Het visuele brein en de grote motoriek zijn bij jongens vaak sterk ontwikkeld. De fijne motoriek - denk aan schrijven - ontwikkelt zich meestal wat later en de woordenschat is aanvankelijk geringer. De verschillende taalcentra - nodig voor reflectie - komen ook wat later tot volle ontwikkeling (mits de omstandigheden gunstig zijn, denk aan interesse, stimulansen, nieuw
sgierigheid bij de ander). De combinatie beweging - iets dóen - en taal (onder woorden brengen van wat je aan het doen bent) lijkt cruciaal voor de zelfreflectie. Dit is bijvoorbeeld prima verder uitgewerkt in het programma Rots en Water.

Spanning prikkelt tot prestaties, gelijk iets op willen lossen. Het lijkt wel of jongens steeds de uitdaging, de prikkel, zoeken om hersenen en bewegingsapparaat aan de gang te zetten (en aldus ook nieuwe verbindingen te maken): leren via trial and error. Waar bij meisjes onder spanning (adrenaline) juist de neocortex op volle toeren draait om alle mogelijkheden te scannen (veiligheid!) en meisjes minder snel in actie lijken te komen (o.a. door minder testosteron en de neveneffecten daarvan), gaat bij jongens juist het accent naar de hersenstam en delen van het limbische brein.
Veel adrenaline in combinatie met veel testosteron leidt bij hen eerder tot snelle actie. Onder te veel spanning komen de hogere hersenfuncties soms zelfs nauwelijks aan bod en ontstaan de noodzakelijke verbindingen (= leren!) minder gemakkelijk of blijven beperkt tot direct nodige instrumentele handelingen. Bij stress gaan primaire reacties - fight, flight or fright[5] - eerder overheersen en wordt de prefrontale neocortex (o.a. het incalculeren van de consequenties van het eigen handelen, empathie, rekening houden met anderen, planning) praktisch afgeschakeld.
Gehoorzamen neemt dan de plaats in van leren, een vorm van 'flight' of vluchten.

Inhibitie (remming van impulsen) is met name voor jongens een belangrijk item. Deze remming is rond het 14e jaar in veel opzichten laag en het duurt uiteindelijk soms wel tot ruim het 20e á 24e jaar voordat belangrijke centra in de prefrontale cortex zóver zijn ontwikkeld dat jongens met behulp van inzicht in de consequenties van hun handelen zichzelf beter in de hand hebben (dit is overigens naast rijping zeker ook een kwestie van training die vroeg kan beginnen!)
Jongens staan dan ook, meer nog dan meisjes, voor de opgave om bijvoorbeeld via ademhaling (rust!) hun reflectieve vermogens bewust te leren hanteren (zie: partners en links, o.a. Rots en Water.

6e Risico's nemen

Jongens hebben vaak meer oog voor het benutten van mogelijkheden dan voor risico's en veiligheid. Van risico's nemen kun je erg veel leren. Spanning en gevaar kunnen ook aantrekkelijk worden om zichzelf te bewijzen. 'De hersenstam en het limbische brein draaien op volle toeren', maar de 'buzz' van riskant gedrag verdooft ook tijdelijk gevoelens van twijfels, schaamte of tekortschieten. Riskant gedrag kan dus een uitkomst zijn voor degenen die een laag zelfbeeld hebben en weinig perspectief zien: " Je lééft en hoeft even niet na te denken over thuis, school, werk, daar ga je je alleen maar rot door voelen ". Achteraf komen die gevoelens alsnog op en worden vaak afgeweerd, mogelijk met behulp van drugs of alcohol die hier als zelfmedicatie werken.

6f Emoties en grip op je eigen reacties

Onvolgroeide en/of verstoorde emotionele ontwikkeling maakt hen kwetsbaar voor emotionele druk. Als je je eigen gedrag of gevoelens onder woorden moet brengen ("Wat spook je daar uit?") en vervolgens wordt gecorrigeerd of uitgelachen als je hakkelend (stress!) onder woorden probeert te brengen wat je eigenlijk bedoelt of wilde, dan ga je gemakkelijk bluffen, draaien of juist taal vermijden: Alles wat je zegt kan immers tegen je worden gebruikt.
Dat is jammer: juist door iets onder woorden te brengen breng je vanzelf structuur aan in je gedachten en gevoelens (bewuste emoties). Zo worden reflectie en communicatie gemakkelijker. Het is handiger als volwassenen in plaats van tégen hen te praten, met jongens samen iets dóen, zich in hen verplaatsen en al doende mét hen praten over wat ze aan het doen zijn. (Eventueel: "Ik snap het, maar het kan ook zo...." ). 'Ju' en 'Do'. Meegaan met de beweging en dán - zonodig - ingrijpen
Jongens hebben zeker niet minder emoties dan meisjes, maar het kost hen - zeker als zij zich onder druk voelen staan - vaak meer moeite die bewust te voelen en onder woorden te brengen. [6]. Dat kost weliswaar tijd, maar dat is niet anders en scheelt veel energie later als er eenmaal grotere problemen zijn ontstaan.

Gevoel voor ruimte, beweging en het visuele brein zijn bij jongens vaak juist sterk ontwikkeld. Meer nog dan meisjes leren jongens vooral via trial and error (uitproberen en kijken wat er lukt of niet...). Dat is soms wat lastig voor de omgeving en brengt enig risico met zich mee, maar het is wél hun natuurlijke weg.
Dáárop goed reageren leidt tot een vertrouwensband, die straks nodig is in meer ingewikkelde situaties. ("Vertel eens wat je aan het doen bent...? Interessant! Hoe doe je dat? Kun je mij - of die ander - even helpen?" Eventueel daarná: "Kan het iets zachter?" of "Pas je wel op voor...?" of "Kun je nu eerst even ....?" ).

Er wordt tegenwoordig vaak gesproken over 'uitdagingen' of 'challenges' en dat is goed: leren gaat niet vanzelf, maar gedijt juist in een stimulerende en uitdagende omgeving. Met één kanttekening: uitdagingen werken goed uit bij iemand die zichzelf accepteert en potentieel capabel voelt. Bij iemand met een laag zelfbeeld (te vaak voor 'suk
kel' uitgemaakt, niet ervaren dat anderen zijn pure bestaan waarderen) kan een uitdaging nieuwe stress betekenen, twijfel aan eigen vaardigheid. Bij stress neemt het vermogen om creatief op nieuwe dingen te reageren af en de negatieve spiraal gaat verder omlaag.. Derhalve éérst erkenning, zelfacceptatie, vervolgens door de dán ontstane ontspanning open staan voor iets nieuws...

Ontwikkeling van communicatieve vaardigheden helpt jongens en hun omgeving, zeker als wij ook oog hebben voor hun fysieke communicatie, daarin zijn zij vaak sterk. Vanuit fysieke balans en weerbaarheidprogramma's (als zij zich stevig in hun eigen schoenen voelen staan, hun energie rustig kunnen voelen en weten wat zij willen) kunnen sociale en meer verbale en reflexieve vaardigheden gemakkelijker worden aangeleerd en staan zij meer open voor nieuwe kennis en wat er voor komt kijken om die eigen te maken.
Tijdens de kinderjaren en de puberteit staat het venster voor leren wijd open! Niet alleen worden de bestaande verbindingen als het ware gereorganiseerd, maar er vindt ook verdere specialisatie van het brein plaats. Niet benutte gedeelten worden kleiner of raken geïsoleerd en niet gebruikte verbindingen sterven zelfs af.

7 Jongens nu

Nogmaals: sekse of sekserol zijn niet allesbepalend, we hebben het hier over gemiddelde verschillen tussen jongens en meisjes met grote overlaps. Aanleg mag bepaalde kansen of risico's versterken, maar realiseert zich vaak pas door invloeden uit de omgeving. Je kunt jongens en meisjes niet reduceren tot één aspect van hun persoonlijkheid, nl. hun sekse en sekserol. We kunnen wél met gevoel voor sekseverschillen over hun schouders meekijken hoe thuis, school, de maatschappij en de media op hen inwerken en met hen gepaste antwoorden zoeken.

Verder is het goed om te weten dat gedragsstoornissen, met name in het autismespectrum (bijv. Asperger en autistiforme stoornissen), rond spraak & taal (vgl. stotteren) en rond energieregulering (denk aan ADHD en agressiestoornissen) bij jongens vaker voorkomen. Deze zijn maar tot op zekere hoogte een zaak van 'verkeerde' opvoeding of omgeving maar worden vooral door aanleg gestuurd. Opvoeding en andere ondersteuning of begrenzing kan e.e.a. wél beter hanteerbaar maken. Jongens met gedragsstoornissen komen overigens eerder in het justitiële systeem terecht, waar meisjes eerder in de gezondheidszorg en hulpverlening belanden. (Jeugd-)gevangenissen zitten vol met jongens en jonge mannen die behalve begrenzing vooral ook steun en behandeling nodig hebben.

Het is bij al deze deels biologische gegevens wel verstandig om goed onderscheid te maken tussen regressieve opvattingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid (terug naar de tijd van vóór het opkomende feminisme, legitimatie van gedrag door op genen te wijzen) en wat ik de postfeministische discussie noem: recht doen aan de ontwikkeling van jongens en mannen met respect voor de rechten en mogelijkheden van anderen, bijv. meisjes en vrouwen.

Betere opvoeding en omgang met jongens begint met een zoektocht. Wat betekent het om begin 21e eeuw een jongen te zijn? Meisjes veranderen, taken en rollen worden opnieuw verdeeld, de aspiraties zijn hoog en alles lijkt blijvend in beweging. Dat biedt ook jongens nieuwe kansen, maar niet zomaar. Een risicosamenleving vraagt bijzondere competenties. Te ver doorgeschoten individualisering leidt tot de opgave opnieuw onderling verbinding te zoeken, met elkaar en met de natuurlijke omgeving.

8 Mannen in opvoeding en onderwijs: rolmodel en feeling voor de leerstijlen jongens

Het is voor jongens erg belangrijk dat zij in hun jeugd behalve met vrouwen ook met mannen te maken krijgen (en dat geldt natuurlijk ook voor meisjes, maar zij missen hun eigen sekse-identificatie minder, zij hebben meer nabije sekserol-modellen die ook steeds meer mogelijkheden voorleven).
Ook jongens hebben nabije voorbeelden nodig waarmee zij zich kunnen meten, waaraan zij zich kunnen spiegelen en optrekken. Als kind worden zij vooral door vrouwen opgevoed, vaak prima, daar niet van, maar vaders en andere mannen staan nog te vaak op grote afstand. Gelukkig zijn er steeds meer vaders die tijd vrij maken voor hun zonen en dochters, maar in het familierecht is de positie van het vaderschap in al zijn huidige vormen feitelijk erg zwak geregeld.
In welke rollen komen jongens mannen tegen? Een vooral door vrouwen gedomineerd beschermend en 'verbaal-emotioneel' klimaat, bijvoorbeeld in kinderopvang en basisonderwijs, doet weinig recht aan de meer fysieke en experimenterende manier waarop veel jongens in het leven staan. Natuurlijk is er een zekere ordening en bescherming nodig. Maar óvermaat aan orde, netheid en bescherming, en in een te vroeg stadium teveel beroep doen op fijne motoriek en talige vaardigheden, verschijnen aan hen als dwang en hinderen hun nieuwsgierigheid, beweeglijkheid en experimenteerdrang.
Eenmaal puber voelen velen zich niet begrepen door vrouwen terwijl ze met de eerder gemiste mannen al gauw in een machtsstrijd komen, tenzij deze met humor en duidelijke structuur zowel ruimte als grenzen weten te bieden. Dezen waren ooit zelf jongen, hebben vergelijkbare ontwikkelingsopgaven gehad en weten vaak wat soepeler in te spelen op hun experimentele en grenzen zoekende gedrag.

Mannelijke leerkrachten verdwijnen steeds meer uit het primaire onderwijs, terwijl zowel jongens als meisjes juist vrouwen én mannen nodig hebben. Deze ontwikkeling dreigt zich versterkt door te zetten. Op de PABO's is er in de loop der jaren misschien wel 'een verborgen vrouwelijk leerplan' ontstaan en zijn mannelijke studenten steeds zeldzamer, o.a. omdat zij zich minder voelen aangetrokken door de lesinhouden en de vooral verbaal cognitieve en 'verbaal emotionele' sfeer, het sterk relationele aspect. Juist meesters in het primaire onderwijs hebben vaak iets meer feeling voor het gedrag van jongens en weten hen ook vaak met minder woorden zonodig tot de orde te roepen. Voor jongens met een allochtone achtergrond - soms niet gewend aan gezag van vrouwen buitenshuis als zij het kindstadium ontgroeid zijn - kan soepele en respectvolle samenwerking van meesters en juffen een uitstekend voorbeeld zijn.
Aangekomen in het VMBO of voortgezet onderwijs is de toon van onhandelbaarheid en schoolvijandig gedrag bij veel jongens vaak al
gezet. Zij redden het niet meer, 'kunnen er weinig goed doen' en het leven buiten de school is voor hen boeiender. Soms is er op grote scholen te weinig contact en de vriendenkring of peergroup wordt dan overheersend. (Deze thematiek wordt elders op deze site nader uitgewerkt, onder andere via de concepten 'latente' en 'manifeste schoolhekel').

9 Beelden, Media en reclame

Het eigene van iedere jongen verbleekt gemakkelijk bij niet - of slechts oppervlakkig - waar te maken ideaalbeelden in de media, en de eisen van de arbeidsmarkt. Die dwingen haast tot bluf. Dromen en fantasieën van jongens worden door reclamebureaus afgetapt, verglitterd en gekoppeld aan allerlei producten terugverkocht. Reclame en media doen juist een sterk appèl op heftige emoties als angst of geluk, aantrekkingskracht en jaloezie, hebzucht of afzetgedrag. Om te amuseren of om producten te verkopen, leiden zij juist áf van bewust nadenken en afwegen van mogelijkheden. Alsof je bént wat je (aan) hebt. Bewuste consumenten zijn niet goed voor de omzet... Hard werken en met de opbrengst van dat harde werken de spullen kopen die de gevolgen van het harde werken moeten compenseren en status verschaffen. Een vicieuze cirkel die uiteindelijk vaak destructief uitpakt, voor henzelf én voor hun omgeving.
Geboren uit een vrouw en met vooral nabije vrouwelijke voorbeelden om zich heen, bestaat de kans dat jongens zich vooral als 'niet-meisje'ontwikkelen; zij gaan zich afzetten tegen meisjes of vrouwen en - toch al sterk visueel aangelegd - zich spiegelen aan karikaturale manbeelden in de media.

10 Machtsstrijd of balans?

Jongens willen grip krijgen op hun leven en staan voor de bijzondere taak om daarin balans te vinden. Geacteerd zelfvertrouwen en elkaar uitdagen in spel kán vooruitlopen op echt zelfvertrouwen, maar maakt ook dat je voortdurend door anderen kunt worden doorgeprikt. Sommigen sluiten zich af, eenzaamheid daagt, het begin van een vicieuze cirkel. Boosheid en wrok verhullen emotionele onhandigheid of een laag zelfbeeld en blokkeren de ontwikkeling tot evenwichtige volwassenen. Hun energie gaat alle kanten uit en in grote anonieme groepen kunnen zij gewelddadig worden. De kick van riskant gedrag dooft het nadenken: primaire emoties als fight, flight of fright nemen het roer over, behendigheid is alles wat telt en veel hogere hersenfuncties (in de neocortex) worden bijna letterlijk uitgeschakeld. Veel jongens zijn continu op zoek tussen machtsstrijd, het uitoefenen van macht en terugvallen in onmacht, tótdat zij op hun werkelijke eigen kracht komen en hun eigen verantwoordelijkheid voor hun daden goed kunnen hanteren. Zij verkennen graag de uitersten van de machtsdriehoek (vrij naar Anja van Servellen).

Ieder maakt in zijn leven mee dat hij macht heeft: over zichzelf, over anderen of zijn omgeving. Dat geeft een gevoel van controle - je bent je onzekerheden de baas - dat geeft misschien wel een kick. Misschien komt de positie die je hebt bereikt je ook tóe - je bent ergens goed in, je neemt initiatief, geeft leiding en anderen vertrouwen je dat ook toe - maar het gevaar bestaat dat je je vastklampt aan die macht, je neemt meer dan je toekomt, blijft vastzitten, leert niet meer en raakt verkrampt: je wordt een dictator over anderen en deels ook over jezelf, je voelt je snel bedreigd. Je kunt uit je positie worden geduwd, de macht verliezen. Je kunt echter ook zelf loslaten en verder gaan omdat je je de beperkingen gewaar wordt.

Verandering - eventueel gedwongen - leidt soms tot machteloosheid. Je moet wel toegeven dat je iets niet (meer) kunt en komt jezelf behoorlijk tegen. Ook hierin kun je blijven vastzitten. Je wordt zielig, haalt ziektewinst uit je problemen en geeft anderen de schuld: de macht van het slachtoffer die energie bij anderen weghaalt. 'Plakkers' of 'zuigers' worden echter gemeden of je krijgt ingewikkelde ruzies.

Maar je kunt ook léren. Je kunt op een ándere wijze de draad weer oppakken, je wordt assertief, gaat eventueel de machtsstrijd weer aan tot je weer macht hebt (over jezelf, de situatie, wellicht over anderen). Ook in die machtsstrijd leer je jezelf meer kennen.

Velen doorlopen deze 'machtsdriehoek' vaker, telkens weer anders, totdat zij al doende leren waar hun eigenlijke en innerlijke kracht zit: "Wat wil ík eigenlijk? Wat hoort bij míj, hoe groot of klein dan ook? Waar zit míjn talent, waar zit ík op mijn plek? Wat heeft voor mij écht betekenis. Waarin schuilt mijn bijdrage en wat heb ík nodig om tot een goed en geïnspireerd resultaat te komen. Hoe kan ik mij werkelijk met anderen verbinden en voel ik me niet langer alleen, zónder dat dat ten koste gaat van mijn eigen kracht en verantwoordelijkheid?"

Bij het zoeken naar hun plek tasten jongens elkaar af en richten zij zich ook vaak speels tegen elkaar. Gezonde competitie en concurrentie kunnen echter omslaan in destructief gedrag, zeker als zij teveel aan elkaar worden overgelaten, zich niet in anderen leren verplaatsen en onvoldoende sociale vaardigheden ontwikkelen. Zij hebben de handen vol aan zichzelf. De ontwikkeling van innerlijke kracht en gevoel van richting - "Waar gaat het eigenlijk om? Wie ben ik? Wat kan ik?" - wordt geremd door machtsuitoefening om eigen onzekerheden de baas te kunnen. Compenseren, vechten of juist gehoorzamen komen in de plaats van steeds meer gewaarwordingen en leren. Sommigen verschuilen zich in onmacht of blijven hangen in strijd. Veel jongens laveren tussen branie en verlegenheid.

11 Energie in banen leiden

Jongens lastig? Hun gedrag kan men ook zien als signaal: jongens willen hun leven betekenis geven en zoeken grenzen op. Zij testen volwassenen op hun integriteit, maar hebben nog moeite om autoriteit te erkennen en stagneren soms in wrok, een trieste combinatie van verdriet en woede. Correctie is soms hard nodig, maar de huidige roep om harder straffen, 'tuchtscholen' voor die jongeren, vooral jongens, die niet meer te hanteren zijn, is een betreurenswaardig sluitstuk, teken van tekortschietende inzet van ouders, begeleiders, onderwijs en beleid.
Veel eerder aandacht besteden aan jongens en hún ontwikkelings-opgaven en hun noden kan veel ellende voorkomen. Wij moeten jongens steunen bij het zoeken naar nieuwe wegen. Dat betekent allereerst: contact leggen, luisteren, observeren en waardering. Maar ook: goede voorbeelden geven, kennis overdragen en grenzen stellen, deze vooral helder uitleggen en ook handhaven, liefst met wat humor en een uitweg zonder gezichtsverlies. Wat je hebt aangericht kun je soms goed maken. Interesse werkt. Confrontatie is OK, maar vernedering nooit. Niemand hoeft af te gaan.

12 Zone van naaste ontwikkeling (Vygotski)

Het concept ' zone van naaste ontwikkeling' van de Russische leerpsycholoog Vygotsky kan ons werk verhelderen. Zoals cellen zich voortdurend delen en het organisme groeit, zo hebben kinderen, jongens, een sterke drang te groeien, iets mee te maken, zich te ontwikkelen. Hun wereld wordt steeds groter, hun perspectief breder & verder, en in de hersenen ontstaan steeds meer actieve en meer efficiënte verbindingen. Jongens maken veel mee en willen - als het goed gaat - steeds meer eigen verantwoordelijkheid dragen. Een soms grillige levenslijn: succes, tegenslag en soms terugval. Leren gaat met vallen en opstaan. Ontwikkeling verloopt lang niet altijd geleidelijk. Soms gebeurt het in fasen, waarbij een nieuwe fase pas aanbreekt als de vorige fase goed is doorlopen, eigen gemaakt. Soms echter is het ook een grillige lijn. Op het ene gebied anders dan op het andere gebied, maar telkens probeert het organisme weer tot integratie van het meegemaakte te komen. (Nederlands is hier een mooie taal: wij maken iets mee, d.w.z. we maken ook nieuwe verbindingen aan.
Oog hebben voor de fase van iemands ontwikkeling en die vaardigheden die hij/zij reeds beheerst is van belang. Iemand tegenhouden in wat hij al zelf kan is óf vernederend óf maakt lui. Sluit je echter aan bij wat hij al kan, dan bevestig je zijn eigenwaarde en dat doet groeien. Sommige vaardigheden (bijv. taal) moet je prikkelen, uitdagen, anders ontstaan ze niet.

Een jongen voor een opgave stellen die hem zeker niet goed af zal gaan, of waarbij hij zichzelf of anderen in gevaar brengt, leidt tot mislukking en afgang. Ook dát is vernederend of leidt tot angst of wrok. In zo'n situatie kan men hem beter begrenzen daar waar hij vér over zijn eigen grenzen en die van anderen heengaat en hem juist ondersteunen bij datgene wat hij nog nét niet kan maar met enige hulp wel.
Dán slagen geeft niet alleen zelfvertrouwen maar ook vertrouwen in degene die hem doet groeien in zijn kunde. Niet te verwerken gebeurtenissen of zeer negatieve ervaringen vragen om steun en hulp om die alsnog woorden of anderszins een plek te geven, anders houdt het leren op, ontstaat er een knoop of verborgen bitterheid, verdriet of woede.

Dit opvoeden, onderwijzen en coachen met de 'zone van naaste ontwikkeling' gaat op bij hun alledaagse taken, in het onderwijs, bij sport, ontspanning, internet, muziek of rijopleiding. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen of een opgevoerde bromfiets aansluit bij de reeds verworven balans van 16-jarigen, of eigenlijk te hoge eisen stelt en de eigen onrustige energie van jongens nog eens met 50 cc versterkt, met ongein en ongelukken als gevolg.

Populair of niet, het gaat er steeds weer om ín te spelen op wat jongens willen en kúnnen; dat zonodig samen uitzoeken, woorden geven, samen alternatieven ontwikkelen en hen zonodig helpen hun energie in andere banen te leiden. In principe een vorm van coaching, zeker wanneer de jongens steeds meer zelf hun eigen doelen stellen en weten te verfijnen. Zo krijgen jongens meer grip op hun eigen lijf en le
ven, kunnen zij samenwerken met anderen, gaan zij zich verantwoordelijk voelen voor zichzelf en hun omgeving. Zo groeien zij uit tot prima mannen die zich met anderen verbonden weten, in plaats van zelfzuchtige egoïsten, rigide controleurs of politiek correcte, verbaal meegevende maar in feite zwakke mannen zonder een evenwichtig en sterk zelfbeeld. (zie ook: jongens in balans)

Een goed voorbeeld hiervan is te vinden in het Hermes-project: coachend leren autorijden met steeds meer grip op eigen veilig of riskant gedrag.

Vaders kunnen meer plezier hebben met hun zoons en beroepskrachten of vrijwilligers krijgen zo ook meer plezier in hun werk met jongens.

[1] Een bekende en eigenlijk wat laffe truc: een beetje sarcastisch of meer cynisch: "Ok, ik bèn een oen, maar aan mij valt toch niks te veranderen" en intussen gewoon doorgaan met wat je doet.

[2] Al is er een begin. In 2009 organiseerde ik samen met het Alg.Pedagogisch Studiecentrum een conferentie 'Jongens in beeld'. Er verscheen een Emancipatiemonitor (CBS) waaruit bleek dat jongens op bijkans alle fronten in het onderwijs achterliepen, werden er kamervragen gesteld en in 2010 was er een ITS-rapport 'De onderwijsachterstand van jongens'. Jelle Jollesc.s. (Centrum Brein en Leren van de VU) publiceerde eind 2015 een rapport over jongens en meisjes in het MBO en HO, en zo is er gelukkig steeds meer. Zie ook de pagina Onderwijs op www.laukwoltring.nl De discussie vlamt af en toe op, echter vaak met een beperkte scope (direct waarneembaar cijfermateriaal), maar de lange lijn in de ontwikkeling van jongens van 0-24 blijft veelal buiten beeld (geldt niet voor Jolles c.s.).

[3] Zie ook teksten en links op de pagina 'Diversen'

[4] Vrouwen hebben ook enig testosteron - je kunt niet goed zonder - maar in de regel veel minder. Zij hebben weer andere prachtige of soms lastige hormonen die hen weer voor aparte opgaven stellen..

[5] Vechten, vluchten, of bevriezen (stilstaan, niet opvallen, geen aandacht trekken) ; allen primaire overlevingsreacties.

[6] Ingrijpen wordt vaak al onnodig als een jongen iets wat meer bewust gaat doen. Pure belangstelling wèrkt.

# data[].attributes.attachment_link.description
L.Woltring 29-10-2016 Deze tekst wordt regelmatig ge-update n.a.v. nieuwe of meer precieze inzichten. Bij citaat van delen uit deze tekst: gaarne bron vermelden met datum updateen liefst een link naar deze tekst of de site www.laukwoltring.nl maken. 1. Vooraf 2. Man-vrouw verhoudingen 3. Plezier of probleem? 4. Beleid 5.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Dat het niet goed gaat met de jongens in het onderwijs, daar is iedereen het over eens. Sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw hebben meisjes hun achterstand definitief ingehaald en nu zijn de rollen omgedraaid. Jongens blijven vaker zitten, ze halen minder vaak een diploma en ze zijn ondervertegenwoordigd in het hoger onderwijs.

Het probleem ligt dus op tafel, maar over oplossingen maken weinigen zich druk. Wel heeft onderwijsminister Marja van Bijsterveldt dit voorjaar weer een nieuw onderzoek aangekondigd naar de achterstand van jongens.

Maar volgens Wim Kuiper van de Besturenraad van christelijk onderwijs is het nu tijd voor actie. Hij lanceerde gisteren in deze krant een mogelijke oplossing: gescheiden lessen voor jongens en meisjes. Daarmee zouden docenten beter kunnen inspelen op het verschil in motivatie, leerstijl en ontwikkeling tussen jongens en meisjes.

Kuipers voorstel is voorzichtig: de aparte lessen gelden voor een beperkt aantal uur in de week en alleen voor bepaalde vakken, zoals wiskunde of taal. Hij wil kinderen dus niet rigoureus uit elkaar halen door de vorming van aparte jongens- en meisjesklassen.

En dat is maar goed ook, want jongens en meisjes hebben elkaar nog altijd nodig: om samen te werken, om zich aan elkaar op te trekken, om van elkaar te leren. Sowieso is het goed als de klas zoveel mogelijk een afspiegeling is van de maatschappij. Het is namelijk nog maar de vraag hoe jongens die in de les nog nooit zijn afgetroefd door een meisje later zullen omgaan met een vrouwelijke chef.

Volgens Kuiper kan Nederland een voorbeeld nemen aan landen als de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Australië, waar al wel wordt geëxperimenteerd met gescheiden lessen en waar zelfs aparte klassen voorkomen.

Lastig is dat de uitkomsten van die buitenlandse experimenten niet eenduidig zijn. In de VS heeft de vereniging voor gescheiden onderwijs, Nasspe, inmiddels 540 scholen gesticht in vooral achterstandswijken. Nasspe (National Association for Single Sex Public Education) claimt dat zowel jongens als meisjes beter zijn gaan presteren in gescheiden klassen. Jongens zouden minder bezig zijn met indruk maken en meer met schoolwerk. Maar er zijn ook Amerikaanse geluiden dat aparte klassen stereotypen in stand houden: meisjes zijn alfa, jongens bèta.

Omdat jongens vaak meer behoefte hebben aan structuur dan meisjes, boden Australische scholen de eersten strakker georganiseerde lessen aan. Maar dat bleek niet te werken. Wel hadden jongens er baat bij als de docent 'voor mannen aansprekende voorbeelden' gebruikte ter verduidelijking van de lesstof en als er vaak pauzes werden ingelast.

Op Britse privéscholen die naar sekse gescheiden zijn, scoren jongens wel veel beter dan op gemengde scholen. Maar dat is mogelijk ook te danken aan het feit dat deze privéscholen zijn voorbehouden aan de elite, die al een voorsprong heeft.

Wetenschappers zijn er dus nog lang niet uit of gescheiden onderwijs werkt. En stel dat het in het buitenland een succes blijkt, dan is het nog maar de vraag of het op Nederlandse scholen ook aanslaat.

Toch is dat geen reden om het experiment van gescheiden lessen uit de weg te gaan. Want alleen door het te proberen, blijkt of Nederlandse jongens weer kunnen opbloeien in aparte lessen.

'Voorstelbaar experiment, mits meisjes toegang kunnen krijgen tot 'jongenslessen' en andersom'
De Besturenraad van christelijk onderwijs pleit voor een experiment met gescheiden lessen voor jongens en meisjes als mogelijke oplossing voor de achterstand van jongens in het onderwijs. Een aantal reacties:

Ministerie van onderwijs:

"Als wordt gekozen voor een didactische opzet die rekening houdt met de verschillen tussen jongens en meisjes, is een experiment voorstelbaar, mits meisjes die dat willen ook toegang kunnen krijgen tot de 'jongenslessen', en andersom."

Hoogleraar pedagogiek Louis Tavecchio:

"Er is voorheen wel gepleit voor apart onderwijs voor meiden, omdat zij overschreeuwd zouden worden door jongens. Jongens scoren door zich assertief op te stellen, en meisjes worden beloond omdat ze ijverig zijn. Misschien is er wel een overwaardering van eigenschappen waar vrouwen doorgaans beter in zijn. Gescheiden onderwijs is dus geen gek idee."

PO-raad (de sectororganisatie voor het primair onderwijs):

"De PO-raad is geen voorstander van een algemene verdeling in jongens en meisjes. Het gaat erom dat elke leerling onderwijs op maat krijgt. Leraren kijken al vaak naar de individuele leerling en wat hij of zij nodig heeft en vervolgens wordt daar het leertraject voor deze leerling op afgestemd."

LAKS (landelijk aktiekomitee scholieren):

"Gescheiden onderwijs is geen goed idee, want juist door samen te werken kunnen leerlingen elkaar helpen met hun zwakke punten. Leerlingen worden zo gestimuleerd om bepaalde stof te doorgronden."

# data[].attributes.attachment_link.description
Dat het niet goed gaat met de jongens in het onderwijs, daar is iedereen het over eens. Sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw hebben meisjes hun achterstand definitief ingehaald en nu zijn de rollen omgedraaid. Jongens blijven vaker zitten, ze halen minder vaak een diploma en ze zijn ondervertegenwoordigd in het hoger onderwijs.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
In de les zitten met alleen maar jongens of alleen maar meiden? Jongeren moeten er niet aan denken: 83 procent is tegen. Ze geloven niet dat gescheiden lessen leiden tot betere schoolprestaties en vinden dat het onderwijs er minder leuk van wordt.

Volgens sommige deskundigen zijn gescheiden lessen dé oplossing voor het achterblijven van jongens op school, maar jongeren betwijfelen dat. Maar 16% van de deelnemers gelooft dat jongens beter gaan presteren als ze met alleen maar jongens in de les zitten. Iets meer jongeren (21%) denken dat meiden het beter doen op school zonder jongens in hun klas.
Slome hersens
Dat jongens minder presteren komt onder andere doordat hun hersens zich wat minder snel ontwikkelen dan bij vrouwen. Om te compenseren voor dit verschil draagt een panellid een andere oplossing aan: "Waarom laat je jongens niet gewoon een jaar later naar school gaan? Daarmee kan je op de basisschool al beginnen: meisjes moeten naar school als ze 4 jaar zijn en jongens gaan pas met 5 naar school."
'100 jaar terug in de tijd'
Schoolcijfers zijn bovendien niet alles, vinden jongeren. Ze vinden dat ze veel van elkaar kunnen leren en ook dat is belangrijk, want zo zegt een deelnemer: "Het dagelijks leven bestaat ook niet alleen maar uit man of vrouw." Sommigen vinden gescheiden lessen zelfs discriminatie en ouderwets: "Gelijkheid van sekse is al een lang bevochten iets, laten we niet weer 100 jaar terug in de tijd gaan."
En de liefde dan?
Als er dan toch gescheiden lessen gevolgd moeten worden, dan willen meiden het liefst apart sporten. De jongens zouden dan juist liever geen meiden bij de exacte vakken willen. Maar negen op de tien jongeren denken dat het onderwijs er niet leuker op wordt. Als ze het voor het zeggen hebben gaat er dus helemaal niks gescheiden worden. Want, zo vragen sommigen zich af, hoe moet dat dan met die leuke middelbare schoolverliefdheden...?

# data[].attributes.attachment_link.description
In de les zitten met alleen maar jongens of alleen maar meiden? Jongeren moeten er niet aan denken: 83 procent is tegen. Ze geloven niet dat gescheiden lessen leiden tot betere schoolprestaties en vinden dat het onderwijs er minder leuk van wordt.

# data[].attributes.body
Hoe zat de situatie vroeger in elkaar?

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Aan de gevel van Haarlemmerstraat 134-136, nu buurthuis Straat & Dijk, is nog steeds een fraai tegentableau te zien: "St. Antoniaschool voor Meisjes". Het is een van de weinige sporen die eraan herinneren dat vroeger heel wat Amsterdamse scholen alleen voor jongens of meisjes bestemd waren. Want dat fenomeen kwam zeker niet alleen in het katholieke zuiden voor. Na 1970 werden al die gescheiden scholen gemengd of opgeheven. Maar hier en daar klinken weer pleidooien om de splitsing naar sekse in ere te herstellen.
Veel mensen denken dat aparte jongens- en meisjesscholen alleen voorkwamen in het confessionele onderwijs, niet in het openbaar onderwijs. Maar dat is niet waar.

Halverwege de 19de eeuw gingen steeds meer meisjes naar school. Het stadsbestuur drong daarop aan. Ook huisvrouwen, dienstmeisjes, winkelmeisjes en naaisters moesten immers een beetje kunnen tellen, lezen en schrijven. Naast gemengde openbare scholen ('stadsscholen') werden ook een paar aparte meisjes- en jongensscholen gesticht; sommige ouders lieten anders hun kinderen niet naar school gaan, realiseerde de overheid zich. Het confessioneel onderwijs kwam veel trager op gang, maar de voorkeur voor gescheiden onderwijs was hier veel stereker en principiëler.

De Sint Antoniaschool in de Haarlemmerstraat was een lagere school, geleid door de Zusters Franciscanessen van Roosendaal. Die hadden in 1872 om de hoek (Korte Prinsengracht 21) hun eerste Amsterdamse school geopend. Geleidelijk ontstond er daar tussen de Haarlemmerstraat en de Haarlemmer Houttuinen, naast de Posthoornkerk uit 1861, een compleet rooms blok met een klooster en drie scholen. De Franciscanessen waren niet de eerste kloosterorde die zich in Amsterdam met onderwijs bezig hield. In respectievelijk 1843 en 1852 hadden de Zusters van Tilburg en de Zusters van de Voorzienigheid al scholen voor arme katholieke meisjes gesticht op de Elandsgracht en in de Elandsstraat. Bidden en breien waren daar overigens belangrijker dan lezen en schrijven.

Maar ook in het openbaar lager onderwijs was rukte aanvankelijk de segregatie op. Blijkens een gidsje uit 1927 was toen 30% van de gemeente-scholen naar sekse gescheiden: 18 meisjes- en 17 jongensscholen. Zo was de openbare Burghtschool op de Herengracht, nu een gemengde basisschool, vroeger een meisjesschool. De Elisabeth Wolffschool op de Prinsengracht bij Vijzelstraat (nu Luzac College) was een openbare jongensschool. Na 1930 kwam een omslag: steeds meer openbare scholen werden gemengd.

Inhoudelijk verschilde het onderwijs nauwelijks voor meisjes en jongens. Meisjes moesten zich bekwamen in de nuttige handwerken (sinds de jaren twintig een extra vak. Jongens kregen soms 'handenarbeid', maar waarschijnlijk vaker een extra uurtje gymnastiek of taal en rekenen. Die verschillen in lespakket bestonden overigens ook op gemengde scholen: terwijl de jongens naar gymles gingen, kregen de meisjes handwerkles; als de meisjes gymden, knutselden de jongens of kregen ze een extra rekenles. Het grote verschil tussen gemengde en de aparte scholen zat natuurlijk in de 'socialisatie', het wennen aan de andere sekse. En in het personeelsbestand: de meisjesscholen en de kleuterscholen werden bijna altijd geleid door een vrouw; jongensscholen én gemengde scholen door een man.

Het aantal katholieke en protestantse scholen groeide explosief na 1921, toen het 'bijzonder onderwijs' (confessionele en andere particuliere scholen) recht kreeg op evenveel overheidssubsidie als het openbaar onderwijs. En aangezien met name de katholieke moraal in die tijd extreem preuts was, leidde dat ook tot een groter aantal roomse meisjes- en jongensscholen. Dat betekende overigens niet dat er geen gemengde katholieke lagere scholen waren. Economisch gezien konden scholen immers niet te klein zijn. Bovendien was het katholieke onderwijs erg versnipperd. Sommige scholen hoorden bij een parochie (buurtkerk), andere vielen onder een kloosterorde of godsvruchtige vereniging. En niet ieder schoolbestuur was even streng in de leer.
Middelbaar onderwijs
Het grootste deel van de Amsterdamse jeugd kwam tot de Eerste Wereldoorlog niet verder dan zes of zeven jaar lagere school. Slechts een elite drong door tot de Hogere Burgerschool (HBS), een in 1863 geschapen nieuw schooltype, of zelfs het gymnasium. Meisjes drongen aanvankelijk helemaal niet door tot deze schooltypen, eenvoudigweg omdat zulk onderwijs voor hun onnodig werd geacht. Bovendien had minister Thorbecke in zijn middelbaar-onderwijswet van 1863 ook een speciaal op meisjes toegesneden opleiding opgenomen: de Middelbare School voor Meisjes (MMS) oftewel Meisjes-HBS. Die gaf algemene vorming, maar geen toegang tot de universiteit. In 1887 bepaalden B&W dat toelating van meisjes tot het gymnasium en de 'gewone' HBS mogelijk moest zijn, als vaststond dat een leerlinge via andere scholen niet het door haar gewenste beroep kon bereiken. Dat jaar betraden de eerste drie meisjes de oudste HBS, op de Keizersgracht. Het Stedelijk Gymnasium (nu Barlaeus) had in 1880 al vrijwillig de eerste vrouwelijke leerlingen toegelaten.
In katholieke kring was menging der geslachten in het middelbaar onderwijs absoluut taboe: in die leeftijdsgroep was dat immers vragen om ongelukken. In 1895 richten jezuIetenpaters het Sint Ignatiusgymnasium op. Dat was alleen voor jongens. In 1911 kreeg de school er een HBS-afdeling bij en verhuisde onder de nieuwe naam Sint Ignatius college naar de Hobbemakade. In 1914 volgde de R.K. Hogere Burgerschool voor Meisjes in de Vondelstraat, dat in 1924 op de Reijnier Vinkeleskade verderging als R.K. Lyceum voor Meisjes en in 1952 Fons Vitae (Bron van Leven) ging heten. Daarnaast was er de Sint Pius-school (eerst meisjes-ULO en pas in 1935 erkend als MMS) die in de jaren zestig fuseerde met het Sint Nicolaaslyceum.

Maar niet alleen de katholieke middelbare scholen zetten jongens en meisjes apart. Ook het openbaar onderwijs kende tot ver in 20ste eeuw naar sekse gescheiden middelbare scholen. Dat gold per definitie voor de MMS. De eerste Amsterdamse MMS werd geopend in 1872 op het Singel onder de naam Hogere Burgerschool met Driejarige Cursus voor Meisjes. In 1879 verhuisde ze naar Keizersgracht 264 (waar ze in 1899 vijfjarig werd) en in 1930 naar een gloednieuw gebouw in de Euterpestraat (nu Gerrit van der Veenstraat). Inmiddels stond de school bekend als Gemeentelijke Middelbare School voor Meisjes.

Vanaf het begin stond de MMS als afzonderlijk schooltype ter discussie. Het Algemeen Handelsblad uitte naast sympathie een woord van waarschuwing: "Over het algemeen houdt men niet van blauwkousen bij wie de natuurlijke bevalligheid, teederheid en losheid verdwenen zijn door bovenmatige verstandelijke ontwikkeling en vervangen door die afgemeten stroefheid welke zoo dikwerf het gevolg is van ernstige studie en wetenschappelijke arbeid." En als meisjes dan tóch moesten doorleren: waarom een aparte meisjesschool als ze ook naar de HBS konden? Alleen het HBS- of gymnasiumdiploma gaf tenslotte toegang tot de universiteit. Maar dat was voor de meeste meisjes sowieso nog een brug te ver. De MMS voldeed precies aan de groeiende vraag naar middelbaar onderwijs voor meisjes uit de hogere kringen, met deels dezelfde vakken (talen) als op de gemengde HBS, maar en deels ook andere (handwerken, kunstgeschiedenis) die meer gericht waren op de 'vrouwelijke vorming'.

Maar na de eeuwwisseling groeiden de ambities. Dat werd heel zichtbaar op de Reijnier Vinkeleskade, waar in 1925 naast het prachtige moderne R.K. Lyceum voor Meisjes ook een indrukwekkend Gemeentelijk Lyceum voor Meisjes openging. Beide scholen gingen nog veel verder dan de MMS. Zij leidden meisjes op voor dezelfde eindexamens als de jongens, met dezelfde toegangsrechten tot universiteit en hogeschool.

Dat was natuurlijk mooi, maar toch had onderwijswethouder Ed. Polak (die het oprichtingsplan in januari 1925 door de raad loodste) in eigen kring wat uit te leggen, herinnerde hij zich in 1950. Kon dat nog wel, in die roaring twenties, zo'n aparte meisjesschool? Het moest maar, vond Polak. "Zeker, de coëducatie had aanzienlijke vorderingen gemaakt. Men mocht welhaast spreken van een overwinning over de ganse linie. Maar er bleven toch ouders genoeg, die voor hun dochters een afzonderlijke opleiding verlangden. Kon het nu op de weg van de overheid liggen, om aan dit verlangen weerstand te bieden?"

De charismatische eerste rectrix Margrita Freire meende, minder defensief, dat "het meisje wellicht op de gemengde scholen iets te kort kwam". Volgens haar bood haar meisjeslyceum niet minder maar zelfs méér dan de gemengde concurrenten: "Ïn de eerste plaats moest er gezorgd worden, intellectueel op dezelfde hoogte te komen en te blijven als de te goeder naam en faam bekend H.B.S.-en en het roemruchte Barlaeus-Gymnasium en later ook het Vossius-Gymnasium. Maar bovendien moest men (...) zorgen voor de physieke, aesthetische, de ethische en de sociale opvoeding van het meisje." Dat dit niet eenvoudig was, erkende ze volmondig: "Het Lyceum moest dus, vreemd genoeg, zijn naam maken níettegenstaande het een meisjesschool en niet omdát het een meisjesschool was." De school moest serieus worden genomen. Geschiedenisleraar P.J. van Winter riep wel eens uit, als de 'bakvissen' te veel giebelden: "Jullie bent hier niet op een meísjesschool!"

Voor het katholieke meisjeslyceum lag dit anders. Roomse meisjes van betere komaf gingen min of meer vanzelfsprekend naar deze school. Hoewel niet allemaal. Het Barlaeus en het Amsterdamsch Lyceum waren natuurlijk nog net iets chiquer; ouders die hun dochter écht hogerop wilden laten komen stuurden haar dus toch maar naar de Weteringschans of het Valeriusplein, ondanks de jongens en de ketters daar.

Lange tijd was de MMS in de Euterpestraat de enige in Amsterdam. Pas na zo'n tien jaar lobbywerk slaagde de Piusschool-MULO voor meisjes er in 1935 in om MMS te worden, niet dan nadat enkele nonnen en lekendocentes op cursus ewaren gestuurd om aan de rijksnormen te voldoen. Het R.K. Meisjeslyceum (Fons Vitae) kreeg pas na de Tweede Wereldoorlog een MMS-afdeling. Dat paste in een trend: ook andere lycea begonnen een MMS-afdeling, omdat het een vrij lichte opleiding was waarheen leerlingen die niet mee konden komen op de gymnasium- of HBS-afdeling konden worden afgeschoven, zonder dat het lyceum leerlingen (en dus subsidie) verloor.

Terwijl de MMS in de jaren vijftig opbloeide, kwam de aparte de aparte meisjesschool voor HBS en gymnasium onder vuur te liggen. Het Gemeentelijk Lyceum voor Meisjes kreeg steeds minder aanmeldingen. In 1962 besloot de gemeenteraad van Amsterdam met ingang van 1963 geen nieuwe leerlingen meer aan te nemen. In 1968 ging de school alsnog op in de (gemengde) Gerrit van der Veenscholengemeenschap. Tegelijk trad de Mammoetwet in werking: in dat nieuwe onderwijsstelsel kwam de MMS niet meer voor.

Ook het Fons Vitae opende in 1970 zijn poorten voor jongens, maar niet bij gebrek aan leerlingen. Hier lag de oorzaak in felle interne conflicten in katholiek Amsterdam, met als brandhaard het studentenpatoraat met als boegbeelden pater Jan van Kilsdonk en ex-pater Huub Oosterhuis. Hun jonge collega Jos Vrijburg, was tevens godsdienstleraar op Fons Vitae en las tot ontzetting van de nonnen de meisjes voor uit de boeken van Gerard van het Reve. Zijn ontslag in 1965 gooide alleen maar olie op het vuur van de revolte tegen de kerkelijke zedenleer (die gezonde omgang met jongens tegenhield) én het nonnenbewind op het Fons Vitea. In 1968 droeg Zuster Cherubine het rectoraat over aan Ben van Gessel, de eerste leek én man in die functie. Niettemin vond hij dat Fons Vitae als meisjesschool nog steeds bestaansrecht had, omdat de meisjes hier door extra aandacht bovengemidelde resultaten behaalden. Maar de tijdgeest wilde anders, dus kwamen in 1970 de eerste jongens het Fons Vitae binnen. In hetzelfde jaar betraden de eerste meisjes het 'Ig' op de Hobbemakade.

Hiermee is alleen de geschiedenis van het algemeen vormend onderwijs verteld. Binnen het beroepsonderwijs bestond niet zozeer een formele seksescheiding als wel een naar mannelijk en vrouwelijk geachte beroepen. En leidde de Huishoudschool eigenlijk wel op voor een beroep? Daarover leest u elders in dit nummer méér.
Herwaardering
Nostalgie is in het onderwijsdebat geen onbekende. In Frankrijk hebben trendy filosofen net weer een offensiefje voor gescheiden onderwijs gelanceerd, omdat huns inziens mannen en vrouwen toch wel zeer verschillende wezens zijn. In Nederland wordt door vooral het verdwijnen van de aparte meisjesschool door sommigen betreurd, onder meer vanwege de betere leerprestaties van meisjes in de exacte vakken. Maar was dit echt te danken is aan het gescheiden onderwijs, of aan het vaak elitaire karakter van die scholen? Aparte jongensscholen kennen hier echter weinig voorstanders meer. Het is bekend dat onrustige jongens zich juist vaak kunnen optrekken aan de aanwezigheid van de eerder volwassen meisjes. Het is dan ook de vraag of het recente pleidooi voor meer mannelijke leraren als identificatie voor jongens tot een herwaardering van de jongensschool zal leiden. Natuurlijk, iedere ouder en leerkracht verzucht dat beide seksen, vooral in de puberteit, wat minder met elkaar en wat meer met het leren bezig zouden moeten zijn. Maar in Nederland zijn vooralsnog aparte meisjes- en jongensscholen zijn over en uit, alleen al omdat ze weinig populair zullen zijn bij de achtste groepers die steeds meer invloed hebben op de keuze van een middelbare school.

Blijft voor nu alleen het verschil in behandeling tussen meisjes en jongens op de streng religieuze scholen over. Islamitische en joods-orthodoxe scholen kennen geen absolute scheiding van meisjes en jongens in verschillende klassen, maar aparte rijen in de klas en bijvoorbeeld aparte gymlessen zijn op deze scholen ook in Amsterdam de praktijk. Dat lijkt sprekend op de katholieke meisjes- of jongensschool van de jaren vijftig. Ook hier zal de tijd dus wel zijn werk doen.

Tekst: Saskia Grotenhuis

November-December 2003

S. Grotenhuis is sociologe en beleidsmedewerker van de gemeentlijke dienst Onderwijs. Zij schreef een proefschrift over de geschiedenis van het middelbaar onderwijs.
Literatuur
Monique Walboomers e.a. (red.), Een tien voor vlijt, meisjesonderwijs vanaf de oudheid tot de MMS, 1992.

Saskia Grotenhuis, Op zoek naar middelbaar onderwijs, 1998.

# data[].attributes.attachment_link.description
Aan de gevel van Haarlemmerstraat 134-136, nu buurthuis Straat & Dijk, is nog steeds een fraai tegentableau te zien: "St. Antoniaschool voor Meisjes". Het is een van de weinige sporen die eraan herinneren dat vroeger heel wat Amsterdamse scholen alleen voor jongens of meisjes bestemd waren.

# data[].attributes.body
Waarom jongens en meisjes scholen beiden wel zou kunnen helpen.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
AMSTERDAM - In Nederland en omringende landen presteren jongens gemiddeld slechter dan meisjes. Ze volgen onderwijs op een lager niveau, blijven vaker zitten en verlaten de school vaker zonder diploma. Wim Kuiper, voorzitter van de Besturenraad, een vereniging van 540 schoolbesturen met in totaal 2.200 christelijke scholen, riep scholen maandag in het dagblad Trouw op om te experimenteren met gescheiden lessen.

'Meisjes kunnen al jong goed plannen en samenwerken, jongens hebben meer structurering nodig', zegt Kuiper. In het huidige onderwijssysteem komt het talent van jongens volgens hem niet tot zijn recht. 'Als je kijkt naar de verschillen tussen jongens en meisjes ligt gescheiden onderwijs voor de hand.'

Kuiper wil niet terug naar aparte jongens- en meisjesscholen, maar het lijkt hem een goed idee om in de eerste jaren van de middelbare school klassen voor vakken zoals wiskunde en taal te scheiden.

Het huidige onderwijssysteem is sterk gericht op taal, en de leerkrachten - voornamelijk vrouwen - zien taal als een belangrijk prestatiecriterium. Dat past goed bij meisjes, maar jongens zouden meer baat hebben bij een aanpak gericht op ruimtelijk inzicht. 'Een jongen loopt gemiddeld 1,5 jaar achter op zijn taalontwikkeling ten opzichte van een meisje', zegt Louis Tavecchio, emeritus hoogleraar pedagogiek.

De oproep om jongens en meisjes te scheiden, is niet nieuw. Veertig jaar geleden gingen ook stemmen op voor zo'n splitsing van de klassen. Toen was dat om meisjes beter te laten presteren. In een gemengde klas zouden ze worden overschreeuwd door jongens.

Volgens Jelle Jolles, cognitief en klinisch neuropsycholoog en neurowetenschapper verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam, kunnen gescheiden klassen inderdaad voor zowel jongens als meisjes positieve effecten hebben. Bij de exacte vakken bijvoorbeeld. 'Meisjes worden door jongens geremd omdat die beter zijn of doen alsof ze beter zijn.'

Toch maakt Jolles zich ook zorgen over de invoering van gescheiden klassen. 'Het moet niet te radicaal worden doorgevoerd, dat scholen heel veel vakken gescheiden gaan geven.'

Jongens en meisjes kunnen in gemengde klassen van elkaar leren. 'Jongens kunnen zich vaak net iets minder goed verbaal uitdrukken. Ze zijn impulsiever dan meisjes, maar kunnen via taal leren die impulsen beter te beheersen. Van meisjes kunnen ze leren hoe je je in taal uitdrukt. Meisjes kunnen van jongens leren om wat ondernemender te worden.'

Niet iedereen is enthousiast over het idee van Kuiper. 'Het is te kort door de bocht om leerlingen alleen op grond van hun sekse te scheiden', zegt Annemarie van Langen van het onderzoeksinstituut ITS van de Radboud Universiteit in Nijmegen, die is gespecialiseerd in onderzoek naar achterblijvende groepen in het onderwijs. Volgens haar zijn er naast sekse nog veel andere factoren die een rol spelen bij de prestaties in het onderwijs, zoals leerstijlen en sociaal-etnische gezinsachtergrond.

De VO-raad, de sectororganisatie voor het voortgezet onderwijs die schoolbesturen vertegenwoordigt, voelt ook nog weinig voor het invoeren van een jongens- en een meisjeswiskundeklas. 'Er moet eerst meer onderzoek komen over de oorzaken van de achterstand van jongens op school. Pas daarna kunnen we gaan denken aan een oplossing', zegt een woordvoerder.

Een oproep om jongens en meisjes apart les te geven, wordt positief ontvangen. 'Als kinderen daardoor beter presteren, is de minister een voorstander.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Jongens en meisjes gescheiden, dat is zo'n gek idee nog niet

# data[].attributes.attachment_link.description
AMSTERDAM - In Nederland en omringende landen presteren jongens gemiddeld slechter dan meisjes. Ze volgen onderwijs op een lager niveau, blijven vaker zitten en verlaten de school vaker zonder diploma. Wim Kuiper, voorzitter van de Besturenraad, een vereniging van 540 schoolbesturen met in totaal 2.200 christelijke scholen, riep scholen maandag in het dagblad Trouw op om te experimenteren met gescheiden lessen.

# data[].attributes.body
In Ijsland zijn de jongens en meisjesscholen al ingezet en blijken effect te hebben.

# data[].attributes.attachment_link.readable_text
Op het schoolplein van Laufasborg in Reykjavik is een opvallende scheiding: de jongens spelen rechts, de meisjes spelen links. Het speelterrein is groot, en overal liggen takken, autobanden, zand en er scharrelen kippen rond die door de kinderen achterna worden gezeten.

Het is een van de scholen die werken volgens het Hjalliprincipe: een systeem dat door de IJslandse lerares Margrét Pála Ólafsdóttir is opgezet om traditionele rolpatronen en stereotypen in de samenleving te doorbreken door kinderen al op heel jonge leeftijd dezelfde kwaliteiten aan te leren. Niet alleen de lessen zijn gelijk, ook het speelgoed en de kleding zijn voor iedereen hetzelfde.
Tekst loopt door onder de afbeelding

In Nederland verdwenen de laatste jongens- en meisjesscholen in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Maar de laatste jaren gaan af en toe weer stemmen op voor herinvoering van gescheiden klassen. Niet zozeer vanuit een emancipatiegedachte maar om jongens - die in de klas achterblijven bij meisjes - op die manier een zetje in de rug te geven. In Amsterdam opent na de zomer zelfs een mavo/havo-school die zich expliciet richt op de noden van onstuimige puberjongens - al zijn meisjes daar wel welkom.

In IJsland ging de eerste Hjallischool twintig jaar geleden open. Inmiddels zijn het er zeventien. In totaal volgen zo'n tweeduizend kinderen dit onderwijs en werken er inmiddels 450 leerkrachten op de scholen. Ze zijn voor kleuter- en basisonderwijs, want daar gaat het al mis tussen de seksen, volgens initiatiefneemster Ólafsdóttir. Ze begon in 1989 te werken als leerkracht en zag met verbazing hoe bepaalde genderpatronen al op zeer jonge leeftijd ontstaan en in stand worden gehouden. Jongens bleken gewend de ruimte op te eisen en zichzelf centraal te stellen, waar meisjes zich schikken en geneigd zijn zichzelf onzichtbaar te maken.

Kleine fundamentalisten

Ze probeerde daar verandering in brengen, maar dat was lastig. "Ik was vooral bezig tegen de jongens te zeggen dat ze dit niet mochten doen, dat niet mochten aanraken, stil moesten zitten enzovoorts. De meisjes probeerde ik aan te moedigen meer voor zichzelf op te komen en de aandacht op te eisen, maar daar gingen de jongens weer tegenin." Uiteindelijk, zegt Ólafsdóttir, verloor iedereen. "De jongens omdat ze op een negatieve manier aandacht bleven vragen en kregen, de meisjes omdat ze zich door mijn aanmoedigingen niet goed genoeg voelden en ik omdat deze manier van aandacht verdelen me bakken energie kostte."

Dat moest anders, besloot Ólafsdóttir, en ze ontwikkelde het zogenaamde 'Hjallimodel', waarbij jongens en meisjes uit elkaar worden gehaald en apart dezelfde lessen volgen. Dat lijkt misschien ouderwets, maar dat is het niet, zegt Ólafsdóttir. "In gemixte setting zijn ze zich erg bewust van elkaar: de meisjes kijken hoe de jongens zich gedragen en vice versa. Door ze te scheiden komt er rust in de tent. De jongens hoeven niet meer tegen de meisjes op te boksen en kunnen alle ruimte claimen die ze nodig hebben. En dat geldt andersom evengoed."

"Twee- en driejarigen zijn echte fundamentalisten op die leeftijd", zegt Ólafsdóttir. "Ze volgen het voorbeeld dat ze zien." Ze geeft een voorbeeld van een vriendin, die lang op het platteland woonde met haar man. Samen verdeelden ze het werk: zij verwisselde net zo goed banden als hij kookte. "Maar toen verhuisden ze naar Reykjavik, en omdat hun zoontje gek was van bussen, besloten ze op een dag om de bus te nemen. Maar hun zoon weigerde de bus in te stappen: er zit een vrouw achter het stuur, en dat kende hij niet van de films en boekjes die hij op het platteland over bussen had bekeken. Je ziet, op die leeftijd zijn jongens en meisjes veel traditioneler dan wanneer ze twintig zijn en zelf kunnen nadenken."

Dus dat hippe genderneutrale opvoeden is zo gek nog niet? Ólafsdóttir lacht. "Als vaders en moeders zich precies hetzelfde zouden gedragen, dezelfde kapsels en kleren hebben en hun kinderen niet in aanraking komen met reclames, films of winkels waar ze speelgoed aanbieden per sekse, en het gezin in een grot in Antarctica zou leven, dan zou genderneutraal opvoeden mogelijk zijn. Maar de vraag is of je dat moet willen, want dat lijkt me ook vrij eenzaam."

Op de Hjallischool begint de dag met een gezamenlijk ontbijt, waarna de kinderen zich splitsen en kiezen wat ze willen doen. In die gescheiden lessen wordt onder meer aandacht besteed aan sociale interactie, of weerbaarheid. Ólafsdóttir: "We leren meisjes bijvoorbeeld voor zichzelf op te komen, door ze te laten schreeuwen, luid te zijn of ze opzettelijk de regels laten overtreden."

Indianenkreten

In een van de klaslokalen zijn inderdaad vier meisjes van een jaar of zes hard aan het rondrennen, onder het slaken van indianenkreten. Hun wangen zijn versierd met schmink en ze dragen, net als de jongens in het andere klaslokaal, rode en blauwe kleding. De leerkracht klapt in haar handen, roept iets waarop de meisjes in een vechthouding springen. Nog een teken, en ze rennen weer rond.

Een verschil met de jongens verderop, die aan een tafel die door de meisjes tijdens een van hun lessen is beklad met hun handafdrukken, rustig zitten te kleuren. Geen geschreeuw hier, alleen het doorgeven van de kleurpotloden en geschuifel op hun stoel.

"De jongens brengen we discipline bij, maar ook hoe ze met hun gevoelens moeten omgaan", zegt Ólafsdóttir. "We geven ze de woorden zodat ze zich verbaal kunnen uitdrukken, in plaats van hun vuisten te gebruiken." De bedoeling is om jongens en meisjes dichterbij elkaar te brengen zodat ze elkaar beter begrijpen, en de kloof te dichten. Het werkt, zegt Ólafsdóttir. Uit onderzoek van de universiteit van Reykjavik blijkt dat de jongens die het Hjallimodel volgden, progressievere gedachtes hebben over de latere verdeling van werk- en zorgtaken tussen mannen en vrouwen. Ook hebben deze jongens meer vertrouwen in hun eigen kunnen dan leeftijdsgenoten die naar een 'gewone' school gaan.

Een eigen stuk op het plein

Minstens een keer per dag ontmoeten de kinderen elkaar en spelen ze samen. En ze zien elkaar op het schoolplein, dat weliswaar opgedeeld is, 'maar het is natuurlijk geen Berlijnse muur'. Hoewel de kinderen over het algemeen op hun eigen helft blijven, sjouwen ze ook gezamenlijk stenen naar hun helft van het plein. De meisjes stappen net zo brutaal rond als de jongens. Ze gooien autobanden over het plein en zitten elkaar achterna. Een eindje verderop zijn de jongens een zware boomstam aan het versjouwen. Warm gekleed met muts en sjaal en rode laarsjes is het soms lastig uit te maken of het een jongen of een meisje betreft.

In eerste instantie wilde Ólafsdóttir het plein gebruiken om de kinderen daar gezamenlijk te laten spelen, maar dat bleek niet te werken: de jongens en meisjes vervielen al snel weer in hun oude rolpatronen. Dus besloot ze in navolging van de klassen ook het plein te splitsen. "De reacties waren tekenend en bevestigden wat ik eerder zag. De jongens zeiden, waarom neem je ons ons schoolplein af? De meisjes zeiden, wauw, is deze hele helft alléén voor ons?" Ze lacht opnieuw.

Buiten is het speelkwartier inmiddels afgelopen. De jongens en meisjes maken elk een lange rij voordat ze naar binnen mogen. Ólafsdóttir wijst op hun handen, die netjes achter hun rug zijn gevouwen. "Dat leren we zowel de jongens als de meisjes, maar om verschillende redenen. De jongens leren zo om hun handen in bedwang te houden, en niet overal aan te zitten: het is een vorm van discipline.

"De meisjes daarentegen leren we het aan omdat ze geneigd zijn zich onzichtbaar te maken, in elkaar te kruipen. Wanneer ze hun handen achter hun rug vouwen gaat hun borst automatisch vooruit en hun kin omhoog." Met serieuze gezichten lopen de kinderen rustig naar binnen. Geen geschreeuw, getrek of geduw. Ólafsdóttir: "Je ziet: het lichaam disciplineert de geest."

Wat betekent 'Hjalli'?
Het woord Hjalli heeft verschillende betekenissen in het IJslands. Vroeger brachten de IJslandse vissers de vis naar hun vrouwen, die ze schoonmaakten en voor verkoop klaarmaakten. Hun werkgebied heette de fiski hjadlur, en de afgeleide naam is een eerbetoon aan het harde werk van vrouwen destijds. Maar het heeft ook een andere symbolische betekenis: wie een 'hjalli' heeft beklommen, heeft zijn of haar moeilijkheden overwonnen en een nieuw levensdoel gevonden.
Lees ook: 'Laat jongens anders leren dan meiden'
De afgelopen jaren is er een omslag geweest in de klaslokalen: meisjes zijn de jongens voorbijgestreefd. Vijf middelbare scholen slaan de handen ineen om 'jongensachtige' manieren van leren te promoten.
Of dit opiniestuk van docent Siep de Haan over gescheiden klassen:
'Jongens raken al op de basisschool op achterstand. Splits de klassen op in jongens- en meidenklassen.'

# data[].attributes.attachment_link.title
Meisjes ravotten, jongens leren over gevoelens, welkom in IJsland

# data[].attributes.attachment_link.description
Op het schoolplein van Laufasborg in Reykjavik is een opvallende scheiding: de jongens spelen rechts, de meisjes spelen links. Het speelterrein is groot, en overal liggen takken, autobanden, zand en er scharrelen kippen rond die door de kinderen achterna worden gezeten.